તન્ત્રાલોક · અધ્યાય 10

ઉચ્યતે ત્રિકશાસ્ત્રેકરહસ્યં તત્ત્વભેદનમ્ ॥ 1બ્

તેષામમીષાં તત્ત્વાનાં સ્વવર્ગેષ્વનુગામિનામ્ ।
ભેદાન્તરમપિ પ્રોક્તં શાસ્ત્રે@ત્ર શ્રીત્રિકાભિધે ॥ 2

શક્તિમચ્છક્તિભેદેન ધરાદ્યં મૂલપશ્ચિમમ્ ।
ભિદ્યતે પઞ્ચદશધા સ્વરૂપેણ સહાનરાત્ ॥ 3

કલાન્તં ભેદયુગ્ઘીનં રુદ્રવત્પ્રલયાકલઃ ।
તદ્વન્માયા ચ નવધા જ્ઞાકલાઃ સપ્તધા પુનઃ ॥ 4

મન્ત્રાસ્તદીશાઃ પાઞ્ચધ્યે મન્ત્રેશપતયસ્ત્રિધા ।
શિવો ન ભિદ્યતે સ્વૈકપ્રકાશઘનચિન્મયઃ ॥ 5

શિવો મન્ત્રમહેશેશમન્ત્રા અકલયુક્કલી ।
શક્તિમન્તઃ સપ્ત તથા શક્તયસ્તચ્ચતુર્દશ ॥ 6

સ્વં સ્વરૂપં પઞ્ચદશં તદ્ભૂઃ પઞ્ચદશાત્મિકા ।
તથાહિ તિસ્રો દેવસ્ય શક્તયો વર્ણિતાઃ પુરા ॥ 7

તા એવ માતૃમામેયત્રૈરૂપ્યેણ વ્યવસ્થિતાઃ ।
પરાંશો માતૃરૂપો@ત્ર પ્રમાણાંશઃ પરાપરઃ ॥ 8

મેયો@પરઃ શક્તિમાંશ્ચ શક્તિઃ સ્વં રૂપમિત્યદઃ ।
તત્ર સ્વરૂપં ભૂમેર્યત્પૃથગ્જડમવસ્થિતમ્ ॥ 9

માતૃમાનાદ્યુપધિભિરસંજાતોપરાગકમ્ ।
સકલાદિશિવાન્તૈસ્તુ માતૃભિર્વેદ્યતાસ્ય યા ॥ 10

શક્તિમદ્ભિરનુદ્ભૂતશક્તિભિઃ સપ્ત તદ્ભિદઃ ।
સકલાદિશિવાન્તાનાં શક્તિષૂદ્રેચિતાત્મસુ ॥ 11

વેદ્યતાજનિતાઃ સપ્ત ભેદા ઇતિ ચતુર્દશ ।
સકલસ્ય પ્રમાણાંશો યો@સૌ વિદ્યાકલાત્મકઃ ॥ 12

સામાન્યાત્મા સ શક્તિત્વે ગણિતો નતુ તદ્ભિદઃ ।
લયાકલસ્ય માનાંશઃ સ એવ પરમસ્ફુટઃ ॥ 13

જ્ઞાનાકલસ્ય માનં તુ ગલદ્વિદ્યાકલાવૃતિ ।
અશુદ્ધવિદ્યાકલનાધ્વંસસંસ્કારસંગતા ॥ 14

પ્રબુભુત્સુઃ શુદ્ધવિદ્યા સન્ત્રાણાં કરણં ભવેત્ ।
પ્રબુદ્ધા શુદ્ધવિદ્યા તુ તત્સંસ્કારેણ સંગતા ॥ 15

માનં મન્ત્રેશ્વરાણાં સ્યાત્તત્સંસ્કારવિવર્જિતા ।
માનં મન્ત્રમહેશાનાં કરણં શક્તિરુચ્યતે ॥ 16

સ્વાતન્ત્ર્યમાત્રસદ્ભાવા યા ત્વિચ્છા શક્તિરૈશ્વરી ।
શિવસ્ય સૈવ કરણં તયા વેત્તિ કરોતિ ચ ॥ 17

આ શિવાત્સકલાન્તં યે માતારઃ સપ્ત તે દ્વિધા ।
ન્યગ્ભૂતોદ્રિક્તશક્તિત્વાત્તદ્ભેદો વેદ્યભેદકઃ ॥ 18

તથાહિ વેદ્યતા નામ ભાવસ્યૈવ નિજં વપુઃ ।
ચૈત્રેણ વેદ્યં વેદ્મીતિ કિંહ્યત્ર પ્રતિભાસતામ્ ॥ 19

નનુ ચૈત્રીયવિજ્ઞાનમાત્રમત્ર પ્રકાશતે ।
વેદ્યતાખ્યસ્તુ નો ધર્મો ભાતિ ભાવસ્ય નીલવત્ ॥ 20

વેદ્યતા ચ સ્વભાવેન ધર્મો ભાવસ્ય ચેત્તતઃ ।
સર્વાન્પ્રત્યેવ વેદ્યઃ સ્યાદ્ધટનીલાદિધર્મવત્ ॥ 21

અથ વેદકસંવિત્તિબલાદ્વેદ્યત્વધર્મભાક્ ।
ભાવસ્તથાપિ દોષો@સૌ કુવિન્દકૃતવસ્ત્રવત્ ॥ 22

વેદ્યતાખ્યસ્તુ યો ધર્મઃ સો@વેદ્યશ્ચેત્ખપુષ્પવત્ ।
વેદ્યશ્ચેદસ્તિ તત્રાપિ વેદ્યેતત્યનવસ્થિતિઃ ॥ 23

તતો ન કિંચિદ્વેદ્યં સ્યાન્મૂર્છિતં તુ જગદ્ભવેત્ ।
નનુ વિજ્ઞાત્રુપાધ્યં શો પસ્કૃતં વપુરુચ્યતામ્ ॥ 24

ભાવસ્યાર્થપ્રકાશાત્મ યથા જ્ઞાનમિદં ત્વસત્ ।
એકવિજ્ઞાતૃવેદ્યત્વે ન જ્ઞાત્રન્તરવેદ્યતા ॥ 25

સમસ્તજ્ઞાતૃવેદ્યત્વે નૈકવિજ્ઞાતૃવેદ્યતા ।
તસ્માન્ન વેદ્યતા નામ ભાવધર્મો@સ્તિ કશ્ચન ॥ 26

ભાવસ્ય વેદ્યતા સૈવ સંવિદો યઃ સમુદ્ભવઃ ।
અર્થગ્રહણરૂપં હિ યત્ર વિજ્ઞાનમાત્મનિ ॥ 27

સમવૈતિ પ્રકાશ્યો@ર્થસ્તં પ્રત્યેષૈવ વેદ્યતા ।
અત્ર બ્રૂમઃ પદાર્થાનાં ન ધર્મો યદિ વેદ્યતા ॥ 28

અવેદ્યા એવ તે સંસ્યુર્જ્ઞાને સત્યપિ વર્ણિતે ।
યથાહિ પૃથુબુધ્નાદિરૂપે કુમ્ભસ્ય સત્યપિ ॥ 29

અતદાત્મા પટો નૈતિ પૃથુબુધ્નાદિરૂપતામ્ ।
તથા સત્યપિ વિજ્ઞાને વિજ્ઞાતૃસમવાયિનિ ॥ 30

અવેદ્યધર્મકા ભાવાઃ કથં વેદ્યત્વમાપ્નુયુઃ ।
અનર્થઃ સુમહાંશ્ચૈષ દૃશ્યતાં વસ્તુ યત્સ્વયમ્ ॥ 31

પ્રકાશાત્મ ન તત્સંવિચ્ચાપ્રકાશા તદાશ્રયઃ ।
અપ્રકાશો મનોદીપચક્ષુરાદિ તથૈવ તત્ ॥ 32

કિં તત્પ્રકાશતાં નામ સુપ્તે જગતિ સર્વતઃ ।
જ્ઞાનસ્યાર્થપ્રકાશત્વં નનુ રૂપં પ્રદીપવત્ ॥ 33

અપૂર્વમત્ર વિદિતં નરીનૃત્યામહે તતઃ ।
અર્થપ્રકાશો જ્ઞાનસ્ય યદ્રૂપં તન્નિરૂપ્યતામ્ ॥ 34

અર્થઃ પ્રકાશશ્ચેદ્રૂપમર્થો વા જ્ઞાનમેવ વા ।
અથાર્થસ્ય પ્રકાશો યસ્તદ્રૂપમિતિ ભણ્યતે ॥ 35

ષષ્ઠી કર્તરિ ચેદુક્તો દોષ એવ દુરુદ્ધરઃ ।
અથ કર્મણિ ષષ્ઠ્યેષા ણ્યર્થસ્તત્ર હૃદિ સ્થિતઃ ॥ 36

તથા ચેદં દર્શયામઃ કિં પ્રકાશઃ પ્રકાશતે ।
અપ્રકાશો@પિ નૈવાસૌ તથાપિ ચ ન કિંચન ॥ 37

તર્હિ લોકે કથં ણ્યર્થઃ ઉચ્યતે ચેતનસ્થિતૌ ।
મુખ્યો ણ્યર્થસ્ય વિષયો જડેષુ ત્વૌપચારિકઃ ॥ 38

તથાહિ ગન્તું શક્તો@પિ ચૈત્રો@ન્યાયત્તતાં ગતેઃ ।
મન્વાન એવ વક્ત્યસ્મિ ગમિતઃ સ્વામિનેતિ હિ ॥ 39

