તન્ત્રાલોક · અધ્યાય 8

દેશાધ્વનો@પ્યથ સમાસવિકાસયોગાત્સંગીયતે વિધિરયં શિવશાસ્ત્રદૃષ્ટઃ ॥ 1બ્

વિચારિતો@યં કાલાધ્વા ક્રિયાશક્તિમયઃ પ્રભોઃ ।
મૂર્તિવૈચિત્ર્યજસ્તજ્જો દેશાધ્વાથ નિરૂપ્યતે ॥ 2

અધ્વા સમસ્ત એવાયં ચિન્માત્રે સંપ્રતિષ્ઠિતઃ ।
યત્તત્ર નહિ વિશ્રાન્તં તન્નભઃકુસુમાયતે ॥ 3

સંવિદ્દ્વારેણ તત્સૃષ્ટે શૂન્યે ધિયિ મરુત્સુ ચ ।
નાડીચક્રાનુચક્રેષુ બર્હિર્દેહે@ધ્વસંસ્થિતિઃ ॥ 4

તત્રાધ્વૈવં નિરૂપ્યો@યં યતસ્તત્પ્રક્રિયાક્રમમ્ ।
અનુસંદધદેવ દ્રાગ્ યોગી ભૈરવતાં વ્રજેત્ ॥ 5

દિદૃક્ષયૈવ સર્વાર્થાન્ યદા વ્યાપ્યાવતિષ્ઠતે ।
તદા કિં બહુનોક્તેન ઇત્યુક્તં સ્પન્દશાસને ॥ 6

જ્ઞાત્વા સમસ્તમધ્વાનં તદીશેષુ વિલાપયેત્ ।
તાન્ દેહપ્રાણધીચક્રે પૂર્વવદ્ ગાલયેત્ક્રમાત્ ॥ 7

તત્સમસ્તં સ્વસંવિત્તૌ સા સંવિદ્ભરિતાત્મિકા ।
ઉપાસ્યમાના સંસારસાગરપ્રલયાનલઃ ॥ 8

શ્રીમહીક્ષોત્તરે ચૈતાનધ્વેશાન્ ગુરુરબ્રવીત્ ।
બ્રહ્માનન્તાત્પ્રધાનાન્તં વિષ્ણુઃ પુંસઃ કલાન્તગમ્ ॥ 9

રુદ્રો ગ્રન્થૌ ચ માયાયામીશઃ સાદાખ્યગોચરે ।
અનાશ્રિતઃ શિવસ્તસ્માદ્વ્યાપ્તા તદ્વ્યાપકઃ પરઃ ॥ 10

એવં શિવત્વમાપન્નમિતિ મત્વા ન્યરૂપ્યત ।
ન પ્રક્રિયાપરં જ્ઞાનમિતિ સ્વચ્છન્દશાસને ॥ 11

ત્રિશિરઃશાસને બોધો મૂલમધ્યાગ્રકલ્પિતઃ ।
ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વસંરમ્ભઃ સ્મૃતિર્ભેદવિકલ્પના ॥ 12

અવ્યાહતવિભાગો@સ્મિભાવો મૂલં તુ બોધગમ્ ।
સમસ્તતત્ત્વભાવો@યં સ્વાત્મન્યેવાવિભાગકઃ ॥ 13

બોધમધ્યં ભવેત્કિંચિદાધારાધેયલક્ષણમ્ ।
તત્ત્વભેદવિભાગેન સ્વભાવસ્થિતિલક્ષણમ્ ॥ 14

બોધાગ્રં તત્તુ વિદ્બોધં નિસ્તરઙ્ગં બૃહત્સુખમ્ ।
સંવિદેકાત્મતાનીતભૂતભાવપુરાદિકઃ ॥ 15

અવ્યવચ્છિન્નસંવિત્તિર્ભૈરવઃ પરમેશ્વરઃ ।
શ્રીદેવ્યાયામલે ચોક્તં ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વસુન્દરમ્ ॥ 16

અધ્વાનં ષડ્વિધં ધ્યાયન્સદ્યઃ શિવમયો ભવેત્ ।
યદ્યપ્યમુષ્ય નાથસ્ય સંવિત્ત્યનતિરેકિણઃ ॥ 17

પૂર્ણસ્યોર્ધ્વાદિમધ્યાન્તવ્યવસ્થા નાસ્તિ વાસ્તવી ।
તથાપિ પ્રતિપત્તૄણાં પ્રતિપાદયિતુસ્તથા ॥ 18

સ્વસ્વરૂપાનુસારેણ મધ્યાદિત્વાદિકલ્પનાઃ ।
તતઃ પ્રમાતૃસંકલ્પનિયમાત્ પાર્થિવં વિદુઃ ॥ 19

તત્ત્વં સર્વાન્તરાલસ્થં યત્સર્વાવરણૈર્વૃતમ્ ।
તદત્ર પાર્થિવે તત્ત્વે કથ્યતે ભુવનસ્થિતિઃ ॥ 20

નેતા કટાહરુદ્રાણામનન્તઃ કામસેવિનામ્ ।
પોતારૂઢો જલસ્યાન્તર્મદ્યપાનવિઘૂર્ણિતઃ ॥ 21

સ દેવં ભૈરવં ધ્યાયન્ નાગૈશ્ચ પરિવારિતઃ ।
કાલાગ્રેર્ભુવનં ચોર્ધ્વે કોટિયોજનમુચ્છ્રિતમ્ ॥ 22

લોકાનાં ભસ્મસાદ્ભાવભયાન્નોર્ધ્વ સ વીક્ષતે ।
સ ચ વ્યાપ્તાપિ વિશ્વસ્ય યસ્માત્પ્લુષ્યન્નિમાં ભુવમ્ ॥ 23

નરકેભ્યઃ પુરા વ્યક્તસ્તેનાસૌ તદધો મતઃ ।
દશ કોટ્યો વિભોર્જ્વાલા તદર્ધ શૂન્યમૂર્ધ્વતઃ ॥ 24

તદૂર્ધ્વે નરકાધીશાઃ ક્રમાદ્દુઃખૈકવેદનાઃ ।
શ્ધો મધ્યે તદૂર્ધ્વે ચ સ્થિતા ભેદાન્તરૈર્વૃતાઃ ॥ 25

અવીચિકુમ્ભીપાકાખ્યરૌરવાસ્તેષ્વનુક્રમાત્ ।
એકાદશૈકાદશ ચ દશેત્યન્તઃ શરાગ્નિ તત્ ॥ 26

પ્રત્યેકમેષામેકોના કોટિરુચ્છ્રિતિરન્તરમ્ ।
લક્ષમત્ર ખવેદાસ્યસંખ્યાનામન્તરા સ્થિતિઃ ॥ 27

કૂષ્માણ્ડ ઊર્ધ્વે લક્ષોનકોટિસ્થાનસ્તદીશિતા ।
શાસ્ત્રવિરુદ્ધાચરણાત્ કૃષ્ણં યે કર્મ વિદધતે ॥ 28

તત્ર ભીમૈર્લોકપુરુષૈઃ પીડ્યન્તે ભોગપર્યન્તમ્ ।
યે સકૃદપિ પરમેશં શિવમેકાગ્રેણ ચેતસા શરણમ્ ॥ 29

યાન્તિ ન તે નરકયુજઃ કૃષ્ણં તેષાં સુખાલ્પતાદાયિ ।
સહસ્રનવકોત્સેધમેકાન્તરમથ ક્રમાત્ ॥ 30

પાતાલાષ્ટકમેકૈકમષ્ટમે હાટકઃ પ્રભુઃ ।
પ્રતિલોકં નિયુક્તાત્મા શ્રીકણ્ઠો હઠતો બહૂઃ ॥ 31

સિદ્ધીર્દદાત્યસાવેવં શ્રીમદ્રૌરવશાસને ।
વ્રતિનો યે ચિકર્મસ્થા નિષિદ્ધાચારકારિણઃ ॥ 32

દીક્ષિતા અપિ યે લુપ્તસમયા નચ કુર્વતે ।
પ્રાયશ્ચિત્તાંસ્તથા તત્સ્થા વામાચારસ્ય દૂષકાઃ ॥ 33

દેવાગ્નિદ્રવ્યવૃત્ત્યંશજીવિનશ્ચોત્તમસ્થિતાઃ ।
અધઃસ્થગારુડાદ્યન્યમન્ત્રસેવાપરાયણાઃ ॥ 34

તે હાટકવિભોરગ્રે કિઙ્કરા વિવિધાત્મકાઃ ।
તે તુ તત્રાપિ દેવેશં ભક્ત્યા ચેત્પર્યુપાસતે ॥ 35

તદીશતત્ત્વે લીયન્તે ક્રમાચ્ચ પરમે શિવે ।
અન્યથા યે તુ વર્તન્તે તદ્ભોગનિરતાત્મકાઃ ॥ 36

તે કાલવહ્નિસંતાપદીનાક્રન્દપરાયણાઃ ।
ગુણતત્ત્વે નિલીયન્તે તતઃ સૃષ્ટિમુખે પુનઃ ॥ 37

પાત્યન્તે માતૃભિર્ઘોરયાતનૌઘપુરસ્સરમ્ ।
અધમાધમદેહેષુ નિજકર્માનુરૂપતઃ ॥ 38

માનુષાન્તેષુ તત્રાપિ કેચિન્મન્ત્રવિદઃ ક્રમાત્ ।
મુચ્યન્તે@ન્યે તુ બધ્યન્તે પૂર્વકૃત્યાનુસારતઃ ॥ 39

ઇત્યેષ ગણવૃત્તાન્તો નામ્ના હુલહુલાદિના ।
પ્રોક્તં ભગવતા શ્રીમદાનન્દાધિકશાસને ॥ 40

પાતાલોર્ધ્વે સહસ્રાણિ વિંશતિર્ભૂકટાહકઃ ।
સિદ્ધાતન્ત્રે તુ પાતાલપૃષ્ઠે યક્ષીસમાવૃતમ્ ॥ 41

ભદ્રકાલ્યાઃ પુરં યત્ર તાભિઃ ક્રીડન્તિ સાધકાઃ ।
તતસ્તમસ્તપ્તભૂમિસ્તતઃશૂન્યં તતો@હયઃ ॥ 42

એતાનિ યાતનાસ્થાનં ગુરુમન્ત્રાદિદૂષિણામ્ ।
તતો ભૂમ્યૂર્ધ્વ [મધ્ય] તો મેરુઃ સહસ્રાણિ સ ષોડશ ॥ 43

મગ્નસ્તન્મૂલવિસ્તારસ્તદ્દ્વયેનોર્ધ્વવિસ્તૃતિઃ ।
સહસ્રાબ્ધિવસૂચ્છ્રાયો હૈમઃ સર્વામરાલયઃ ॥ 44

મધ્યોર્ધ્વાધઃ સમુદ્વૃત્તશરાવચતુરશ્રકઃ ।
ભૈરવીયં ચ તલ્લિઙ્ગં ધરણી ચાસ્ય પીઠિકા ॥ 45

સર્વે દેવા નિલીના હિ તત્ર તત્પૂજિતં સદા ।
મધ્યે મેરુસભા ધાતુસ્તદીશદિશિ કેતનમ્ ॥ 46

જ્યોતિષ્કશિખરં શંભોઃ શ્રીકણ્ઠાંશશ્ચ સ પ્રભુઃ ।
અવરુહ્ય સહસ્રાણિ મનોવત્યાશ્ચતુર્દશ ॥ 47

ચક્રવાટશ્ચતુર્દિક્કો મેરુરત્ર તુ લોકપાઃ ।
અમરાવતિકેન્દ્રસ્ય પૂર્વસ્યાં દક્ષિણેન તામ્ ॥ 48

અત્સરઃસિદ્ધસાધ્યાસ્તામુત્તરેણ વિનાયકાઃ ।
તેજોવતી સ્વદિશ્યગ્નેઃ પુરી તાં પશ્ચિમેન તુ ॥ 49

વિશ્વેદેવા વિશ્વકર્મા ક્રમાત્તદનુગાશ્ચ યે ।
યામ્યાં સંયમની તાં તુ પશ્ચિમેન ક્રમાત્ સ્થિતાઃ ॥ 50

માતૃનન્દા સ્વસંખ્યાતા રુદ્રાસ્તત્સાધકાસ્તથા ।
કૃષ્ણાઙ્ગારા નિરૃતિશ્ચ તાં પૂર્વેણ પિશાચકાઃ ॥ 51

રક્ષાંસિ સિદ્ધગન્ધર્વાસ્તૂત્તરેણોત્તરેણ તામ્ ।
વારુણી શુદ્ધવત્યાખ્યા ભૂતૌઘો દક્ષિણેન તામ્ ॥ 52

ઉત્તરેણોત્તરેણૈનાં વસુવિદ્યાધરાઃ ક્રમાત્ ।
વાયોર્ગન્ધવતી તસ્યા દક્ષિણે કિન્નરાઃ પુનઃ ॥ 53

વીણાસરસ્વતી દેવી નારદસ્તુમ્બુરુસ્તથા ।
મહોદયેન્દોર્ગુહ્યાઃ સ્યુઃ પશ્ચિમે@સ્યાઃ પુનઃ પુનઃ ॥ 54

કુબેરઃ કર્મદેવાશ્ચ તથા તત્સાધકા અપિ ।
યશસ્વિની મહેશસ્ય તસ્યાઃ પશ્ચિમતો હરિઃ ॥ 55

દક્ષિણે દક્ષિણે બ્રહ્માશ્વિનૌ ધન્વન્તરિઃ ક્રમાત્ ।
મૈરવે ચક્રવાટે@સ્મિન્નેવં મુખ્યાઃ પુરો@ષ્ટધા ॥ 56

અન્તરાલગતાસ્ત્વન્યાઃ પુનઃ ષડ્વિંશતિઃ સ્મૃતાઃ ।
ઇષ્ટાપૂર્તરતાઃ પુણ્યે વર્ષેયે ભારતે નરાઃ ॥ 57

તે મેરુગાઃ સકૃચ્છમ્ભું યે વાર્ચન્તિ યથોચિતમ્ ।
મેરોઃ પ્રદક્ષિણાપ્યોદગ્દિક્ષુ વિષ્કમ્ભપર્વતાઃ ॥ 58

મન્દરો ગન્ધમાદશ્ચ વિપુલો@થ સુપાર્શ્વકઃ ।
સિતપીતનીલરક્તાસ્તે ક્રમાત્પાદપર્વતાઃ ॥ 59

