તન્ત્રાલોક · અધ્યાય 2

યત્તત્રાદ્યં પદમવિરતાનુત્તરજ્ઞપ્તિરૂપં ।
તન્નિર્ણેતું પ્રકરણમિદમારભે@હં દ્વિતીયમ્ ॥ 1

અનુપાયં હિ યદ્રૂપં કો@ર્થો દેશનયાત્ર વૈ ।
સકૃત્સ્યાદ્દેશના પશ્ચાદનુપાયત્વમુચ્યયતે ॥ 2

અનુપાયમિદં તત્ત્વમિત્યુપાયં વિના કુતઃ ।
સ્વયં તુ તેષાં તત્તાદૃક્ કિં બ્રૂમઃ કિલ તાન્પ્રતિ ॥ 3

યચ્ચતુર્ધોદિતં રૂપં વિજ્ઞાનસ્ય વિભોરસૌ ।
સ્વભાવ એવ મન્તવ્યઃ સ હિ નિત્યોદિતો વિભુઃ ॥ 4

એતાવદ્ભિરસંખ્યાતૈઃ સ્વભાવૈર્યત્પ્રકાશતે ।
કે@પ્યંશાંશિકયા તેન વિશન્ત્યન્યે નિરંશતઃ ॥ 5

તત્રાપિ ચાભ્યુપાયાદિસાપેક્ષાન્યત્વયોગતઃ ।
ઉપાયસ્યાપિ નો વાર્યા તદન્યત્વાદ્વિચિત્રતા ॥ 6

તત્ર યે નિર્મલાત્માનો ભૈરવીયાં સ્વસંવિદમ્ ।
નિરુપાયામુપાસીનાસ્તદ્વિધિઃ પ્રણિગદ્યતે ॥ 7

તત્ર તાવત્ક્રિયાયોગો નાભ્યુપાયત્વમર્હતિ ।
સ હિ તસ્માત્સમુદ્ભૂતઃ પ્રત્યુત પ્રવિભાવ્યતે ॥ 8

જ્ઞપ્તાવુપાય એવ સ્યાદિતિ ચેજ્જ્ઞપ્તિરુચ્યતે ।
પ્રકાશત્વં સ્વપ્રકાશે તચ્ચ તત્રાન્યતઃ કથમ્ ॥ 9

સંવિત્તત્ત્વં સ્વપ્રકાશમિત્યસ્મિન્કં નુ યુક્તિભિઃ ।
તદભાવે ભવેદ્વિશ્વં જડત્વાદપ્રકાશકમ્ ॥ 10

યાવાનુપાયો બાહ્યઃ સ્યાદાન્તરો વાપિ કશ્ચન ।
સ સર્વસ્તન્મુખપ્રેક્ષી તત્રોપાયત્વભાક્કથમ્ ॥ 11

ત્યજાવધાનાનિ નનુ ક્વ નામ ધત્સે@વધાનં વિચિનુ સ્વયં તત્ ।
પૂર્ણે@વધાનં ન હિ નામ યુક્તં નાપૂર્ણમભ્યેતિ ચ સત્યભાવમ્ ॥ 12

તેનાવધાનપ્રાણસ્ય ભાવનાદેઃ પરે પથિ ।
ભૈરવીયે કથંકારં ભવેત્સાક્ષાદુપાયતા ॥ 13

યે@પિ સાક્ષાદુપાયેન તદ્રૂપં પ્રવિવિઞ્ચતે ।
નૂનં તે સૂર્યસંવિત્ત્યૈ ખદ્યોતાધિત્સવો જડાઃ ॥ 14

કિં ચ યાવદિદં બાહ્યમાન્તરોપાયસંમતમ્ ।
તત્પ્રકાશાત્મતામાત્રં શિવસ્યૈવ નિજં વપુઃ ॥ 15

નીલં પીતં સુખમિતિ પ્રકાશઃ કેવલઃ શિવઃ ।
અમુષ્મિન્પરમાદ્વૈતે પ્રકાશાત્મનિ કો@પરઃ ॥ 16