સ્વામ્યપ્યસ્ય ગતૌ શક્તિં બુદ્ધ્વા સ્વાધીનતાં સ્ફુટમ્ ।
પશ્યન્નિવૃત્તિમાશંક્ય ગમયામીતિ ભાષતે ॥ 40

પ્રેર્યપ્રેરકયોરેવં મૌલિકી ણ્યર્થસંગતિઃ ।
તદભિપ્રાયતો@ન્યો@પિ લોકે વ્યવહરેત્તથા ॥ 41

શરં ગમયતીત્યત્ર પુનર્વેગાખ્યસંસ્ક્રિયામ્ ।
વિદધત્પ્રેરકમ્મન્ય ઉપચારેણ જાયતે ॥ 42

વાયુરદ્રિં પાતયતીત્યત્ર દ્વાવપિ તૌ જડૌ ।
દ્રષ્ટૃભિઃ પ્રેરકપ્રેર્યવપુષા પરિકલ્પિતૌ ॥ 43

ઇત્થં જડેન સંબન્ધે ન મુખ્યા ણ્યર્થસંગતિઃ ।
આસ્તામન્યત્ર વિતતમેતદ્વિસ્તરતો મયા ॥ 44

અર્થે પ્રકાશના સેયમુપચારસ્તતો ભવેત્ ।
અસ્તુ ચેદ્ભાસતે તર્હિ સ એવ પતદદ્રિવત્ ॥ 45

ઉપચારે નિમિત્તેન કેનાપિ કિલ ભૂયતે ।
વાયુઃ પાતયતીત્યત્ર નિમિત્તં તત્કૃતા ક્રિયા ॥ 46

ગિરૌ યેનૈષ સંયોગનાશાદ્ભ્રંશં પ્રપદ્યતે ।
ઇહ તુ જ્ઞાનમર્થસ્ય ન કિંચિત્કરમેવ તત્ ॥ 47

ઉપચારઃ કથં નામ ભવેત્સો@પિ હ્યવસ્તુસન્ ।
અપ્રકાશિત એવાર્થઃ પ્રકાશત્વોપચારતઃ ॥ 48

તાદૃગેવ શિશુઃ કિં હિ દહત્યગ્ન્યુપચારતઃ ।
શિશૌ વહ્ન્યુપચારે યદ્બીજં તૈક્ષ્ણ્યાદિ તચ્ચ સત્ ॥ 49

પ્રકાશત્વોપચારે તુ કિં બીજં યત્ર સત્યતા ।
સિદ્ધે હિ ચેતને યુક્ત ઉપચારઃ સ હિ સ્ફુટમ્ ॥ 50

અધ્યારોપાત્મકઃ સો@પિ પ્રતિસંધાનજીવિતઃ ।
ન ચાદ્યાપિ કિમપ્યસ્તિ ચેતનં જ્ઞાનમપ્યદઃ ॥ 51

અપ્રકાશં તદન્યેન તત્પ્રકાશે@પ્યયં વિધિઃ ।
નનુ પ્રદીપો રૂપસ્ય પ્રકાશઃ કથમીદૃશમ્ ॥ 52

અત્રાપિ ન વહન્ત્યેતાઃ કિં નુ યુક્તિવિકલ્પનાઃ ।
યાદૃશા સ્વેન રૂપેણ દીપો રૂપં પ્રકાશયેત્ ॥ 53

તાદૃશા સ્વયમપ્યેષ ભાતિ જ્ઞાનં તુ નો તથા ।
પ્રદીપશ્ચૈષ ભાવાનાં પ્રકાશત્વં દદા[ધા]ત્યલમ્ ॥ 54

અન્યથા ન પ્રકાશેરન્નભેદે ચેદૃશો વિધિઃ ।
તસ્માત્પ્રકાશ એવાયં પૂર્વોક્તઃ પરમઃ શિવઃ ॥ 55

યથા યથા પ્રકાશેત તત્તદ્ભાવવપુઃ સ્ફુટમ્ ।
એવં ચ નીલતા નામ યથા કાચિત્પ્રકાશતે ॥ 56

તદ્વચ્ચકાસ્તિ વેદ્યત્વં તચ્ચ ભાવાંશપૃષ્ઠગમ્ ।
ફલં પ્રકટતાર્થસ્ય સંવિદ્વેતિ દ્વયં તતઃ ॥ 57

વિપક્ષતો રક્ષિતં ચ સંધાનં ચાપિ તન્મિથઃ ।
તથાહિ નિભૃતશ્ચૌરશ્ચૈત્રવેદ્યમિતિ સ્ફુટમ્ ॥ 58

બુદ્ધ્વા નાદત્ત એવાશુ પરીપ્સાવિવશો@પિ સન્ ।
સેયં પશ્યતિ માં નેત્રત્રિભાગેનેતિ સાદરમ્ ॥ 59

સ્વં દેહમમૃતેનેવ સિક્તં પશ્યતિ કામુકઃ ।
ન ચૈતજ્જ્ઞાનસંવિત્તિમાત્રં ભાવાંશપૃષ્ઠગમ્ ॥ 60

અર્થક્રિયાકરં તચ્ચેન્ન ધર્મઃ કોન્વસૌ ભવેત્ ।
યચ્ચોક્તં વેદ્યતાધર્મા ભાવઃ સર્વાનપિ પ્રતિ ॥ 61

સ્યાદિત્યેતત્સ્વપક્ષઘ્નં દુષ્પ્રયોગાસ્ત્રવત્તવ ।
અસ્માકં તુ સ્વપ્રકાશશિવતામાત્રવાદિનામ્ ॥ 62

અન્યં પ્રતિ ચકાસ્તીતિ વચ એવ ન વિદ્યતે ।
સર્વાન્પ્રતિ ચ તન્નીલં સ ઘટશ્ચેતિ યદ્વચઃ ॥ 63

તદપ્યવિદિતપ્રાયં ગૃહીતં મુગ્ધબુદ્ધિભિઃ ।
નહિ કાલાગ્નિરુદ્રીયકાયાવગતનીલિમા ॥ 64

તવ નીલઃ કિં નુ પીતો મૈવં ભૂન્નતુ નીલકઃ ।
ન કંચિત્પ્રતિ નીલો@સૌ નીલો વા યં પ્રતિ સ્થિતઃ ॥ 65

તં પ્રત્યેવ સ વેદ્યઃ સ્યાત્સંકલ્પદ્વારકો@ન્તતઃ ।
યથા ચાર્થપ્રકાશાત્મ જ્ઞાનં સંગીર્યતે ત્વયા ॥ 66

તથા તજ્જ્ઞાતૃવેદ્યત્વં ભાવીયં રૂપમુચ્યતામ્ ।
ન ચ જ્ઞાતાત્ર નિયતઃ કશ્ચિજ્જ્ઞાને યથા તવ ॥ 67

અર્થે જ્ઞાતા યદા યો યસ્તદ્વેદ્યં વપુરુચ્યતામ્ ।
તત્તદ્વિજ્ઞાતૃવેદ્યત્વં સર્વાન્પ્રત્યેવ ભાસતામ્ ॥ 68

ઇત્યેવં ચોદયન્મન્યે વ્રજેદ્બધિરધુર્યતામ્ ।
નહ્યન્યં પ્રતિ વૈ કંચિદ્ભાતિ સા વેદ્યતા તથા ॥ 69

ભાવસ્ય રૂપમિત્યુક્તે કેયમસ્થાનવૈધુરી ।
અનેન નીતિમાર્ગેણ નિર્મૂલમપસારિતા ॥ 70

અનવસ્થા તથા હ્યન્યૈર્નીલાદ્યૈઃ સદૃશી ન સા ।
વેદ્યતા કિંતુ ધર્મો@સૌ યદ્યોગાત્સર્વધર્મવાન્ ॥ 71

ધર્મી વેદ્યત્વમભ્યેતિ સ સત્તાસમવાયવત્ ।
બ્રૂષે યથા હિ કુરુતે સત્તા સત્યસતઃ સતઃ ॥ 72

સમવાયો@પિ સંશ્લિષ્ટઃ શ્લિષ્ટાનશ્લિષ્ટતાજુષઃ ।
અન્ત્યો વિશેષો વ્યાવૃત્તિરૂપો વ્યાવૃત્તિવર્જિતાન્ ॥ 73

વ્યાવૃત્તાન્ શ્વેતિમા શુક્લમશુક્લં ગમનં તથા ।
તદ્વન્નીલાદિધર્માંશયુક્તો ધર્મી સ્વયં સ્થિતઃ ॥ 74

અવેદ્યો વેદ્યતારૂપાદ્ધર્માદ્વેદ્યત્વમાગતઃ ।
વેદ્યતા ભાસમાના ચ સ્વયં નીલાદિધર્મવત્ ॥ 75

અપ્રકાશા સ્વપ્રકાશાદ્ધર્માદેતિ પ્રકાશતામ્ ।
પ્રકાશે ખલુ વિશ્રાન્તિં વિશ્વં શ્રયતિ ચેત્તતઃ ॥ 76

નાન્યા કાચિદપેક્ષાસ્ય કૃતકૃત્યસ્ય સર્વતઃ ।
યથા ચ શિવનાથેન સ્વાતન્ત્ર્યાદ્ભાસ્યતે ભિદા ॥ 77

નીલાદિવત્તથૈવાયં વેદ્યતા ધર્મ ઉચ્યતે ।
એવં સિદ્ધં હિ વેદ્યત્વં ભાવધર્મો@સ્તુ કા ઘૃણા ॥ 78

