તન્ત્રાલોક · અધ્યાય 7

અથ પરમરહસ્યો@યં ચક્રાણાં ભણ્યતે@ભ્યુદયઃ ॥ 1બ્

ઇત્યયત્નજમાખ્યાતં યત્નજં તુ નિગદ્યતે ।
બીજપિણ્ડાત્મકં સર્વં સંવિદઃ સ્પન્દનાત્મતામ્ ॥ 2

વિદધત્પરસંવિત્તાવુપાય ઇતિ વર્ણિતમ્ ।
યથારઘટ્ટચક્રાગ્રઘટીયન્ત્રૌઘવાહનમ્ ॥ 3

એકાનુસંધિયત્નેન ચિત્રં યન્ત્રોદયં ભજેત્ ।
એકાનુસંધાનબલાજ્જાતે મન્ત્રોદયે@નિશમ્ ॥ 4

તન્મન્ત્રદેવતા યત્નાત્તાદાત્મ્યેન પ્રસીદતિ ।
ખે રસૈકાક્ષિ નિત્યોત્થે તદર્ધં દ્વિકપિણ્ડકે ॥ 5

ત્રિકે સપ્ત સહસ્રાણિ દ્વિશતીત્યુદયો મતઃ ।
ચતુષ્કે તુ સહસ્રાણિ પઞ્ચ ચૈવ ચતુઃશતી ॥ 6

પઞ્ચાર્ણે@બ્ધિસહસ્રાણિ ત્રિશતી વિંશતિસ્તથા ।
ષટ્કે સહસ્રત્રિતયં ષટ્શતી ચોદયો ભવેત્ ॥ 7

સપ્તકે ત્રિસહસ્રં તુ ષડશીત્યધિકં સ્મૃતમ્ ।
શતૈસ્તુ સપ્તવિંશત્યા વર્ણાષ્ટકવિકલ્પિતે ॥ 8

ચતુર્વિંશતિશત્યા તુ નવાર્ણેષૂદયો ભવેત્ ।
અધિષષ્ટ્યેકવિંશત્યા શતાનાં દશવર્ણકે ॥ 9

એકાન્નવિંશતિશતં ચતુઃષષ્ટિઃ શિવાર્ણકે ।
અષ્ટાદશ શતાનિ સ્યુરુદયો દ્વાદશાર્ણકે ॥ 10

ત્રયોદશાર્ણે દ્વાષષ્ટ્યા શતાનિ કિલ ષોડશ ।
ત્રિચત્વારિંશતા પઞ્ચદશેતિ ભુવનાર્ણકે ॥ 11

ચતુર્દશશતી ખાબ્ધિઃ સ્યાત્પઞ્ચદશવર્ણકે ।
ત્રયોદશશતી સાર્ધા ષોડશાર્ણે તુ કથ્યતે ॥ 12

શતદ્વાદશિકા સપ્તદશાર્ણે સૈકસપ્તતિઃ ।
અષ્ટાદશાર્ણે વિજ્ઞેયા શતદ્વાદશિકા બુધૈઃ ॥ 13

ચતુર્વિંશતિસંખ્યાકે ચક્રે નવશતી ભવેત્ ।
સપ્તવિંશતિસંખ્યાતે તૂદયો@ષ્ટશતાત્મકઃ ॥ 14

દ્વાત્રિંશકે મહાચક્રે ષટ્શતી પઞ્ચસપ્તતિઃ ।
દ્વિચતુર્વિંશકે ચક્રે સાર્ધાં શતચતુષ્ટયીમ્ ॥ 15

ઉદયં પિણ્ડયોગજ્ઞઃ પિણ્ડમન્ત્રેષુ લક્ષયેત્ ।
ચતુષ્પઞ્ચાશકે ચક્રે શતાનાં તુ ચતુષ્ટયમ્ ॥ 16

સપ્તત્રિંશત્સહાર્ધેન ત્રિશત્યષ્ટાષ્ટકે ભવેત્ ।
અર્ધમર્ધત્રિભાગશ્ચ ષટ્ષષ્ટિર્દ્વિશતી ભવેત્ ॥ 17

એકાશીતિપદે ચક્રે ઉદયઃ પ્રાણચારગઃ ।
ચક્રે તુ ષણ્ણવત્યાખ્યે સપાદા દ્વિશતી ભવેત્ ॥ 18

અષ્ટોત્તરશતે ચક્રે દ્વિશતસ્તૂદયો ભવેત્ ।
ક્રમેણેત્થમિદં ચક્રં ષટ્કૃત્વો દ્વિગુણં યદા ॥ 19

