તત્ત્વયાથાર્થ્યદીપન · શ્લોક 1-20

શ્રીભાવાવિશ્વનાથદીક્ષિતસૂનુભાવાગણેશવિરચિતં તત્ત્વયાથાર્થ્યદીપનં
તત્ત્વયાથાર્થ્યદીપનમ્ ।
શ્રીભાવાગણેશવિરચિતમ્ ।
શ્રીકૃષ્ણચન્દ્રાય નમઃ ॥
પુરુષઃ સ જયત્યાદ્યઃ સા ચ પ્રકૃતિરીશ્વરી ।
યાભ્યાં સંસૃજ્ય સૃજ્યન્તે ઽનન્તબ્રહ્માણ્ડકોટયઃ ॥ 1 ॥
કપિલાસુરિપઞ્ચશિખાન્ ગુરૂન્ વિજ્ઞાનાચાર્યવર્યાંશ્ચ ।
પ્રણમામિ બુદ્ધિવૃદ્ધ્યૈ સિદ્ધ્યૈ વા સર્વકાર્યાણામ્ ॥ 2 ॥
સમાસસૂત્રાણ્યાલમ્બ્ય વ્યાખ્યાં પઞ્ચશિખસ્ય ચ ।
ભાવાગણેશઃ કુરુતે તત્ત્વયાથાર્થ્યદીપનમ્ ॥ 3 ॥
તત્ર તાવદ્વિવિક્તપુરુષજ્ઞાનં મોક્ષસાધનમિતિ ।
યેભ્યો વિવેક્તવ્યો યશ્ચ વિવેચનીયઃ તદુભયં સૂત્રત્રયેણોદ્દિશતિ ।
[અષ્ટૌ પ્રકૃતયઃ

]
પ્રકર્ષેણ કુર્વન્તીતિ પ્રકૃતયઃ ।
તત્ત્વાન્તરારમ્ભકત્વં પ્રકૃતિત્વમિતિ સામાન્યલક્ષણમ્ ।
તાશ્ચ અવ્યક્તબુદ્ધ્યહંકારપઞ્ચતન્માત્રરૂપાઃ ।
તત્રાવ્યક્તં નિત્યં શબ્દાદિગુણશૂન્યં સત્ત્વાદિગુણત્રયં ચ ।
સામ્યાવસ્થોપલક્ષિતા ગુણાઃ પ્રકૃતિરિત્યેકં લક્ષણં ચ ।
અકાર્યા ગુણા ઇત્યપરમ્ ।
તથા પ્રકૃતિપર્યાયા અવ્યક્તં પ્રધાનં બ્રહ્મ અક્ષરં ક્ષેત્રં તમઃ માયા બ્રાહ્મી વિદ્યા અવિદ્યા પ્રકૃતિઃ શક્તિઃ અજા ઇત્યાદયઃ ।
સત્ત્વાદિગુણવતી સત્ત્વાદ્યતિરિક્તા પ્રકૃતિરિતિ તુ ન શઙ્કનીયમ્ ।
કિન્તુ ગુણ એવ પ્રકૃતિઃ ।
સત્ત્વાદીનામતદ્ધર્મત્વં તદ્રૂપત્વાદિતિ સાંખ્યપ્રવચનસૂત્રેણ સત્ત્વાદીનાં પ્રકૃતિસ્વરૂપત્વહેતુના પ્રકૃતિધર્મત્વપ્રતિષેધાત્ ।
પ્રકૃતેર્ગુણ ઇત્યાદિવાક્યં તુ વનસ્ય વૃક્ષા ઇતિવદ્ બોદ્ધવ્યમ્ ।
"સત્ત્વં રજસ્તમ ઇતિ પ્રકૃતેરભવન્ ગુણા" ઇતિ પ્રકૃતિકાર્યત્વવચનં તુ ગુણનિત્યતાવાક્યવિરોધેન મહત્તત્ત્વકારણીભૂતકાર્યસત્ત્વાદિપરમેવ ।
મહદાદિસૃષ્ટિર્હિ ગુણવૈષમ્યાચ્છ્રૂયતે તચ્ચ વૈષમ્યં સજાતીયસંવલનેન પ્રકાશાદિફલોપહિતઃ સત્ત્વાદિવ્યવહારયોગ્યઃ કારણગુણાનાં પરિણામ ઇતિ ।
એતેનાષ્ટાવિંશતિતત્ત્વપક્ષો ઽપ્યુપપાદિતો મન્તવ્યઃ ।
સત્ત્વાદિત્રયં અહ દ્રવ્યત્વે ઽપિ પુરુષોપકરણત્વાદ્ ગુણા ઇત્યુચ્યન્તે ।
દ્રવ્યત્વં ચૈષાં સંયોગવિભાગાદિમત્તયા ઉપાદાનકારણત્વેન સિદ્ધમ્ ।
એષાં સુખદુઃખમોહાત્મકત્વપ્રવાદસ્તુ ધર્મધર્મ્યભેદાત્ ।
મનસઃ સંકલ્પાત્મકત્વવત્ ।
તાનિ ચ સત્ત્વાદીનિ પ્રત્યેકં સંખ્યાવ્યક્તિકાનિ લઘુત્વાદિધર્મૈરન્યોન્યં સાધર્મ્યં વૈધર્મ્યં ચ ગુણાનામિતિ સાંખ્યપ્રવચનસૂત્રાત્ ।
અત્ર હિ સૂત્રં લઘુત્વાદિના બહૂનાં સત્ત્વાનાં સાધર્મ્યં તેનૈવ રજસ્તમોભ્યાં વૈધર્મ્યમ્ ।
એવં ચ લઘુત્વાદિના બહૂનાં રજસાં ગુરુત્વાદિના બહૂનાં તમસાં સાધર્મ્યવૈધર્મ્યે ઉક્તે ઇતિ ।
તેષુ ત્રિત્વવચનં તુ સત્ત્વત્વાદિવિભાજકોપાધિત્રયેણૈવ વૈશેષિકાણાં નવદ્રવ્યવચનવદિતિ ।
તાનિ ચ સત્ત્વાદીનિ યથોપયોગમણુવિભુપરિમાણકાનિ ।
મધ્યમપરિમાણત્વે ઽનિત્યત્વાપત્તિઃ ।
સર્વેષાં વિભુત્વે કાર્યાણાં પરિચ્છિન્નત્વાનુપપત્તિઃ ।
આકાશપ્રકૃતેર્વિભુત્વસ્યૈવૌચિત્યાત્ ।
નનુ પ્રકૃતેશ્ચાપરિચ્છિન્નત્વૈકત્વાક્રિયત્વમિતિ સાંખ્યસિદ્ધાન્તઃ ।
સ ચ વિરુધ્યત ઇતિ ચેત્ મૈવમ્ ગન્ધસ્ય પૃથિવીવ્યાપકત્વવત્પ્રકૃતેર્વ્યાપકત્વમ્ ।
તચ્ચ પ્રકૃતિત્વસ્ય દૈશિકાભાવપ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકત્વમ્ ।
એકત્વં ચ સર્ગભેદેન નાનાત્વાભાવઃ ।
અક્રિયત્વં ચાધ્યવસાયાભિમાનાદિપ્રતિનિયતક્રિયારાહિત્યમ્ ।
અન્યથા શ્રુતિસ્મૃતિસિદ્ધપ્રકૃતિક્ષોભસ્યાનુપપત્તેરિતિ ।
પ્રકૃત્યનુમાનં ચેત્થં મહદાદિકાર્યં પક્ષઃ સુખદુઃખમોહાત્મકદ્રવ્યકાર્યમિતિ સાધ્યં કાર્યત્વે સતિ સુખદુઃખમોહાત્મકત્વાદિતિ હેતુઃ વસ્ત્રાદિકાર્યશય્યાસનવદિતિ દૃષ્ટાન્તઃ ।
શ્રુતિસ્મૃતી ચાત્રાનુગ્રાહકસ્તર્કઃ ॥
નનુ સુખસ્યાન્તરેવાનુભવાત્ શય્યાસનાદૌ સુખે કિં પ્રમાણં યેન દૃષ્ટાન્તતા સ્યાદિતિ ચેન્ન કારણગુણા હિ કાર્યગુણાનારભન્તે ઇતિ ન્યાયેન વિષયેષુ ત્રિગુણકાર્યેષુ સુખદુઃખમોહસિદ્ધેઃ ઘટરૂપમિતિ પ્રત્યયવત્ ચન્દનસુખં સ્ત્રીસુખમિત્યાદિસુખપ્રત્યયાદપિ વિષયે સુખાદ્યુચિતં સુખદુઃખોત્પાદકત્વાચ્ચ તદ્ગતમેવ સુખદુઃખાદિકં સિધ્યતિ અન્તઃકરણસુખાદિહેતુતયા ઽપિ વિષયે સુખાદિકં સિદ્ધ્યતિ ।
કાલાદિભેદૈરેકસ્યા એવ ત્ર્યાદિવ્યક્તેઃ સુખદુઃખોત્પાદકત્વાચ્ચ તદ્ગતમેવ સુખદુઃખાદિકં સિદ્ધ્યતિ ॥
ઇતિ મૂલપ્રકૃતિનિરૂપણમ્ ॥
અથ બુદ્ધિર્નિરૂપ્યતે ।
ત્રિગુણાત્મકમાદ્યં કાર્યં બુદ્ધિરિત્યેકં લક્ષણમ્ ।
નિશ્ચયવૃત્તિકમન્તઃકરણં બુદ્ધિરિતિ દ્વિતીયં લક્ષણમ્ ।
તસ્યા ધર્મજ્ઞાનવૈરાગ્યૈશ્વર્યાખ્યપ્રકૃષ્ટગુણયોગાત્ મહત્સઞ્જ્ઞા તદપિ તૃતીયં લક્ષણમ્ ।
તસ્યાઃ પર્યાયાઃ ।
મનો મતિર્મહાન્ બ્રહ્મા પૂર્વં બુદ્ધિર્વૃત્તિઃ ખ્યાતિઃ પ્રજ્ઞા સન્તતિઃ સ્મૃતિરિતિ ।
અનુસ્મૃતૌ ચ ।
મહાનાત્મા મતિર્વિષ્ણુર્જિષ્ણુઃ શમ્ભુશ્ચ વીર્યવાન્ ।
બુદ્ધિઃ પ્રજ્ઞોપલબ્ધિશ્ચ તથા બ્રહ્મા વૃત્તિઃ સ્મૃતિઃ ॥
પર્યાયવાચકૈરેતૈર્મહાનાત્મા નિગદ્યતે ।
સર્વતઃ પાણિપાદશ્ચ સર્વતો ઽક્ષિશિરોમુખઃ ॥
સર્વતઃ શ્રુતિમાંલ્લોકે સર્વં વ્યાપ્ય સ તિષ્ઠતિ ।
જ્ઞાનવન્તશ્ચ યે કેચિતદલુબ્ધા જિતમન્યવઃ ॥
વિમુક્તાઃ સર્વ એવૈતે મહત્ત્વમુપયાન્ત્યુત ।
વિષ્ણુરેવાદિસર્ગેષુ સ્વયમ્ભૂર્ભવતિ પ્રભુઃ ॥ ઇતિ ।
ઇદમેવ મહત્તત્ત્વમંશતો રજસ્તમઃસમ્ભેદેન પરિણતં સત્ વ્યષ્ટિજીવાનામુપાધિરધર્માદિયુતં ક્ષુદ્રમપિ ભવતિ ।
મહદુપરાગાદ્વિપરીતમિતિ સાંખ્યપ્રવચનસૂત્રાત્ ।
મહદહંકારમનસ્ત્રિતયાત્મકસ્યાન્તઃકરણવૃક્ષસ્ય મહત્તત્ત્વમઙ્કુરાવસ્થેતિ ।
અત્ર પ્રકૃતેર્મહાનિત્યાદિસૃષ્ટિક્રમે શાસ્ત્રમેવ પ્રમાણમ્ ।
ઇદમેવ મહત્તત્ત્વં કાર્યેશ્વરસ્ય સ્વયમ્ભુવ ઉપાધિસ્તેનૈવોપાધિના સ સર્વજ્ઞઃ સર્વેશ્વરઃ સર્વકર્ત્તા સર્વપાલકઃ સર્વસંહર્ત્તા ચ ।
માત્સ્યે ।
સવિકારાત્ પ્રધાનાત્ તુ મહત્તત્ત્વમજાયત ।
મહાનિતિ યતઃ ખ્યાતિર્લોકાનાં જાયતે સદા ॥
ગુણેભ્યઃ ક્ષોભમાણેભ્યસ્ત્રયો દેવા વિજજ્ઞિરે ।
એકા મૂર્ત્તિસ્ત્રયો દેવા બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ ॥ ઇતિ ।
સ ચ સ્વયમ્ભૂઃ ક્રિયાશક્તિમત્ કેવલમહત્તત્ત્વોપાધિકઃ સૂત્રાત્મેત્યુચ્યતે ।
સ એવાર્દ્ધસુષુપ્તાવર્દ્ધલયાત્ પ્રાજ્ઞ ઇત્યુચ્યતે ।
સમગ્રસુષુપ્તૌ તુ સમગ્રલયેન નિર્વિશેષચિન્માત્રસ્વરૂપેણાવસ્થાનાદીશ્વર ઇત્યુચ્યતે શ્રુતિસ્મૃતિપુરાણેષુ મહાંસ્ત્રિધા તદુક્તં વૈષ્ણવે ।
સાત્ત્વિકો રાજસશ્ચૈવ તામસશ્ચ ત્રિધા મહાનિતિ ।
બ્રહ્મશઙ્કરોપક્ષયાપ્યાદૌ વિષ્ણુરેવાવિર્ભવતીત્યર્ધેનોક્તમ્ ।
પૂર્વોક્તધર્માદિષુ ધર્મેણોર્ધ્વગમનમૂર્ધ્વગમનેન ભોગસ્થાનાન્યુપલક્ષ્યન્તે ।
તેન પાતાલભૂસ્વર્ગાદીનામપિ સંગ્રહઃ ।
જ્ઞાનેન મોક્ષઃ વૈરાગ્યેણ પ્રકૃતિલયઃ પુરુષતત્ત્વાનભિજ્ઞસ્ય વૈરાગ્યાત્ પ્રકૃતિલયો ભવતિ ।
તથા ચોક્તં પુરાણે ।
પ્રકૃતિચિન્તકાનધિકૃત્ય "પૂર્ણં શતસહસ્રં તુ તિષ્ઠન્તિ વિગતજ્વરા" ઇતિ ।
અત્ર પ્રકૃતિગ્રહણેન મહદહંકારભૂતેન્દ્રિયાણ્યપિ ગૃહ્યન્તે ।
તત્ર વૈરાગ્યપૂર્વકં તેષુ તેષ્વાત્મભાવેનોપાસ્યમાનેષુ લયો હિ પ્રકૃતાવિતિ ચ શ્રૂયતે ।
પૂર્વવાક્યાનન્તરમેવ ।
દશ મન્વન્તરાણીહ તિષ્ઠન્તીન્દ્રિયચિન્તકાઃ ।
ભૌતિકાસ્તુ શતં પૂર્ણં સહસ્રં ત્વાભિમાનિકાઃ ॥
બૌદ્ધા દશ સહસ્રાણિ તિષ્ઠન્તિ વિગતજ્વરાઃ ॥ ઇતિ ચ ।
અયં ચ પ્રાકૃતિકો બન્ધ ઇત્યુચ્યતે યોગિભિઃ મહદાદિભાવશ્ચ વૈકૃતિકો બન્ધ ઇતિ ।
ઐશ્વર્યેણાપ્રતિઘાતઃ ઐશ્વર્યં ચાણિમાદિસિદ્ધયઃ ।
ઇતિ બુદ્ધિર્વ્યાખ્યાતા ॥
અહઙ્કારો વ્યાખ્યાયતે ।
મહત્તત્ત્વાદહઙ્કાર ઉત્પદ્યતે અઙ્કુરાચ્છાખાવત્ ।
તસ્ય ચાહમાકારવૃત્તિમત્ત્વાદહઙ્કાર ઇતિ સંજ્ઞા ।
અહંવૃત્તિમદન્તઃકરણમહઙ્કાર ઇત્યેકં લક્ષણમ્ ।
એકાદશેન્દ્રિયોપાદાનત્વં દ્વિતીયં લક્ષણમ્ ।
તન્માત્રોપાદાનત્વં તૃતીયં લક્ષણમ્ ।
તસ્ય ચ પર્યાયાઃ ।
અહઙ્કારો ઽભિમાનશ્ચ કર્ત્તા મન્તા ચ સ સ્મૃતઃ ।
આત્મા ચ પ્રકુલો જીવો યતઃ સર્વાઃ પ્રવૃત્તયઃ ॥ ઇતિ ।
કૌર્મપ્રોક્તા અવિશેષા ઇતિ ચ ।
સ ચાહઙ્કારસ્ત્રિવિધઃ ।