ઇદં તુ ચિન્ત્યં સકલપર્યન્તોક્તપ્રમાતૃભિઃ ।
વેદ્યત્વમેકરૂપં સ્યાચ્ચાતુર્દશ્યમતઃ કુતઃ ॥ 79

ઉચ્યતે પરિપૂર્ણં ચેદ્ભાવીયં રૂપમુચ્યતે ।
તદ્વિભુર્ભૈરવો દેવો ભગવાનેવ ભણ્યતે ॥ 80

અથ તન્નિજમાહાત્મ્યકલ્પિતોં@શાંશિકાક્રમઃ ।
સહ્યતે કિં કૃતં તર્હિ પ્રોક્તકલ્પનયાનયા ॥ 81

અત એવ યદા યેન વપુષા ભાતિ યદ્યથા ।
તદા તથા તત્તદ્રૂપમિત્યેષોપનિષત્પરા ॥ 82

ચૈત્રેણ વેદ્યં જાનામિ દ્વાભ્યાં બહુભિરપ્યથ ।
મન્ત્રેણ તન્મહેશેન શિવેનોદ્રિક્તશક્તિના ॥ 83

અન્યાદૃશેન વેત્યેવં ભાવો ભાતિ યથા તથા ।
અર્થક્રિયાદિવૈચિત્ર્યમભ્યેત્યપરિસંખ્યયા ॥ 84

તથા હ્યેકાગ્રસકલસામાજિકજનઃ ખલુ ।
નૃત્તં ગીતં સુધાસારસાગરત્વેન મન્યતે ॥ 85

તત એવોચ્યતે મલ્લનટપ્રેક્ષોપદેશને ।
સર્વપ્રમાતૃતાદાત્મ્યં પૂર્ણરૂપાનુભાવકમ્ ॥ 86

તાવન્માત્રાર્થસંવિત્તિતુષ્ટાઃ પ્રત્યેકશો યદિ ।
કઃ સંભૂય ગુણસ્તેષાં પ્રમાત્રૈક્યં ભવેચ્ચ કિમ્ ॥ 87

યદા તુ તત્તદ્વેદ્યત્વધર્મસંદર્ભગર્ભિતમ્ ।
તદ્વસ્તુ શુષ્કાત્પ્રાગ્રૂપાદન્યદ્યુક્તમિદં તદા ॥ 88

શાસ્ત્રે@પિ તત્તદ્વેદ્યત્વં વિશિષ્ટાર્થક્રિયાકરમ્ ।
ભૂયસૈવ તથાચ શ્રીમાલિનીવિજયોત્તરે ॥ 89

તથા ષડ્વિધમધ્વાનમનેનાધિષ્ઠિતં સ્મરેત્ ।
અધિષ્ઠાનં હિ દેવેન યદ્વિશ્વસ્ય પ્રવેદનમ્ ॥ 90

તદીશવેદ્યત્વેનેત્થં જ્ઞાતં પ્રકૃતકાર્યકૃત્ ।
એવં સિદ્ધં વેદ્યતાખ્યો ધર્મો ભાવસ્ય ભાસતે ॥ 91

તદનાભાસયોગે તુ સ્વરૂપમિતિ ભણ્યતે ।
ઉપાધિયોગિતાશઙ્કામપહસ્તયતો@સ્ફુટમ્ ॥ 92

સ્વાત્મનો યેન વપુષા ભાત્યર્થસ્તત્સ્વકં વપુઃ ।
જાનામિ ઘટમિત્યત્ર વેદ્યતાનુપરાગવાન્ ॥ 93

ઘટ એવ સ્વરૂપેણ ભાત ઇત્યપદિશ્યતે ।
નનુ તત્ર સ્વયંવેદ્યભાવો મન્ત્રાદ્યપેક્ષયા ॥ 94

અપિ ચાસ્ત્યેવ નન્વસ્તુ નતુ સન્પ્રતિભાસતે ।
અવેદ્યમેવ કાલાગ્નિવપુર્મેરોઃ પરા દિશઃ ॥ 95

મમેતિ સંવિદિ પરં શુદ્ધં વસ્તુ પ્રકાશતે ।
ભાતત્વાદ્વેદ્યમપિ તન્ન વેદ્યત્વેન ભાસનાત્ ॥ 96

અવેદ્યમેવ ભાનં હિ તથા કમનુયુઞ્જ્મહે ।
એવં પઞ્ચદશાત્મેયં ધરા તદ્વજ્જલાદયઃ ॥ 97

અવ્યક્તાન્તા યતો@સ્ત્યેષાં સકલં પ્રતિ વેદ્યતા ।
યત્તૂચ્યતે કલાદ્યેન ધરાન્તેન સમન્વિતાઃ ॥ 98

સકલા ઇતિ તત્કોશષટ્કોદ્રેકોપલક્ષણમ્ ।
ઉદ્ભૂતાશુદ્ધચિદ્રાગકલાદિરસકઞ્ચુકાઃ ॥ 99

સકલાલયસંજ્ઞાસ્તુ ન્યગ્ભૂતાખિલકઞ્ચુકાઃ ।
જ્ઞાનાકલાસ્તુ ધ્વસ્તૈતત્કઞ્ચુકા ઇતિ નિર્ણયઃ ॥ 100

તેન પ્રધાને વેદ્યે@પિ પુમાનુદ્ભૂતકઞ્ચુકઃ ।
પ્રમાતાસ્ત્યેવ સકલઃ પાઞ્ચદશ્યમતઃ સ્થિતમ્ ॥ 101

પાઞ્ચદશ્યં ધરાધન્તર્નિવિષ્ટે સકલે@પિ ચ ।
સકલાન્તરમસ્ત્યેવ પ્રમેયે@ત્રાપિ માતૃ હિ ॥ 102

સ્થૂલાવૃતાદિસંકોચતદન્યવ્યાપ્તૃતાજુષઃ ।
પીતાદ્યાઃ સ્થિરકમ્પ્રત્વાચ્ચતુર્દશ ધરાદિષુ ॥ 103

સ્વરૂપીભૂતજડતાઃ પ્રાણદેહપથે તતઃ ।
પ્રમાતૃતાજુષઃ પ્રોક્તા ધારણા વિજયોત્તરે ॥ 104

યદા તુ મેયતા પુંસઃ કલાન્તસ્ય પ્રકલ્પ્યતે ।
તદુદ્ભૂતઃ કઞ્ચુકાંશો મેયો નાસ્ય પ્રમાતૃતા ॥ 105

અતઃ સકલસંજ્ઞસ્ય પ્રમાતૃત્વં ન વિદ્યતે ।
ત્રયોદશત્વં તચ્છક્તિશક્તિમદ્દ્વયવર્જનાત્ ॥ 106

ન્યગ્ભૂતકઞ્ચુકો માતા યુક્ત[યત]સ્તત્ર લયાકલઃ ।
માયાનિવિષ્ટો વિજ્ઞાનાકલાદ્યાઃ પ્રાગ્વદેવ તુ ॥ 107

માયાતત્ત્વે જ્ઞેયરૂપે કઞ્ચુકન્યગ્ભવો@પિ યઃ ।
સો@પિ મેયઃ કઞ્ચુકૈક્યં યતો માયા સુસૂક્ષ્મિકા ॥ 108

વિજ્ઞાનાકલ એવાત્ર તતો માતાપકઞ્ચુકઃ ।
માયાનિવિષ્ટે@પ્યકલે તથેત્યેકાદશાત્મતા ॥ 109

વિજ્ઞાનકેવલે વેદ્યે કઞ્ચુકધ્વંસસુસ્થિતે ।
ઉદ્બુભૂષુપ્રબોધાનાં મન્ત્રાણામેવ માતૃતા ॥ 110

તે@પિ મન્ત્રા યદા મેયાસ્તદા માતા તદીશ્વરઃ ।
સ હ્યુદ્ભવાત્પૂર્ણબોધસ્તસ્મિન્પ્રાપ્તે તુ મેયતામ્ ॥ 111

ઉદ્ભૂતપૂર્ણરૂપો@સૌ માતા મન્ત્રમહેશ્વરઃ ।
તસ્મિન્વિજ્ઞેયતાં પ્રાપ્તે સ્વપ્રકાશઃ પરઃ શિવઃ ॥ 112

પ્રમાતા સ્વકતાદાત્મ્યભાસિતાખિલવેદ્યકઃ ।
શિવઃ પ્રમાતા નો મેયો હ્યન્યાધીનપ્રકાશતા ॥ 113

મેયતા સા ન તત્રાસ્તિ સ્વપ્રકાશો હ્યસૌ પ્રભુઃ ।
સ્વપ્રકાશે@ત્ર કસ્મિંશ્ચિદનભ્યુપગતે સતિ ॥ 114

અપ્રકાશાત્પ્રકાશત્વે હ્યનવસ્થા દુરુત્તરા ।
તતશ્ચ સુપ્તં વિશ્વં સ્યાન્ન ચૈવં ભાસતે હિ તત્ ॥ 115

અન્યાધીનપ્રકાશં હિ તદ્ભાત્યન્યસ્ત્વસૌ શિવઃ ।
ઇત્યસ્ય સ્વપ્રકાશત્વે કિમન્યૈર્યુક્તિડમ્બરૈઃ ॥ 116

માનાનાં હિ પરો જીવઃ સ એવેત્યુક્તમાદિતઃ ।
નન્વસ્તિ સ્વપ્રકાશે@પિ શિવે વેદ્યત્વમીદૃશઃ ॥ 117