એતૈર્ભુવમવષ્ટભ્ય મેરુસ્તિષ્ઠતિ નિશ્ચલઃ ।
ચૈત્રરથનન્દનાખ્યે વૈશ્રાજં પિતૃવનં વનાન્યાહુઃ ॥ 60

રક્તોદમાનસસિતં ભદ્રં ચૈતચ્ચતુષ્ટયં સરસામ્ ।
વૃક્ષાઃ કદમ્બજમ્બ્વશ્વત્થન્યગ્રોધકાઃ ક્રમશઃ ॥ 61

એષુ ચ ચતુર્ષ્વચલેષુ ત્રયં ત્રયં ક્રમશ એતદામ્નાતમ્ ।
મેર્વધો લવણાબ્ધ્યન્તં જમ્બુદ્વીપઃ સમન્તતઃ ॥ 62

લક્ષમાત્રઃ સ નવધા જાતો મર્યાદપર્વતૈઃ ।
નિષધો હેમકૂટશ્ચ હિમવાન્દક્ષિણે ત્રયઃ ॥ 63

લક્ષં સહસ્રનવતિસ્તદશીતિરિતિ ક્રમાત્ ।
નીલઃ શ્વેતસ્ત્રિશૃઙ્ગશ્ચ તાવન્તઃ સવ્યતઃ પુનઃ ॥ 64

મેરોઃ ષડેતે મર્યાદાચલાઃ પૂર્વાપરાયતાઃ ।
પૂર્વતો માલ્યવાન્પશ્ચાદ્ગન્ધમાદનસંજ્ઞિતઃ ॥ 65

સવ્યોત્તરાયતૌ તૌ તુ ચતુસ્ત્રિંશત્સહસ્રકૌ ।
અષ્ટાવેતે તતો@પ્યન્યૌ દ્વૌ દ્વૌ પૂર્વાદિષુ ક્રમાત્ ॥ 66

જાઠરઃ કૂટહિમવદ્યાત્રજારુધિશૃઙ્ગિણઃ ।
એવં સ્થિતો વિભાગો@ત્ર વર્ષસિદ્ધ્યૈ નિરૂપ્યતે ॥ 67

સમન્તાચ્ચક્રવાટાધો@નર્કેન્દુ ચતુરશ્રકમ્ ।
સહસ્રનવવિસ્તીર્ણમિલાખ્યં ત્રિમુખાયુષમ્ ॥ 68

મેરોઃ પશ્ચિમતો ગન્ધમાદો યસ્તસ્ય પશ્ચિમે ।
કેતુમાલં કુલાદ્રીણાં સપ્તકેન વિભૂષિતમ્ ॥ 69

મેરોઃ પૂર્વ માલ્યવાન્યો ભદ્રાશ્વસ્તસ્ય પૂર્વતઃ ।
સહસ્રદશકાયુસ્તત્સપઞ્ચકુલપર્વતમ્ ॥ 70

પૂર્વપશ્ચિમતઃ સવ્યોત્તરતશ્ચ ક્રમાદિમે ।
દ્વાત્રિંશચ્ચ ચતુસ્ત્રિંશત્સહસ્રાણિ નિરૂપિતે ॥ 71

મેરોરુદક્ શૃઙ્ગવાન્યસ્તદ્બહિઃ કુરુવર્ષકમ્ ।
ચાપવન્નવસાહસ્રમાયુસ્તત્ર ત્રયોદશ ॥ 72

કુરુવર્ષસ્યોત્તરે@થ વાયવ્યે@બ્ધૌ ક્રમાચ્છરાઃ ।
દશ ચેતિ સહસ્રાણિ દ્વીપૌ ચન્દ્રો@થ ભદ્રકઃ ॥ 73

યૌ શ્વેતશૃઙ્ગિણૌ મેરોર્વામે મધ્યે હિરણ્મયમ્ ।
તયોર્નવકવિસ્તીર્ણમાયુશ્ચાર્ધત્રયોદશ ॥ 74

તત્ર વૈ વામતઃ શ્વેતનીલયો રમ્યકો@ન્તરે ।
સહસ્રનવવિસ્તીર્ણમાયુર્દ્વાદશ તાનિ ચ ॥ 75

મેરોર્દક્ષિણતો હેમનિષધૌ યૌ તદન્તરે ।
હર્યાખ્યં નવસાહસ્રં તત્સહસ્રાધિકાયુષમ્ ॥ 76

તત્રૈવ દક્ષિણે હેમહિમવદ્દ્વિતયાન્તરે ।
કૈન્નરં નવસાહસ્રં તત્સહસ્રાધિકાયુષમ્ ॥ 77

તત્રૈવ દક્ષિણે મેરોર્હિમવાન્યસ્ય દક્ષિણે ।
ભારતં નવસાહસ્રં ચાપવત્કર્મભોગભૂઃ ॥ 78

ઇલાવૃતં કેતુભદ્રં કુરુહૈરણ્યરમ્યકમ્ ।
હરિકિન્નરવર્ષે ચ ભોગભૂર્ન તુ કર્મભૂઃ ॥ 79

અત્ર બાહુલ્યતઃ કર્મભૂભાવો@ત્રાપ્યકર્મણામ્ ।
પશૂનાં કર્મસંસ્કારઃ સ્યાત્તાદૃગ્દૃઢસંસ્કૃતેઃ ॥ 80

સંભવન્ત્યપ્યસંસ્કારા ભારતે@ન્યત્ર ચાપિ હિ ।
દૃઢપ્રાક્તનસંસ્કારાદીશેચ્છાતઃ શુભાશુભમ્ ॥ 81

સ્થાનાન્તરે@પિ કર્માસ્તિ દૃષ્ટં તચ્ચ પુરાતને ।
તત્ર ત્રેતા સદા કાલો ભારતે તુ ચતુર્યુગમ્ ॥ 82

ભારતે નવખણ્ડં ચ સામુદ્રેણામ્ભસાત્ર ચ ।
સ્થલં પઞ્ચશતી તદ્વજ્જલં ચેતિ વિભજ્યતે ॥ 83

ઇન્દ્રઃ કશેરુસ્તામ્રાભો નાગીયઃ પ્રાગ્ગભસ્તિમાન્ ।
સૌમ્યગાન્ધર્વવારાહાઃ કન્યાખ્યં ચાસમુદ્રતઃ ॥ 84

કન્યાદ્વીપે ચ નવમે દક્ષિણેનાબ્ધિમધ્યગાઃ ।
ઉપદ્વીપાઃ ષટ્ કુલાદ્રિસપ્તકેન વિભૂષિતે ॥ 85

અઙ્ગયવમલયશઙ્કુઃ કુમુદવરાહૌ ચ મલયગો@ગસ્ત્ય ।
તત્રૈવ ચ ત્રિકૂટે લઙ્કા ષડમી હ્યુપદ્વીપાઃ ॥ 86

દ્વીપોપદ્વીપગાઃ પ્રાયો મ્લેચ્છા નાનાવિધા જનાઃ ।
મુક્તાકાઞ્ચનરત્નાઢ્યા ઇતિ શ્રીરુરુશાસને ॥ 87

ભારતે યત્કૃતં કર્મ ક્ષપિતં વાપ્યવીચિતઃ ।
શિવાન્તં તેન મુક્તિર્વા કન્યાખ્યે તુ વિશેષતઃ ॥ 88

મહાકાલાદિકા રુદ્રકોટિરત્રૈવ ભારતે ।
ગઙ્ગાદિપઞ્ચશતિકા જન્મ તેનાત્ર દુર્લભમ્ ॥ 89

અન્યવર્ષેષુ પશુવદ્ ભોગાત્કર્માતિવાહનમ્ ।
પ્રાપ્યં મનોરથાતીતમપિ ભારતજન્મનામ્ ॥ 90

નાનાવર્ણાશ્રમાચારસુખદુઃખવિચિત્રતા ।
કન્યાદ્વીપે યતસ્તેન કર્મભૂઃ સેયમુત્તમા ॥ 91

પુંસા સિતાસિતાન્યત્ર કુર્વતાં કિલ સિદ્ધ્યતઃ ।
પરાપરૌ સ્વર્નિરયાવિતિ રૌરવવાર્તિકે ॥ 92

એવં મેરોરધો જમ્બૂરભિતો યઃ સ વિસ્તરાત્ ।
સ્યાત્ સપ્તદશધા ખણ્ડૈર્નવભિસ્તુ સમાસતઃ ॥ 93

મનોઃ સ્વાયંભુવસ્યાસન્ સુતા દશ તતસ્ત્રયઃ ।
પ્રાવ્રજન્નથ જમ્બ્વાખ્યે રાજા યો@ગ્નીધ્રનામકઃ ॥ 94

તસ્યાભવન્નવ સુતાસ્તતો@યં નવખણ્ડકઃ ।
નાભિર્યો નવમસ્તસ્ય નપ્તા ભરત આર્ષભિઃ ॥ 95

તસ્યાષ્ટૌ તનયાઃ સાકં કન્યયા નવમોં@શકઃ ।
ભુક્તૈસ્તૈર્નવધા તસ્માલ્લક્ષયોજનમાત્રકાત્ ॥ 96

લક્ષૈકમાત્રો લવણસ્તદ્બાહ્યે@સ્ય પુરો@દ્રયઃ ।
ઋષભો દુન્દુભિર્ધૂમ્રઃ કઙ્કદ્રોણેન્દવો હ્યુદક્ ॥ 97

વરાહનન્દનાશોકાઃ પશ્ચાત્ સહબલાહકૌ ।
દક્ષિણ ચક્રમૈનાકૌ વાડવો@ન્તસ્તયોઃ સ્થિતઃ ॥ 98

અબ્ધેર્દક્ષિણતઃ ખાક્ષિસહસ્રાતિક્રમાદ્ ગિરિઃ ।
વિદ્યુત્વાંસ્ત્રિસહસ્રોચ્છ્રિદાયામો@ત્ર ફલાશિનઃ ॥ 99

મલદિગ્ધા દીર્ઘકેશશ્મશ્રવો ગોસધર્મકાઃ ।
નગ્નાઃ સંવત્સરાશીતિજીવિનસ્તૃણભોજિનઃ ॥ 100

નિર્યન્ત્રાણિ સદા તત્ર દ્વારાણિ બિલસિદ્ધયે ।
ઇત્યેતદ્ ગુરુભિર્ગીતં શ્રીમદ્રૌરવશાસને ॥ 101

ઇત્થં ય એષ લવણસમુદ્રઃ પ્રતિપાદિતઃ ।
તદ્બહિઃ ષડમી દ્વીપાઃ પ્રત્યેકં સ્વાર્ણવૈર્વૃતાઃ ॥ 102

ક્રમદ્વિગુણિતાઃ ષડ્ભિર્મનુપુત્રૈરધિષ્ઠિતાઃ ।
શાકકુશક્રૌઞ્ચાઃ શલ્મલિગોમેધાબ્જમિતિ ષડ્દ્વીપાઃ ।
ક્ષીરદધિસર્પિરૈક્ષવમદિરામધુરામ્બુકાઃ ષડમ્બુધયઃ ॥ 103

મેધાતિથિર્વપુષ્માઞ્જ્યોતિષ્માન્દ્યુતિમતા હવી રાજા ।
સંવર ઇતિ શાકાદિષુ જમ્બુદ્વીપે ન્યરૂપિ ચાગ્નીધ્રઃ ॥ 104

ગિરિસપ્તકપરિકલ્પિતતાવત્ખણ્ડાસ્તુ પઞ્ચ શાકાદ્યાઃ ।
પુષ્કરસંજ્ઞો દ્વિદલો હરિયમવરુણેન્દવો@ત્ર પૂર્વાદૌ ॥ 105

ત્રિપઞ્ચાશચ્ચ લક્ષાણિ દ્વિકોટ્યયુતપઞ્ચકમ્ ।
સ્વાદ્વર્ણવાન્તં મેર્વર્ધાદ્યોજનનામિયં પ્રમા ॥ 106

સપ્તમજલધેર્બાહ્યે હૈમી ભૂઃ કોટિદશકમથ લક્ષમ્ ।
ઉચ્છ્રિત્યા વિસ્તારાદયુતં લોકેતરાચલઃ કથિતઃ ॥ 107

લોકાલોકદિગષ્ટક સંસ્થં રુદ્રાષ્ટકં સલોકેશમ્ ।
કેવલમિત્યપિ કેચિલ્લોકાલોકાન્તરે રવિર્ન બહિઃ ॥ 108

પિતૃદેવપથાવસ્યોદગ્દક્ષિણગૌ સ્વજાત્પરે વીથ્યૌ ।
ભાનોરુત્તરદક્ષિણમયનદ્વયમેતદેવ કથયન્તિ ॥ 109

ઉદયાસ્તમયાવિત્થં સૂર્યસ્ય પરિભાવયેત્ ॥ 110

અર્ધરાત્રો@મરાવત્યાં યામ્યાયામસ્તમેવ ચ ।
મધ્યન્દિનં તદ્વારુણ્યાં સૌમ્યે સૂર્યોદયઃ સ્મૃતઃ ॥ 111

ઉદયો યો@મરાવત્યાં સો@ર્ધરાત્રો યમાલયે ।
કે@સ્તં સૌમ્યે ચ મધ્યાહ્ન ઇત્થં સૂર્યગતાગતે ॥ 112

પઞ્ચત્રિં શત્કોટિસંખ્યા લક્ષાણ્યેકોનવિંશતિઃ ।
ચત્વારિંશત્સહસ્રાણિ ધ્વાન્તં લોકાચલાદ્બહિઃ ॥ 113

સપ્તસાગરમાનસ્તુ ગર્ભોદાખ્યઃ સમુદ્રરાટ્ ।
લોકાલોકસ્ય પરતો યદ્ગર્ભે નિખિલૈવ ભૂઃ ॥ 114

સિદ્ધાતન્ત્રે@ત્ર ગર્ભાબ્ધેસ્તીરે કૌશેયસંજ્ઞિતમ્ ।
મણ્ડલં ગરુડસ્તત્ર સિદ્ધપક્ષસમાવૃતઃ ॥ 115

ક્રીડન્તિં પર્વતાગ્રે તે નવ ચાત્ર કુલાદ્રયઃ ।
તત ઉષ્ણોદકાસ્ત્રિંશન્નદ્યઃપાતાલગાસ્તતઃ ॥ 116

ચતુર્દિઙ્નૈમિરોદ્યાનં યોગિનીસેવિતં સદા ।
તતો મેરુસ્તતો નાગા મેઘા હેમાણ્ડકં તતઃ ॥ 117