તદુક્તં કૌર્મે ।
વૈકારિકસ્તૈજસશ્ચ ભૂતાદિશ્ચૈવ તામસઃ ।
ત્રિવિધો ઽયમહઙ્કારો મહતઃ સમ્બભૂવ હ ॥
તૈજસાનીન્દ્રિયાણિ સ્યુર્દેવા વૈકારિકા દશ ।
એકાદશં મનશ્ચાત્ર સ્વગુણેનોભયાત્મકમ્ ॥
ભૂતતન્માત્રસર્ગસ્તુ ભૂતાદેરભવત્ પ્રજા ॥ ઇતિ ।
વૈકારિકઃ સાત્ત્વિકસ્તૈજસો રાજસઃ ।
સ્વગુણેન સર્વેન્દ્રિયેષુ સાહાય્યરૂપેણોત્કર્ષેણોભયાત્મકં જ્ઞાનકર્મેન્દ્રિયોભયાત્મકમિત્યર્થઃ ।
ઇન્દ્રિયદેવતાશ્ચ દિગ્વાતાર્કપ્રચેતોશ્વિવહ્નીન્દ્રોપેન્દ્રમિત્રકામચન્દ્રશ્ચેતિ એકાદશ ।
ઇત્યહંકારનિરૂપણમ્ ॥
અથ તન્માત્રા ઉચ્યન્તે ।
શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધા નિર્વિશેષાસ્તદ્વન્તિ સૂક્ષ્મભૂતાનિ તન્માત્રાઃ ।
નિર્વિશેષશબ્દાદિગુણવદ્ દ્રવ્યં તન્માત્રા ઇતિ સામાન્યલક્ષણમ્ ।
અહંકારોપાદાનત્વે સતિ તત્ત્વાન્તરારમ્ભકત્વં દ્વિતીયં લક્ષણમ્ ।
તત્તન્નિર્વિશેષગુણવત્ત્વં તત્તન્માત્રલક્ષણમ્ ।
તાનિ ચ પઞ્ચ શબ્દતન્માત્રં સ્પર્શતન્માત્રં રૂપતન્માત્રં રસતન્માત્રં ગન્ધતન્માત્રં ચેતિ ।
શાન્તઘોરમૂઢાઃ પઞ્ચસ્વપિ વિશેષાઃ શબ્દત્વસ્પર્શત્વાદિવ્યાપ્યા જાતિવિશેષા એવ ।
શબ્દે તુ ઉદાત્તાનુદાત્તસ્વરિતાઃ નિષાદર્ષભગાન્ધારષડ્જમધ્યમધૈવતાઃ પઞ્ચમશ્ચેતિ સ્વરાઃ ।
સ્પર્શે શીતોષ્ણત્વે ।
રૂપે શુક્લત્વાદયો વિશેષાઃ ।
તે ચ શ્વેતપીતરક્તશ્યામહરિતકપિશાઃ ।
રસે મધુરત્વાદયો વિશેષાસ્તે ચ મધુરતિક્તકષાયકટ્વમ્લક્ષારાઃ ષડ્રસાઃ ।
ગન્ધે સુરભિત્વાસુરભિત્વે ।
એતૈર્વિશેષૈ રહિતા અવિશેષાસ્તદ્વન્તિ દ્રવ્યાણિ તન્માત્રાઃ ।
તેષાં પર્યાયાઃ તન્માત્રાણિ તમોવિગ્રહાઃ સૂક્ષ્મવિગ્રહાઃ સૂક્ષ્મભૂતાનિ અવિશેષા ઇતિ ॥
ઇતિ પઞ્ચ તન્માત્રાઃ ॥
એવમષ્ટૌ પ્રકૃતયો વ્યાખ્યાતાઃ ॥
[ષોડશ વિકારાઃ

