તર્કસંગ્રહ · શ્લોક 2-21

દ્રવ્યગુણકર્મસામાન્યવિશેષસમવાયાભાવાઃ સપ્ત પદાર્થાઃ ॥

તત્ર દ્રવ્યાણિ પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશકાલદિગાત્મમનાંસિ નવૈવ ॥

રૂપરસગન્ધસ્પર્શસંખ્યાપરિમાણપૃથક્ત્વસંયોગવિભાગપરત્વાપરત્વગુરુત્વદ્રવત્વસ્નેહશબ્દબુદ્ધિસુખદુઃખેચ્છાદ્વેષપ્રયત્નધર્માધર્મસંસ્કારાશ્ ચતુર્વિંશતિ ગુણાઃ ॥

ઉત્ક્ષેપણાવક્ષેપણાકુઞ્ચનપ્રસારણગમનાનિ પઞ્ચ કર્માણિ ॥

પરમ્ અપરં ચેતિ દ્વિવિધં સામાન્યમ્ ॥

નિત્યદ્રવ્યવૃત્તયો વિશેષાસ્ ત્વ્ અનન્તા એવ ॥

સમવાયસ્ ત્વ્ એક એવ ॥

અભાવશ્ ચતુર્વિધઃ । પ્રાગભાવઃ પ્રધ્વંસાભાવો ઽત્યન્તાભાવો ઽન્યોન્યાભાવશ્ ચેતિ ॥

ગન્ધવતી પૃથિવી । સા દ્વિવિધા નિત્યાનિત્યા ચ । નિત્યા પરમાણુરૂપા । અનિત્યા કાર્યરૂપા । પુનસ્ ત્રિવિધા શરીરેન્દ્રિયવિષયભેદાત્ । શરીરમ્ અસ્મદાદીનામ્ । ઇન્દ્રિયં ગન્ધગ્રાહકં ઘ્રાણં નાસાગ્રવર્તિ । વિષયો મૃત્પાષાણાદિઃ ॥

શિતસ્પર્શવત્ય આપઃ । તા દ્વિવિધાઃ નિત્યા અનિત્યાશ્ ચ । ન્ત્યાઃ પરમાણુરૂપાઃ । અનિત્યાઃ કાર્યરૂપાઃ. । પુનસ્ ત્રિવિધાઃ. શરીરેન્દ્રિયવિષયભેદાત્ । શરીરં વરુણલોકે । ઇન્દ્રિયં રસગ્રાહકં રસનં જિહ્વાગ્રવર્તિ । વિષયઃ સરિત્સમુદ્રાદિઃ ॥

ઉષ્ણસ્પર્શવત્ તેજઃ । તદ્ દ્વિવિધં નિત્યમ્ અનિત્યં ચ । નિય્યં પરમાણુરૂપમ્ । અનિત્યં કાર્યરૂપમ્ । પુનસ્ ત્રિવિધં શરીરેન્દ્રિયવિષયભેદાત્ । શરીરમ્ આદિત્યલોકે । ઇન્દ્રિયં રૂપગ્રાહકં ચક્ષુઃ કૃષ્ણતારાગ્રવર્તિ । વિષયશ્ ચતુર્વિધઃ । ભૌમદિવ્યૌદર્યાકરજભેદાત્ । ભૌમં વહ્ન્યાદિકમ્ । અબિન્ધનં દિવ્યં વિદ્યુદાદિ । ભુક્તસ્ય પરિણામહેતુર્ ઔદર્યમ્. આકરજં સુવર્ણાદિ ॥

રૂપરહિતસ્પર્શવાન્ વાયુઃ । સ દ્વિવિધો નિત્યો ઽનિત્યશ્ ચ । નિત્યઃ પરમાણુરૂપઃ । અનિત્યઃ કાર્યરૂપઃ । પુનસ્ ત્રિવિધઃ શરીરેન્દ્રિયવિષયભેદાત્ । શરીરં વાયુલોકે । ઇન્દ્રિયં સ્પર્શગ્રાહકં ત્વક્સર્વશરીરવર્તિ । વિષયો વૃક્ષાદિકમ્પનહેતુઃ ॥ શરીરાન્તઃસંચારી વાયુઃ પ્રાણઃ । સ ચૈકો ઽપ્ય્ ઉપાધિભેદાત્ પ્રાણાપાનાદિસંજ્ઞા લભતે ॥

શબ્દગુણમ્ આકાશમ્ । તચ્ ચૈકં વિભુ નિત્યં ચ ॥

અતીતાદિવ્યવહારહેતુઃ કાલઃ । સ ચૈકો વિભુર્ નિત્યશ્ ચ ॥

પ્રાચ્યાદિવ્યવહારહેતુર્ દિક્ । સા ચૈકા વિભ્વી નિત્યા ચ ॥

જ્ઞાનાધિકરણમ્ આત્મા । સ દ્વિવિધઃ પરમાત્મા જીવાત્મા ચ । તત્રેશ્વરઃ સર્વજ્ઞઃ પરમાત્મૈક એવ । જીવાત્મા પ્રતિશરીરં ભિન્નો વિભુર્ નિત્યશ્ ચ ॥

સુખાદ્યુપલબ્ધિસાધનમ્ ઇન્દ્રિયં મનઃ । તચ્ ચ પ્રત્યાત્મનિયતત્વાદ્ અનન્તં પરમાણુરૂપં નિત્યં ચ ॥

ચક્ષુર્માત્રગ્રાહ્યો ગુણો રૂપમ્ । તચ્ ચ શુક્લનીલપીતરક્તહરિતકપિશચિત્રભેદાત્ સપ્તવિધં પૃથિવીજલતેજોવૃત્તિ । તત્ર પૃથિવ્યાં સપ્તવિધમ્ । અભાસ્વરશુક્લં જલે । ભાસ્વરશુક્લં તેજસિ ॥

રસનગ્રાહ્યો ગુણો રસઃ । સ ચ મધુરામ્લલવણકટુકષાયતિક્તભેદાત્ ષડ્વિધઃ । પૃથિવ્યાં ષડ્વિધઃ । જલે મધુર એવ ॥

ઘ્રાણગ્રાહ્યો ગુણો ગન્ધઃ । સ ચ દ્વિવિધઃ સુરભિરસુરભિશ્ ચ । પૃથિવીમાત્રવૃત્તિઃ ।