બ્રહ્મણો@ણ્ડકટાહેન મેરોરર્ધેન કોટયઃ ।
પઞ્ચાશદેવં દશસુ દિચુ ભૂર્લોકસંજ્ઞિતમ્ ॥ 118

પશુખગમૃગતરુમાનુષસરીસૃપૈઃ ષડ્ભિરેષ ભૂર્લોકઃ ।
વ્યાપ્તઃ પિશાચરક્ષોગન્ધર્વાણાં સયક્ષાણામ્ ॥ 119

વિદ્યાભૃતાં ચ કિં વા બહુના સર્વસ્ય ભૂતસર્ગસ્ય ।
અભિમાનતો યથેષ્ટં ભોગસ્થાનં નિવાસશ્ચ ॥ 120

ભુવર્લોકસ્તથા ત્વાર્કાલ્લક્ષમેકં તદન્તરે ।
દશ વાયુપથાસ્તે ચ પ્રત્યેકમયુતાન્તરાઃ ॥ 121

આદ્યો વાયુપથસ્તત્ર વિતતઃ પરિચર્ચ્યતે ।
પઞ્ચાશદ્યોજનોર્ધ્વે સ્યાદૃતર્દ્ધિર્નામ મારુતઃ ॥ 122

આપ્યાયકઃ સ જન્તૂનાં તતઃ પ્રાચેતસો ભવેત્ ।
પઞ્ચાશદ્યોજનાદૂર્ધ્વ તસ્માદૂર્ધ્વ શતેન તુ ॥ 123

સેનાનીવાયુરત્રૈતે મૂકમેઘાસ્તડિન્મુચઃ ।
યે મહ્યાઃ ક્રોશમાત્રેણ તિષ્ઠન્તિ જલવર્ષિણઃ ॥ 124

તેભ્ય ઊર્ધ્વ શતાન્મેઘા ભેકાદિપ્રાણિવર્ષિણઃ ।
પઞ્ચાશદૂર્ધ્વમોઘો@ત્ર વિષવારિપ્રવર્ષિણઃ ॥ 125

મેઘાઃ સ્કન્દોદ્ભવાશ્ચાન્યે પિશાચા ઓઘમારુતે ।
તતઃ પઞ્ચાશદૂર્ધ્વં સ્યુર્મેઘા મારકસંજ્ઞકાઃ ॥ 126

તત્ર સ્થાને મહાદેવજન્માનસ્તે વિનાયકાઃ ।
યે હરન્તિ કૃતં કર્મ નરાણામકૃતાત્મનામ્ ॥ 127

પઞ્ચાશદૂર્ધ્વં વજ્રાઙ્કો વાયુરત્રોપલામ્બુદાઃ ।
વિદ્યાધરાધમાશ્ચાત્ર વજ્રાઙ્કે સંપ્રતિષ્ઠિતાઃ ॥ 128

યે વિદ્યાપૌરુષે યે ચ શ્મશાનાદિપ્રસાધને ।
મૃતાસ્તત્સિદ્ધિસિદ્ધાસ્તે વજ્રાંકે મરુતિ સ્થિતાઃ ॥ 129

પઞ્ચાશદૂર્ધ્વં વજ્રાંકાદ્વૈદ્યુતો@શનિવર્ષિણઃ ।
અબ્દા અપ્સરસશ્ચાત્ર યે ચ પુણ્યકૃતો નરાઃ ॥ 130

ભૃગૌ વહ્નૌ જલે યે ચ સંગ્રામે ચાનિવર્તિનઃ ।
ગોગ્રહે વધ્યમોક્ષે વા મૃતાસ્તે વૈદ્યુતે સ્થિતાઃ ॥ 131

વૈદ્યુતાદ્રૈવતસ્તાવાંસ્તત્ર પુષ્ટિવહામ્બુદાઃ ।
ઊર્ધ્વં ચ રોગામ્બુમુચઃ સંવર્તાસ્તદનન્તરે ॥ 132

રોચનાઞ્જનભસ્માદિસિદ્ધાસ્તત્રૈવ રૈવતે ।
ક્રોધોદકમુચાં સ્થાનં વિષાવર્તઃ સ મારુતઃ ॥ 133

પઞ્ચાશદૂર્ધ્વં તત્રૈવ દુર્દિનાબ્દા હુતાશજાઃ ।
વિદ્યાધરવિશેષાશ્ચ તથા યે પરમેશ્વરમ્ ॥ 134

ગાન્ધર્વેણ સદાર્ચન્તિ વિષાવર્તે@થ તે સ્થિતાઃ ।
વિષાવર્તાચ્છતાદૂર્ધ્વ દુર્જયઃ શ્વાસસંભવઃ ॥ 135

બ્રહ્મણો@ત્ર સ્થિતા મેઘાઃ પ્રલયે વાતકારિણઃ ।
પુષ્કરાબ્દા વાયુગમા ગન્ધર્વાશ્ચ પરાવહે ॥ 136

જીમૂતમેઘાસ્તત્સંજ્ઞાસ્તથા વિદ્યાધરોત્તમાઃ ।
યે ચ રૂપવ્રતા લોકા આવહે તે પ્રતિષ્ઠિતાઃ ॥ 137

મહાવહે ત્વીશકૃતાઃ પ્રજાહિતકરામ્બુદાઃ ।
મહાપરિવહે મેઘાઃ કપાલોત્થા મહેશિતુઃ ॥ 138

મહાપરિવહાન્તો@યમૃતર્દ્ધેઃ પ્રાઙ્મરુત્પથઃ ।
અગ્નિકન્યા માતરશ્ચ રુદ્રશક્ત્યા ત્વધિષ્ઠિતાઃ ॥ 139

દ્વિતીયે તત્પરે સિદ્ધચારણા નિજકર્મજાઃ ।
તુર્યે દેવાયુધાન્યષ્ટૌ દિગ્ગજાઃ પઞ્ચમે પુનઃ ॥ 140

ષષ્ઠે ગરુત્માનન્યસ્મિઙ્ગઙ્ગાન્યત્ર વૃષો વિભુઃ ।
દક્ષસ્તુ નવમે બ્રહ્મશક્ત્યા સમધિતિ[નિ]ષ્ઠિતઃ ॥ 141

દશમે વસવો રુદ્રા આદિત્યાશ્ચ મરુત્પથે ।
નવયોજનસાહસ્રો વિગ્રહો@ર્કસ્ય મણ્ડલમ્ ॥ 142

ત્રિગુણં જ્ઞાનશક્તિઃ સા તપત્યર્કતયા પ્રભોઃ ।
સ્વર્લોકસ્તુ ભુવર્લોકાદ્ધ્રુવાન્તં પરિભાષ્યતે ॥ 143

સૂર્યાલ્લક્ષેણ શીતાંશુઃ ક્રિયાશક્તિઃ શિવસ્ય સા ।
ચન્દ્રાલ્લક્ષેણ નાક્ષત્રં તતો લક્ષદ્વયેન તુ ॥ 144

પ્રત્યેકં ભૌમતઃ સૂર્યસુતાન્તે પઞ્ચકં વિદુઃ ।
સૌરાલ્લક્ષેણ સપ્તર્ષિવર્ગસ્તસ્માદ્ધ્રુવસ્તથા ॥ 145

બ્રહ્મૈવાપરરૂપેણ બ્રહ્મસ્થાને ધ્રુવો@ચલઃ ।
મેધીભૂતો વિમાનાનાં સર્વેષામુપરિ ધ્રુવઃ ॥ 146

અત્ર બદ્ધાનિ સર્વાણ્યપ્યૂહ્યન્તે@નિલમણ્ડલે ।
સ્વસ્સપ્ત મારુતસ્કન્ધા આમેઘાદ્યાઃ પ્રધાનતઃ ॥ 147

ઇતશ્ચ ક્રતુહોત્રાદિ કૃત્વા જ્ઞાનવિવર્જિતાઃ ।
સ્વર્યાન્તિ તત્ક્ષયે લોકં માનુષ્યં પુણ્યશેષતઃ ॥ 148

એવં ભૂમેર્ધ્રુવાન્તં સ્યાલ્લક્ષાણિ દશ પઞ્ચ ચ ।
દ્વે કોટી પઞ્ચ ચાશીતિર્લક્ષાણિ સ્વર્ગતો મહાન્ ॥ 149

માર્કણ્ડાદ્યા ઋષિમુનિસિદ્ધાસ્તત્ર પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
નિવર્તિતાધિકારાશ્ચ દેવા મહતિ સંસ્થિતાઃ ॥ 150

મહાન્તરાલે તત્રાન્યે ત્વધિકારભુજો જનાઃ ।
અષ્ટૌ કોટ્યો મહલ્લોકાજ્જનો@ત્ર કપિલાદયઃ ॥ 151

તિષ્ઠન્તિ સાધ્યાસ્તત્રૈવ બહવઃ સુખભાગિનઃ ।
જનાત્તપોર્કકોટ્યો@ત્ર સનકાદ્યા મહાધિયઃ ॥ 152

પ્રજાપતીનાં તત્રાધિકારો બ્રહ્માત્મજન્મનામ્ ।
બ્રહ્માલયસ્તુ તપસઃ સત્યઃ ષોડશ કોટયઃ ॥ 153

તત્ર સ્થિતઃ સ સ્વયમ્ભૂર્વિશ્વમાવિષ્કરોત્યદઃ ।
સત્યે વેદાસ્તથા ચાન્યે કર્મધ્યાનેન ભાવિતાઃ ॥ 154

આનન્દનિષ્ઠાસ્તત્રોર્ધ્વેકોટિર્વૈરિઞ્ચમાસનમ્ ।
બ્રહ્માસનાત્કોટિયુગ્મં પુરં વિષ્ણોર્નિરૂપિતમ્ ॥ 155

ધ્યાનપૂજાજપૈર્વિષ્ણોર્ભક્તા ગચ્છન્તિ તત્પદમ્ ।
વૈષ્ણવાત્સપ્તકોટીભિર્ભુવનં પરમેશિતુઃ ॥ 156

રુદ્રસ્ય સૃષ્ટિસંહારકર્તુર્બ્રહ્માણ્ડવર્ત્મનિ ।
દીક્ષાજ્ઞાનવિહીના યે લિઙ્ગારાધનતત્પરાઃ ॥ 157

તે યાન્ત્યણ્ડાન્તરે રૌદ્રં પુરં નાધઃ કદાચન ।
તત્સ્થાઃ સર્વે શિવં યાન્તિ રુદ્રાઃ શ્રીકણ્ઠદીક્ષિતાઃ ॥ 158

અધિકારક્ષયે સાકં રુદ્રકન્યાગણેન તે ।
પુરં પુરં ચ રુદ્રોર્ધ્વમુત્તરોત્તરવૃદ્ધિતઃ ॥ 159

બ્રહ્માણ્ડાધશ્ચ રુદ્રોર્ધ્વ દણ્ડપાણેઃ પુરં સ ચ ।
શિવેચ્છયા દૃણાત્યણ્ડં મોક્ષમાર્ગ કરોતિ ચ ॥ 160

શર્વરુદ્રૌ ભીમભવાવુગ્રો દેવો મહાનથ ।
ઈશાન ઇતિ ભૂર્લોકાત્ સપ્ત લોકેશ્વરાઃ શિવાઃ ॥ 161

સ્થૂલૈર્વિશેષૈરારબ્ધાઃ સપ્ત લોકાઃ પરે પુનઃ ।
સૂક્ષ્મૈરિતિ ગુરુશ્ચૈવ રુરૌ સમ્યઙ્ન્યરૂપયત્ ॥ 162

યે બ્રહ્મણાદિસર્ગે સ્વશરીરાન્નિર્મિતાઃ પ્રભૂતાખ્યાઃ ।
સ્થૂલાઃ પઞ્ચ વિશેષાઃ સપ્તામી તન્મયા લોકાઃ ॥ 163

પરતો લિઙ્ગાધારૈઃ સૂક્ષ્મૈસ્તન્માત્રજૈર્મહાભૂતૈઃ ।
લોકાનામાવરણૈર્વિષ્ટભ્ય પરસ્પેરણ ગન્ધાદ્યૈઃ ॥ 164

કાલાગ્નેર્દણ્ડપાણ્યન્તમષ્ટાનવતિકોટયઃ ।
અત ઊર્ધ્વં કટાહો@ણ્ડે સ ઘનઃ કોટિયોજનમ્ ॥ 165

પઞ્ચાશત્કોટયશ્ચોર્ધ્વં ભૂપૃષ્ઠાદધરં તથા ।
એવં કોટિશતં ભૂઃ સ્યાત્ સૌવર્ણસ્તણ્ડુલસ્તતઃ ॥ 166

શતરુદ્રાવધિર્હુફટ્ ભેદયેત્તત્તુ દુઃશમમ્ ।
પ્રતિદિક્કં દશ દશેત્યેવં રુદ્રશતં બહિઃ ॥ 167

બ્રહ્માણ્ડાધારકં તચ્ચ સ્વપ્રભાવેણ સર્વતઃ ।
અણ્ડસ્વરૂપં ગુરુભિશ્ચોક્તં શ્રીરૌરવાદિષુ ॥ 168

વ્યક્તેરભિમુખીભૂતઃ પ્રચ્યુતઃ શક્તિરૂપતઃ ।
આવાપવાનનિર્ભક્તો વસ્તુપિણ્ડો@ણ્ડ ઉચ્યતે ॥ 169

તમોલેશાનુવિદ્ધસ્ય કપાલં સત્ત્વમુત્તરમ્ ।
રજો@નુવિદ્ધં નિર્મૃષ્ટં સત્ત્વમસ્યાધરં તમઃ ॥ 170

વસ્તુપિણ્ડ ઇતિ પ્રોક્તં શિવશક્તિસમૂહભાક્ ।
અણ્ડઃ સ્યાદિતિ તદ્વ્યક્તૌ સંમુખીભાવ ઉચ્યતે ॥ 171

તથાપિ શિવમગ્નાનાં શક્તીનામણ્ડતા ભવેત્ ।
તદર્થ વાક્યમપરં તા હિ ન ચ્યુતશક્તિતઃ ॥ 172

તન્વક્ષાદૌ મા પ્રસાઙ્ક્ષીદણ્ડતેતિ પદાન્તરમ્ ।
તન્વક્ષાદિષુ નૈવાસ્તે કસ્યાપ્યાવાપનં યતઃ ॥ 173