ઉપદેશો[શ્યો]પદેષ્ટૃત્વવ્યવહારો@ન્યથા કથમ્ ।
સત્યં સ તુ તથા સૃષ્ટઃ પરમેશેન વેદ્યતામ્ ॥ 118

નીતો મન્ત્રમહેશાદિકક્ષ્યાં સમધિશાય્યતે ।
તથાભૂતશ્ચ વેદ્યો@સૌ નાનવચ્છિન્નસંવિદઃ ॥ 119

પૂર્ણસ્ય વેદ્યતા યુક્તા પરસ્પરવિરોધતઃ ।
તથા વેદ્યસ્વભાવે@પિ વસ્તુતો ન શિવાત્મતામ્ ॥ 120

કો@પિ ભાવઃ પ્રોજ્ઝતીતિ સત્યં તદ્ભાવના ફલેત્ ।
શ્રીપૂર્વશાસ્ત્રે તેનોક્તં શિવઃ સાક્ષાન્ન ભિદ્યતે ॥ 121

સાક્ષાત્પદેનાયમર્થઃ સમસ્તઃ પ્રસ્ફુટીકૃતઃ ।
નન્વેકરૂપતાયુક્તઃ શિવસ્તદ્વશતો ભવેત્ ॥ 122

ત્રિવેદતામન્ત્રમહાનાથે કાત્ર વિવાદિતા ।
મહેશ્વરેશમન્ત્રાણાં તથા કેવલિનોર્દ્વયોઃ ॥ 123

અનન્તભેદતૈકૈકં સ્થિતા સકલવત્કિલ ।
તતો લયાકલે મેયે પ્રમાતાસ્તિ લયાકલઃ ॥ 124

અતસ્ત્રયોદશત્વં સ્યાદિત્થં નૈકાદશાત્મતા ।
વિજ્ઞાનાકલવેદ્યત્વે@પ્યન્યો જ્ઞાનાકલો ભવેત્ ॥ 125

માતા તદેકાદશતા સ્યાન્નૈવ તુ નવાત્મતા ।
એવં મન્ત્રતદીશાનાં મન્ત્રેશાન્તરસંભવે ॥ 126

વેદ્યત્વાન્નવ સપ્ત સ્યુઃ સપ્ત પઞ્ચ તુ તે કથમ્ ।
ઉચ્યતે સત્યમસ્ત્યેષા કલના કિંતુ સુસ્ફુટઃ ॥ 127

યથાત્ર સકલે ભેદો ન તથા ત્વકલાદિકે ।
અનન્તાવાન્તરેદૃક્ષયોનિભેદવતઃ સ્ફુટમ્ ॥ 128

ચતુર્દશવિધસ્યાસ્ય સકલસ્યાસ્તિ ભેદિતા ।
લયાકલે તુ સંસ્કારમાત્રાત્સત્યપ્યસૌ ભિદા ॥ 129

અકલેન વિશેષાય સકલસ્યૈવ યુજ્યતે ।
વિજ્ઞાનકેવલાદીનાં તાવત્યપિ ન વૈ ભિદા ॥ 130

શિવસ્વાચ્છન્દ્યમાત્રં તુ ભેદાયૈષાં વિજૃમ્ભતે ।
ઇત્યાશયેન સંપશ્યન્વિશેષં સકલાદિહ ॥ 131

લયાકલાદૌ નોવાચ ત્રાયોદશ્યાદિકં વિભુઃ ।
નન્વસ્તુ વેદ્યતા ભાવધર્મઃ કિંતુ લયાકલૌ ॥ 132

મન્વાતે નેહ વૈ કિંચિત્તદપેક્ષા ત્વસૌ કથમ્ ।
શ્રૂયતાં સંવિદૈકાત્મ્યતત્ત્વે@સ્મિન્સંવ્યવસ્થિતે ॥ 133

જડે@પિ ચિતિરસ્ત્યેવ ભોત્સ્યમાને તુ કા કથા ।
સ્વબોધાવસરે તાવદ્ભોત્સ્યતે લયકેવલી ॥ 134

દ્વિવિધશ્ચ પ્રબોધો@સ્ય મન્ત્રત્વાય ભવાય ચ ।
ભાવનાદિબલાદન્યવૈષ્ણવાદિનયોદિતાત્ ॥ 135

યથાસ્વમાધરૌત્તર્યવિચિત્રાત્સંસ્કૃતસ્તથા ।
લીનઃ પ્રબુદ્ધો મન્ત્રત્વં તદીશત્વમથૈતિ વા ॥ 136

સ્વાતન્ત્ર્યવર્જિતા યે તુ બલાન્મોહવશીકૃતાઃ ।
લયાકલાત્સ્વસંસ્કારાત્પ્રબુદ્ધ્યન્તે ભવાય તે ॥ 137

જ્ઞાનાકલો@પિ મન્ત્રેશમહેશત્વાય બુધ્યતે ।
મન્ત્રાદિત્વાય વા જાતુ જાતુ સંસૃતયે@પિ વા ॥ 138

અવતારો હિ વિજ્ઞાનિયોગિભાવે@સ્ય ભિદ્યતે ।
ઉક્તં ચ બોધયામાસ સ સિસૃક્ષુર્જગત્પ્રભુઃ ॥ 139

વિજ્ઞાનકેવલાનષ્ટાવિતિ શ્રીપૂર્વશાસને ।
અતઃ પ્રભોત્સ્યમાનત્વે યાનયોર્બોધયોગ્યતા ॥ 140

તદ્બલાદ્વેદ્યતાયોગ્યભાવેનૈવાત્ર વેદ્યતા ।
તથાહિ ગાઢનિદ્રે@પિ પ્રિયે@નાશઙ્કિતાગતામ્ ॥ 141

માં દ્રક્ષ્યતીતિ નાઙ્ગેષુ સ્વેષુ માત્યભિસારિકા ।
એવં શિવો@પિ મનુતે એતસ્યૈતત્પ્રવેદ્યતામ્ ॥ 142

યાસ્યતીતિ સૃજામીતિ તદાનીં યોગ્યતૈવ સા ।
વેદ્યતા તસ્ય ભાવસ્ય ભોક્તૃતા તાવતી ચ સા ॥ 143

લયાકલસ્ય ચિત્રો હિ ભોગઃ કેન વિકલ્પ્યતે ।
યથા યથા હિ સમ્વિત્તિઃ સ હિ ભોગઃ સ્ફુટો@સ્ફુટઃ ॥ 144

સ્મૃતિયોગ્યો@પ્યન્યથા વા ભોગ્યભાવં ન તૂજ્ઝતિ ।
ગાઢનિદ્રાવિમૂઢો@પિ કાન્તાલિઙ્ગિતવિગ્રહઃ ॥ 145

ભોક્તૈવ ભણ્યતે સો@પિ મનુતે ભોક્તૃતાં પુરા ।
ઉત્પ્રેક્ષામાત્રહીનો@પિ કાંચિત્કુલવધૂં પુરઃ ॥ 146

સંભોક્ષ્યમાણાં દૃષ્ટ્વૈવ રભસાદ્યાતિ સંમદમ્ ।
તામેવ દૃષ્ટ્વા ચ તદા સમાનાશયભાગપિ ॥ 147

અન્યસ્તથા ન સંવિત્તે કમત્રોપલભામહે ।
લોકે રૂઢમિદં દૃષ્ટિરસ્મિન્કારણમન્તરા ॥ 148

પ્રસીદતીવ મગ્નેવ નિર્વાતીવેતિવાદિનિ ।
ઇત્થં વિસ્તરતસ્તત્ત્વભેદો@યં સમુદાહૃતઃ ॥ 149

શક્તિશક્તિમતાં ભેદાદન્યોન્યં તત્કૃતેષ્વપિ ।
ભેદેષ્વન્યોન્યતો ભેદાત્તથા તત્ત્વાન્તરૈઃ સહ ॥ 150

ભેદોપભેદગણનાં કર્વતો નાવધિઃ ક્વચિત્ ।
તત એવ વિચિત્રો@યં ભુવનાદિવિધિઃ સ્થિતઃ ॥ 151

પાર્થિવત્વે@પિ નો સામ્યં રુદ્રવૈષ્ણવલોકયોઃ ।
કા કથાન્યત્ર તુ ભવેદ્ભોગે વાપિ સ્વરૂપકે ॥ 152

સ ચ નો વિસ્તરઃ સાક્ષાચ્છક્યો યદ્યપિ ભાષિતુમ્ ।
તથાપિ માર્ગમાત્રેણ કથ્યમાનો વિવિચ્યતામ્ ॥ 153

સપ્તાનાં માતૃશક્તીનામન્યોન્યં ભેદને સતિ ।
રૂપમેકાન્નપઞ્ચાશત્સ્વરૂપં ચાધિકં તતઃ ॥ 154

સર્વં સર્વાત્મકં યસ્માત્તસ્માત્સકલમાતરિ ।
લયાકલાદિશક્તીનાં સંભવો@સ્ત્યેવ તત્ત્વતઃ ॥ 155

સ ત્વસ્ફુટો@સ્તુ ભેદાંશં દાતું તાવત્પ્રભુર્ભવેત્ ।
તેષામપિ ચ ભેદાનામન્યોન્યં બહુભેદતા ॥ 156

મુખ્યાનાં ભેદભેદાનાં જલાદ્યૈર્ભેદને સતિ ।
મુખ્યભેદપ્રકારેણ વિધેરાનન્ત્યમુચ્યતે ॥ 157