તતો@પિ દ્વિગુણે@ષ્ટાંશસ્યાર્ધમધ્યર્ધમેકકમ્ ।
તતો@પિ સૂક્ષ્મકુશલૈરર્ધાર્ધાદિપ્રકલ્પને ॥ 20

ભાગષોડશકસ્થિત્યા સૂક્ષ્મશ્ચારો@ભિલક્ષ્યતે ।
એવં પ્રયત્નસંરુદ્ધપ્રાણચારસ્ય યોગિનઃ ॥ 21

ક્રમેણ પ્રાણચારસ્ય ગ્રાસ એવોપજાયતે ।
પ્રાણગ્રાસક્રમાવાપ્તકાલસંકર્ષણસ્થિતિઃ ॥ 22

સંવિદેકૈવ પૂર્ણા સ્યાજ્જ્ઞાનભેદવ્યપોહનાત્ ।
તથા હિ પ્રાણચારસ્ય નવસ્યાનુદયે સતિ ॥ 23

ન કાલભેદજનિતો જ્ઞાનભેદઃ પ્રકલ્પતે ।
સંવેદ્યભેદાન્ન જ્ઞાનં ભિન્નં શિખરિવૃત્તવત્ ॥ 24

કાલસ્તુ ભેદકસ્તસ્ય સ તુ સૂક્ષ્મઃ ક્ષણો મતઃ ।
સૌક્ષ્મ્યસ્ય ચાવધિર્જ્ઞાનં યાવત્તિષ્ઠતિ સ ક્ષણઃ ॥ 25

અન્યથા ન સ નિર્વક્તું નિપુણૈરપિ પાર્યતે ।
જ્ઞાનં કિયદ્ભવેત્તાવત્તદભાવો ન ભાસતે ॥ 26

તદભાવશ્ચ નો તાવદ્યાવત્તત્રાક્ષવર્ત્મનિ ।
અર્થે વાત્મપ્રદેશે વા ન સંયોગવિભાગિતા ॥ 27

સા ચેદુદયતે સ્પન્દમયી તત્પ્રાણગા ધ્રુવમ્ ।
ભવેદેવ તતઃ પ્રાણસ્પન્દાભાવે ન સા ભવેત્ ॥ 28

તદભાવાન્ન વિજ્ઞાનાભાવઃ સૈવં તુ સૈવ ધીઃ ।
ન ચાસૌ વસ્તુતો દીર્ઘા કાલભેદવ્યપોહનાત્ ॥ 29

વસ્તુતો હ્યત એવેયં કાલં સંવિન્ન સંસ્પૃશેત્ ।
અત એકૈવ સંવિત્તિર્નાનારૂપે તથાતથા ॥ 30

વિન્દાના નિર્વિકલ્પાપિ વિકલ્પો ભાવગોચરે ।
સ્પન્દાન્તરં ન યાવત્તદુદિતં તાવદેવ સઃ ॥ 31

તાવાનેકો વિકલ્પઃ સ્યાદ્વિવિધં વસ્તુ કલ્પયન્ ।
યે ત્વિત્થં ન વિદુસ્તેષાં વિકલ્પો નોપપદ્યતે ॥ 32

સ હ્યેકો ન ભવેત્કશ્ચિત્ ત્રિજગત્યાપિ જાતુચિત્ ।
શબ્દારૂષણયા જ્ઞાનં વિકલ્પઃ કિલ કથ્યતે ॥ 33

સા ચ સ્યાત્ક્રમિકૈવેત્થં કિં કથં કો વિકલ્પયેત્ ।
ઘટ ઇત્યપિ નેયાન્સ્યાદ્વિકલ્પઃ કા કથા સ્થિતૌ ॥ 34

ન વિકલ્પશ્ચ કો@પ્યસ્તિ યો માત્રામાત્રનિષ્ઠિતઃ ।
ન ચ જ્ઞાનસમૂહો@સ્તિ તેષામયુગપત્સ્થિતેઃ ॥ 35

તેનાસ્તઙ્ગત એવૈષ વ્યવહારો વિકલ્પજઃ ।
તસ્માત્સ્પન્દાન્તરં યાવન્નોદિયાત્તાવદેકકમ્ ॥ 36

વિજ્ઞાનં તદ્વિકલ્પાત્મધર્મકોટીરપિ સ્પૃશેત્ ।
એકાશીતિપદોદારશક્ત્યામર્શાત્મકસ્તતઃ ॥ 37