]
ષોડશ વિકારા ઇતિ દ્વિતીયં સૂત્રમ્ ।
એકાદશેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચમહાભૂતાનિ ચ એતે ષોડશ વિકારાઃ ।
તત્ર શ્રોત્રત્વક્ચક્ષુર્જિહ્વાઘ્રાણાનિ સ્વસ્વવિષયકબુદ્ધિજનકત્વાત્ પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ।
વાક્પાણિપાદપાયૂપસ્થાનિ સ્વસ્વકર્મકરણાત્ પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ ।
તત્ર ઉચ્ચારણં વાચઃ હસ્તયોરાદાનં પાદયોર્ગતિઃ પાયોરુત્સર્ગઃ ઉપસ્થસ્યાનન્દઃ ।
સર્વસહાયત્વાદુભયાત્મકં મનઃ ।
એતાન્યેકાદશેન્દ્રિયાણિ ।
તત્ત્વાન્તરાનારમ્ભકત્વે સતિ અહંકારોપાદાનત્વમિત્યેકં લક્ષણમ્ ।
અહંકારોપાદાનકત્વે સતિ શરીરસંયુક્તં ક્રિયાકરણમતીન્દ્રિયમિન્દ્રિયમિતિ દ્વિતીયમ્ ।
અથ પર્યાયાઃ ઇન્દ્રિયાણિ કરણાનિ નિપાતનાનિ વૈકારિકાણિ તૈજસાનિ ।
ઇતીન્દ્રિયનિરૂપણમ્ ॥
અથ મહાભૂતાનિ ।
પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશમિતિ ।
સવિશેષશબ્દાદિમત્ત્વં મહાભૂતત્વમિત્યેકં લક્ષણમ્ ।
તત્ત્વાન્તરાનારમ્ભકત્વે સત્યારમ્ભકત્વં દ્વિતીયં લક્ષણમ્ ।
સવિશેષશબ્દગુણવત્ત્વમાકાશસ્ય લક્ષણમ્ ।
સવિશેષશબ્દસ્પર્શવત્ત્વં વાયોર્લક્ષણમ્ ।
સવિશેષશબ્દસ્પર્શરૂપવત્ત્વં તેજસઃ ।
સવિશેષશબ્દસ્પર્શરૂપરસવત્ત્વમપામ્ ।
સવિશેષશબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધવત્ત્વં પૃથિવ્યાઃ ।
એતાનિ વિશેષલક્ષણાનિ ।
એતાનિ પઞ્ચ મહાભૂતાનિ પરસ્પરોપકારીણિ ।
અથામીષાં પર્યાયાઃ ।
ભૂતાનિ વિકારા વિશેષા આકૃતયઃ તમોવિગ્રહાઃ શાન્તા ઘોરા મૂઢા ઇતિ ।
ઇતિ ષોડશવિકારા વ્યાખ્યાતાઃ ।
[પુરુષઃ

]
પુરુષ ઇતિ તૃતીયં સૂત્રમ્ ।
અનાદિઃ સૂક્ષ્મશ્ચેતનઃ સર્વગતઃ નિર્ગુણઃ કૂટસ્થો નિત્યો દ્રષ્ટા ભોક્તા ક્ષેત્રવિત્ અમનઃ પ્રસવધર્મા ચેતિ સ્વરૂપમ્ ।
કૂટસ્થનિત્ય ઇત્યેકં લક્ષણમ્ ।
મુખ્યભોક્તૃત્વમિત્યપરં લક્ષણમ્ ।
વૃત્તિસાક્ષિત્વમિતિ તૃતીયં લક્ષણમ્ ।
અથ પર્યાયાઃ પુરુષ આત્મા પુમાન્ પુદ્ગલજન્તુઃ જીવઃ ક્ષેત્રજ્ઞઃ નરઃ કવિઃ બ્રહ્મ અક્ષરઃ પ્રાણઃ જ્ઞઃ યઃ કઃ સ એક ઇતિ ।
એવમેતાનિ પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વાનિ એતજ્જ્ઞાનાત્ કૃતકૃત્યો ભવતિ ।
તથા ચોક્તં પઞ્ચશિખેન પ્રમાણવાક્યમ્ ।
પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વજ્ઞો યત્ર કુત્રાશ્રમે સ્થિતઃ ।
જટી મુણ્ડી શિખી વા ઽપિ મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ ॥
સ ચ પુરુષો નાના સુખદુઃખમોહજન્મમરણબન્ધમોક્ષવ્યવસ્થાતઃ જન્માદિવ્યવસ્થાતઃ પુરુષબહુત્વમિતિ સાંખ્યપ્રવચનસૂત્રાત્ ।
યદ્યેકઃ પુરુષઃ સ્યાદેકસ્મિન્ સુખિતે સર્વે સુખિતાઃ સ્યુઃ એવં સર્વત્ર એવં પુરુષબહુત્વં સિદ્ધમ્ ।
એવં તાવત્ સાંખ્યાચાર્યાઃ કપિલાસુરિપઞ્ચશિખપતઞ્જલિપ્રભૃતયો યસ્માત્ પરં નાપરમસ્તિ કિઞ્ચિદિતિ ન્યાયવૈશેષિકાશ્ચ બહૂન્ પુરુષાનાત્મત્વેન વદન્તિ ।
ઔપનિષદાશ્ચાચાર્યા હરિહરહિરણ્યગર્ભવ્યાસાદયઃ એભ્યો ઽતિરિક્તમેકમેવ નિત્યેશ્વરં સર્વેષામાત્માનં વદન્તિ ।
કસ્માદેવં પુરુષ એવેદં સર્વમિતિ ।
તદેવાગ્નિસ્તદાદિત્ય ઇતિ ।
તદક્ષરં તદ્વિભુર્વરેણ્યં યસ્માત્ પરં નાપરમસ્તિ કિઞ્ચિત્ સ હિ સર્વેષુ ભૂતેષુ સ્થાવરેષુ ચરેષુ ચ વસત્યેકો મહાનાત્મા યેન સર્વમિદં તતમ્ ।
બ્રાહ્મણે કૃમિકીટેષુ શ્વપાકે ગવિ હસ્તિનિ ।
પશુગોદંશમશકે રૂપં પશ્યન્તિ સૂરયઃ ॥
એકમેવ યથા સૂત્રં સુવર્ણે વર્ત્તતે પુનઃ ।
મુક્તામણિપ્રવાલેષુ મૃણ્મયે રજતે તથા ॥
તદ્વત્ પશુમનુષ્યેષુ તદ્વદ્ધસ્તિમૃગાદિષુ ।
એકો ઽયમાત્મા વિજ્ઞેયઃ સર્વત્રૈવ વ્યવસ્થિતઃ ॥
ઇત્યાદિ પ્રમાણેભ્યઃ ।
સાંખ્યાસ્તુ આદિપુરુષવિષયતયા લયાવશિષ્ટનિર્વિશેષચિન્માત્રવિષયતયા વા એતાનિ શ્રુતિવાક્યાનિ યોજયન્તિ ।
ઇતિ પુરુષનિરૂપણમ્ ।
એવં પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વાનિ વ્યાખાતાનિ ।
સાંખ્યકારિકા ચ ।
મૂલપ્રકૃતિરવિકૃતિર્મહદાદ્યાઃ પ્રકૃતિવિકૃતયઃ સપ્ત ।
ષોડશકસ્તુ વિકારો ન પ્રકૃતિર્ન વિકૃતિઃ પુરુષઃ ॥ ઇતિ ।
ઇદાનીં પ્રથમસૂત્રેણૈવ ગુણાત્મકપ્રકૃતેરુદ્દિષ્ટત્વે ઽપિ ગુણાનામવાન્તરવિભાગં તદ્ધર્માંશ્ચ વિવેચયિતું વક્ષ્યમાણસઞ્ચરપ્રતિસઞ્ચરોપોદ્ઘાતસઙ્ગત્યા ચ સૂત્રં પ્રવર્ત્તતે ।
[ત્રૈગુણ્યમ્