સકલસ્ય સમુદ્ભૂતાશ્ચક્ષુરાદિસ્વશક્તયઃ ।
ન્યગ્ભૂતાશ્ચ પ્રતન્વન્તિ ભેદાન્તરમપિ સ્ફુટમ્ ॥ 158

એવં લયાકલાદીનાં તત્સંસ્કારપદોદિતાત્ ।
પાટવાત્પ્રક્ષયાદ્વાપિ ભેદાન્તરમુદીયતે ॥ 159

ન્યક્કૃતાં શક્તિમાસ્થાયાપ્યુદાસીનતયા સ્થિતિમ્ ।
અનાવિશ્યેવ યદ્વેત્તિ તત્રાન્યા વેદ્યતા ખલુ ॥ 160

આવિશ્યેવ નિમજ્જ્યેવ વિકાસ્યેવ વિઘૂર્ણ્ય ચ ।
વિદતો વેદ્યતાન્યૈવ ભેદો@ત્રાર્થક્રિયોચિતઃ ॥ 161

અન્યશક્તિતિરોભાવે કસ્યાશ્ચિત્સુસ્ફુટોદયે ।
ભેદાન્તરમપિ જ્ઞેયં વીણાવાદકદૃષ્ટિવત્ ॥ 162

તિરોભાવોદ્ભવૌ શક્તેઃ સ્વશક્ત્યન્તરતો@ન્યતઃ ।
ચેત્યમાનાદચેત્યાદ્વા તન્વાતે બહુભેદતામ્ ॥ 163

એવમેતદ્ધરાદીનાં તત્ત્વાનાં યાવતી દશા ।
કાચિદસ્તિ ઘટાખ્યાપિ તત્ર સંદર્શિતા ભિદઃ ॥ 164

અત્રાપિ વેદ્યતા નામ તાદાત્મ્યં વેદકૈઃ સહ ।
તતઃ સકલવેદ્યો@સૌ ઘટઃ સકલ એવ હિ ॥ 165

યાવચ્છિવૈકવેદ્યો@સૌ શિવ એવાવભાસતે ।
તાવદેકશરીરો હિ બોધો ભાત્યેવ યાવતા ॥ 166

અધુનાત્ર સમસ્તસ્ય ધરાતત્ત્વસ્ય દર્શ્યતે ।
સામસ્ત્ય એવાભિહિતં પાઞ્ચદશ્યં પુરોદિતમ્ ॥ 167

ધરાતત્ત્વાવિભેદેન યઃ પ્રકાશઃ પ્રકાશતે ।
સ એવ શિવનાથો@ત્ર પૃથિવી બ્રહ્મ તન્મતમ્ ॥ 168

ધરાતત્ત્વગતાઃ સિદ્ધીર્વિતરીતું સમુદ્યતાન્ ।
પ્રેરયન્તિ શિવેચ્છાતો યે તે મન્ત્રમહેશ્વરાઃ ॥ 169

પ્રેર્યમાણાસ્તુ મન્ત્રેશા મન્ત્રાસ્તદ્વાચકાઃ સ્ફુટમ્ ।
ધરાતત્ત્વગતં યોગમભ્યસ્ય શિવવિદ્યયા ॥ 170

ન તુ પાશવસાંખ્યીયવૈષ્ણવાદિદ્વિતાદૃશા ।
અપ્રાપ્તધ્રુવધામાનો વિજ્ઞાનાકલતાજુષઃ ॥ 171

તાવત્તત્ત્વોપભોગેન યે કલ્પાન્તે લયં ગતાઃ ।
સૌષુપ્તાવસ્થયોપેતાસ્તે@ત્ર પ્રલયકેવલાઃ ॥ 172

સૌષુપ્તે તત્ત્વલીનત્વં સ્ફુટમેવ હિ લક્ષ્યતે ।
અન્યથા નિયતસ્વપ્નસંદૃષ્ટિર્જાયતે કુતઃ ॥ 173

સૌષુપ્તમપિ ચિત્રં ચ સ્વચ્છાસ્વચ્છાદિ ભાસતે ।
અસ્વાપ્સં સુખમિત્યાદિસ્મૃતિવૈચિત્ર્યદર્શનાત્ ॥ 174

યદૈવ સ ક્ષણં સૂક્ષ્મં નિદ્રાયૈવ પ્રબુદ્ધ્યતે ।
તદૈવ સ્મૃતિરેષેતિ નાર્થજજ્ઞાનજા સ્મૃતિઃ ॥ 175

તેન મૂઢૈર્યદુચ્યેત પ્રબુદ્ધસ્યાન્તરાન્તરા ।
તૂલિકાદિસુખસ્પર્શસ્મૃતિરેષેતિ તત્કુતઃ ॥ 176

માહાકર્મસમુલ્લાસસંમિશ્રિતમલાબિલાઃ ।
ધરાધિરોહિણો જ્ઞેયાઃ સકલા ઇહ પુદ્ગલાઃ ॥ 177

અસ્યૈવ સપ્તકસ્ય સ્વસ્વવ્યાપારપ્રકલ્પને ।
પ્રક્ષોભો યસ્તદેવોક્તં શક્તીનાં સપ્તકં સ્ફુટમ્ ॥ 178

શિવો હ્યચ્યુતચિદ્રૂપસ્તિસ્રસ્તચ્છક્તયસ્તુ યાઃ ।
તાઃ સ્વાતન્ત્ર્યવશોપાત્તગ્રહીત્રાકારતાવશાત્ ॥ 179

ત્રિધા મન્ત્રાવસાનાઃ સ્યુરુદાસીના ઇવ સ્થિતાઃ ।
ગ્રાહ્યાકારોપરાગાત્તુ ગ્રહીત્રાકારતાવશાત્ ॥ 180

સકલાન્તાસ્તુ તાસ્તિસ્ર ઇચ્છાજ્ઞાનક્રિયા મતાઃ ।
સપ્તધેત્થં પ્રમાતૃત્વં તત્ક્ષોભો માનતા તથા ॥ 181

યત્તુ ગ્રહીતૃતારૂપસંવિત્સંસ્પર્શવર્જિતમ્ ।
શુદ્ધં જડં તત્સ્વરૂપમિત્થં વિશ્વં ત્રિકાત્મકમ્ ॥ 182

એવં જલાદ્યપિ વદેદ્ભેદૈર્ભિન્નં મહામતિઃ ।
અનયા તુ દિશા પ્રાયઃ સર્વભેદેષુ વિદ્યતે ॥ 183

ભેદો મન્ત્રમહેશાન્તેષ્વેષ પઞ્ચદશાત્મકઃ ।
તથાપિ સ્ફુટતાભાવાત્સન્નપ્યેષ ન ચર્ચિતઃ ॥ 184

એતચ્ચ સૂત્રિતં ધાત્રા શ્રીપૂર્વે યદ્બ્રવીતિ હિ ।
સવ્યાપારાધિપત્વેનેત્યાદિના જાગ્રદાદિતામ્ ॥ 185

અભિન્ને@પિ શિવે@ન્તઃસ્થસૂક્ષ્મબોધાનુસારતઃ ।
અધુના પ્રાણશક્તિસ્થે તત્ત્વજાલે વિવિચ્યતે ॥ 186

ભેદો@યં પાઞ્ચદશ્યાદિર્યથા શ્રીશંભુરાદિશત્ ।
સમસ્તે@ર્થે@ત્ર નિર્ગ્રાહ્યે તુટયઃ ષોડશ ક્ષણાઃ ॥ 187

ષટ્ત્રિંશદઙ્ગુલે ચારે સાંશદ્વ્યઙ્ગુલકલ્પિતાઃ ।
તત્રાદ્યઃ પરમાદ્વૈતો નિર્વિભાગરસાત્મકઃ ॥ 188

દ્વિતીયો ગ્રાહકોલ્લાસરૂપઃ પ્રતિવિભાવ્યતે ।
અન્ત્યસ્તુ ગ્રાહ્યતાદાત્મ્યાત્સ્વરૂપીભાવમાગતઃ ॥ 189

પ્રવિભાવ્યો ન હિ પૃથગુપાન્ત્યો ગ્રાહકઃ ક્ષણઃ ।
તૃતીયં ક્ષણમારભ્ય ક્ષણષટ્કં તુ યત્સ્થિતમ્ ॥ 190

તન્નિર્વિકલ્પં પ્રોદ્ગચ્છદ્વિકલ્પાચ્છાદનાત્મકમ્ ।
તદેવ શિવરૂપં હિ પરશક્ત્યાત્મકં વિદુઃ ॥ 191

દ્વિતીયં મધ્યમં ષટ્કં પરાપરપદાત્મકમ્ ।
વિકલ્પરૂઢિરપ્યેષા ક્રમાત્પ્રસ્ફુટતાં ગતા ॥ 192

ષટ્કે@ત્ર પ્રથમે દેવ્યસ્તિસ્રઃ પ્રોન્મેષવૃત્તિતામ્ ।
નિમેષવૃત્તિતાં ચાશુ સ્પૃશન્ત્યઃ ષટ્કતાં ગતાઃ ॥ 193

એવં દ્વિતીયષટ્કે@પિ કિં ત્વત્ર ગ્રાહ્યવર્ત્મના ।
ઉપરાગપદં પ્રાપ્ય પરાપરતયા સ્થિતાઃ ॥ 194