તન્વક્ષસમુદાયત્વે કથમેકત્વમિત્યતઃ ।
અનિર્ભક્ત ઇતિ પ્રોક્તં સાજાત્યપરિદર્શકમ્ ॥ 174

વિનાપિ વસ્તુપિણ્ડાખ્યપદેનૈકૈકશો ભવેત્ ।
તત્ત્વેષ્વણ્ડસ્વભાવત્વં નન્વેવમપિ કિં ન તત્ ॥ 175

ગુણતન્માત્રભૂતૌઘમયે તત્ત્વે પ્રસજ્યતે ।
ઉચ્યતે વસ્તુશબ્દેન તન્વક્ષભુવનાત્મકમ્ ॥ 176

રૂપમુક્તં યતસ્તેન તત્સમૂહો@ણ્ડ ઉચ્યતે ।
ભવેચ્ચ તત્સમૂહત્વં પત્યુર્વિશ્વવપુર્ભૃતઃ ॥ 177

તદર્થ ભેદકાન્યન્યાન્યુપાત્તાનીતિ દર્શિતમ્ ।
તાવન્માત્રાસ્વવસ્થાસુ માયાધીને@ધ્વમણ્ડલે ॥ 178

મા ભૂદણ્ડત્વમિત્યાહુરન્યે ભેદકયોજનમ્ ।
ઇત્થમુક્તવિરિઞ્ચાણ્ડમૃતો રુદ્રાઃ શતં હિ યત્ ॥ 179

તેષાં સ્વે પતયો રુદ્રા એકાદશ મહાર્ચિષઃ ।
અનન્તો@થ કપાલ્યાગ્નિર્યમનૈરૃતકૌ બલઃ ॥ 180

શીઘ્રો નિધીશો વિદ્યેશઃ શમ્ભુઃ સવીરભદ્રકઃ ।
મધુ મધુકૃતઃ કદમ્બં કેસરજાલાનિ યદ્વદાવૃણતે ॥ 181

તદ્વત્તે શિવરુદ્રા બ્રહ્માણ્ડમસંખ્યપરિવારાઃ ।
શરાષ્ટનિયુતં કોટિરિત્યેષાં સન્નિવેશનમ્ ॥ 182

શ્રીકણ્ઠાધિષ્ઠિતાસ્તે ચ સૃજન્તિ સંહરન્તિ ચ ।
ઈશ્વરત્વં દિવિષદામિતિ રૌરવવાર્તિકે ॥ 183

સિદ્ધાતન્ત્રે તુ હેમાણ્ડાચ્છતકોટેર્બહિઃ શતમ્ ।
અણ્ડાનાં ક્રમશો દ્વિદ્વિગુણં રૂપ્યાદિયોજિતમ્ ॥ 184

તેષુ ક્રમેણ બ્રહ્માણઃ સંસ્યુર્દ્વિગુણજીવિતાઃ ।
ક્ષીયન્તે ક્રમશસ્તે ચ તદન્તે તત્ત્વમમ્મયમ્ ॥ 185

ધરાતો@ત્ર જલાદિ સ્યાદુત્તરોત્તરતઃ ક્રમાત્ ।
દશધાહઙ્કૃતાન્તં ધીસ્તસ્યાઃ સ્યાચ્છતધા તતઃ ॥ 186

સહસ્રધા વ્યક્તમતઃ પૌંસ્નં દશસહસ્રધા ।
નિયતિર્લક્ષધા તસ્માત્તસ્યાસ્તુ દશલક્ષધા ॥ 187

કલાન્તં કોટિધા તસ્માન્માયા વિદ્દશકોટિધા ।
ઈશ્વરઃ શતકોટિઃ સ્યાત્તસ્માત્કોટિસહસ્રધા ॥ 188

સાદાખ્યં વ્યશ્નુતે તચ્ચ શક્તિર્વૃન્દેન સંખ્યયા ।
વ્યાપિની સર્વમધ્વાનં વ્યાપ્યદેવી વ્યવસ્થિતા ॥ 189

અપ્રમેયં તતઃ શુદ્ધં શિવતત્ત્વં પરં વિદુઃ ।
જલાદેઃ શિવતત્ત્વાન્તં ન દૃષ્ટં કેનચિચ્છિવાત્ ॥ 190

ઋતે તતઃ શિવજ્ઞાનં પરમં મોક્ષકારણમ્ ।
તથા ચાહ મહાદેવઃ શ્રીમત્સ્વચ્છન્દશાસને ॥ 191

નાન્યથા મોક્ષમાયાતિ પશુર્જ્ઞાનશતૈરપિ ।
શિવજ્ઞાનં ન ભવતિ દીક્ષામપ્રાપ્ય શાઙ્કરીમ્ ॥ 192

પ્રાક્તની પારમેશી સા પૌરુષેયી ચ સા પુનઃ ।
શતરુદ્રોર્ધ્વતો ભદ્રકાલ્યા નીલપ્રભં જયમ્ ॥ 193

ન યજ્ઞદાનતપસા પ્રાપ્યં કાલ્યાઃ પુરં જયમ્ ।
તદ્ભક્તાસ્તત્ર ગચ્છન્તિ તન્મણ્ડલસુદીક્ષિતાઃ ॥ 194

નિર્બીજદીક્ષયા મોક્ષં દદાતિ પરમેશ્વરી ।
વિદ્યેશાવરણે દીક્ષાં યાવતીં કુરુતે નૃણામ્ ॥ 195

તાવતીં ગતિમાયાન્તિ ભુવને@ત્ર નિવેશિતાઃ ।
તતઃ કોટ્યા વીરભદ્રો યુગાન્તાગ્નિસમપ્રભઃ ॥ 196

વિજયાખ્યં પુરં ચાસ્ય યે સ્મરન્તો મહેશ્વરમ્ ।
જલેષુ મરુષુ ચાગ્નૌ શિરશ્છેદેન વા મૃતાઃ ॥ 197

તે યાન્તિ બોધમૈશાનં વીરભદ્રં મહાદ્યુતિમ્ ।
વૈરભદ્રોર્ધ્વતઃ કોટિર્વિષ્કમ્ભાદ્વિસ્તૃતં ત્રિધા ॥ 198

રુદ્રાણ્ડં સાલિલં ત્વણ્ડં શક્રચાપાકૃતિ સ્થિતમ્ ।
આ વીરભદ્રભુવનાદ્ભદ્રકાલ્યાલયાત્તથા ॥ 199

ત્રયોદશભિરન્યૈશ્ચ ભુવનૈરુપશોભિતમ્ ।
તતો ભુવઃ સહાદ્રેઃ પૂર્ગન્ધતન્માત્રધારણાત્ ॥ 200

મૃતા ગચ્છન્તિ તાં ભૂમિં ધરિત્ર્યાઃ પરમાં બુધાઃ ।
અબ્ધેઃ પુરં તતસ્ત્વાપ્યં રસતન્માત્રધારણાત્ ॥ 201

તતઃ શ્રિયઃ પુરં રુદ્રક્રીડાવતરણેષ્વથ ।
પ્રયાગાદૌ શ્રીગિરૌ ચ વિશેષાન્મરણેન તત્ ॥ 202

સારસ્વતં પુરં તસ્માચ્છબ્દબ્રહ્મવિદાં પદમ્ ।
રુદ્રોચિતાસ્તા મુખ્યત્વાદ્રુદ્રેભ્યો@ન્યાસ્તથા સ્થિતાઃ ॥ 203

પુરેષુ બહુધા ગઙ્ગા દેવાદૌ શ્રીઃ સરસ્વતી ।
લકુલાદ્યમરેશાન્તા અષ્ટાવપ્સુ સુરાધિપાઃ ॥ 204

તતસ્તુ તૈજસં તત્ત્વં શિવાગ્નેરત્ર સંસ્થિતિઃ ।
તે ચૈનં વહ્નિમાયાન્તિ વાહ્નીં યે ધારણાં શ્રિતાઃ ॥ 205

ભૈરવાદિહરીન્દ્વન્તં તૈજસે નાયકાષ્ટકમ્ ।
પ્રાણસ્ય ભુવનં વાયોર્દશધા દશધા તુ તત્ ॥ 206

ધ્યાત્વા ત્યક્ત્વાથ વા પ્રાણાન્ કૃત્વા તત્રૈવ ધારણામ્ ।
તં વિશન્તિ મહાત્માનો વાયુભૂતાઃ ખમૂર્તયઃ ॥ 207

ભીમાદિગયપર્યન્તમષ્ટકં વાયુતત્ત્વગમ્ ।
ખતત્ત્વે ભુવનં વ્યોમ્નઃ પ્રાપ્યં તદ્વ્યોમધારણાત્ ॥ 208

વસ્ત્રાપદાન્તં સ્થાણ્વાદિ વ્યોમતત્ત્વે સુરાષ્ટકમ્ ।
અદીક્ષિતા યે ભૂતેષુ શિવતત્ત્વાભિમાનિનઃ ॥ 209

જ્ઞાનહીના અપિ પ્રૌઢધારણાસ્તે@ણ્ડતો બહિઃ ।
ધરાબ્ધિતેજો@નિલખપુરગા દીક્ષિતાશ્ચ વા ॥ 210

તાવત્સંસ્કારયોગાર્થં ન પરં પદમીહિતુમ્ ।
તથાવિધાવતારેષુ મૃતાશ્ચાયતનેષુ યે ॥ 211

તત્પદં તે સમાસાદ્ય ક્રમાદ્યાન્તિ શિવાત્મતામ્ ।
પુનઃ પુનરિદં ચોક્તં શ્રીમદ્દેવ્યાખ્યયામલે ॥ 212

શ્રીકામિકાયાં કશ્મીરવર્ણને ચોક્તવાન્વિભુઃ ।
સુરેશ્વરીમહાધામ્નિ યે મ્રિયન્તે ચ તત્પુરે ॥ 213

બ્રાહ્મણાદ્યાઃ સઙ્કરાન્તાઃ પશવઃ સ્થાવરાન્તગાઃ ।
રુદ્રજાતય એવૈતે ઇત્યાહ ભગવાઞ્છિવઃ ॥ 214

આકાશાવરણાદૂર્ધ્વમહઙ્કારાદધઃ પ્રિયે ।
તન્માત્રાદિમનો@ન્તાનાં પુરાણિ શિવશાસને ॥ 215

પઞ્ચવર્ણયુતં ગન્ધતન્માત્રમણ્ડલં મહત્ ।
આચ્છાદ્ય યોજનાનેકકોટિભિઃ સ્થિતમન્તરા ॥ 216

એવં રસાદિમાત્રાણાં મણ્ડલાનિ સ્વવર્ણત ।
શર્વો ભવઃ પશુપતિરીશો ભીમ ઇતિ ક્રમાત્ ॥ 217

તન્માત્રેશા યદિચ્છાતઃ શબ્દાદ્યાઃ ખાદિકારિણઃ ।
તતઃ સૂર્યેન્દુવેદાનાં મણ્ડલાનિ વિભુર્મહાન્ ॥ 218

ઉગ્રશ્ચેત્યેષુ પતયસ્તેભ્યો@ર્કેન્દૂ સયાજકૌ ।
ઇત્યષ્ટૌ તનવઃ શંભોર્યાઃ પરાઃ પરિકીર્તિતાઃ ॥ 219

અપરા બ્રહ્મણો@ણ્ડે તા વ્યાપ્ય સર્વં વ્યવસ્થિતાઃ ।
કલ્પે કલ્પે પ્રસૂયન્તે ધરાદ્યાસ્તાભ્ય એવ તુ ॥ 220

તતો વાગાદિકર્માક્ષયુક્તં કરણમણ્ડલમ્ ।
અગ્નીન્દ્રવિષ્ણુમિત્રાઃ સબ્રહ્માણસ્તેષુ નાયકાઃ ॥ 221

પ્રકાશમણ્ડલં તસ્માચ્છ્રુતં બુદ્ધ્યક્ષપઞ્ચકમ્ ।
દિગ્વિદ્યુદર્કવરુણભુવઃ શ્રોત્રાદિદેવતાઃ ॥ 222

પ્રકાશમણ્ડલાદૂર્ધ્વં સ્થિતં પઞ્ચાર્થમણ્ડલમ્ ।
મનોમણ્ડલમેતસ્માત્ સોમેનાધિષ્ઠિતં યતઃ ॥ 223

બાહ્યદેવેષ્વધિષ્ઠાતા સામ્યૈશ્વર્યસુખાત્મકઃ ।
મનોદેવસ્તતો દિવ્યઃ સોમો વિભુરુદીરિતઃ ॥ 224

તતો@પિ સકલાક્ષાણાં યોનેર્બુદ્ધ્યક્ષજન્મનઃ ।
સ્થૂલાદિચ્છગલાન્તાષ્ટયુક્તં ચાહઙ્કૃતેઃ પુરમ્ ॥ 225

બુદ્ધિતત્ત્વં તતો દેવયોન્યષ્ટકપુરાધિપમ્ ।
પૈશાચપ્રભૃતિબ્રાહ્મપર્યન્તં તચ્ચ કીર્તિતમ્ ॥ 226

એતાનિ દેવયોનીનાં સ્થાનાન્યેવ પુરાણ્યતઃ ।
અવતીર્યાત્મજન્માનં ધ્યાયન્તઃ સંભવન્તિ તે ॥ 227

પરમેશનિયોગાચ્ચ ચોદ્યમાનાશ્ચ માયયા ।
નિયામિતા નિયત્યા ચ બ્રહ્મણો@વ્યક્તજન્મનઃ ॥ 228

વ્યજ્યન્તે તેન સર્ગાદૌ નામરૂપૈરનેકધા ।
સ્વાંશનૈવ મહાત્માનો ન ત્યજન્તિ સ્વકેતનમ્ ॥ 229

ઉક્તં ચ શિવતનાવિદમધિકારપદસ્થિતેન ગુરુણા નઃ ।
અષ્ટાનાં દેવાનાં શક્ત્યાવિર્ભાવયોનયો હ્યેતાઃ ॥ 230

તનુભોગાઃ પુનરેષામધઃ પ્રભૂતાત્મકાઃ પ્રોક્તાઃ ।
ચત્વારિંશત્તુલ્યોપભોગદેશાધિકાનિ ભુવનાનિ ॥ 231

સાધનભેદાત્કેવલમષ્ટકપઞ્ચકતયોક્તાનિ ।
એતાનિ ભક્તિયોગપ્રાણત્યાગાદિગમ્યાનિ ॥ 232

તેષૂમાપતિરેવ પ્રભુઃ સ્વતન્ત્રેન્દ્રિયો વિકરણાત્મા ।
તરતમયોગેન તતો@પિ દેવયોન્યષ્ટકં લક્ષ્યં તુ ॥ 233