]
ત્રૈગુણ્યમિતિ ચતુર્થં સૂત્રમ્ ।
સત્ત્વરજસ્તમાંસિ ત્રયો ગુણાઃ તેષાં સમાહારસ્ત્રિગુણં ત્રિગુણમેવ ત્રૈગુણ્યમ્ ।
તત્ર સત્ત્વં નામ પ્રકાશલાઘવપ્રસન્નતાભિષ્વઙ્ગપ્રીતિતિતિક્ષાદિલક્ષણમનન્તભેદં સમાસતઃ સુખાત્મકમ્ ।
રજો નામ શોકતાપસ્વેદસ્તમ્ભોદ્વેગોન્માદાદિલક્ષણમનન્તભેદં સમાસતો દુઃખાત્મકમ્ ।
તમો નામ અદાનાપુણ્યદૈન્યગૌરવાલસ્યનિદ્રાપ્રમાદાદિલક્ષણમનન્તભેદં સમાસતો મોહાત્મકમ્ ।
એતેષાં લક્ષણાનિ ।
સત્ત્વં પ્રકાશકં વિદ્યાદ્રજો વિદ્યાત્ પ્રવર્ત્તકમ્ ।
તમો લયાત્મકં વિદ્યાત્ત્રૈગુણ્યં નામ સંજ્ઞિતમ્ ॥
એતે ત્રયો ગુણાઃ સર્વે ઉત્પત્તિસ્થિતિલયહેતવઃ ॥
ઇતિ ત્રૈગુણ્યં વ્યાખ્યાતમ્ ।
ઇદાનીં સગુણનિર્ગુણશ્રુતિવિષયોપપત્ત્યર્થં સર્ગાદાવુત્પન્નં સ્વયમ્ભુવં પ્રલયાવશિષ્ટનિર્વિશેષચિત્સામાન્યં ચ દર્શયિતું સૃષ્ટિપ્રલયયોઃ સૂત્રદ્વયં પ્રવર્તતે ।
[સંચરઃ