ઉપાયોપેયભાવઃ સ્યાત્પ્રકાશઃ કેવલં હિ સઃ ॥ 17

ઇદં દ્વૈતમ@યં ભેદ ઇદમદ્વૈતમિત્યપિ ।
પ્રકાશવપુરેવાયં ભાસતે પરમેશ્વરઃ ॥ 18

અસ્યાં ભૂમૌ સુખં દુઃખં બન્ધો મોક્ષશ્ચિતર્જડઃ ।
ઘટકુમ્ભવદેકાર્થાઃ શબ્દાસ્તે@પ્યેકમેવ ચ ॥ 19

પ્રશાશે હ્યપ્રકાશાંશઃ કથં નામ પ્રકાશતામ્ ।
પ્રકાશમાને તસ્મિન્વા તદ્દ્વૈતાસ્તસ્ય લોપિતાઃ ॥ 20

અપ્રકાશે@થ તસ્મિન્વા વસ્તુતા કથમુચ્યતે ।
ન પ્રકાશવિશેષત્વમત એવોપપદ્યતે ॥ 21

અત એકપ્રકાશો@યમિતિ વાદે@ત્ર સુસ્થિતે ।
દૂરાદાવારિતાઃ સત્યં વિભિન્નજ્ઞાનવાદિનઃ ॥ 22

પ્રકાશમાત્રમુદિતમપ્રકાશનિષેધનાત્ ।
એકશબ્દસ્ય ન ત્વર્થઃ સંખ્યા ચિદ્વ્યક્તિભેદભાક્ ॥ 23

નૈષ શક્તિર્મહાદેવી ન પરત્રાશ્રિતો યતઃ ।
ન ચૈષ શક્તિમાન્દેવો ન કસ્યાપ્યાશ્રયો યતઃ ॥ 24

નૈષ ધ્યેયો ધ્યાત્રભાવાન્ન ધ્યાતા ધ્યેયવર્જનાત્ ।
ન પૂજ્યઃ પૂજકાભાવાત્પૂજ્યાભાવાન્ન પૂજકઃ ॥ 25

ન મન્ત્રો ન ચ મન્ત્ર્યો@સૌ ન ચ મન્ત્રયિતા પ્રભુઃ ।
ન દીક્ષા દીક્ષકો વાપિ ન દીક્ષાવાન્મહેશ્વરઃ ॥ 26

સ્થાનાસનનિરોધાર્ઘસંઘાનાવાહનાદિકમ્ ।
વિસર્જનાન્તં નાસ્ત્યત્ર કર્તૃકર્મક્રિયોજ્ઝિતે ॥ 27

ન સન્ન ચાસત્સદસન્ન ચ તન્નોભયોજ્ઝિતમ્ ।
દુર્વિજ્ઞેયા હિ સાવસ્થા કિમપ્યેતદનુત્તરમ્ ॥ 28

અયમિત્યવભાસો હિ યો ભાવો@વચ્છિદાત્મકઃ ।
સ એવ ઘટવલ્લોકે સંસ્તથા નૈષ ભૈરવઃ ॥ 29

અસત્ત્વં ચાપ્રકાશત્વં ન કુત્રાપ્યુપયોગિતા ।
વિશ્વસ્ય જીવિતં સત્યં પ્રકાશૈકાત્મકશ્ચ સઃ ॥ 30

આભ્યામેવ તુ હેતુભ્યાં ન દ્વ્યાત્મા ન દ્વયોજ્ઝિતઃ ।
સર્વાત્મના હિ ભાત્યેષ કેન રૂપેણ મન્ત્ર્યતામ્ ॥ 31

શ્રીમત્ત્રિશિરસિ પ્રોક્તં પરજ્ઞાનસ્વરૂપકમ્ ।
શક્ત્યા ગર્ભાન્તર્વર્તિન્યા શક્તિગર્ભ પરં પદમ્ ॥ 32

ન ભાવો નાપ્યભાવો ન દ્વયં વાચામગોચરાત્ ।
અકથ્યપદવીરૂઢં શક્તિસ્થં શક્તિવર્જિતમ્ ॥ 33

ઇતિ યે રૂઢસંવિત્તિપરમાર્થપવિત્રિતાઃ ।
અનુત્તરપથે રૂઢાસ્તે@ભ્યુપાયાનિયન્ત્રિતાઃ ॥ 34