લોકાનામક્ષાણિ ચ વિષયપરિચ્છિત્તિકરણાનિ ।
ગન્ધાદેર્મહદન્તાદેકાધિક્યેન જાતમૈશ્વર્યમ્ ॥ 234

અણિમાદ્યાત્મકમસ્મિન્પૈશાચાદ્યે વિરિઞ્ચાન્તે ।
જ્ઞાત્વૈવં શોધયેદ્બુદ્ધિં સાર્ધં પુર્યષ્ટકેન્દ્રિયૈઃ ॥ 235

ક્રોધેશાષ્ટકમાનીલં સંવર્તાદ્યં તતો વિદુઃ ।
તેજોષ્ટકં બલાધ્યક્ષપ્રભૃતિક્રોધનાષ્તકાત્ ॥ 236

અકૃતાદિ તતો બુદ્ધૌ યોગાષ્ટકમુદાહૃતમ્ ।
સ્વચ્છન્દશાસને તત્તુ મૂલે શ્રીપૂર્વશાસને ॥ 237

યોગાષ્ટકપદે યત્તુ સોમે શ્રૈકણ્ઠમેવ ચ ।
તતો માયાપુરં ભૂયઃ શ્રીકણ્ઠસ્ય ચ કથ્યતે ॥ 238

તેન દ્વિતીયં ભુવનં તયોઃ પ્રત્યેકમુચ્યતે ।
તત્ર માયાપુરં દેવ્યા યયા વિશ્વમધિષ્ઠિતમ્ ॥ 239

પ્રતિકલ્પં નામભેદૈર્ભણ્યતે સા મહેશ્વરી ।
ઉમાપતેઃ પુરં પશ્ચાન્માતૃભિઃ પરિવારિતમ્ ॥ 240

શ્રીકણ્ઠ એવ પરયા મૂર્ત્યોમાપતિરુચ્યતે ।
બ્રાહ્મ્યૈશી સ્કન્દજા હારી વારાહ્યૈન્દ્રી સવિચ્ચિકા [ચર્ચિકા] ॥ 241

પીતા શુક્લા પીતનીલે નીલા શુક્લારુણા ક્રમાત્ ।
અગ્નીશસૌમ્યયામ્યાપ્યપૂર્વનૈરૃતગાસ્તુ તાઃ ॥ 242

અંશેન માનુષે લોકે ધાત્રા તા હ્યવતારિતાઃ ।
સ્વચ્છન્દાસ્તાઃ પરાશ્ચાન્યાઃ પરે વ્યોમ્નિ વ્યવસ્થિતાઃ ॥ 243

સ્વચ્છન્દં તા નિષેવન્તે સપ્તધેયમુમા યતઃ ।
ઉમાપતિપુરસ્યોર્ધ્વ સ્થિતં મૂર્ત્યષ્ટકં પરમ્ ॥ 244

શર્વાદિકં યસ્ય સૃષ્ટિર્ધરાદ્યા યાજકાન્તતઃ ।
તાભ્ય ઈશાનમૂર્તિર્યા સા મેરૌ સંપ્રતિષ્ઠિતા ॥ 245

શ્રીકણ્ઠઃ સ્ફટિકાદ્રૌ સા વ્યાપ્તા તન્વષ્ટકૈર્જગત્ ।
યે યોગં સગુણં શમ્ભોઃ સંયતાઃ પર્યુપાસતે ॥ 246

તન્મણ્ડલં વા દૃષ્ટ્વૈવ મુક્તદ્વૈતા હૃતત્રયાઃ ।
ગુણાનામાધરૌત્તર્યાચ્છુદ્ધાશુદ્ધત્વસંસ્થિતેઃ ॥ 247

તારતમ્યાચ્ચ યોગસ્ય ભેદાત્ફલવિચિત્રતા ।
તતો ભોગફલાવાપ્તિભેદાદ્ભેદો@યમુચ્યતે ॥ 248

મૂર્ત્યષ્ટકોપરિષ્ટાત્તુ સુશિવા દ્વાદશોદિતાઃ ।
વામાદ્યેકશિવાન્તાસ્તે કુઙ્કુમાભાઃ સુતેજસઃ ॥ 249

તદૂર્ધ્વ વીરભદ્રાખ્યો મણ્ડલાધિપતિઃ સ્થિતઃ ।
યત્ત [સ્ત] ત્સાયુજ્યમાપન્નઃ સ તેન સહ મોદતે ॥ 250

તતો@પ્યઙ્ગુષ્ઠમાત્રાન્તં મહાદેવાષ્ટકં ભવેત્ ।
બુદ્ધિતત્ત્વમિદં પ્રોક્તં દેવયોન્યષ્ટકાદિતઃ ॥ 251

મહાદેવાષ્ટકાન્તે તદ્ યોગાષ્ટકમિહોદિતમ્ ।
તત્ર શ્રૈકણ્ઠમુક્તં યત્ તસ્યૈવોમાપતિસ્તથા ॥ 252

મૂર્તયઃ સુશિવા વીરો મહાદેવાષ્ટકં વપુઃ ।
ઉપરિષ્ટાદ્ધિયો@ધશ્ચ પ્રકૃતેર્ગુણસંજ્ઞિતમ્ ॥ 253

તત્ત્વં તત્ર તુ સંક્ષુબ્ધા ગુણાઃ પ્રસુવતે ધિયમ્ ।
ન વૈષમ્યમનાપન્નં કારણં કાર્યસૂતયે ॥ 254

ગુણસામ્યત્મિકા તેન પ્રકૃતિઃ કારણં ભવેત્ ।
નન્વેવં સાપિ સંક્ષોભં વિના તાન્વિષમાન્ગુણાન્ ॥ 255

કથં સુવીત તત્રાદ્યે ક્ષોભે સ્યાદનવસ્થિતિઃ ।
સાંખ્યસ્ય દોષ એવાયં યદિ વા તેન તે ગુણાઃ ॥ 256

અવ્યક્તમિષ્ટાઃ સામ્યં તુ સઙ્ગમાત્રં ન ચેતરત્ ।
અસ્માકં તુ સ્વતન્ત્રેશતથેચ્છાક્ષોભસંગતમ્ ॥ 257

અવ્યક્તં બુદ્ધિતત્ત્વસ્ય કારણં ક્ષોભિતા ગુણાઃ ।
નનુ તત્ત્વેશ્વરેચ્છાતો યઃ ક્ષોભઃ પ્રકૃતેઃ પુરા ॥ 258

તદેવ બુદ્ધિતત્ત્વં સ્યાત્ કિમન્યૈઃ કલ્પિતૈર્ગુણૈઃ ।
નૈતત્કારણતારૂપપરામર્શાવરોધિ યત્ ॥ 259

ક્ષોભાન્તરં તતઃ કાર્ય બીજોચ્છૂનાઙ્કુરાદિવત્ ।
ક્રમાત્તમોરજઃસત્ત્વે ગુરૂણાં પઙ્ક્તયઃ સ્થિતાઃ ॥ 260

તિસ્રો દ્વાત્રિંશદેકાતસ્ત્રિંશદપ્યેકવિંશતિઃ ।
સ્વજ્ઞનયોગબલતઃ ક્રીડન્તો દૈશિકોત્તમાઃ ॥ 261

ત્રિનેત્રાઃ પાશનિર્મુક્તાસ્તે@ત્રાનુગ્રહકારિણઃ ।
બુદ્ધેશ્ચ ગુણપર્યન્તમુભે સપ્તાધિકે શતે ॥ 262

રુદ્રાણાં ભુવનાનાં ચ મુખ્યતો@ન્યે તદન્તરે ।
યોગાષ્ટકં ગુણસ્કન્ધે પ્રોક્તં શિવતનૌ પુનઃ ॥ 263

યોનીરતીત્ય ગૌણે સ્કન્ધે સ્યુર્યોગદાતારઃ ।
અકૃતકૃતવિભુવિરિઞ્ચા હરિર્ગુહઃ ક્રમવશાત્તતો દેવી ॥ 264

કરણાન્યણિમાદિગુણાઃ કાર્યાણિ પ્રત્યયપ્રપઞ્ચશ્ચ ।
અવ્યક્તાદુત્પન્ના ગુણાશ્ચ સત્ત્વાદયો@મીષામ્ ॥ 265

ધર્મજ્ઞાનવિરાગાનૈશ્વર્યં તત્ફલાનિ વિવિધાનિ ।
યચ્છન્તિ ગુણેભ્યો@મી પુરુષેભ્યો યોગદાતારઃ ॥ 266

તેભ્યઃ પરતો ભુવનં સત્ત્વાદિગુણાસનસ્ય દેવસ્ય ।
સકલજગદેકમાતુર્ભર્તુઃ શ્રીકણ્ઠનાથસ્ય ॥ 267

યેનોમાગુહનીલબ્રહ્મઋભુક્ષકૃતાકૃતાદિભુવનેષુ ।
ગ્રહરૂપિણ્યા શક્ત્યા પ્રાભ્વ્યાધિષ્ઠાનિ ભૂતાનિ ॥ 268

ઉપસંજિહીર્ષુરિહ યશ્ચતુરાનનપઙ્કજં સમાવિશ્ય ।
દગ્ધ્વા ચતુરો લોકાઞ્જનલોકાન્નિર્મિણોતિ પુનઃ ॥ 269

યસ્યેચ્છાતઃ સત્ત્વાદિગુણશરીરા વિસૃજતિ રુદ્રાણી ।
અનુકલ્પો રુદ્રાણ્યા વેદી તત્રેજ્યતે@નુકલ્પેન ॥ 270

પશુપતિરિન્દ્રોપેન્દ્રવિરિઞ્ચૈરથ તદુપલમ્ભતો દેવૈઃ ।
ગન્ધર્વયક્ષરાક્ષસપિતૃમુનિભિશ્ચિત્રિતાસ્તથા યાગાઃ ॥ 271

ગુણાનાં યત્પરં સામ્યં તદવ્યક્તં ગુણોર્ધ્વતઃ ।
ક્રોધેશચણ્ડસંવર્તા જ્યોતિઃપિઙ્ગલસૂરકૌ ॥ 272

પઞ્ચાન્તકૈકવીરૌ ચ શિખોદશ્ચાષ્ટ તત્ર તે ।
ગહનં પુરુષનિધાનં પ્રકૃતિર્મૂલં પ્રધાનમવ્યક્તમ્ ॥ 273

ગુણકારણમિત્યેતે માયાપ્રભવસ્ય પર્યાયાઃ ।
યાવન્તઃ ક્ષેત્રજ્ઞાઃ સહજાગન્તુકમલોપદિગ્ધચિતઃ ॥ 274

તે સર્વે@ત્ર વિનિહિતા રુદ્રાશ્ચ તદુત્થભોગભુજઃ ।
મૂઢવિવૃત્તવિલીનૈઃ કરણૈઃ કેચિત્તુ વિકરણકાઃ ॥ 275

અકૃતાધિષ્ઠાનતયા કૃત્યાશક્તાનિ મૂઢાનિ ।
પ્રતિનિયતવિષયભાઞ્જિ સ્ફુટાનિ શાસ્ત્રે વિવૃત્તાનિ ॥ 276

ભગ્નાનિ મહાપ્રલયે સૃષ્ટૌ નોત્પાદિતાનિ લીનાનિ ।
ઇચ્છાધીનાનિ પુનર્વિકરણસંજ્ઞાનિ કાર્યમપ્યેવમ્ ॥ 277

પુંસ્તત્ત્વે તુષ્ટિનવકં સિદ્ધયો@ષ્ટૌ ચ તત્પુરઃ ।
તાવત્ય એવાણિમાદિભુવનાષ્ટકમેવ ચ ॥ 278

અતત્ત્વે તત્ત્વબુદ્ધ્યા યઃ સન્તોષસ્તુષ્ટિરત્ર સા ।
હેયે@પ્યાદેયધીઃ સિદ્ધિઃ તથા ચોક્તં હિ કાપિલૈઃ ॥ 279

આધ્યાત્મિકાશ્ચતસ્રઃ પ્રકૃત્યુપાદાનકાલભાગ્યાખ્યાઃ ।
પઞ્ચ વિષયોપરમતો@ર્જનરક્ષાસઙ્ગસંક્ષયવિઘાતૈઃ ॥ 280

ઊહઃ શબ્દો@ધ્યયનં દુઃખવિઘાતાસ્ત્રયઃ સુહૃત્પ્રાપ્તિઃ ।
દાનં ચ સિદ્ધયો@ષ્ટૌ સિદ્ધેઃ પૂર્વો@ઙ્કુશસ્ત્રિવિધઃ ॥ 281

અણિમાદ્યૂર્ધ્વતસ્તિસ્રઃ પઙ્ક્તયો ગુરુશિષ્યગાઃ ।
તત્રાપિ ત્રિગુણચ્છાયાયોગાત્ ત્રિત્વમુદાહૃતમ્ ॥ 282

નાડીવિદ્યાષ્ટકં ચોર્ધ્વં પઙ્ક્તીનાં સ્યાદિડાદિકમ્ ।
પુંસિ નાદમયી શક્તિઃ પ્રસરાખ્યા ચ યત્સ્થિતા ॥ 283

ન હ્યકર્તા પુમાન્કર્તુઃ કારણત્વં ચ સંસ્થિતમ્ ।
અકર્તર્યપિ વા પુંસિ સહકારિતયા સ્થિતે ॥ 284

શેષકાર્યાત્મતૈષ્ટવ્યાન્યથા સત્કાર્યહાનિતઃ ।
તસ્માત્તથાવિધે કાર્યે યા શક્તિઃ પુરુષસ્ય સા ॥ 285

તાવન્તિ રૂપાણ્યાદાય પૂર્ણતામધિગચ્છતિ ।
નાડ્યષ્ટકોર્ધ્વે કથિતં વિગ્રહાષ્ટકમુચ્યતે ॥ 286

કાર્યં હેતુર્દુઃખં સુખં ચ વિજ્ઞાનસાધ્યકરણાનિ ।
સાધનમિતિ વિગ્રહતાયુગષ્ટકં ભવતિ પુંસ્તત્ત્વે ॥ 287

ભુવનં દેહધર્માણાં દશાનાં વિગ્રહાષ્ટકાત્ ।
અહિંસા સત્યમસ્તેયં બ્રહ્માકલ્કાક્રુધો ગુરોઃ ॥ 288