]
[પ્રતિસંચરઃ

]
સઞ્ચરઃ પ્રતિસઞ્ચરઃ ।
સઞ્ચરઃ સૃષ્ટિઃ પ્રતિસઞ્ચરઃ પ્રલયઃ ।
તત્ર સૃષ્ટિર્યથા ।
અવ્યક્તાખ્યા પ્રકૃતિઃ પ્રવૃત્તિસ્વભાવા સ્વતન્ત્રા ચ ।
સર્ગાદૌ સ્વયમેવ ક્ષુબ્ધા સતી ભાવિનારાયણબીજભૂતા પૂર્વકલ્પે સ્વયમ્ભૂપાલકેન નામકેન વ્યક્તેન નારાયણપુરુષેણ સંયુજ્યતે તતશ્ચ સજાતીયૈરન્યૈઃ પ્રકૃત્યંશૈર્ન્યૂનાધિકભાવેન મિલિતા સતી ચેતનાચેતનાત્મકં મહત્તત્ત્વમારભતે ।
નનુ પુરુષસ્ય પ્રકૃતિસંયોગિત્વે અસંયોગો હ્યયં પુરુષ ઇતિ શ્રુતિવિરોધ ઇતિ ચેન્ન વિકારહેતુસંયોગસ્યૈવ સઙ્ગશબ્દાર્થત્વાત્ અન્યથા શ્રુતિસ્મૃતિષુ જલસંયોગિનો ઽપિ પદ્મપત્ત્રસ્યાસઙ્ગતાદૃષ્ટાન્તતા ન સ્યાત્ ।
તત્ર મહત્તત્ત્વસ્ય સ્વરૂપેણ મુખ્યોત્પત્તિઃ ચેતનસ્ય તુ અભિવ્યક્તિરૂપા કાર્યતા ।
યોગભાષ્યે વ્યાસધૃતવાક્યાન્નવધા કાર્યતા ।
ઉત્પત્તિસ્થિત્યભિવ્યક્તિવિકારપ્રત્યયાપ્તયઃ ।
વિયોગાન્યત્વધૃતયઃ કારણં નવધા સ્મૃતમ્ ॥ ઇતિ ।
એવમાદિશક્તિરપિ ચેતનવિશેષો મહત્તત્ત્વકારણીભૂતગુણત્રયસમ્બન્ધાત્ સ્વયમ્ભવાપ્યાદાવુત્પદ્યતે ।
ઉત્પત્તૌ ચ પ્રમાણં પ્રયોગસારે ।
તસ્માદ્વિનિર્ગતા નિત્યા સર્વગા વિષ્ણુસમ્ભવા ॥ ઇતિ ।
વાયવીયસંહિતાયાં ચ ।
શિવેચ્છયા પરા શક્તિઃ શિવતત્ત્વૈકતાં ગતા ।
તતઃ પરિસ્ફુરત્યાદૌ સર્ગે તૈલં તિલાદિવ ॥ ઇતિ ।
પઞ્ચરાત્રે ઽપિ ।
એવમાલોક્ય તાં શક્તિં સચ્ચિદાનન્દરૂપિણીમ્ ।
સમસ્તતત્ત્વસન્ધામસ્ફૂર્ત્યધિષ્ઠાનરૂપિણીમ્ ॥
વ્યક્તાં કરોતિ નિત્યાં તાં પ્રકૃતિં પરમઃ પુમાન્ ॥ ઇતિ ।
પ્રાદુરાસીજ્જગન્માતા વેદમાતા સરસ્વતી ।
ગુણત્રયમયી શક્તિર્મૂલપ્રકૃતિસઞ્જ્ઞિતા ॥
તસ્યામહં સમુત્પન્નસ્તત્ત્વૈસ્તૈર્મહદાદિભિરિત્યાદિશિવવાક્યાચ્ચ ।
સૈવ પ્રકૃત્યધિષ્ઠાત્રી દેવતા મહાલક્ષ્મી અમ્બા ભવાની હૈમવતી દુર્ગા ઇત્યાદિપદૈરભિલપ્યતે પુરાણાદિષુ ।
સૈવ ચ લીલાવિગ્રહૈરાદિપુરુષેણ મિલિતા સતી સૃષ્ટિં પાલયતિ ।
તદુક્તં શઙ્કરાચાર્યૈઃ ।
શિવઃ શક્ત્યા યુક્તો યદિ ભવતિ શક્તઃ પ્રભવિતું
ન ચેદેવં દેવો ન ખલુ કુશલઃ સ્પન્દિતુમપિ । ઇતિ ।
એવં સર્વતત્ત્વાનાં તત્તદ્દેવતાનાં ચ સહૈવોત્પત્તિર્જ્ઞેયા ।
ઉત્પત્તિક્રમસ્તુ નિરૂપણક્રમેણૈવ ।
એતસ્માન્મહતો ગુણાન્તરસંવલિતાત્ ત્રિવિધો ઽહઙ્કાર ઉત્પદ્યતે ચેતનાચેતનાત્મકઃ વૈકારિકો રાજસસ્તામસશ્ચેતિ ।
તતશ્ચાહઙ્કારાત્ સઙ્કલ્પપૂર્વકં દેહેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ તન્માત્રાણિ ચોત્પદ્યન્તે ।
સ્વયભુવ ઇન્દ્રિયાણિ દેવતારૂપાણિ વૈકારિકાત્ વ્યષ્ટીન્દ્રિયાણિ ચ તૈજસાત્ તેષ્વિન્દ્રિયેષ્વાદૌ મન ઉત્પદ્યતે ।
શબ્દરાગાચ્છ્રોત્રમસ્ય જાયતે ભાવિતાત્મનઃ ।
રૂપરાગાત્ તથા ચક્ષુર્ઘ્રાણં ગન્ધજિધૃક્ષયા ॥
ઇત્યાદિના મોક્ષધર્માદૌ શ્રોત્રાદીનાં મનોવૃત્તિરાગાદિકાર્યત્વશ્રવણાત્ ।
ઇન્દ્રિયતન્માત્રયોશ્ચ કાર્યકરણભાવસ્યાભાવાત્ ક્રમનિયમો નાસ્તિ ।
તત્રેન્દ્રિયેષુ નાસ્ત્યવાન્તરકાર્યકારણભાવઃ પ્રમાણાભાવાત્ ।
તન્માત્રેષુ ત્વસ્તિ સ યથા અહંકારાચ્છબ્દતન્માત્રં તસ્માદહંકારોત્પન્નાચ્છબ્દતન્માત્રાદહંકારસહિતાત્ સ્પર્શતન્માત્રં શબ્દસ્પર્શોભયગુણકમ્ ।
એવં ક્રમેણૈકૈકગુણવૃદ્ધ્યા તન્માત્રત્રયમુત્પદ્યતે ।
તતશ્ચ તન્માત્રેભ્યઃ પઞ્ચ મહાભૂતાનિ જાયન્તે ।
તત્રાહઙ્કારાત્ પઞ્ચતન્માત્રાણાં તદ્દ્વારા પઞ્ચમહાભૂતાનાં ચોત્પત્તૌ પુરાણે ક્રમ ઉક્તઃ સ યથા
ભૂતાદિસ્તુ વિકુર્વાણઃ શબ્દમાત્રં સસર્જ હિ ।
આકાશં સુષિરં તસ્માદુત્પન્નં શબ્દલક્ષણમ્ ॥
આકાશસ્તુ વિકુર્વાણઃ સ્પર્શમાત્રં સસર્જ હિ ।
વાયુરુત્પદ્યતે તસ્માત્ તસ્ય સ્પર્શો ગુણો મતઃ ॥
ઇત્યાદિક્રમેણેતિ ।
નન્વેવમાકાશાદિભૂતચતુષ્ટયસ્યાપિ તત્ત્વાન્તરપ્રકૃત્યાપત્ત્યા કેવલવિકૃતિત્વાષ્ટપ્રકૃતિત્વસિદ્ધાન્તક્ષતિરિતિ ચેન્ન આકાશાદીનાં સ્પર્શાદિતન્માત્રેષ્વહંકારોપષ્ટમ્ભમાત્રેણ કારણત્વસ્ય પુરાણેષૂક્તત્વાદિતિ ।
એવં ત્રયોવિંશતિતત્ત્વાનાં સૃષ્ટિઃ ।
તેષુ પઞ્ચમહાભૂતાનિ વર્જ્જયિત્વા ઽહંકારં ચ બુદ્ધૌ પ્રવેશ્ય સપ્તદશકં લિઙ્ગશરીરસઞ્જ્ઞં ભવતિ ।
વહ્નેરિન્ધનવદાત્મનો ઽભિવ્યક્તિસ્થાનત્વાત્ ।
તચ્ચ સર્વપુરુષાણાં સ્વસ્વબીજભૂતપ્રકૃતિસંયોગાત્ સર્ગાદાવુત્પદ્ય પ્રાકૃતપ્રલયપર્યન્તં તિષ્ઠતિ ।
તેનૈવ ચેહલોકપરલોકયોર્જીવાનાં સંસરણં ભવતિ ।
પ્રાણશ્ચ બુદ્ધેરેવ વૃત્તિભેદ ઇત્યતો લિઙશરીરે પૃથક્ ન નિર્દિશ્યતે બુદ્ધાવેવાન્તર્ભાવાત્ ।
તસ્ય ચ લિઙ્ગશરીરસ્ય પરમસૂક્ષ્માણિ પઞ્ચ મહાભૂતાનિ તેજઃપ્રધાનાન્યાશ્રયઃ ચિત્રાદિવત્ આશ્રયં વિના લોકાન્તરગમનાસમ્ભવાત્ ।
તદુક્તં સપ્તત્યામ્ ।
ચિત્રં યથાશ્રયમૃતે સ્થાણ્વાદિભ્યો વિના યથા છાયા ।
તદ્વદ્વિના વિશેષૈર્ન તિષ્ઠતિ નિરાશ્રયં લિઙ્ગમ્ ॥ ઇતિ
ઇદં ચ લિઙ્ગશરીરમાદૌ સ્વયમ્ભુવઃ સમષ્ટિચેતનસ્ય ઉપાધિભૂતમેકમેવ સમષ્ટિરૂપં જાયતે તતશ્ચ વ્યષ્ટિજીવાનામપ્યુપાધિભૂતાનિ વ્યષ્ટિલિઙ્ગશરીરાણિ તદંશભૂતાનિ તતો વિભજ્યન્તે પિતુર્લિઙ્ગશરીરાત્ પુત્ત્રલિઙ્ગશરીરવત્ ।
તદુક્તં સાંખ્યપ્રવચનસૂત્રેણ ।
વ્યક્તિભેદઃ કર્મવિશેષાદિતિ ।
મનુના ઽપ્યુક્તમ્ ।
તેષાં ત્વવયવાન્ સૂક્ષ્માન્ ષણ્ણામપ્યમિતૌજસામ્ ।
સન્નિવેશ્યાત્મમાત્રાસુ સર્વભૂતાનિ નિર્મમે ॥ ઇતિ ।
ષણ્ણામિતિ ષડિન્દ્રિયં સમસ્તલિઙ્ગશરીરોપલક્ષકમ્ ।
તથા ચાયમર્થઃ ।
સ્વયમ્ભૂઃ સ્વલિઙ્ગશરીરાવયવાન્ સૂક્ષ્માનલ્પાન્ આત્મમાત્રાસુ સ્વાંશચેતનેષુ સંયોજ્ય સર્વપ્રાણિનઃ સસર્જેતિ ।
ઇતિ લિઙ્ગશરીરનિરૂપણમ્ ।
અથ સ્થૂલશરીરોત્પત્તિઃ ।
દશગુણિતમહત્તત્ત્વમધ્યે ઽહંકારસ્તસ્મિન્નપિ દશગુણે વ્યોમ તથૈવ વ્યોમ્ન્યપિ વાયુઃ વાયાવપિ તેજઃ તેજસિ દશગુણે જલં તથૈવ જલસ્યાપિ દશગુણસ્ય મધ્યે પૃથ્વી સમુત્પદ્યતે સૈવ સ્થૂલશરીરસ્ય બીજમણ્ડરૂપેણ પરિણમતે ।
તસ્યાપિ દશગુણિતસ્યાણ્ડસ્ય પૃથિવ્યાવરણસ્ય મધ્યે ચતુર્દશભુવનાત્મકં સ્વયમ્ભુવઃ સ્થૂલશરીરં તત્સઙ્કલ્પાદેવોત્પદ્યતે ।
તેનૈવ શરીરેણ સ્વયમ્ભૂર્નારાયણ ઇત્યુચ્યતે ।
સ્વયમ્ભુવં પ્રકૃત્ય મનુના ઽપ્યુક્તમ્ ।
સો ઽભિધ્યાય શરીરાત્ સ્વાત્ સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ ।
અપ એવ સસર્જાદૌ તાસુ બીજમવાસૃજત્ ॥
તદણ્ડમભવદ્ધૈમં સહસ્રાંશુસમપ્રભમ્ ।
તસ્મિન્ જજ્ઞે સ્વયં બ્રહ્મા સર્વલોકપિતામહઃ ॥
સ વૈ શરીરી પ્રથમઃ સ વૈ પુરુષ ઉચ્યતે ।
આદિકર્તા સ ભૂતાનાં બ્રહ્માગ્રે સમવર્તત ॥
આપો નારા ઇતિ પ્રોક્તા આપો વૈ નરસૂનવઃ ।
તા યદસ્યાયનં પૂર્વં તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ ॥
ઇત્યાદિનેતિ ।
તત એવાદિપુરુષાદ્વ્યષ્ટિપુરુષાણાં વિભાગાત્ અન્તે ચ તત્રૈવ લયાત્ સ એવૈક આત્મેતિ શ્રુતિસ્મૃત્યોર્વ્યવહ્રિયતે ।
તતશ્ચ સ નારાયણો વિરાટ્શરીરી પૃથિવીરૂપસ્વનાભિકમલકર્ણિકાસ્થાનીયસ્ય સુમેરોરુપરિ ચતુર્મુખમવાન્તરબ્રહ્માણં સૃષ્ટ્વા તદ્દ્વારાન્યાનપિ વ્યષ્ટિશરીરિણઃ સ્થાવરાન્તાન્ સસર્જ ।
તથા ચ સ્મર્યતે ।
તચ્છરીરસમુત્પન્નૈઃ કાર્યૈસ્તૈઃ કરણૈઃ સહ ।
ક્ષેત્રજ્ઞાઃ સમજાયન્ત ગાત્રેભ્યસ્તસ્ય ધીમતઃ ॥ ઇતિ ।
યત્તુ શેષશાયિનો નારાયણસ્ય નાભિકમલશ્રોત્રચક્ષુરાદિભ્યશ્ચતુર્મુખસ્યાવિર્ભાવઃ શ્રૂયતે ।
તદ્દૈનન્દિનસર્ગેષ્વેવ હિ કલ્પભેદેન મન્તવ્યમ્ ।