વિકલ્પઃ શિવતાદાયી પૂર્વમેવ નિરૂપિતઃ ।
યથા કર્ણૌ નર્તયામીત્યેવં યત્નાત્તથા ભવેત્ ॥ 38

ચક્રચારગતાદ્યત્નાત્તદ્વત્તચ્ચક્રગૈવ ધીઃ ।
જપહોમાર્ચનાદીનાં પ્રાણસામ્યમતો વિધિઃ ॥ 39

સિદ્ધામતે કુણ્ડલિનીશક્તિઃ પ્રાણસમોન્મના ।
ઉક્તં ચ યોગિનીકૌલે તદેતત્પરમેશિના ॥ 40

પદમન્ત્રાક્ષરે ચક્રે વિભાગં શક્તિતત્ત્વગમ્ ।
પદેષુ કૃત્વા મન્ત્રજ્ઞો જપાદૌ ફલભાગ્ભવેત્ ॥ 41

દ્વિત્રિસપ્તાષ્ટસંખ્યાતં લોપયેચ્છતિકોદયમ્ ।
ઇતિ શક્તિસ્થિતા મન્ત્રા વિદ્યા વા ચક્રનાયકાઃ ॥ 42

પદપિણ્ડસ્વરૂપેણ જ્ઞાત્વા યોજ્યાઃ સદા પ્રિયે ।
નિત્યોદયે મહાતત્ત્વે ઉદયસ્થે સદાશિવે ॥ 43

અયુક્તાઃ શક્તિમાર્ગે તુ ન જપ્તાશ્ચોદયેન યે ।
તે ન સિદ્ધ્યન્તિ યત્નેન જપ્તાઃ કોટિશતૈરપિ ॥ 44

માલામન્ત્રેષુ સર્વેષુ માનસો જપ ઉચ્યતે ।
ઉપાંશુર્વા શક્ત્યુદયં તેષાં ન પરિકલ્પયેત્ ॥ 45

પદમન્ત્રેષુ સર્વેષુ યાવત્તત્પદશક્તિગમ્ ।
શક્યતે સતતં યુક્તૈસ્તાવજ્જપ્યં તુ સાધકૈઃ ॥ 46

તાવતી તેષુ વૈ સંખ્યા પદેષુ પદસંજ્ઞિતા ।
તાવન્તમુદયં કૃત્વા ત્રિપદોક્ત્યાદિતઃ ક્રમાત્ ॥ 47

દ્વાદશાખ્યે દ્વાદશિતે ચક્રે સાર્ધં શતં ભવેત્ ।
ઉદયસ્તદ્ધિ સચતુશ્ચત્વારિંશચ્છતં ભવેત્ ॥ 48

ષોડશાખ્યે દ્વાદશિતે દ્વાનવત્યધિકે શતે ।
ચારાર્ધેન સમં પ્રોક્તં શતં દ્વાદશકાધિકમ્ ॥ 49

ષોડશાખ્યે ષોડશિતે ભવેચ્ચતુરશીતિગઃ ।
ઉદયો દ્વિશતં તદ્ધિ ષટ્પઞ્ચાશત્સમુત્તરમ્ ॥ 50

ચારાષ્ટભાગાંસ્ત્રીનત્ર કથયન્ત્યધિકાન્બુધાઃ ।
અષ્ટાષ્ટકે દ્વાદશિતે પાદાર્ધં વિંશતિં વસૂન્ ॥ 51

ઉદયઃ સપ્તશતિકા સાષ્ટા ષષ્ટિર્યતો હિ સઃ ।
એષ ચક્રોદયઃ પ્રોક્તઃ સાધકાનાં હિતાવહઃ ॥ 52

નિરુદ્ધ્ય માનસીર્વૃત્તીશ્ચક્રે વિશ્રાન્તિમાગતઃ ।
વ્યુત્થાય યાવદ્વિશ્રામ્યેત્તાવચ્ચારોદયો હ્યયમ્ ॥ 53

પૂર્ણે સમુદયે ત્વત્ર પ્રવેશૈકાત્મ્યનિર્ગમાઃ ।
ત્રય ઇત્યત એવોક્તઃ સિદ્ધૌ મધ્યોદયો વરઃ ॥ 54

આદ્યન્તોદયનિર્મુક્તા મધ્યમોદયસંયુતાઃ ।
મન્ત્રવિદ્યાચક્રગણાઃ સિદ્ધિભાજો ભવન્તિ હિ ॥ 55