શુશ્રૂષાશૌચસન્તોષા ઋજુતેતિ દશોદિતાઃ ।
પુંસ્તત્ત્વ એવ ગન્ધાન્તં સ્થિતં ષોડશકં પુનઃ ॥ 289

આરભ્ય દેહપાશાખ્યં પુરં બુદ્ધિગુણાસ્તતઃ ।
તત્રૈવાષ્ટાવહંકારસ્ત્રિધા કામાદિકાસ્તથા ॥ 290

પાશા આગન્તુકગાણેશવૈદ્યેશ્વરભેદિતાઃ ।
ત્રિવિધાસ્તે સ્થિતાઃ પુંસિ મોક્ષમાર્ગોપરોધકાઃ ॥ 291

યત્કિંચિત્પરમાદ્વૈતસંવિત્સ્વાતન્ત્ર્યસુન્દરાત્ ।
પરાચ્છિવાદુક્તરૂપાદન્યત્તત્પાશ ઉચ્યતે ॥ 292

તદેવં પુંસ્ત્વમાપન્ને પૂર્ણે@પિ પરમેશ્વરે ।
તત્સ્વરૂપાપરિજ્ઞાનં ચિત્રં હિ પુરુષાસ્તતઃ ॥ 293

ઉક્તાનુક્તાસ્તુ યે પાશાઃ પરતન્ત્રોક્તલક્ષણાઃ ।
તે પુંસિ સર્વે તાંસ્તત્ર શોધયન્મુચ્યતે ભવાત્ ॥ 294

પુંસ ઊર્ધ્વ તુ નિયતિસ્તત્રસ્થાઃ શંકરા દશ ।
હેમાભાઃ સુસિતાઃ કાલતત્ત્વે તુ દશ તે શિવાઃ ॥ 295

કોટિઃ ષોડશસાહસ્રં પ્રત્યેકં પરિવારિણઃ ।
રાગે વીરેશભુવનં ગુર્વન્તેવાસિનાં પુરમ્ ॥ 296

પુરં ચાશુદ્ધવિદ્યાયાં સ્યાચ્છક્તિનવકોજ્જ્વલમ્ ।
મનોન્મન્યન્તગાસ્તાશ્ચ વામાદ્યાઃ પરિકીર્તિતાઃ ॥ 297

કલાયાં સ્યાન્મહાદેવત્રયસ્ય પુરમુત્તમમ્ ।
તતો માયા ત્રિપુટિકા મુખ્યતો@નન્તકોટિભિઃ ॥ 298

આક્રાન્તા સા ભગબિલૈઃ પ્રોક્તં શૈવ્યાં તનૌ પુનઃ ।
અઙ્ગુષ્ઠમાત્રપર્યન્તં મહાદેવાષ્ટકં નિશિ ॥ 299

ચક્રાષ્ટકાધિપત્યેન તથા શ્રીમાલિનીમતે ।
વામાદ્યાઃ પુરુષાદૌ યે પ્રોક્તાઃ શ્રીપૂર્વશાસને ॥ 300

તે માયાતત્ત્વ એવોક્તાસ્તનૌ શૈવ્યામનન્તતઃ ।
કપાલવ્રતિનઃ સ્વાઙ્ગહોતારઃ કષ્ટતાપસાઃ ॥ 301

સર્વાભયાઃ ખડ્ગધારાવ્રતાસ્તત્તત્ત્વવેદિનઃ ।
ક્રમાત્તત્તત્ત્વમાયાન્તિ યત્રેશો@નન્ત ઉચ્યતે ॥ 302

ઉક્તં ચ તસ્ય પરતઃ સ્થાનમનન્તાધિપસ્ય દેવસ્ય ।
સ્થિતિવિલયસર્ગકર્તુર્ગુહાભગદ્વારપાલસ્ય ॥ 303

ધર્માનણિમાદિગુણાઞ્જ્ઞાનાનિ તપઃસુખાનિ યોગાંશ્ચ ।
માયાબિલાત્પ્રદત્તે પુંસાં નિષ્કૃષ્ય નિષ્કૃષ્ય ॥ 304

તચ્છક્તીદ્ધસ્વબલા ગુહાધિકારાન્ધકારગુણદીપાઃ ।
સર્વે@નન્તપ્રમુખા દીપ્યન્તે શતભવપ્રમુખાન્તાઃ ॥ 305

સો@વ્યક્તમધિષ્ઠાય પ્રકરોતિ જગન્નિયોગતઃ શમ્ભોઃ ।
શુદ્ધાશુદ્ધસ્રોતો@ધિકારહેતુઃ શિવો યસ્માત્ ॥ 306

શિવગુણયોગે તસ્મિન્ મહતિ પદે યે પ્રતિષ્ઠિતાઃ પ્રથમમ્ ।
તે@નન્તાદેર્જગતઃ સર્ગસ્થિતિવિલયકર્તારઃ ॥ 307

માયાબિલમિદમુક્તં પરતસ્તુ ગુહા જગદ્યોનિઃ ।
ઉત્પત્ત્યા તેષ્વસ્યાઃ પતિશક્તિક્ષોભમનુવિધીયમાનેષુ ॥ 308

યોનિવિવરેષુ નાનાકામસમૃદ્ધેષુ ભગસંજ્ઞા ।
કામયતે પતિરેનામિચ્છાનુવિધાયિનીં યદા દેવીમ્ ॥ 309

પ્રતિભગમવ્યક્તાદ્યાઃ પ્રજાસ્તદાસ્યાઃ પ્રજાયન્તે ।
તેષામતિસૂક્ષ્માણામેતાવત્ત્વં ન વર્ણ્યતે વિધિષુ ॥ 310

અવવરકાણ્યેકસ્મિન્યદ્વત્સાલે બહૂનિ બદ્ધાનિ ।
યોનિબિલાન્યેકસ્મિંસ્તદ્વન્માયાશિરઃસાલે ॥ 311

માયાપટલૈઃ સૂક્ષ્મૈઃ કુડ્યૈઃ પિહિતાઃ પરસ્પરમદૃશ્યાઃ ।
નિવસન્તિ તત્ર રુદ્રાઃ સુખિનઃ પ્રતિબિલમસંખ્યાતાઃ ॥ 312

સ્થાને સાયુજ્યગતાઃ સામીપ્યગતાઃ પરે સલોકસ્થાઃ ।
પ્રતિભુવનમેવમયં નિવાસિનાં ગુરુભિરુદ્દિષ્ટઃ ॥ 313

અપિ સર્વસિદ્ધવાચઃ ક્ષીયેરન્દીર્ઘકાલમુદ્ગીર્ણાઃ ।
ન પુનર્યોન્યાનન્ત્યાદુચ્યન્તે સ્રોતસાં સંખ્યાઃ ॥ 314

તસ્માન્નિરયાદ્યેકં યત્પ્રોક્તં દ્વારપાલપર્યન્તમ્ ।
સ્રોતસ્તેનાન્યાન્યપિ તુલ્યવિધાનાનિ વેદ્યાનિ ॥ 315

અવ્યક્તકલે ગુહયા પ્રકૃતિકલાભ્યાં વિકાર આત્મીયઃ ।
ઓતઃ પ્રોતો વ્યાપ્તઃ કલિતઃ પૂર્ણઃ પરિક્ષિપ્તઃ ॥ 316

મધ્યે પુટત્રયં તસ્યા રુદ્રાઃ ષડધરે@ન્તરે ।
એક ઊર્ધ્વે ચ પઞ્ચેતિ દ્વાદશૈતે નિરૂપિતાઃ ॥ 317

ગહનાસાધ્યૌ હરિહરદશેશ્વરૌ ત્રિકલગોપતી ષડિમે ।
મધ્યે@નન્તઃ ક્ષેમો દ્વિજેશવિદ્યેશવિશ્વશિવાઃ ॥ 318

ઇતિ પઞ્ચ તેષુ પઞ્ચસુ ષટ્સુ ચ પુટગેષુ તત્પરાવૃત્ત્યા ।
પરિવર્ત્તતે સ્થિતિઃ કિલ દેવો@નન્તસ્તુ સર્વથા મધ્યે ॥ 319

ઊર્ધ્વાધરગકપાલકપુટષટ્કયુગેન તત્પરાવૃત્ત્યા ।
મધ્યતો@ષ્ટાભિર્દિક્સ્થૈર્વ્યાપ્તો ગ્રન્થિર્મતઙ્ગશાસ્ત્રોક્તઃ ॥ 320

શ્રીસારશાસને પુનરેષા ષટ્પુટતયા વિનિર્દિષ્ટા ।
ગ્રન્થ્યાખ્યમિદં તત્ત્વં માયાકાર્યં તતો માયા ॥ 321

માયાતત્ત્વં વિભુ કિલ ગહનમરૂપં સમસ્તવિલયપદમ્ ।
તત્ર ન ભુવનવિભાગો યુક્તો ગ્રન્થાવસૌ તસ્માત્ ॥ 322

માયાતત્ત્વાધિપતિઃ સો@નન્તઃ સમુદિતાન્વિચાર્યાણૂન્ ।
યુગપત્ક્ષોભયતિ નિશાં સા સૂતે સંપુટૈરનન્તૈઃ સ્વૈઃ ॥ 323

તેન કલાદિધરાન્તં યદુક્તમાવરણજાલમખિલં તત્ ।
નિઃસંખ્યં ચ વિચિત્રં માયૈવૈકા ત્વભિન્નેયમ્ ॥ 324

ઉક્તં શ્રીપૂર્વશાસ્ત્રે ચ ધરાવ્યક્તાત્મકં દ્વયમ્ ।
અસંખ્યાતં નિશાશક્તિસંજ્ઞં ત્વેકસ્વરૂપકમ્ ॥ 325

પાશાઃ પુરોક્તાઃ પ્રણવાઃ પઞ્ચમાનાષ્ટકં મુનેઃ ।
કુલં યોનિશ્ચ વાગીશી યસ્યાં જાતો ન જાયતે ॥ 326

દીક્ષાકાલે@ધરાધ્વસ્થશુદ્ધૌ યચ્ચાધરાધ્વગમ્ ।
અનન્તસ્ય સમીપે તુ તત્સર્વં પરિનિષ્ઠિતમ્ ॥ 327

સાધ્યો દાતા દમનો ધ્યાનો ભસ્મેતિ બિન્દવઃ પઞ્ચ ।
પઞ્ચાર્થગુહ્યરુદ્રાઙ્કુશહૃદયલક્ષણં ચ સવ્યૂહમ્ ॥ 328

આકર્ષાદર્શૌ ચેત્યષ્ટકમેતત્પ્રમાણાનામ્ ।
અલુપ્તવિભવાઃ સર્વે માયાતત્ત્વાધિકારિણઃ ॥ 329

માયામયશરીરાસ્તે ભોગં સ્વં પરિભુઞ્જતે ।
પ્રલયાન્તે હ્યનન્તેન સંહૃતાસ્તે ત્વહર્મુખે ॥ 330

અન્યાનન્તપ્રસાદેન વિબુધા અપિ તં પરમ્ ।
સુપ્તબુદ્ધં મન્યમાનાઃ સ્વતન્ત્રમ્મન્યતાજડાઃ ॥ 331

સ્વાત્માનમેવ જાનન્તિ હેતું માયાન્તરાલગાઃ ।
અતઃ પરં સ્થિતા માયા દેવી જન્તુવિમોહિની ॥ 332

દેવદેવસ્ય સા શક્તિરતિદુર્ઘટકારિતા ।
નિર્વૈરપરિપન્થિન્યા તયા ભ્રમિતબુદ્ધયઃ ॥ 333

ઇદં તત્ત્વમિદં નેતિ વિવદન્તીહ વાદિનઃ ।
ગુરુદેવાગ્નિશાસ્ત્રેષુ યે ન ભક્તા નરાધમાઃ ॥ 334

સત્પથં તાન્પરિત્યાજ્ય સોત્પથં નયતિ ધ્રુવમ્ ।
અસદ્યુક્તિવિચારજ્ઞાઞ્છુષ્કતર્કાવલમ્બિનઃ ॥ 335

ભ્રમયત્યેવ તાન્માયા હ્યમોક્ષે મોક્ષલિપ્સયા ।
શિવદીક્ષાસિના ચ્છિન્ના શિવજ્ઞાનાસિના તથા ॥ 336

ન પ્રરોહેત્પુનર્નાન્યો હેતુસ્તચ્છેદનં પ્રતિ ।
મહામાયોર્ધ્વતઃ શુદ્ધા મહાવિદ્યાથ માતૃકા ॥ 337

વાગીશ્વરી ચ તત્રસ્થં વામાદિનવસત્પુરમ્ ।
વામા જ્યેષ્ઠા રૌદ્રી કાલી કલવિકરણીબલવિકારિકે તથા ॥ 338

મથની દમની મનોન્મની ચ ત્રિદૃશઃ પીતાઃ સમસ્તાસ્તાઃ ।
સપ્તકોટ્યો મુખ્યમન્ત્રા વિદ્યાતત્ત્વે@ત્ર સંસ્થિતાઃ ॥ 339

એકૈકાર્બુદલક્ષાંશાઃ પદ્માકારપુરા ઇહ ।
વિદ્યારાજ્ઞ્યસ્ત્રિગુણ્યાદ્યાઃ સપ્ત સપ્તાર્બુદેશ્વરાઃ ॥ 340

વિદ્યાતત્ત્વોર્ધ્વમૈશં તુ તત્ત્વં તત્ર ક્રમોર્ધ્વગમ્ ।
શિખણ્ડ્યાદ્યમનન્તાન્તં પુરાષ્ટકયુતં પુરમ્ ॥ 341

શિખણ્ડી શ્રીગલો મૂર્તિરેકનેત્રૈકરુદ્રકૌ ।
શિવોત્તમઃ સૂક્ષ્મરુદ્રો@નન્તો વિદ્યેશ્વરાષ્ટકમ્ ॥ 342

ક્રમાદૂર્ધ્વોર્ધ્વસંસ્થાનં સપ્તાનાં નાયકો વિભુઃ ।
અનન્ત એવ ધ્યેયશ્ચ પૂજ્યશ્ચાપ્યુત્તરોત્તરઃ ॥ 343

મુખ્યમન્ત્રેશ્વરાણાં યત્ સાર્ધં કોટિત્રયં સ્થિતમ્ ।
તન્નાયકા ઇમે તેન વિદ્યેશાશ્ચક્રવર્તિનઃ ॥ 344