દૈનન્દિનપ્રલયેષ્વેવ હિ નારાયણશરીરે પ્રવિશ્યૈકીભૂય સુપ્તાનાં દેવાનાં ચતુર્મુખાદિક્રમેણાવિર્ભાવઃ શેષશાયિનઃ સકાશાદ્ ઘટતે ન ત્વાદિસર્ગેષુ ।
દૈનન્દિનપ્રલય એવ નારાયણસ્ય લીલાવિગ્રહેણ શયનાદિતિ ।
અસ્યાં સૃષ્ટૌ મહત્તત્ત્વસ્ય બુદ્ધિપૂર્વકઃ ત્રિગુણાત્મકઃ પ્રથમઃ સર્ગઃ ।
તદનન્તરં તદુપાધિકસ્વયમ્ભુવઃ સકાશાદ્ બુદ્ધિપૂર્વકઃ સર્ગઃ ।
સ્વયમ્ભુવો ઽઙ્ગદેવતાઃ સ્વયભૂશ્ચ સ્થૂલદેહનૈરપેક્ષ્યેણ જ્ઞાનવત્ત્વાત્ વિદેહા દેવા ઇત્યુચ્યન્તે ।
તાસુ સ્વયમ્ભૂરેવેશ્વરઃ નિત્યેશ્વરાનઙ્ગીકારાત્ ।
દેવતાશ્ચેશ્વરકોટયઃ અવિદ્યાનાવૃતોપાધિકત્વાત્ ।
અવિદ્યાવૃતોપાધિકાશ્ચ જીવકોટય એવ ।
અવિદ્યાવૃતાનાવૃતોપાધિકત્વે એવ જીવેશ્વરવિભાજકે ।
તદુક્તં સ ઈશો યદ્વશે માયા સ જીવો યસ્તયાર્દિત ઇતિ ।
તદેવં સઞ્ચરો નિરૂપિતઃ ।
તત્ર યદ્યસ્માજ્જાયતે તસ્યેતરાપૂરણેનૈવ સ્થિતિઃ ।
તદ્વ્યતિરેકેણૈવ તત્સંહારો ઽપિ તત્રૈવ ભવતિ ।
તથા ચોક્તં મહાભારતે ।
યદ્યસ્માજ્જાયતે તત્ત્વં તત્તત્ર પ્રવિલીયતે ।
લીયન્તે પ્રતિલોમાનિ જાયન્તે ચોત્તરોત્તરમ્ ॥ ઇતિ ।
એતે ચ સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારરૂપાઃ સ્થૂલા એવ પરિણામાઃ કૂટસ્થપુરુષવિવેકાય પ્રદર્શિતાઃ ।
સૂક્ષ્મા અપ્યેષાં પરિણામાઃ સ્મર્યન્તે ।
યથા
નિત્યદાહ્યઙ્ગભૂતાનિ ભવન્તિ ન ભવન્તિ ચ ।
કાલેનાલક્ષ્યવેગેન સૂક્ષ્મત્વાત્તન્ન દૃશ્યતે ॥ ઇતિ ।
અત એવ સર્વં જડવસ્તુ પરમાર્થતઃ સર્વદૈવ અસદુચ્યતે ।
તતશ્ચ તસ્માજ્જડવર્ગાદ્વિરજ્યાત્મૈવ પરમાર્થસત્યો દુઃખભીરુભિર્દ્રષ્ટવ્યઃ ।
પરમાર્થસત્યં ચ કૂટસ્થનિત્યત્વમ્ ।
તત્ર કૂટસ્થનિત્યત્વાસંહતત્વાપરાર્થત્વચિન્માત્રત્વાદ્યસાધારણાધર્મૈરુત્કૃષ્ટૈઃ પ્રકૃત્યાદિભ્યો વિવેક્તવ્યઃ ।
ઇદાનીં સદેવેત્યાદિશ્રુત્યર્થ ઉપપાદ્યતે ।
પ્રતિસઞ્ચરાન્તે યન્નિર્વિશેષં ચિત્સામાન્યમવશિષ્યતે ।
તદેવ સદેવ સૌમ્યેદમગ્ર આસીત્ એકમેવાદ્વિતીયં બ્રહ્મેત્યાદિશ્રુતિષુ સદ્બ્રહ્માદિપદવાચ્યમ્ ।
અદ્વિતિયત્વં તુ અવૈધર્મ્યાવિભાગાખ્યાભેદેનેતિ ।
ઇદાનીમન્તકાલીનભગવત્સ્મરણસ્ય પરમગતિહેતુત્વશ્રવણાત્ તત્સ્મરણસ્ય ચ સાધ્યાત્મસાધિભૂતસાધિદૈવભગવદનુચિન્તનજન્યત્વાદધ્યાત્માદિવિભાગઃ પ્રદર્શ્યતે સૂત્રત્રયેણ ।
તત્ર ચ પ્રમાણમ્ ।
અન્તકાલે ચ મામેવ સ્મરન્મુક્ત્વા કલેવરમ્ ।
યઃ પ્રયાતિ સ મદ્ભાવં યાતિ નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ ॥ ઇતિ
સાધિભૂતાધિદૈવં માં સાધિયજ્ઞં ચ યે વિદુઃ ।
પ્રયાણકાલે ઽપિ ચ માં તે વિદુર્યુક્તચેતસઃ ॥ ઇતિ ।
[અધ્યાત્મમ્

]
[અધિભૂતમ્

]
[અધિદૈવમ્

]
સૂત્રત્રયસ્યાપિ ક્રમેણૈવ વ્યાખ્યા ।
બુદ્ધિરધ્યાત્મમ્ ।
બોદ્ધવ્યમધિભૂતમ્ ।
બ્રહ્મા તત્રાધિદૈવમ્ ।
અહઙ્કારો ઽધ્યાત્મમ્ ।
અધિમન્તવ્યમધિભૂતમ્ ।
રુદ્રસ્તત્રાધિદૈવતમ્ ।
મનો ઽધ્યાત્મમ્ ।
સઙ્કલ્પયિતવ્યમધિભૂતમ્ ।
ચન્દ્રસ્તત્રાધિદૈવતમ્ ।
શ્રોત્રમધ્યાત્મમ્ ।
શ્રોતવ્યમધિભૂતમ્ ।
દિશસ્તત્રાધિદૈવમ્ ।
ત્વગધ્યાત્મમ્ ।
સ્પર્શયિતવ્યમધિભૂતમ્ ।
વાયુસ્તત્રાધિદૈવતમ્ ।
ચક્ષુરધ્યાત્મમ્ ।
દ્રષ્ટવ્યમધિભૂતમ્ ।
સૂર્યસ્તત્રાધિદૈવતમ્ ।
રસનમધ્યાત્મમ્ ।
રસો ઽધિભૂતમ્ ।
વરુણસ્ત્વધિદૈવતમ્ ।
ઘ્રાણમધ્યાત્મમ્ ।
ગન્ધો ઽધિભૂતમ્ ।
પૃથિવી તત્રાધિદૈવતમ્ ।
વાગધ્યાત્મમ્ ।
વચનમધિભૂતમ્ ।
વહ્નિસ્તત્રાધિદૈવતમ્ ।
પાણિરધ્યાત્મમ્ ।
આદેયમધિભૂતમ્ ।
ઇન્દ્રસ્તત્રાધિદૈવતમ્ ।
પાદાવધ્યાત્મમ્ ।
ગન્તવ્યમધિભૂતમ્ ।
વિષ્ણુસ્તત્રાધિદૈવતમ્ ।
પાયુરધ્યાત્મમ્ ।
ઉત્સ્રષ્ટવ્યમધિભૂતમ્ ।
મિત્રસ્તત્રાધિદૈવતમ્ ।
ઉપસ્થમધ્યાત્મમ્ ।
આનન્દયિતવ્યમધિભૂતમ્ ।
પ્રજાપતિસ્તત્રાધિદૈવતમિતિ ત્રયોદશવિધં ત્રિતયમપિ ।
તત્રાત્માનં સઙ્ઘાતમધિકૃત્ય વર્તતે તદધ્યાત્મં ત્રયોદશકરણવર્ગઃ ।
ભૂતાનિ અધિકૃત્ય વર્તતે તદધિભૂતં વિષયવર્ગઃ ।
દેવતામધિકૃત્ય વર્તત ઇત્યધિદૈવતમ્ કરણાભિમાનિદેવતાવર્ગઃ એતત્સહિતેશ્વરાનુચિન્તિતસ્યાન્તકાલીનભગવત્સ્મૃત્યા પરમગતિઃ ફલમ્ ।
તસ્માદેતત્ત્રિકમવશ્યં જ્ઞાતવ્યમિતિ ભાવઃ ।
સર્વતત્ત્વાનાં જ્ઞાનફલં ચોક્તં પઞ્ચશિખધૃતવાક્યેન ।
તત્ત્વાનિ યો વેદયતે યથાવદ્ ગુણસ્વરૂપાણ્યધિદૈવતં ચ ।
વિમુક્તપાપ્મા ગતદોષસઙ્ઘો ગુણાંસ્તુ ભુઙ્ક્તે ન ગુણૈઃ સ ભુજ્યતે ॥
તત્ત્વાનીતિ તાન્ત્રિકી સંજ્ઞા ।
તદર્થશ્ચાત્માનાત્મવિવેકપ્રતિયોગ્યનુયોગિનસ્તત્પદાર્થાઃ તેષાં ભાવસ્તત્તત્પદપ્રવૃત્તિનિમિત્તાનિ પુરુષત્વપ્રકૃતિત્વાદીનિ પઞ્ચવિંશતિજાતયઃ ધર્મધર્મ્યભેદાત્ વ્યક્તયો ઽપિ તત્ત્વાનીત્યુચ્યન્તે ।
વેદયતે વેત્તીત્યર્થઃ ।
ગુણાઃ સત્ત્વરજસ્તમાંસિ તાન્યેવ સ્વરૂપાણિ તાત્ત્વિકરૂપાણિ યેષાં તાનિ ગુણસ્વરૂપાણિ અધિદૈવતઞ્ચ અધ્યાત્માધિભૂતયોરુપલક્ષણમ્ ।
ગુણાંસ્તુ ભુઙ્ક્તે ગુણાસ્તસ્ય વશે ભવન્તીતિ ।
ન ગુણૈઃ સ ભુજ્યતે ગુણવશો ન ભવતીત્યર્થઃ ॥
ઇતિ તત્ત્વપાદઃ પ્રથમઃ ॥
ઇદાનીં દ્વિતીયઃ પ્રકીર્ણકપાદ આરભ્યતે ।
તત્ર પઞ્ચસ્રોતો ઽમ્બું પઞ્ચયોન્યુગ્રચક્રાં પઞ્ચપ્રાણોર્મિં પઞ્ચબુદ્ધ્યાદિમૂલામ્ પઞ્ચાવર્ત્તાં પઞ્ચદુઃખૌઘવેગાં પઞ્ચાશદ્ભેદાં પઞ્ચપર્વામધીમ ઇત્યાદિશ્રુત્યર્થોપપત્તયે પઞ્ચકાનિ નિરૂપયતિ સૂત્રજાતેન ॥
[પઞ્ચાભિબુદ્ધયઃ