મન્ત્રચક્રોદયજ્ઞસ્તુ વિદ્યાચક્રોદયાર્થવિત્ ।
ક્ષિપ્રં સિદ્ધ્યેદિતિ પ્રોક્તં શ્રીમદ્દ્વિંશતિકે ત્રિકે ॥ 56

દ્વિસ્ત્રિશ્ચતુર્વા માત્રાભિર્વિદ્યાં વા ચક્રમેવ વા ।
તત્ત્વોદયયુતં નિત્યં પૃથગ્ભૂતં જપેત્સદા ॥ 57

પિણ્ડાક્ષરપદૈર્મન્ત્રમેકૈકં શક્તિતત્ત્વગમ્ ।
બહ્વક્ષરસ્તુ યો મન્ત્રો વિદ્યા વા ચક્રમેવ વા ॥ 58

શક્તિસ્થં નૈવ તં તત્ર વિભાગસ્ત્વોંનમોન્તગઃ ।
અસ્મિંસ્તત્ત્વોદયે તસ્માદહોરાત્રસ્ત્રિશસ્ત્રિશઃ ॥ 59

વિભજ્યતે વિભાગશ્ચ પુનરેવ ત્રિશસ્ત્રિશઃ ।
પૂર્વોદયે તુ વિશ્રમ્ય દ્વિતીયેનોલ્લસેદ્યદા ॥ 60

વિશેચ્ચાર્ધર્ધિકાયોગાત્તદોક્તાર્ધોદયો ભવેત્ ।
યદા પૂર્ણોદયાત્મા તુ સમઃ કાલસ્ત્રિકે સ્ફુરેત્ ॥ 61

પ્રવેશવિશ્રાન્ત્યુલ્લાસે સ્યાત્સ્વત્ર્યંશોદયસ્તદા ।
એત્યેષ કાલવિભવઃ પ્રાણ એવ પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥ 62

સ સ્પદે ખે સ તચ્ચિત્યાં તેનાસ્યાં વિશ્વનિષ્ઠિઅતિઃ ।
અતઃ સંવિત્પ્રતિષ્ઠાનૌ યતો વિશ્વલયોદયૌ ॥ 63

શક્ત્યન્તે@ધ્વનિ તત્સ્પન્દાસંખ્યાતા વાસ્તવી તતઃ ।
ઉક્તં શ્રીમાલિનીતન્ત્રે ગાત્રે યત્રૈવ કુત્રચિત્ ॥ 64

વિકાર ઉપજાયેત તત્તત્ત્વં તત્ત્વમુત્તમમ્ ।
પ્રાણે પ્રતિષ્ઠિતઃ કાલસ્તદાવિષ્ટા ચ યત્તનુઃ ॥ 65

દેહે પ્રતિષ્ઠિતસ્યાસ્ય તતો રૂપં નિરૂપ્યતે ।
ચિત્સ્પન્દપ્રાણવૃત્તીનામન્ત્યા યા સ્થૂલતા સુષિઃ ॥ 66

સા નાડીરૂપતામેત્ય દેહં સંતાનયેદિમમ્ ।
શ્રીસ્વચ્છન્દે@ત એવોક્તં યથા પર્ણં સ્વતન્તુભિઃ ॥ 67

વ્યાપ્તં તદ્વત્તનુર્દ્વારદ્વારિભાવેન નાડિભિઃ ।
પાદાઙ્ગુષ્ઠાદિકોર્ધ્વસ્થબ્રહ્મકુણ્ડલિકાન્તગઃ ॥ 68

કાલઃ સમસ્તશ્ચતુરશીતાવેવાઙ્ગુલેષ્વિતઃ ।
દ્વાદશાન્તાવધિં કિંચિત્સૂક્ષ્મકાલસ્થિતિં વિદુઃ ॥ 69

ષણ્ણવત્યામધઃ ષડ્દ્વિક્રમાચ્ચાષ્ટોત્તરં શતમ્ ।
અત્ર મધ્યમસંચારિપ્રાણોદયલયાન્તરે ॥ 70

વિશ્વે સૃષ્ટિલયાસ્તે તુ ચિત્રા વાય્વન્તરક્રમાત્ ।
ઇત્યેષ સૂક્ષ્મપરિમર્શનશીલનીયશ્ચક્રોદયો@નુભવશાસ્ત્રદૃશા મયોક્તઃ ॥ 71