તેષામિદં સમાભાતિ સર્વતો ભાવમણ્ડલમ્ ।
પુરઃસ્થમેવ સંવિત્તિભૈરવાગ્નિવિલાપિતમ્ ॥ 35

એતેષાં સુખદુઃખાંશશંકાતંકવિકલ્પનાઃ ।
નિર્વિકલ્પપરાવેશમાત્રશેષત્વમાગતાઃ ॥ 36

એષાં ન મન્ત્રો ન ધ્યાનં ન પૂજા નાપિ કલ્પના ।
ન સમય્યાદિકાચાર્યપર્યન્તઃ કો@પિ વિશ્રમઃ ॥ 37

સમસ્તયન્ત્રણાતન્ત્રત્રોટનાટંકધર્મિણઃ ।
નાનુગ્રહાત્પરં કિંચિચ્છેષવૃત્તૌ પ્રયોજનમ્ ॥ 38

સ્વં કર્તવ્યં કિમપિ કલયંલ્લોક એષ પ્રયત્નાન્નો પારાર્થ્યં પ્રતિ ઘટયતે કાંચન સ્વપ્રવૃત્તિમ્ ।
યસ્તુ ધ્વસ્તાખિલભવમલો ભૈરવીભાવપૂર્ણઃ કૃત્યં તસ્ય સ્ફુટમિદમિયલ્લોકકર્તવ્યમાત્રમ્ ॥ 39

તં યે પશ્યન્તિ તાદ્રૂપ્યક્રમેણામલસંવિદઃ ।
તે@પિ તદ્રૂપિણસ્તાવત્યેવાસ્યાનુગ્રહાત્મતા ॥ 40

એતત્તત્ત્વપરિજ્ઞાનં મુખ્યં યાગાદિ કથ્યતે ।
દીક્ષાન્તં વિભુના શ્રીમત્સિદ્ધયોગીશ્વરીમતે ॥ 41

સ્થણ્ડિલાદુત્તરં તૂરં તૂરાદુત્તરતઃ પટઃ ।
પટાદ્ધ્યાનં તતો ધ્યેયં તતઃ સ્યાદ્ધારણોત્તરા ॥ 42

તતો@પિ યોગજં રૂપં તતો@પિ જ્ઞાનમુત્તરમ્ ।
જ્ઞાનેન હિ મહાસિદ્ધો ભવેદ્યોગીશ્વરસ્ત્વિતિ ॥ 43

સો@પિ સ્વાતન્ત્ર્યધામ્ના ચેદપ્યનિર્મલસંવિદામ્ ।
અનુગ્રહં ચિકીર્ષુસ્તદ્ભાવિનં વિધિમાશ્રયેત્ ॥ 44

અનુગ્રાહ્યાનુસારેણ વિચિત્રઃ સ ચ કથ્યતે ।
પરાપરાદ્યુપાયૌઘસંકીર્ણત્વવિભેદતઃ ॥ 45

તદર્થમેવ ચાસ્યાપિ પરમેશ્વરરૂપિણઃ ।
તદભ્યુપાયશાસ્ત્રાદિશ્રવણાધ્યયનાદરઃ ॥ 46

નહિ તસ્ય સ્વતન્ત્રસ્ય કાપિ કુત્રાપિ ખણ્ડના ।
નાનિર્મલચિતઃ પુંસો@નુગ્રહસ્ત્વનુપાયકઃ ॥ 47

શ્રીમદૂર્મિમહાશાસ્ત્રે સિદ્ધસંતાનરૂપકે ।
ઇદમુક્તં તથા શ્રીમત્સોમાનન્દાદિદૈશિકૈઃ ॥ 48

ગુરોર્વાક્યાદ્યુક્તિપ્રચયરચનોન્માર્જનવશાત્ સમાશ્વાસાચ્છાસ્ત્રં પ્રતિ સમુદિતાદ્વાપિ કથિતાત્ ।
વિલીને શંકાભ્રે ત્દૃદયગગનોદ્ભાસિમહસઃ પ્રભોઃ સૂર્યસ્યેવ સ્પૃશત ચરણાન્ધ્વાન્તજયિનઃ ॥ 49

ઇદમનુત્તરધામવિવેચકં વિગલિતૌપયિકં કૃતમાહ્નિકમ્ ॥ 50