ઉક્તં ચ ગુરુભિરિત્થં શિવતન્વાદ્યેષુ શાસનેષ્વેતત્ ।
ભગબિલશતકલિતગુહામૂર્ધાસનગો@ષ્ટશક્તિયુગ્દેવઃ ॥ 345

ગહનાદ્યં નિરયાન્તં સૃજતિ ચ રુદ્રાંશ્ચ વિનિયુઙ્ક્તે ।
ઉદ્ધરતિ મનોન્મન્યા પુંસસ્તેષ્વેવ ભવતિ મધ્યસ્થઃ ॥ 346

તે તેનોદસ્તચિતઃ પરતત્ત્વાલોચને@ભિનિવિશન્તે ।
સ પુનરધઃ પથવર્તિષ્વધિકૃત એવાણુષુ શિવેન ॥ 347

અવસિતપતિવિનિયોગઃ સાર્ધમનેકાત્મમન્ત્રકોટીભિઃ ।
નિર્વાત્યનન્તનાથસ્તદ્ધામાવિશતિ સૂક્ષ્મરુદ્રસ્તુ ॥ 348

અનુગૃહ્યાણુમપૂર્વં સ્થાપયતિ પતિઃ શિખણ્ડિનઃ સ્થાને ।
ઇત્યષ્ટૌ પરિપાટ્યા યાવદ્ધામાનિ યાતિ ગુરુરેકઃ ॥ 349

તાવદસંખ્યાતાનાં જન્તૂનાં નિર્વૃતિં કુરુતે ।
તે@ષ્ટાવપિ શક્ત્યષ્ટકયોગામલજલરુહાસનાસીનાઃ ॥ 350

આલોકયન્તિ દેવં હૃદયસ્થં કારણં પરમમ્ ।
તં ભગવન્તમનન્તં ધ્યાયન્તઃ સ્વહૃદિ કારણં શાન્તમ્ ॥ 351

સપ્તાનુધ્યાયન્ત્યપિ મન્ત્રાણાં કોટયઃ શુદ્ધાઃ ।
માયાદિરવીચ્યન્તો ભવસ્ત્વનન્તાદિરુચ્યતે@પ્યભવઃ ॥ 352

શિવશુદ્ધગુણાધીકારાન્તઃ સો@પ્યેષ હેયશ્ચ ।
અત્રાપિ યતો દૃષ્ટાનુગ્રાહ્યાણાં નિયોજ્યતા શૈવી ॥ 353

ઇષ્ટા ચ તન્નિવૃત્તિર્હ્યભવસ્ત્વધરે ન ભૂયતે યસ્માત્ ।
પત્યુરપસર્પતિ યતઃ કારણતા કાર્યતા ચ સિદ્ધેભ્યઃ ॥ 354

કઞ્ચુકવચ્છિવસિદ્ધૌ તાવતિભવસંજ્ઞયાતિમધ્યસ્થૌ ।
ધર્મજ્ઞાનવિરાગૈશ્યચતુષ્ટયપુરં તુ યત્ ॥ 355

રૂપાવરણસંજ્ઞં તત્તત્ત્વે@સ્મિન્નૈશ્વરે વિદુઃ ।
વામા જ્યેષ્ઠા ચ રૌદ્રીતિ ભુવનત્રયશોભિતમ્ ॥ 356

સૂક્ષ્માવરણમાખ્યાતમીશતત્ત્વે ગુરૂત્તમૈઃ ।
ઐશાત્સાદાશિવં જ્ઞાનક્રિયાયુગલમણ્ડિતમ્ ॥ 357

શુદ્ધાવરણમિત્યાહુરુક્તા શુદ્ધાવૃતેઃ પરમ્ ।
વિદ્યાવૃતિસ્તતો ભાવાભાવશક્તિદ્વયોજ્જ્વલા ॥ 358

શક્ત્યાવૃતિઃ પ્રમાણાખ્યા તતઃ શાસ્ત્રે નિરૂપિતા ।
શક્ત્યાવૃતેસ્તુ તેજસ્વિધ્રુવેશાભ્યામલઙ્કૃતમ્ ॥ 359

તેજસ્વ્યાવરણં વેદપુરા માનાવૃતિસ્તતઃ ।
માનાવૃતેઃ સુશુદ્ધાવૃત્પુરત્રિતયશોભિતા ॥ 360

સુશુદ્ધાવરણાદૂર્ધ્વ શૈવમેકપુરં ભવેત્ ।
શિવાવૃતેરૂર્ધ્વમાહુર્મોક્ષાવરણસંજ્ઞિતમ્ ॥ 361

અસ્યાં મોક્ષાવૃતૌ રુદ્રા એકાદશ નિરૂપિતાઃ ।
મોક્ષાવરણતસ્ત્વેકપુરમાવરણં ધ્રુવમ્ ॥ 362

ઊર્ધ્વે ધ્રુવાવૃતેરિચ્છાવરણં તત્ર તે શિવાઃ ।
ઈશ્વરેચ્છાગૃહાન્તસ્થાસ્તત્પુરં ચૈકમુચ્યતે ॥ 363

ઇચ્છાવૃતેઃ પ્રબુદ્ધાખ્યં દિગ્રુદ્રાષ્ટકચર્ચિતમ્ ।
પ્રબુદ્ધાવરણાદૂર્ધ્વ સમયાવરણં મહત્ ॥ 364

ભુવનૈઃ પઞ્ચભિર્ગર્ભીકૃતાનન્તસમાવૃતિ ।
સામયાત્સૌશિવં તત્ર સાદાખ્યં ભુવનં મહત્ ॥ 365

તસ્મિન્સદાશિવો દેવસ્તસ્ય સવ્યાપસવ્યયોઃ ।
જ્ઞાનક્રિયે પરેચ્છા તુ શક્તિરુત્સઙ્ગગામિની ॥ 366

સૃષ્ટ્યાદિપઞ્ચકૃત્યાનિ કુરુતે સ તયેચ્છયા ।
પઞ્ચ બ્રહ્માણ્યઙ્ગષટ્કં સકલાદ્યષ્ટકં શિવાઃ ॥ 367

દશાષ્ટાદશ રુદ્રાશ્ચ તૈરેવ સુશિવો વૃતઃ ।
સદ્યો વામાઘોરૌ પુરુષેશૌ બ્રહ્મપઞ્ચકં હૃદયમ્ ॥ 368

મૂર્ધશિખાવર્મદૃગસ્ત્રમઙ્ગાનિ ષટ્ પ્રાહુઃ ।
સકલાકલશૂન્યૈઃ સહ કલાઢ્યખમલઙ્કૃતે ક્ષપણમન્ત્યમ્ ॥ 369

કણ્ઠ્યૌષ્ઠ્યમષ્ટમં કિલ સકલાષ્ટકમેતદામ્નાતમ્ ।
ઓં કારશિવૌ દીપ્તો હેત્વીશદશેશકૌ સુશિવકાલૌ ॥ 370

સૂક્ષ્મસુતેજઃશર્વાઃ શિવાઃ દશૈતે@ત્ર પૂર્વાદેઃ ।
વિજયો નિઃશ્વાસશ્ચ સ્વાયમ્ભુવો વહ્નિવીરરૌરવકાઃ ॥ 371

મુકુટવિસરેન્દુવિન્દુપ્રોદ્ગીતા લલિતસિદ્ધરુદ્રૌ ચ ।
સન્તાનશિવૌ પરકિરણપારમેશા ઇતિ સ્મૃતા રુદ્રાઃ ॥ 372

સર્વેષામેતેષાં જ્ઞાનાનિ વિદુઃ સ્વતુલ્યનામાનિ ।
મન્ત્રમુનિકોટિપરિવૃત મથ વિભુવામાદિરુદ્રતચ્છક્તિયુતમ્ ॥ 373

તારાદિશક્તિજુષ્ટં સુશિવાસનમતિસિતકજમસંખ્યદલમ્ ।
યઃ શક્તિરુદ્રવર્ગઃ પરિવારે વિષ્ટરે ચ સુશિવસ્ય ॥ 374

પ્રત્યેકમસ્ય નિજનિજપરિવારે પરાર્ધકોટયો@સંખ્યાઃ ।
માયામલનિર્મુક્તાઃ કેવલમધિકારમાત્રસંરૂઢાઃ ॥ 375

સુશિવાવરણે રુદ્રાઃ સર્વજ્ઞાઃ સર્વશક્તિસમ્પૂર્ણાઃ ।
અધિકારબન્ધવિલયે શાન્તાઃ શિવરૂપિણો પુનર્ભવિનઃ ॥ 376

ઊર્ધ્વે બિન્દ્વાવૃતિર્દીપ્તા તત્ર તત્ર પદ્મં શશિપ્રભમ્ ।
શાન્ત્યતીતઃ શિવસ્તત્ર તચ્છક્ત્યુત્સઙ્ગભૂષિતઃ ॥ 377

નિવૃત્ત્યાદિકલાવર્ગપરિવારસમાવૃતઃ ।
અસંખ્યરુદ્રતચ્છક્તિપુરકોટિભિરાવૃતઃ ॥ 378

શ્રીમન્મતઙ્ગશાસ્ત્રે ચ લયાખ્યં તત્ત્વમુત્તમમ્ ।
પારિભાષિકમિત્યેતન્નામ્ના બિન્દુરિહોચ્યતે ॥ 379

ચતુર્મૂર્તિમયં શુભ્રં યત્તત્સકલનિષ્કલમ્ ।
તસ્મિન્ભોગઃ સમુદ્દિષ્ટ ઇત્યત્રેદં ચ વર્ણિતમ્ ॥ 380

નિવૃત્ત્યાદેઃ સુસૂક્ષ્મત્વાદ્ધરાદ્યારબ્ધદેહતા ।
માતુઃ સ્ફૂર્જન્મહાજ્ઞાનલીનત્વાન્ન વિભાવ્યતે ॥ 381

ઉદ્રિક્ત તૈજસત્વેન હેમ્નો ભૂપરમાણવઃ ।
યથા પૃથઙ્ન ભાન્ત્યેવમૂર્ધ્વાધોરુદ્રદેહગાઃ ॥ 382

બિન્દૂર્ધ્વે@ર્ધેન્દુરેતસ્ય કલા જ્યોત્સ્ના ચ તદ્વતી ।
કાન્તિઃ પ્રભા ચ વિમલા પઞ્ચૈતા રોધિકાસ્તતઃ ॥ 383

રુન્ધની રોધની રોદ્ધ્રી જ્ઞાનબોધા તમોપહા ।
એતાઃ પઞ્ચ કલાઃ પ્રાહુર્નિરોધિન્યાં ગુરૂત્તમાહ્ ॥ 384

અર્ધમાત્રઃ સ્મૃતો બિન્દુર્વ્યોમરૂપી ચતુષ્કલઃ ।
તદર્ધમર્ધચન્દ્રસ્તદષ્ટાંશેન નિરોધિકા ॥ 385

હેતૂન્બ્રહ્માદિકાન્ રુન્દ્ધે રોધિકાં તાં ત્યજેત્તતઃ ।
નિરોધિકામિમાં ભિત્ત્વા સાદાખ્યં ભુવનં પરમ્ ॥ 386

પરરૂપેણ યત્રાસ્તે પઞ્ચમન્ત્રમહાતનુઃ ।
ઇત્યર્ધેન્દુનિરોધ્યન્તબિન્દ્વાવૃત્યૂર્ધ્વતો મહાન્ ॥ 387

નાદઃ કિઞ્જલ્કસદૃશો મહદ્ભિઃ પુરુષૈર્વૃતઃ ।
ચત્વારિ ભુવનાન્યત્ર દિક્ષુ મધ્યે ચ પઞ્ચમમ્ ॥ 388

ઇન્ધિકા દીપિકા ચૈવ રોધિકા મોચિકોર્ધ્વગા ।
મધ્યે@ત્ર પદ્મં તત્રોર્ધ્વગામી તચ્છક્તિભિર્વૃતઃ ॥ 389

નાદોર્ધ્વતસ્તુ સૌષુમ્નં તત્ર તચ્છક્તિભૃત્પ્રભુઃ ।
તદીશઃ પિઙ્ગલેલાભ્યાં વૃતઃ સવ્યાપસવ્યયોઃ ॥ 390

યા પ્રભોરઙ્કગા દેવી સુષુમ્ના શશિસપ્રભા ।
ગ્રથિતો@ધ્વા તયા સર્વ ઊર્ધ્વશ્ચાધસ્તનસ્તથા ॥ 391

નાદઃસુષુમ્નાધારસ્તુ ભિત્ત્વા વિશ્વમિદં જગત્ ।
અધઃશક્ત્યા વિનિર્ગચ્છેદૂર્ધ્વશક્ત્યા ચ મૂર્ધતઃ ॥ 392

નાડ્યા બ્રહ્મબિલે લીનઃ સો@વ્યક્તધ્વનિરક્ષરઃ ।
નદન્સર્વેષુ ભૂતેષુ શિવશક્ત્યા હ્યધિષ્ઠિતઃ ॥ 393

સુષુમ્નોર્ધ્વે બ્રહ્મબિલસંજ્ઞયાવરણં ત્રિદૃક્ ।
તત્ર બ્રહ્મા સિતઃ શૂલી પઞ્ચાસ્યઃ શશિશેખરઃ ॥ 394

તસ્યોત્સઙ્ગે પરા દેવી બ્રહ્માણી મોક્ષમાર્ગગા ।
રોદ્ધ્રી દાત્રી ચ મોક્ષસ્ય તાં ભિત્ત્વા ચોર્ધ્વકુણ્ડલી ॥ 395

શક્તિઃ સુપ્તાહિસદૃશી સા વિશ્વાધાર ઉચ્યતે ।
તસ્યાં સૂક્ષ્મા સુસૂક્ષ્મા ચ તથાન્યે અમૃતામિતે ॥ 396

મધ્યતો વ્યાપિની તસ્યાં વ્યાપીશો વ્યાપિનીધરઃ ।
શક્તિતત્ત્વમિદં યસ્ય પ્રપઞ્ચો@યં ધરાન્તકઃ ॥ 397

શિવતત્ત્વં તતસ્તત્ર ચતુર્દિક્કં વ્યવસ્થિતાઃ ।
વ્યાપી વ્યોમાત્મકો@નન્તો@નાથસ્તચ્છક્તિભાગિનઃ ॥ 398

મધ્યે ત્વનાશ્રિતં તત્ર દેવદેવો હ્યનાશ્રિતઃ ।
તચ્છક્ત્યુત્સઙ્ગભૃત્સૂર્યશતકોટિસમપ્રભઃ ॥ 399