આદ્યે@ત્ર ષટ્કે તા દેવ્યઃ સ્વાતન્ત્ર્યોલ્લાસમાત્રતઃ ।
જિઘૃક્ષિતે@પ્યુપાધૌ સ્યુઃ પરરૂપાદવિચ્યુતાઃ ॥ 195

અસ્તિ ચાતિશયઃ કશ્ચિત્તાસામપ્યુત્તરોત્તરમ્ ।
યો વિવેકધનૈર્ધીરૈઃ સ્ફુટીકૃત્યાપિ દર્શ્યતે ॥ 196

કેચિત્ત્વેકાં તુટિં ગ્રાહ્યે ચૈકામપિ ગ્રહીતરિ ।
તાદાત્મ્યેન વિનિક્ષિપ્ય સપ્તકં સપ્તકં વિદુઃ ॥ 197

તદસ્યાં સૂક્ષ્મસંવિત્તૌ કલનાય સમુદ્યતાઃ ।
સંવેદયન્તે યદ્રૂપં તત્ર કિં વાગ્વિકત્થનૈઃ ॥ 198

એવં ધરાદિમૂલાન્તં પ્રક્રિયા પ્રાણગામિની ।
ગુરુપર્વક્રમાત્પ્રોક્તા ભેદે પઞ્ચદશાત્મકે ॥ 199

ક્રમાત્તુ ભેદન્યૂનત્વે ન્યૂનતા સ્યાત્તુટિષ્વપિ ।
તસ્યાં હ્રાસો વિકલ્પસ્ય સ્ફુટતા ચાવિકલ્પિનઃ ॥ 200

યથા હિ ચિરદુઃખાર્તઃ પશ્ચાદાત્તસુખસ્થિતિઃ ।
વિસ્મરત્યેવ તદ્દુઃખં સુખવિશ્રાન્તિવર્ત્મના ॥ 201

તથા ગતવિકલ્પે@પિ રૂઢાઃ સંવેદને જનાઃ ।
વિકલ્પવિશ્રાન્તિબલાત્તાં સત્તાં નાભિમન્વતે ॥ 202

વિકલ્પનિર્હ્રાસવશેન યાતિ વિકલ્પવન્ધ્યા પરમાર્થસત્યા ।
સંવિત્સ્વરૂપપ્રકટત્વમિત્થં તત્રાવધાને યતતાં સુબુદ્ધિઃ ॥ 203

ગ્રાહ્યગ્રાહકસંવિત્તૌ સંબન્ધે સાવધાનતા ।
ઇયં સા તત્ર તત્રોક્તા સર્વકામદુઘા યતઃ ॥ 204

એવં દ્વયં દ્વયં યાવન્ન્યૂનીભવતિ ભેદગમ્ ।
તાવત્તુટિદ્વયં યાતિ ન્યૂનતાં ક્રમશઃ સ્ફુટમ્ ॥ 205

અત એવ શિવાવેશે દ્વિતુટિઃ પરિગીયતે ।
એકા તુ સા તુટિસ્તત્ર પૂર્ણા શુદ્ધૈવ કેવલમ્ ॥ 206

દ્વિતીયા શિવ(શક્તિ)રૂપૈવ સર્વજ્ઞાનક્રિયાત્મિકા ।
તસ્યામવહિતો યોગી કિં ન વેત્તિ કરોતિ વા ॥ 207

તથા ચોક્તં કલ્લટેન શ્રીમતા તુટિપાતગઃ ।
લાભઃ સર્વજ્ઞકર્તૃત્વે તુટેઃ પાતો@પરા તુટિઃ ॥ 208

આદ્યાયાં તુ તુટૌ સર્વં સર્વતઃ પૂર્ણમેકતામ્ ।
ગતં કિં તત્ર વેદ્યં વા કાર્યં વા વ્યપદેશભાક્ ॥ 209

અતો ભેદસમુલ્લાસકલાં પ્રાથમિકીં બુધાઃ ।
ચિન્વન્તિ પ્રતિભાં દેવીં સર્વજ્ઞત્વાદિસિદ્ધયે ॥ 210

સૈવ શક્તિઃ શિવસ્યોક્તા તૃતીયાદિતુટિષ્વથ ।
મન્ત્રાદિ(ધિ)નાથતચ્છક્તિમન્ત્રેશાદ્યાઃ ક્રમોદિતાઃ ॥ 211

તાસુ સંદધતશ્ચિત્તમવધાનૈકધર્મકમ્ ।
તત્તત્સિદ્ધિસમાવેશઃ સ્વયમેવોપજાયતે ॥ 212

અત એવ યથા ભેદબહુત્વં દૂરતા તથા ।
સંવિત્તૌ તુટિબાહુલ્યાદક્ષાર્થાસંનિકર્ષવત્ ॥ 213

યથા યથા હિ ન્યૂનત્વં તુટીનાં હ્રાસતો ભિદઃ ।
તથા તથાતિનૈકટ્યં સંવિદઃ સ્યાચ્છિવાવધિ ॥ 214

શિવતત્ત્વમતઃ પ્રોક્તમન્તિકં સર્વતો@મુતઃ ।
અત એવ પ્રયત્નો@યં તત્પ્રવેશે ન વિદ્યતે ॥ 215

યથા યથા હિ દૂરત્વં યત્નયોગસ્તથા તથા ।
ભાવનાકરણાદીનાં શિવે નિરવકાશતામ્ ॥ 216

અત એવ હિ મન્યન્તે સંપ્રદાયધના જનાઃ ।
તથા હિ દૃશ્યતાં લોકો ઘટાદેર્વેદને યથા ॥ 217

પ્રયત્નવાનિવાભાતિ તથા કિં સુખવેદને ।
આન્તરત્વમિદં પ્રાહુઃ સંવિન્નૈકટ્યશાલિતામ્ ॥ 218

તાં ચ ચિદ્રૂપતોન્મેષં બાહ્યત્વં તન્નિમેષતામ્ ।
ભવિનાં ત્વન્તિકો@પ્યેવં ન ભાતીત્યતિદૂરતા ॥ 219

દૂરે@પિ હ્યન્તિકીભૂતે ભાનં સ્યાત્ત્વત્ર તત્કથમ્ ।
ન ચ બીજાઙ્કુરલતાદલપુષ્પફલાદિવત્ ॥ 220

ક્રમિકેયં ભવેત્સંવિત્સૂતસ્તત્ર કિલાઙ્કુરઃ ।
બીજાલ્લતા ત્વઙ્કુરાન્નો બીજાદિહ સર્વતઃ ॥ 221

સંવિત્તત્ત્વં ભાસમાનં પરિપૂર્ણં હિ સર્વતઃ ।
સર્વસ્ય કારણં પ્રોક્તં સર્વત્રૈવોદિતં યતઃ ॥ 222

તત એવ ઘટે@પ્યેષા પ્રાણવૃત્તિર્યદિ સ્ફુરેત્ ।
વિશ્રામ્યેચ્ચાશુ તત્રૈવ શિવબીજે લયં વ્રજેત્ ॥ 223

ન તુ ક્રમિકતા કાચિચ્છિવાત્મત્વે કદાચન ।
અન્યન્મન્ત્રાદિ(ધિ)નાથાદિ કારણં તત્તુ સંનિધેઃ ॥ 224

શિવાભેદાચ્ચ કિં ચાથ દ્વૈતે નૈકટ્યવેદનાત્ ।
અનયા ચ દિશા સર્વ સર્વદા પ્રવિવેચયન્ ॥ 225

ભૈરવાયત એવ દ્રાક્ ચિચ્ચક્રેશ્વરતાં ગતઃ ।
સ ઇત્થં પ્રાણગો ભેદઃ ખેચરીચક્રગોપિતઃ ॥ 226

મયા પ્રકટિતઃ શ્રીમચ્છામ્ભવાજ્ઞાનુવર્તિના ।
અત્રૈવાધ્વનિ વેદ્યત્વં પ્રાપ્તે યા સંવિદુદ્ભવેત્ ॥ 227

તસ્યાઃ સ્વકં યદ્વૈચિત્ર્યં તદવસ્થાપદાભિધમ્ ।
જાગ્રત્સ્વપ્નઃ સુષુપ્તં ચ તુર્યં ચ તદતીતકમ્ ॥ 228

ઇતિ પઞ્ચ પદાન્યાહુરેકસ્મિન્વેદકે સતિ ।
તત્ર યૈષા ધરાતત્ત્વાચ્છિવાન્તા તત્ત્વપદ્ધતિઃ ॥ 229

તસ્યામેકઃ પ્રમાતા ચેદવશ્યં જાગ્રદાદિકમ્ ।
તદ્દર્શ્યતે શંભુનાથપ્રસાદાદ્વિદિતં મયા ॥ 230

યદધિષ્ઠેયમેવેહ નાધિષ્ઠાતૃ કદાચન ।
સંવેદનગતં વેદ્યં તજ્જાગ્રત્સમુદાહૃતમ્ ॥ 231

ચૈત્રમૈત્રાદિભૂતાનિ તત્ત્વાનિ ચ ધરાદિતઃ ।
અભિધાકરણીભૂતાઃ શબ્દાઃ કિં ચાભિધા પ્રમા ॥ 232

પ્રમાતૃમેયતન્માનપ્રમારૂપં ચતુષ્ટયમ્ ।
વિશ્વમેતદધિષ્ઠેયં યદા જાગ્રત્તદા સ્મૃતમ્ ॥ 233

તથા હિ ભાસતે યત્તન્નીલમન્તઃ પ્રવેદને ।
સંકલ્પરૂપે બાહ્યસ્ય તદધિષ્ઠાતૃ બોધકમ્ ॥ 234