]
અભિબુદ્ધિરભિમાન ઇચ્છા કર્ત્તવ્યતા ક્રિયેતિ પઞ્ચાભિબુદ્ધિસઙ્ગિતાઃ । તત્રાભિબુદ્ધિર્નામ અભિમુખી બુદ્ધિઃ ઇદમવશ્યં કરણીયમિતિરૂપા બુદ્ધિવૃત્તિઃ । અભિમાનશ્ચાહં કરોમીતિવૃત્તિઃ । ઇચ્છા વાઞ્છા સઙ્કલ્પો માનસી વૃત્તિઃ । કર્ત્તવ્યતા જ્ઞાનેન્દ્રિયાણાં શબ્દાદિવિષયા વૃત્તિઃ । ક્રિયા વચનાદિલક્ષણા કર્મેન્દ્રિયાણાં વૃત્તિરિતિ ॥
અભિબુદ્ધયો વ્યાખ્યાતાઃ ॥
[પઞ્ચ કર્મયોનયઃ

]
કર્મજન્યાઃ કર્મજનકાશ્ચ ધૃતિઃ શ્રદ્ધા સુખા ઽવિવિદિષા વિવિદિષા ચેતિ પઞ્ચ ॥
વાચિ કર્મણિ સઙ્કલ્પે પ્રતિષ્ઠાં યો ઽભિરક્ષતિ ।
તન્નિષ્ઠસ્તત્પ્રતિષ્ઠશ્ચ ધૃતેરેતદ્ધિ લક્ષણમ્ ॥
અનસૂયા બ્રહ્મચર્યં યજનં યાજનં તપઃ ।
દાનં પ્રતિગ્રહો હોમઃ શ્રદ્ધાયા લક્ષણં સ્મૃતમ્ ॥
અર્થાર્થી યસ્તુ સેવેત વિદ્યાકર્મતપાંસિ ચ ।
પ્રાયશ્ચિત્તપરો નિત્યં સુખેયં પરિકીર્ત્તિતા ॥
અવિવિદિષા વેદવેદનેચ્છાપ્રતિબન્ધકક્રિયા ॥
વિવિદિષા યથા ।
એકત્વં ચ પૃથક્ત્વં ચ નિત્યં ચેદમચેતનમ્ ।
સૂક્ષ્મં સત્કાર્યમક્ષોભ્યં જ્ઞેયા વિવિદિષા હિ સા ॥
આત્મનિ એકત્વપૃથક્ત્વાદિવિષયિણી જિજ્ઞાસા વિવિદિષા ।
એતાસુ ચતસ્રો બન્ધાય વિવિદિષૈકા મોક્ષાય જ્ઞાનમોક્ષપ્રતિબન્ધનાશકકર્મજન્યત્વાજ્જનકત્વાચ્ચ ॥
[પઞ્ચ વાયવઃ

]
હૃદિ પ્રાણો ગુદે ઽપાનો વ્યાનઃ સર્વશરીરગઃ ।
ઉદાનઃ કણ્ઠદેશે ચ સમાનો નાભિસંસ્થિતઃ ॥
એતે પઞ્ચ ક્રિયાશક્તિમદન્તઃકરણવૃત્તિભેદા અપિ વાયુસમાનગતિકત્વાદ્વાયુદેવતાકત્વાચ્ચ વાયવ ઇત્યુક્તમ્ ।
પ્રકર્ષેણ અનનાદ્ગમનાત્ પ્રાણ ઇત્યુચ્યતે ।
અધો ગમનાદપાનઃ ।
ભુક્તસ્યાન્નસ્ય રસાદેર્વિક્ષેપણાત્ વિજૃમ્ભણાચ્ચ વ્યાન ઇત્યુચ્યતે ।
ઉદ્ગારવમનાદિકં કરોતીતિ ઉદાનસ્તેન ગીયતે ।
ભુક્તસ્ય સમાશં રસં નયતીતિ સમાનઃ ।
તન્ત્રાન્તરોક્તા અપ્યન્યે નાગકૂર્મકૃકલદેવદત્તધનઞ્જયાખ્યાસ્તત્રૈવાન્તર્ભાવ્યાઃ ॥
ઇત્યેતે પઞ્ચપ્રાણાઃ વ્યાખ્યાતાઃ ॥
[પઞ્ચ કર્માત્માનઃ

]
વૈકારિકસ્તૈજસો ભૂતાદિઃ સાનુમાનો નિરનુમાનશ્ચેતિ કર્માત્માનઃ કર્મિણ ઇત્યર્થઃ ।
તત્ર વૈકારિકઃ શુભકર્મકર્ત્તા ।
તૈજસો ઽશુભકર્મકર્ત્તા ।
ભૂતાદિર્મૂઢકર્મકર્ત્તા ।
સાનુમાનઃ શુભમૂઢકર્મકર્ત્તા ।
નિરનુમાનો ઽશુભમૂઢકર્મકર્ત્તા ॥
ઇતિ પઞ્ચ કર્માત્માનો વ્યાખ્યાતાઃ ॥
ઇદાનીં પઞ્ચાશદ્ભેદાં પઞ્ચપર્વામધીમ ઇતિ શ્રુત્યર્થોપપત્તયે બુદ્ધેઃ પઞ્ચાશત્સર્ગાન્ બહુભિઃ સૂત્રૈરુદ્દિશતિ ।
[પઞ્ચપર્વાવિદ્યા

]
અનિત્યાશુચિદુઃખાનાત્મસુ નિત્યશુચિસુખાત્મખ્યાતિરવિદ્યા પતઞ્જલ્યુક્તા સર્વદર્શનસમ્પ્રતિપન્ના ।
સા ચ પઞ્ચધા અવિદ્યાસ્મિતારાગદ્વેષાભિનિવેશાઃ ક્લેશજનકત્વાત્ ક્લેશા ઇતિ યોગે પરિભાષિતાઃ ।
અસ્મિતાદીનાં ચતુર્ણામવિદ્યાકાર્યત્વાદવિદ્યાત્વમ્ ।
અસ્મિતા અનાત્મન્યહંવૃત્તિઃ અવિદ્યાસ્મિતયોરયં ભેદઃ અવિદ્યાયામધિકરણમપિ પૃથગ્ ભાસતે ઽસ્મિતાયાં ત્વારોપરૂપત્વે ઽપિ નાધિકરણં ભાસતે ।
વિષયેષૂત્કટેચ્છા રાગઃ ।
દ્વેષઃ વૈરબુદ્ધિઃ ।
અભિનિવેશો મરણત્રાસઃ ।
વિદુષામપિ સ્વરસવાહી અનાદિમરણદુઃખાનુભવજનિતવાસનાજન્યઃ શ્રુતિસ્મૃતિપુરાણેષુ એતે અવિદ્યાભેદાસ્તમઆદિશબ્દૈઃ પરિભાષિતાઃ ।
તમો મોહો મહામોહસ્તામિસ્રો ઽન્ધતામિશ્રશ્ચેતિ તત્તન્નામકનરકપ્રદત્વાત્તત્તન્નામકાઃ ।
તે ચ વિષયભેદાત્ દ્વિષષ્ટિભેદાઃ તે યથા ।
અષ્ટપ્રકૃતિષુ આત્મત્વારોપાત્ અષ્ટભેદં તમઃ ।
દેવા અણિમાદ્યષ્ટવિધમૈશ્વર્યમાસાદ્ય વયમમૃતા ઇત્યભિમાનિનો ભવન્તિ સો ઽયમભિમાનો મોહો ઽષ્ટાવિધઃ ।
દૃષ્ટાનુશ્રવિકેષુ દ્વાદશસુ વિષયેષુ પ્રાપ્તેષુ મુક્તો ઽહમિતિ મન્યતે સો ઽભિમાનો રાગાતિશયનિમિત્તત્વાત્ મહામોહો દશવિધઃ ।
અણિમાદ્યષ્ટગુણૈશ્વર્યે દશવિધવિષયે ચ પ્રતિહતસ્ય ક્રોધાદ્ યદ્દુઃખમુત્પદ્યતે સ તામિસ્રો ઽષ્ટાદશવિધઃ ।
દેવા અણિમાદ્યષ્ટકમૈશ્વર્યં શબ્દાદીંશ્ચ દશ વિષયાન્ ભુઞ્જાનાઃ ક્ષયશઙ્કયા ઽત્ર સન્તિ સતાસ એવાષ્ટાદશવિધો ઽન્ધતામિશ્ર ઇતિ દ્વિષષ્ટિભેદા પઞ્ચપર્વા અવિદ્યા ॥
[અષ્ટવિંશતિધાશક્તિઃ