શિવતત્ત્વોર્ધ્વતઃ શક્તિઃ પરા સા સમનાહ્વયા ।
સર્વેષાં કારણાનાં સા કર્તૃભૂતા વ્યવસ્થિતા ॥ 400

બિભર્ત્યણ્ડાન્યનેકાનિ શિવેન સમધિષ્ઠિતા ।
તદારૂઢઃ શિવઃ કૃત્યપઞ્ચકં કુરુતે પ્રભુઃ ॥ 401

સમના કરણં તસ્ય હેતુકર્તુર્મહોશિતુઃ ।
અનાશ્રિતં તુ વ્યાપારે નિમિત્તં હેતુરુચ્યતે ॥ 402

તયાધિતિષ્ઠતિ વિભુઃ કારણાનાં તુ પઞ્ચકમ્ ।
અનાશ્રિતો@નાથમયમનન્તં ખવપુઃ સદા ॥ 403

સ વ્યાપિનં પ્રેરયતિ સ્વશક્ત્યા કરણેન તુ ।
કર્મરૂપા સ્થિતા માયા યદધઃ શક્તિકુણ્ડલી ॥ 404

નાદબિન્દ્વાદિકં કાર્યમિત્યાદિજગદુદ્ભવઃ ।
યત્સદાશિવપર્યન્તં પાર્થિવાદ્યં ચ શાસને ॥ 405

તત્સર્વ પ્રાકૃતં પ્રોક્તં વિનાશોત્પત્તિસંયુતમ્ ।
અથ સકલભુવનમાનં યન્મહ્યં નિગદિતં નિજૈર્ગુરુભિઃ ॥ 406

તદ્વક્ષ્યતે સમાસાદ્બુદ્ધૌ યેનાશુ સઙ્ક્રામેત્ ।
અણ્ડસ્યાન્તરનન્તઃ કાલઃ કૂષ્માણ્ડહાટકૌ બ્રહ્મહરી ॥ 407

રુદ્રાઃ શતં સવીરં બહિર્નિવૃત્તિસ્તુ સાષ્ટશતભુવના સ્યાત્ ।
જલતેજઃસમીરનભો@હંકૃદ્ધીમૂલસપ્તકે પ્રત્યેકમ્ ॥ 408

અષ્ટૌ ષટ્પઞ્ચાશદ્ભુવના તેન પ્રતિષ્ઠેતિ કલા કથિતા ।
અત્ર પ્રાહુઃ શોધ્યાનષ્ટૌ કેચિન્નિજાષ્ટકાધિપતીન્ ॥ 409

અન્યે તુ સમસ્તાનાં શોધ્યત્વં વર્ણયન્તિ ભુવનાનામ્ ।
શ્રીભૂતિરાજમિશ્રા ગુરવઃ પ્રાહુઃ પુનર્બહી રુદ્રશતમ્ ॥ 410

અષ્ટાવન્તઃ સાકં શર્વેણેતીદૃશી નિવૃત્તિરિયં સ્યાત્ ।
રુદ્રાઃ કાલી વીરો ધરાબ્ધિલક્ષ્મ્યઃ સરસ્વતી ગુહ્યમ્ ॥ 411

ઇત્યષ્ટકં જલે@નૌ વહ્ન્યતિગુહ્યદ્વયં મરુતિ વાયોઃ ।
સ્વપુરં ગયાદિ ખે ચ વ્યોમ પવિત્રાષ્ટકં ચ ભુવનયુગમ્ ॥ 412

અભિમાને@હઙ્કારચ્છગલાદ્યષ્ટકમથાન્તરા નભો@હંકૃત્ ।
તન્માત્રાર્કેન્દુશ્રતિપુરાષ્ટકં બુદ્ધિકર્મદેવાનામ્ ॥ 413

દશ તન્માત્રસમૂહે ભુવનં પુનરક્ષવર્ગવિનિપતિતે ।
મનસશ્ચેત્યભિમાને દ્વાવિંશતિરેવ ભુવનાનામ્ ॥ 414

ધિયિ દૈવીનામષ્ટૌ ક્રુત્તેજોયોગસંજ્ઞકં ત્રયં તદુમા ।
તત્પતિરથ મૂર્ત્યષ્ટકસુશિવદ્વાદશકવીરભદ્રાઃ સ્યુઃ ॥ 415

તદથ મહાદેવાષ્ટકમિતિ બુદ્ધૌ સપ્તદશ સંખ્યા ।
ગુણતત્ત્વે પઙ્ક્તિત્રયમિતિ ષટ્પઞ્ચાશતં પુરાણિ વિદુઃ ॥ 416

યદ્યપિ ગુણસામ્યાત્મનિ મૂલે ક્રોધેશ્વરાષ્ટકં તથાપિ ધિયિ ।
તચ્છોધિતમિતિ ગણનાં ન પુનઃ પ્રાપ્તં પ્રતિષ્ઠાયામ્ ॥ 417

ઇતિ જલતત્ત્વાન્મૂલં તત્ત્વચતુર્વિંશતિઃ પ્રતિષ્ઠાયામ્ ।
અમ્બાદિતુષ્ટિવર્ગસ્તારાદ્યાઃ સિદ્ધયો@ણિમાદિગણઃ ॥ 418

ગુરવો ગુરુશિષ્યા ઋષિવર્ગ ઇડાદિશ્ચ વિગ્રહાષ્ટકયુક્ ।
ગન્ધાદિવિકારપુરં બુદ્ધિગુણાષ્ટકમહંક્રિયા વિષયગુણાઃ ॥ 419

કામાદિસપ્તવિંશકમાગન્તુ તથા ગણેશવિદ્યેશમયૌ ।
ઇતિ પાશેષુ પુરત્રયમિત્થં પુરુષે@ત્ર ભુવનષોડશકમ્ ॥ 420

નિયતૌ શઙ્કરદશકં કાલે શિવદશકમિતિ પુરદ્વિતયમ્ ।
રાગે સુહૃષ્ટભુવનં ગુરુશિષ્યપુરં ચ વિત્કલાયુગલે ॥ 421

ભુવનં ભુવનં નિશિ પુટપુરત્રયં વાક્પુરં પ્રમાણપુરમ્ ।
ઇતિ સપ્તવિંશતિપુરા વિદ્યા પુરુષાદિતત્ત્વસપ્તકયુક્ ॥ 422

વામેશરૂપસૂક્ષ્મં શુદ્ધં વિદ્યાથ શક્તિતેજસ્વિમિતિઃ ।
સુવિશુદ્ધિશિવૌ મોક્ષ ધુવેષિસંબુદ્ધસમયસૌશિવસંજ્ઞાઃ ॥ 423

સપ્તદશપુરા શાન્તા વિદ્યેશસદાશિવપુરત્રિતયયુક્તા ।
બિન્દ્વર્ધેન્દુનિરોધ્યઃ પરસૌશિવમિન્ધિકાદિપુરસૌષુમ્ને ॥ 424

પરનાદો બ્રહ્મબિલં સૂક્ષ્માદિયુતોર્ધ્વકુણ્ડલી શક્તિઃ ।
વ્યાપિવ્યોમાનન્તાનાથાનાશ્રિતપુરાણિ પઞ્ચ તતઃ ॥ 425

ષષ્ઠં ચ પરમમનાશ્રિતમથ સમનાભુવનષોડશી યદિ વા ।
બિન્દ્વાવરણં પરસૌશિવં ચ પઞ્ચેન્ધિકાદિભુવનાનિ ॥ 426

સૌષુમ્નં બ્રહ્મબિલં કુણ્ડલિની વ્યાપિપઞ્ચકં સમના ।
ઇતિ ષોડશભુવનેયં તત્ત્વયુગં શાન્ત્યતીતા સ્યાત્ ॥ 427

શ્રીમન્મતઙ્ગશાસ્ત્રે ચ ક્રમો@યં પુરપૂગગઃ ।
કાલાગ્નિર્નરકાઃ ખાબ્ધિયુતં મુખ્યતયા શતમ્ ॥ 428

કૂષ્માણ્ડઃ સપ્તપાતાલી સપ્તલોકી મહેશ્વરઃ ।
ઇત્યણ્ડમધ્યં તદ્બાહ્યે શતં રુદ્રા ઇતિ સ્થિતાઃ ॥ 429

સ્થાનાનાં દ્વિશતી ભૂમિઃ સપ્તપઞ્ચાશતા યુતા ।
પઞ્ચાષ્ટકસ્ય મધ્યાદ્દ્વાત્રિંશદ્ભૂતચતુષ્ટયે ॥ 430

તન્માત્રેષુ ચ પઞ્ચ સ્યુર્વિશ્વેદેવાસ્તતો@ષ્ટકમ્ ।
પઞ્ચમં સેન્દ્રિયે ગર્વે બુદ્ધૌ દેવાષ્ટકં ગુણે ॥ 431

યોગાષ્ટકં ક્રોધસંજ્ઞં મૂલે કાલે સનૈયતે ।
પતદ્રુગાદ્યાશ્ચાઙ્ગુષ્ઠમાત્રાદ્યા રાગતત્ત્વગાઃ ॥ 432

દ્વાદશૈકશિવાદ્યાઃ સ્યુર્વિદ્યાયાં કલને દશ ।
વામાદ્યાસ્ત્રિશતી સેયં ત્રિપર્વણ્યબ્ધિરસ્યયુક્ ॥ 433

શૈવાઃ કેચિદિહાનન્તાઃ શ્રૈકણ્ઠા ઇતિ સંગ્રહઃ ।
યત્ર યદા પરભોગાન્ બુભુક્ષતે તત્ર યોજનં કાર્યમ્ ॥ 434

શોધનમથ તદ્ધાનૌ શેષં ત્વન્તર્ગતં કાર્યમ્ ।
ઇત્યાગમં પ્રથયિતું દર્શિતમેતદ્વિકલ્પિતં તેન ॥ 435

અન્યે@પિ બહુવિકલ્પાઃ સ્વધિયાચાર્યૈઃ સમભ્યૂહ્યાઃ ।
શ્રીપૂર્વશાસને પુનરષ્ટાદશાધિકં શતં કથિતમ્ ॥ 436

તદિહ પ્રધાનમધિકં સંક્ષેપેણોચ્યતે શોધ્યમ્ ।
કાલાગ્નિઃ કૂષ્માણ્ડો નરકેશો હાટકો@થ ભૂતલપઃ ॥ 437

બ્રહ્મા મુનિલોકેશો રુદ્રાઃ પઞ્ચાન્તરાલસ્થાઃ ।
અધરે@નન્તઃ પ્રાચ્યાઃ કપાલિવહ્ન્યન્તનિરૃતિબલાખ્યાઃ ॥ 438

લઘુનિધિપતિવિદ્યાધિપશમ્ભૂર્ધ્વાન્તં સવીરભદ્રપતિ ।
એકાદશભિર્બાહ્યે બ્રહ્માણ્ડં પઞ્ચભિસ્તથાન્તરિકૈઃ ॥ 439

ઇતિ ષોડશપુરમેતન્નિવૃત્તિકલયેહ કલનીયમ્ ।
લકુલીશભારભૂતી દિણ્ડ્યાષાઢી ચ પુષ્કરનિમેષૌ ॥ 440

પ્રભાસસુરેશાવિતિ સલિલે પ્રત્યાત્મકં સપરિવારે ।
ભૈરવકેદારમહાકાલા મધ્યામ્રજલ્પાખ્યાઃ ॥ 441

શ્રીશૈલહરિશ્ચન્દ્રાવિતિ ગુહ્યાષ્ટકમિદં મહસિ ।
ભીમેન્દ્રાટ્ટહાસવિમલકનખલનાખલકુરુસ્થિતિગયાખ્યાઃ ॥ 442

અતિગુહ્યાષ્ટકમેતન્મરુતિ ચ સતન્માત્રકે ચ સાક્ષે ચ ।
સ્થાણુસુવર્ણાખ્યૌ કિલ ભદ્રો ગોકર્ણકો મહાલયકઃ ॥ 443

અવિમુક્તરુદ્રકોટી વસ્ત્રાપદ ઇત્યદઃ પવિત્રં ખે ।
સ્થૂલસ્થૂલેશશઙ્કુશ્રુતિકાલઞ્જરાશ્ચ મણ્ડલભૃત્ ॥ 444

માકોટાણ્ડદ્વિતયચ્છગલાણ્ડા અષ્ટકં હ્યહઙ્કારે ।
અન્યે@હઙ્કારાન્તસ્તન્માત્રાણીન્દ્રિયાણિ ચાપ્યાહુઃ ॥ 445

ધિયિ યોન્યષ્ટકમુક્તં પ્રકૃતૌ યોગાષ્ટકં કિલાકૃતપ્રભૃતિ ।
ઇતિ સપ્તાષ્ટકભુવના પ્રતિષ્ઠિતિઃ સલિલતો હિ મૂલાન્તા ॥ 446

નરિ વામો ભીમોગ્રૌ ભવેશવીરાઃ પ્રચણ્ડગૌરીશૌ ।
અજસાનન્તૈકશિવૌ વિદ્યાયાં ક્રોધચણ્ડયુગ્મં સ્યાત્ ॥ 447

સંવર્તો જ્યોતિરથો કલાનિયત્યાં ચ સૂરપઞ્ચાન્તૌ ।
વીરશિખીશશ્રીકણ્ઠસંજ્ઞમેતત્ત્રયં ચ કાલે સ્યાત્ ॥ 448

સમહાતેજા વામો ભવોદ્ભવશ્ચૈકપિઙ્ગલેશાનૌ ।
ભુવનેશપુરઃસરકાવઙ્ગુષ્ઠ ઇમે નિશિ સ્થિતા હ્યષ્ટૌ ॥ 449

અષ્ટાવિંશતિભુવના વિદ્યા પુરુષાન્નિશાન્તમિયમ્ ।
હાલાહલરુદ્રક્રુદમ્બિકાઘોરિકાઃ સવામાઃ સ્યુઃ ॥ 450

વિદ્યાયાં વિદ્યેશાસ્ત્વષ્ટાવીશે સદાશિવે પઞ્ચ ।
વામા જ્યેષ્ઠા રૌદ્રી શક્તિઃ સકલા ચ શોન્તયમ્ ॥ 451

અષ્ટાદશ ભુવના સ્યાત્ શાન્ત્યતીતા ત્વભુવનૈવ ।
ઇતિ દેશાધ્વવિભાગઃ કથિતઃ શ્રીશમ્ભુના સમાદિષ્ટઃ ॥ 452