યત્તુ બાહ્યતયા નીલં ચકાસ્ત્યસ્ય ન વિદ્યતે ।
કથંચિદપ્યધિષ્ઠાતૃભાવસ્તજ્જાગ્રદુચ્યતે ॥ 235

તત્ર ચૈત્રે ભાસમાને યો દેહાંશઃ સ કથ્યતે ।
અબુદ્ધો યસ્તુ માનાંશઃ સ બુદ્ધો મિતિકારકઃ ॥ 236

પ્રબુદ્ધઃ સુપ્રબુદ્ધશ્ચ પ્રમામાત્રેતિ ચ ક્રમઃ ।
ચાતુર્વિધ્યં હિ પિણ્ડસ્થનામ્નિ જાગ્રતિ કીર્તિતમ્ ॥ 237

જાગ્રદાદિ ચતુષ્કં હિ પ્રત્યેકમિહ વિદ્યતે ।
જાગ્રજ્જાગ્રદબુદ્ધં તજ્જાગ્રત્સ્વપ્નસ્તુ બુદ્ધતા ॥ 238

ઇત્યાદિ તુર્યાતીતં તુ સર્વગત્વાત્પૃથક્કુતઃ ।
ઉક્તં ચ પિણ્ડગં જાગ્રદબુદ્ધં બુદ્ધમેવ ચ ॥ 239

પ્રબુદ્ધં સુપ્રબુદ્ધં ચ ચતુર્વિધમિદં સ્મૃતમ્ ।
મેયભૂમિરિયં મુખ્યા જાગ્રદાખ્યાન્યદન્તરા ॥ 240

ભૂતતત્ત્વાભિધાનાનાં યોં@શો@ધિષ્ઠેય ઉચ્યતે ।
પિણ્ડસ્થમિતિ તં પ્રાહુરિતિ શ્રીમાલિનીમતે ॥ 241

લૌકિકી જાગ્રદિત્યેષા સંજ્ઞા પિણ્ડસ્થમિત્યપિ ।
યોગિનાં યોગસિદ્ધ્યર્થં સંજ્ઞેયં પરિભાષ્યતે ॥ 242

અધિષ્ઠેયસમાપત્તિમધ્યાસીનસ્ય યોગિનઃ ।
તાદાત્મ્યં કિલ પિણ્ડસ્થં મિતં પિણ્ડં હિ પિણ્ડિતમ્ ॥ 243

પ્રસંખ્યાનૈકરૂઢાનાં જ્ઞાનિનાં તુ તદુચ્યતે ।
સર્વતોભદ્રમાપૂર્ણં સર્વતો વેદ્યસત્તયા ॥ 244

સર્વસત્તાસમાપૂર્ણ વિશ્વં પશ્યેદ્યતો યતઃ ।
જ્ઞાની તતસ્તતઃ સંવિત્તત્વમસ્ય પ્રકાશતે ॥ 245

લોકયોગપ્રસંખ્યાનત્રૈરૂપ્યવશતઃ કિલ ।
નામાનિ ત્રીણિ ભણ્યન્તે સ્વપ્નાદિષ્વપ્યયં વિધિઃ ॥ 246

યત્ત્વધિષ્ઠાનકરણભાવમધ્યાસ્ય વર્તતે ।
વેદ્યં સત્પૂર્વકથિતં ભૂતતત્ત્વાભિધામયમ્ ॥ 247

તત્સ્વપ્નો મુખ્યતો જ્ઞેયં તચ્ચ વૈકલ્પિકે પથિ ।
વૈકલ્પિકપથારૂઢવેદ્યસામ્યાવભાસનાત્ ॥ 248

લોકરૂઢો@પ્યસૌ સ્વપ્નઃ સામ્યં ચાબાહ્યરૂપતા ।
ઉત્પ્રેક્ષાસ્વપ્નસંકલ્પસ્મૃત્યુન્માદાદિદૃષ્ટિષુ ॥ 249

વિસ્પષ્ટં યદ્વેદ્યજાતં જાગ્રન્મુખ્યતયૈવ તત્ ।
યત્તુ તત્રાપ્યવિસ્પષ્ટં સ્પષ્ટાધિષ્ઠાતૃ ભાસતે ॥ 250

વિકલ્પાન્તરગં વેદ્યં તત્સ્વપ્નપદમુચ્યતે ।
તદૈવ તસ્ય વેત્ત્યેવ સ્વયમેવ હ્યબાહ્યતામ્ ॥ 251

પ્રમાત્રન્તરસાધારભાવહાન્યસ્થિરાત્મતે ।
તત્રાપિ ચાતુર્વિધ્યં તત્ પ્રાગ્દિશૈવ પ્રકલ્પયેત્ ॥ 252

ગતાગતં સુવિક્ષિપ્તં સંગતં સુસમાહિતમ્ ।
અત્રાપિ પૂર્વવન્નામ લૌકિકં સ્વપ્ન ઇત્યદઃ ॥ 253

બાહ્યાભિમતભાવાનાં સ્વાપો હ્યગ્રહણં મતમ્ ।
સર્વાધ્વનઃ પદં પ્રાણઃ સંકલ્પો@વગમાત્મકઃ ॥ 254

પદં ચ તત્સમાપત્તિ પદસ્થં યોગિનો વિદુઃ ।
વેદ્યસત્તાં બહિર્ભૂતામનપેક્ષ્યૈવ સર્વતઃ ॥ 255

વેદ્યે સ્વાતન્ત્ર્યભાગ્ જ્ઞાનં સ્વપ્નં વ્યાપ્તિતયા ભજેત્ ।
માનભૂમિરિયં મુખ્યા સ્વપ્નો હ્યામર્શનાત્મકઃ ॥ 256

વેદ્યચ્છાયો@વભાસો હિ મેયે@ધિષ્ઠાનમુચ્યતે ।
યત્ત્વધિષ્ઠાતૃભૂતાદેઃ પૂર્વોક્તસ્ય વપુર્ધ્રુવમ્ ॥ 257

બીજં વિશ્વસ્ય તત્તૂષ્ણીંભૂતં સૌષુપ્તમુચ્યતે ।
અનુભૂતૌ વિકલ્પે ચ યો@સૌ દ્રષ્ટા સ એવ હિ ॥ 258

ન ભાવગ્રહણં તેન સુષ્ઠુ સુપ્તત્વમુચ્યતે ।
તત્સામ્યાલ્લૌકિકીં નિદ્રાં સુષુપ્તં મન્વતે બુધાઃ ॥ 259

બીજભાવો@થાગ્રહણં સામ્યં તૂષ્ણીંસ્વભાવતા ।
મુખ્યા માતૃદશા સેયં સુષુપ્તાખ્યા નિગદ્યતે ॥ 260

રૂપકત્વાચ્ચ રૂપં તત્તાદાત્મ્યં યોગિનઃ પુનઃ ।
રૂપસ્થં તત્સમાપત્ત્યૌદાસીન્યં રૂપિણાં વિદુઃ ॥ 261

પ્રસંખ્યાનવતઃ કાપિ વેદ્યસંકોચનાત્ર યત્ ।
નાસ્તિ તેન મહાવ્યાપ્તિરિયં તદનુસારતઃ ॥ 262

ઉદાસીનસ્ય તસ્યાપિ વેદ્યં યેન ચતુર્વિધમ્ ।
ભૂતાદિ તદુપાધ્યુત્થમત્ર ભેદચતુષ્ટયમ્ ॥ 263

ઉદિતં વિપુલં શાન્તં સુપ્રસન્નમથાપરમ્ ।
યત્તુ પ્રમાત્મકં રૂપં પ્રમાતુરુપરિ સ્થિતમ્ ॥ 264

પૂર્ણતાગમનૌન્મુખ્યમૌદાસીન્યાત્પરિચ્યુતિઃ ।
તત્તુર્યમુચ્યતે શક્તિસમાવેશો હ્યસૌ મતઃ ॥ 265

સા સંવિત્સ્વપ્રકાશા તુ કૈશ્ચિદુક્તા પ્રમેયતઃ ।
માનાન્માતુશ્ચ ભિન્નૈવ તદર્થં ત્રિતયં યતઃ ॥ 266

મેયં માને માતરિ તત્ સો@પિ તસ્યાં મિતૌ સ્ફુટમ્ ।
વિશ્રામ્યતીતિ સૈવૈષા દેવી વિશ્વૈકજીવિતમ્ ॥ 267

રૂપં દૃશાહમિત્યંશત્રયમુત્તીર્ય વર્તતે ।
દ્વારમાત્રાશ્રિતોપાયા પશ્યામીત્યનુપાયિકા ॥ 268

પ્રમાતૃતા સ્વતન્ત્રત્વરૂપા સેયં પ્રકાશતે ।
સંવિત્તુરીયરૂપૈવં પ્રકાશાત્મા સ્વયં ચ સા ॥ 269

તત્સમાવેશતાદાત્મ્યે માતૃત્વં ભવતિ સ્ફુટમ્ ।
તત્સમાવેશોપરાગાન્માનત્વં મેયતા પુનઃ ॥ 270

તત્સમાવેશનૈકટ્યાત્ત્રયં તત્તદનુગ્રહાત્ ।
વેદ્યાદિભેદગલનાદુક્તા સેયમનામયા ॥ 271

માત્રાદ્યનુગ્રહાદા(ધા)નાત્સવ્યાપારેતિ ભણ્યતે ।
જાગ્રદાદ્યપિ દેવસ્ય શક્તિત્વેન વ્યવસ્થિતમ્ ॥ 272