]
[નવધા તુષ્ટિઃ

]
[અષ્ટધા સિદ્ધિઃ

]
તત્રાશક્તયઃ એકાદશેન્દ્રિયવધાઃ સપ્તદશ બુદ્ધિવધાઃ ।
તત્રેન્દ્રિયવધાઃ ।
સ્વસ્વાર્થક્રિયા ઽક્ષમતારૂપાઃ ફલતો બુદ્ધેરેવ તે ।
બાધિર્યં કુષ્ઠિતાન્ધત્વં જડતા ઽજિઘ્રતા તથા ।
મૂકતા કૌણ્યપઙ્ગુત્વં ક્લૈબ્યોદાવર્ત્તમુગ્ધતાઃ ॥
સપ્તદશ બુદ્ધેરેવ વધાઃ તુષ્ટિસિદ્ધીનાં વિપર્યયરૂપાઃ ।
તત્ર તુષ્ટિવિપર્યયાઃ ।
નાસ્તિ પ્રધાનમિતિ જ્ઞાનમસ્તીત્યભિધીયતે ।
મહત્તત્ત્વં નાસ્તીતિ જ્ઞાનમજ્ઞાનસલિલાઃ ।
અહઙ્કારો નાસ્તીતિ મોહા ।
નૈવ સન્તિ પઞ્ચતન્માત્રાણીતિ દૃષ્ટિરદૃષ્ટિઃ ।
વિષયાણામર્જ્જને પ્રવૃત્તિઃ અસુતારા ।
રક્ષણે પ્રવૃત્તિરસુપારા ।
ક્ષયદોષમપશ્યતઃ પ્રવૃત્તિઃ અસુનેત્રા ।
ભોગે શક્તિઃ અસુમાત્રિકા ।
હિંસાદોષમપશ્યતો ભોગે પ્રવૃત્તિઃ અનુત્તમામ્ભસિકા ।
ઇતિ તુષ્ટિવિપર્યયા નવધા ।
સિદ્ધિવિપર્યાસાદ્ અષ્ટૌ બુદ્ધિવધા ઉચ્યન્તે ।
નાનાત્વમૂહમાનસ્યૈકત્વાનુસન્ધાનં સુતારમુચ્યતે ।
શબ્દમાત્રશ્રવણાદ્વિપરીતગ્રહણમસુતારા ।
યથા નાનાત્મજ્ઞો મુક્ત ઇતિ શ્રુત્વા વિપરીતં પ્રતિપન્નો નાનાત્મજ્ઞો ઽહમમુક્ત ઇતિ ।
અધ્યયનશ્રવણનિવિષ્ટસ્યાપિ જડત્વાદસચ્છાસ્ત્રોપહતબુદ્ધિત્વાદ્વા પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વજ્ઞાનસિદ્ધિર્ન ભવતિ તદજ્ઞાનમ્ ।
યદા આધ્યાત્મિકેન દુઃખેન ચાભિભૂયતે તદજ્ઞાનપ્રમાદમ્ ।
એવમાધિભૌતિકદુઃખેનાભિભૂયતે તત્પ્રમોદમાનમ્ ।
એવમાધિદૈવિકદુઃખેનાભિભવઃ પ્રમુદિતમિતિ ।
સુહૃદુપદિષ્ટે ઽપ્યાત્મનિ અનિશ્ચયબુદ્ધિરનર્થકમ્ ।
સ્વદાનમનર્થકં જ્ઞાત્વા દાનપાત્રસ્ય ગુરુણિ દુઃખે જાતે પ્રમોદઃ પ્રમુદિતા ।
એવમષ્ટૌ સિદ્ધિવિપર્યયા વ્યાખ્યાતા ।
એવં સપ્તદશ બુદ્ધિવધાઃ ॥
નવધા તુષ્ટિરુચ્યતે ।
તત્ર કારિકા ।
આધ્યાત્મિક્યશ્ચતસ્રઃ પ્રકૃત્યુપાદાનકાલભાગ્યાખ્યાઃ ।
બાહ્યાઃ વિષયોપરમાત્ પઞ્ચ નવ તુષ્ટયો ઽભિહિતાઃ ॥
કુતશ્ચિત્ સર્વાકારેણ પરિણમમાના પ્રકૃતિરેવ જ્ઞાનં કરિષ્યતીતિ શ્રુત્વા યા તુષ્ટિઃ સા પ્રકૃત્યાખ્યા તસ્યા અસ્તેતિ સંજ્ઞા ।
પ્રવ્રજ્યયૈવ જ્ઞાનં ભવિષ્યતીતિ શ્રુત્વા પ્રવ્રજ્યોપાદાનેન યા તુષ્ટિઃ સા સલિલસંજ્ઞા ।
કાલેનૈવ જ્ઞાનં ભવિષ્યતીતિ શ્રુત્વા પ્રવ્રજ્યયા બહુકાલેન યા તુષ્ટિઃ સા આદ્યેત્યુચ્યતે ।
ભાગ્યેનૈવ જ્ઞાનં ભવિષ્યતિ મદાલસા બાલકાનામિવેતિ કુતશ્ચિચ્છ્રુત્વા યા તુષ્ટિઃ સા વૃષ્ટિરિતિસંજ્ઞા ।
એતાશ્ચતસ્ર આધ્યાત્મિક્યઃ ।
અથ બાહ્યાઃ પઞ્ચ શબ્દાદિવિષયેષ્વર્જનરક્ષણક્ષયભોગહિંસાદિદોષદર્શનાદ્યા નિવૃત્તિતુષ્ટયસ્તાસ્વેકા તુષ્ટિઃ અપારમુચ્યતે દ્વિતીયા સુપારં તૃતીયા પારમ્ અનુત્તમામ્ભસિકા ચતુર્થી ઉત્તમામ્ભઃ પઞ્ચમી ઇતિ નવ તુષ્ટયો વ્યાખ્યાતાઃ ॥
અથાષ્ટૌ સિદ્ધયઃ ।
તત્ર કારિકા ।
ઊહઃ શબ્દો ઽધ્યયનં દુઃખવિઘાતાસ્ત્રયઃ સુહૃત્પ્રાપ્તિઃ ।
દાનં ચ સિદ્ધયો ઽષ્ટૌ સિદ્ધેઃ પૂર્વો ઽઙ્કુશસ્ત્રિવિધઃ ॥
અસ્યાર્થઃ ।
ભગવત્કૃપાવશાદૂહનેન તર્કેણૈવ જ્ઞાનમુત્પદ્યતે સા પ્રથમા સિદ્ધિસ્તારેત્યુચ્યતે ।
શબ્દશ્રવણમાત્રાદેવ યદ્ જ્ઞાનં સા દ્વિતીયા સુતારા ।
શિષ્યભાવેનાધ્યયનેન યદ્ જ્ઞાનં સા તૃતીયા તારતારેતિ ।
યદાધ્યાત્મિકદુઃખસ્યાપનોદકં જ્ઞાનં સા ચતુર્થી પ્રમોદેતિ ।
યદાધિભૌતિકદુઃખાપનોદકં જ્ઞાનં સા પઞ્ચમી પ્રમુતિતેતિ ।
યદાધિદૈવિકદુઃખનાશકં જ્ઞાનં સા ષષ્ઠી પ્રમોદમાના ।
યત્ સુહૃત્સંસર્ગિતયા જ્ઞાનં સા સપ્તમી રમ્યકેતિ ।
યદ્દાનેન પરિતોષિતાદ્ ગુરોર્જ્ઞાનં સાષ્ટમી સદામુદિતેતિ ।
આસુ પ્રથમાસ્તિસ્રો દુઃખવિઘાતાત્મકાનાં મુખ્યાનાં તિસ્ઃણાં સિદ્ધીનામઙ્કુશ આકર્ષકઃ સાધક ઇતિ યાવત્ સિદ્ધયસ્ત્વેતા એવ ।
અણિમાદ્યાસ્તુ જ્ઞાનપ્રતિબન્ધકત્વાદસિદ્ધય એવેત્યાચાર્યાશયઃ ।
એવમષ્ટૌ સિદ્ધયો વ્યાખ્યાતાઃ ॥
ઇદાનીં સાંખ્યશાસ્ત્રસ્ય ષષ્ટિતન્ત્રત્વપ્રતિપાદનાય પઞ્ચાશત્સુ સિદ્ધિસર્ગેષુ દશાન્યાન્ પૂરયતિ સૂત્રેણ ।
[દશ મૂલિકાર્થાઃ

]
અસ્તિત્વમેકત્વમયથાર્થવત્ત્વં પરાર્થમન્યત્વમકર્તૃતા ચ ।
યોગો વિયોગો બહવઃ પુમાંસઃ સ્થિતિઃ શરીરસ્ય ચ શેષવૃત્તિઃ ॥
મૂલયોઃ પ્રકૃતિપુરુષયોરર્થા ધર્મા મૂલિકાર્થાઃ ।
તત્રાસ્તિત્વં દ્વયોર્ધર્મઃ એકત્વં સર્ગભેદેન નાનાત્વાભાવરૂપં પ્રકૃતેઃ ।
અર્થવત્ત્વં પુરુષાર્થત્વં પુરુષસ્યૈવ ।
પારાર્થ્યં ચ પ્રકૃતેરેવ ।
અન્યત્વં જડવર્ગાદ્ ભિન્નત્વં પુરુષસ્યૈવ ।
અકર્તૃતા ચ પુરુષસ્યૈવ ।
યોગો વિયોગશ્ચ દ્વયોઃ ।
બહુત્વં પુરુષસ્યૈવ ।
જીવન્મુક્તસ્ય સંસ્કારમાત્રેણ ચક્રભ્રમિવચ્છરીરસ્ય યા સ્થિતિઃ સા શેષવૃત્તિઃ પુરુષસ્ય ।
ઇતિ દશપદાર્થાઃ પ્રત્યયસર્ગાખ્યાઃ પઞ્ચાશત્ પૂર્વોક્તાઃ એતે ચ દશ મૂલિકાઃ ।
એવં ષષ્ટિપદાર્થા ષષ્ટિતન્ત્રે ઉક્તાઃ ॥
ઇદાનીં પઞ્ચતન્માત્રસર્ગં સૂત્રયતિ ।
[અનુગ્રહસર્ગઃ

]
પઞ્ચતન્માત્રા અનુગૃહ્યોપાદાનકારણત્વેન સ્વીકૃત્ય યઃ સર્ગઃ સો ઽનુગ્રહસર્ગઃ ।
પઞ્ચાનાં બ્રાહ્મણાનાં સચતુર્મુખસનકાદીનાં સ્વસ્ય લીલાવિગ્રહે સર્ગો ભક્તાનમનુગ્રહાર્થં સો ઽપ્યનુગ્રહસર્ગઃ પઞ્ચતન્માત્રેભ્ય એવ ॥
ઇદાનીં ભૂતસર્ગમાહ ।
[ચતુર્દશવિધો ભૂતસર્ગઃ