ત્રિસ્વભાવનિર્દેશ · શ્લોક 1-20

॥ નમો મઞ્જુશ્રિયે કુમારભૂતાય ॥
આચાર્યવસુબન્ધુપ્રણીતઃ
ત્રિસ્વભાવનિર્દેશઃ (ત્સ્ન્)
કલ્પિતઃ પરતન્ત્રશ્ચ પરિનિષ્પન્ન એવ ચ ।
ત્રયઃ સ્વભાવા ધીરાણાં ગમ્ભીરજ્ઞેયમિષ્યતે

યત્ ખ્યાતિ પરતન્ત્રો ઽસૌ યથા ખ્યાતિ સ કલ્પિતઃ ।
પ્રત્યયાધીનવૃત્તિત્વાત્ કલ્પનામાત્રભાવતઃ

તસ્ય ખ્યાતુર્યથાખ્યાનં યા સદાવિદ્યમાનતા ।
જ્ઞેયઃ સ પરિનિષ્પન્નસ્વભાવો ઽનન્યથાત્વતઃ

તત્ર કિં ખ્યાત્યસત્કલ્પઃ કથં ખ્યાતિ દ્વયાત્મના ।
તસ્ય કા નાસ્તિતા તેન યા તત્રાદ્વયધર્મતા

અસત્કલ્પો ઽત્ર કશ્ચિત્તં યતસ્તેન હિ કલ્પ્યતે ।
યથા ચ કલ્પયત્યર્થ તથાત્યન્તં ન વિદ્યતે

તદ્ધેતુફલભાવેન ચિત્તં દ્વિવિધમિષ્યતે ।
યદાલયાખ્યં વિજ્ઞાનં પ્રવૃત્ત્યાખ્યં ચ સપ્તધા

સંક્લેશવાસનાબીજૈશ્ચિતત્વાચ્ચિત્તમુચ્યતે ।
ચિત્તમાદ્યં દ્વિતીયં તુ ચિત્રાકારપ્રવૃત્તિતઃ

સમાસતો ઽભૂતકલ્પઃ સ ચૈષ ત્રિવિધો મતઃ ।
વૈપાકિકસ્તથા નૈમિત્તિકો ઽન્યઃ પ્રાતિભાસિકઃ

પ્રથમો મૂલવિજ્ઞાનં તદ્વિપાકાત્મકં યતઃ ।
અન્યઃ પ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનં દૃશ્યદૃગ્વિત્તિવૃત્તિતઃ

સદસત્ત્વાદ્ દ્વયૈકત્વાત્ સંક્લેશવ્યવદાનયોઃ ।
લક્ષણાભેદતશ્ચેષ્ટા સ્વભાવાનાં ગંભીરતા

સત્ત્વેન ગૃહ્યતે યસ્માદત્યન્તાભાવ એવ ચ ।
સ્વભાવઃ કલ્પિતસ્તેન સદસલ્લક્ષણો મતઃ

વિદ્યતે ભ્રાન્તિભાવેન યથાખ્યાનં ન વિદ્યતે ।
પરતન્ત્રો યતસ્તેન સદસલ્લક્ષણો મતઃ

અદ્વયત્વેન યચ્ચાસ્તિ દ્વયસ્યાભાવ એવ ચ ।
સ્વભાવસ્તેન નિષ્પન્નઃ સદસલ્લક્ષણો મતઃ

દ્વૈવિધ્યાત્ કલ્પિતાર્થસ્ય તદસત્ત્વૈકભાવતઃ ।
સ્વભાવઃ કલ્પિતો બાલૈર્દ્વયૈકત્વાત્મકો મતઃ

પ્રખ્યાનાદ્ દ્વયભાવેન ભ્રાન્તિમાત્રૈકભાવતઃ ।
સ્વભાવઃ પરતન્ત્રાખ્યો દ્વયૈકત્વાત્મકો મતઃ

દ્વયાભાવસ્વભાવત્વાદદ્વયૈકસ્વભાવતઃ ।
સ્વભાવઃ પરિનિષ્પન્નો દ્વયૈકત્વાત્મકો મતઃ

કલ્પિતઃ પરતન્ત્રશ્ચ જ્ઞેયં સંક્લેશલક્ષણમ્ ।
પરિનિષ્પન્ન ઇષ્ટસ્તુ વ્યવદાનસ્ય લક્ષણમ્

અસદ્દ્વયસ્વભાવત્વાત્ તદભાવસ્વભાવતઃ ।
સ્વભાવાત્ કલ્પિતાજ્જ્ઞેયો નિષ્પન્નો ઽભિન્નલક્ષણઃ

અદ્વયત્વસ્વભાવત્વાદ્ દ્વયાભાવસ્વભાવતઃ ।
નિષ્પન્નાત્ કલ્પિતશ્ચૈવ વિજ્ઞેયો ઽભિન્નલક્ષણઃ

યથાખ્યાનમસદ્ભાવાત્ તથાસત્ત્વસ્વભાવતઃ ।
સ્વભાવાત્ પરતન્ત્રાખ્યાન્નિષ્પન્નો ઽભિન્નલક્ષણઃ