અપરં પરાપરં ચ દ્વિધા તત્સા પરા ત્વિયમ્ ।
રૂપકત્વાદુદાસીનાચ્ચ્યુતેયં પૂર્ણતોન્મુખી ॥ 273

દશા તસ્યાં સમાપત્તી રૂપાતીતં તુ યોગિનઃ ।
પૂર્ણતૌન્મુખ્યયોગિત્વાદ્વિશ્વં પશ્યતિ તન્મયઃ ॥ 274

પ્રસંખ્યાતા પ્રચયતસ્તેનેયં પ્રચયો મતા ।
નૈતસ્યામપરા તુર્યદશા સંભાવ્યતે કિલ ॥ 275

સંવિન્ન કિલ વેદ્યા સા વિત્ત્વેનૈવ હિ ભાસતે ।
જાગ્રદાદ્યાસ્તુ સંભાવ્યાસ્તિસ્રો@સ્યાઃ પ્રાગ્દશા યતઃ ॥ 276

ત્રિતયાનુગ્રહાત્સેયં તેનોક્તા ત્રિકશાસને ।
મનોન્મનમનન્તં ચ સર્વાર્થમિતિ ભેદતઃ ॥ 277

યત્તુ પૂર્ણાનવચ્છિન્નવપુરાનન્દનિર્ભરમ્ ।
તુર્યાતીતં તુ તત્પ્રાહુસ્તદેવ પરમં પદમ્ ॥ 278

નાત્ર યોગસ્ય સદ્ભાવો ભાવનાદેરભાવતઃ ।
અપ્રમેયે@પરિચ્છિન્ને સ્વતન્ત્રે ભાવ્યતા કુતઃ ॥ 279

યોગાદ્યભાવતસ્તેન નામાસ્મિન્નાદિશદ્વિભુઃ ।
પ્રસંખ્યાનબલાત્ત્વેતદ્રૂપં પૂર્ણત્વયોગતઃ ॥ 280

અનુત્તરાદિહ પ્રોક્તં મહાપ્રચયસંજ્ઞિતમ્ ।
પૂર્ણત્વાદેવ ભેદાનામસ્યાં સંભાવના ન હિ ॥ 281

તન્નિરાસાય નૈતસ્યાં ભેદ ઉક્તો વિશેષણમ્ ।
સતતોદિતમિત્યેતત્સર્વવ્યાપિત્વસૂચકમ્ ॥ 282

ન હ્યેક એવ ભવતિ ભેદઃ ક્વચન કશ્ચન ।
તુર્યાતીતે ભેદ એકઃ સતતોદિત ઇત્યયમ્ ॥ 283

મૂઢવાદસ્તેન સિદ્ધમવિભેદિત્વમસ્ય તુ ।
શ્રીપૂર્વશાસ્ત્રે તેનોક્તં પદસ્થમપરં વિદુઃ ॥ 284

મન્ત્રાસ્તત્પતયઃ સેશા રૂપસ્થમિતિ કીર્ત્યતે ।
રૂપાતીતં પરા શક્તિઃ સવ્યાપારાપ્યનામયા ॥ 285

નિષ્પ્રપઞ્ચો નિરાભાસઃ શુદ્ધઃ સ્વાત્મન્યવસ્થિતઃ ।
સર્વાતીતઃ શિવો જ્ઞેયો યં વિદિત્વા વિમુચ્યતે ॥ 286

ઇતિ શ્રીસુમતિપ્રજ્ઞાચન્દ્રિકાશાન્તતામસઃ ।
શ્રીશંભુનાથઃ સદ્ભાવં જાગ્રદાદૌ ન્યરૂપયત્ ॥ 287

અન્યે તુ કથયન્ત્યેષાં ભઙ્ગીમન્યાદૃશીં શ્રિતાઃ ।
યદ્રૂપં જાગ્રદાદીનાં તદિદાનીં નિરૂપ્યતે ॥ 288

તત્રાક્ષવૃત્તિમાશ્રિત્ય બાહ્યાકારગ્રહો હિ યઃ ।
તજ્જાગ્રત્સ્ફુટમાસીનમનુબન્ધિ પુનઃ પુનઃ ॥ 289

આત્મસંકલ્પનિર્માણં સ્વપ્નો જાગ્રદ્વિપર્યયઃ ।
લયાકલસ્ય ભોગો@સૌ મલકર્મવશાન્નતુ ॥ 290

સ્થિરીભવેન્નિશાભાવાત્સુપ્તં સૌખ્યાદ્યવેદને ।
જ્ઞાનાકલસ્ય મલતઃ કેવલાદ્ભોગમાત્રતઃ ॥ 291

ભેદવન્તઃ સ્વતો@ભિન્નાશ્ચિકીર્ષ્યન્તે જડાજડાઃ ।
તુર્યે તત્ર સ્થિતા મન્ત્રતન્નાથાધીશ્વરાસ્ત્રયઃ ॥ 292

યાવદ્ભૈરવબોધાન્તઃપ્રવેશનસહિષ્ણવઃ ।
ભાવા વિગલદાત્મીયસારાઃ સ્વયમભેદિનઃ ॥ 293

તુર્યાતીતપદે સંસ્યુરિતિ પઞ્ચદશાત્મકે ।
યસ્ય યદ્યત્સ્ફુટં રૂપં તજ્જાગ્રદિતિ મન્યતામ્ ॥ 294

યદેવાસ્થિરમાભાતિ સપૂર્વં સ્વપ્ન ઈદૃશઃ ।
અસ્ફુટં તુ યદાભાતિ સુપ્તં તત્તત્પુરો@પિ યત્ ॥ 295

ત્રયસ્યાસ્યાનુસંધિસ્તુ યદ્વશાદુપજાયતે ।
સ્રક્સૂત્રકલ્પં તત્તુર્યં સર્વભેદેષુ ગૃહ્યતામ્ ॥ 296

યત્ત્વદ્વૈતભરોલ્લાસદ્રાવિતાશેષભેદકમ્ ।
તુર્યાતીતં તુ તત્પ્રાહુરિત્થં સર્વત્ર યોજયેત્ ॥ 297

લયાકલે તુ સ્વં રૂપં જાગ્રત્તત્પૂર્વવૃત્તિ તુ ।
સ્વપ્નાદીતિ ક્રમં સર્વં સર્વત્રાનુસરેદ્બુધઃ ॥ 298

એકત્રાપિ પ્રભૌ પૂર્ણે ચિત્તુર્યાતીતમુચ્યતે ।
આનન્દસ્તુર્યમિચ્છૈવ બીજભૂમિઃ સુષુપ્તતા ॥ 299

જ્ઞાનશક્તિઃ સ્વપ્ન ઉક્તઃ ક્રિયાશક્તિસ્તુ જાગૃતિઃ ।
ન ચૈવમુપચારઃ સ્યાત્સર્વં તત્રૈવ વસ્તુતઃ ॥ 300

ન ચેન્ન ક્વાપિ મુખ્યત્વં નોપચારો@પિ તત્ક્વચિત્ ।
એતચ્છ્રીપૂર્વશાસ્ત્રે ચ સ્ફુટમુક્તં મહેશિના ॥ 301

તત્ર સ્વરૂપં શક્તિશ્ચ સકલશ્ચેતિ તત્ત્રયમ્ ।
ઇતિ જાગ્રદવસ્થેયં ભેદે પઞ્ચદશાત્મકે ॥ 302

અકલૌ સ્વપ્નસૌષુપ્તે તુર્યં મન્ત્રાદિવર્ગભાક્ ।
તુર્યાતીતં શક્તિશંભૂ ત્રયોદશાભિધે પુનઃ ॥ 303

સ્વરૂપં જાગ્રદન્યત્તુ પ્રાગ્વત્પ્રલયકેવલે ।
સ્વં જાગ્રત્સ્વપ્નસુપ્તે દ્વે તુર્યાદ્યત્ર ચ પૂર્વવત્ ॥ 304

વિજ્ઞાનાકલભેદે@પિ સ્વં મન્ત્રા મન્ત્રનાયકાઃ ।
તદીશાઃ શક્તિશંભ્વિત્થં પઞ્ચ સ્યુર્જાગ્રદાદયઃ ॥ 305

સપ્તભેદે તુ મન્ત્રાખ્યે સ્વં મન્ત્રેશા મહેશ્વરાઃ ।
શક્તિઃ શંભુશ્ચ પઞ્ચોક્તા અવસ્થા જાગ્રદાદયઃ ॥ 306

સ્વરૂપં મન્ત્રમાહેશી શક્તિર્મન્ત્રમહેશ્વરઃ ।
શક્તિઃ શંભુરિમાઃ પઞ્ચ મન્ત્રેશે પઞ્ચભેદકે ॥ 307

સ્વં ક્રિયા જ્ઞાનમિચ્છા ચ શંભુરત્ર ચ પઞ્ચમી ।
મહેશભેદે ત્રિવિધે જાગ્રદાદિ નિરૂપિતમ્ ॥ 308

વ્યાપારાદાધિપત્યાચ્ચ તદ્ધાન્યા પ્રેરકત્વતઃ ।
ઇચ્છાનિવૃત્તેઃ સ્વસ્થત્વાચ્છિવ એકો@પિ પઞ્ચધા ॥ 309

ઇત્યેષ દર્શિતો@સ્માભિસ્તત્ત્વાધ્વા વિસ્તરાદથ ।