તન્ત્રાલોક · અધ્યાય 26

અથોચ્યતે શેષવૃત્તિર્જીવતામુપયોગિની ॥ 1બ્

દીક્ષા બહુપ્રકારેયં શ્રાદ્ધાન્તા યા પ્રકીર્તિતા ।
સા સંસ્ક્રિયાયૈ મોક્ષાય ભોગાયાપિ દ્વયાય વા ॥ 2

તત્ર સંસ્કારસિદ્ધ્યૈ યા દીક્ષા સાક્ષાન્ન મોચની ।
અનુસંધિવશાદ્યા ચ સાક્ષાન્મોક્ત્રી સબીજિકા ॥ 3

તયોભય્યા દીક્ષિતા યે તેષામાજીવવર્તનમ્ ।
વક્તવ્યં પુત્રકાદીનાં તન્મયત્વપ્રસિદ્ધયે ॥ 4

બુભુક્ષોર્વા મુમુક્ષોર્વા સ્વસંવિદ્ગુરુશાસ્ત્રતઃ ।
પ્રમાણાદ્યા સંસ્ક્રિયાયૈ દીક્ષા હિ ગુરુણા કૃતા ॥ 5

તતઃ સ સંસ્કૃતં યોગ્યં જ્ઞાત્વાત્માનં સ્વશાસને ।
તદુક્તવસ્ત્વનુષ્ઠાનં ભુક્ત્યૈ મુક્ત્યૈ ચ સેવતે ॥ 6

આચાર્યપ્રત્યયાદેવ યો@પિ સ્યાદ્ભુક્તિમુક્તિભાક્ ।
તત્પ્રત્યૂહોદયધ્વસ્ત્યૈ બ્રૂયાત્તસ્યાપિ વર્તનમ્ ॥ 7

સ્વસંવિદ્ગુરુસંવિત્ત્યોસ્તુલ્યપ્રત્યયભાગપિ ।
શેષવૃત્ત્યા સમાદેશ્યસ્તદ્વિઘ્નાદિપ્રશાન્તયે ॥ 8

યઃ સર્વથા પરાપેક્ષામુજ્ઝિત્વા તુ સ્થિતો નિજાત્ ।
પ્રત્યયાદ્યો@પિ ચાચાર્યપ્રત્યયાદેવ કેવલાત્ ॥ 9

તૌ સાંસિદ્ધિકનિર્બીજૌ કો વદેચ્છેષવૃત્તયે ।
ક્રમાત્તન્મયતોપાયગુર્વર્ચનરતૌ તુ તૌ ॥ 10

તત્રૈષાં શેષવૃત્ત્યર્થં નિત્યનૈમિત્તિકે ધ્રુવે ।
કામ્યવર્જં યતઃ કામાશ્ચિત્રાશ્ચિત્રાભ્યુપાયકાઃ ॥ 11

તત્ર નિત્યો વિધિઃ સન્ધ્યાનુષ્ઠાનં દેવતાવ્રજે ।
ગુર્વગ્નિશાસ્ત્રસહિતે પૂજા ભૂતદયેત્યયમ્ ॥ 12

નૈમિત્તિકસ્તુ સર્વેષાં પર્વણાં પૂજનં જપઃ ।
વિશેષવશતઃ કિંચ પવિત્રકવિધિક્રમઃ ॥ 13

આચાર્યસ્ય ચ દીક્ષેયં બહુભેદા વિવેચિતા ।
વ્યાખ્યાદિકં ચ તત્તસ્યાધિકં નૈમિત્તિકં ધ્રુવમ્ ॥ 14

તત્રાદૌ શિશવે વ્રૂયાદ્ગુરુર્નિત્યવિધિં સ્ફુટમ્ ।
તદ્યોગ્યતાં સમાલોક્ય વિતતાવિતતાત્મનામ્ ॥ 15

મુખ્યેતરાદિમન્ત્રાણાં વીર્યવ્યાપ્ત્યાદિયોગ્યતામ્ ।
દૃષ્ટ્વા શિષ્યે તમેવાસ્મૈ મૂલમન્ત્રં સમર્પયેત્ ॥ 16

તચ્છાસ્ત્રદીક્ષિતો હ્યેષ નિર્યન્ત્રાચારશઙ્કિતઃ ।
ન મુખ્યે યોગ્ય ઇત્યન્યસેવાતઃ સ્યાત્તુ યોગ્યતા ॥ 17

સાધકસ્ય બુભુક્ષોસ્તુ સાધકીભાવિનો@પિવા ।
પુષ્પપાતવશાત્સિદ્ધો મન્ત્રો@ર્પ્યઃ સાધ્યસિદ્ધયે ॥ 18

વિતતે ગુણભૂતે વા વિધૌ દિષ્ટે પુનર્ગુરુઃ ।
જ્ઞાત્વાસ્મૈ યોગ્યતાં સારં સંક્ષિપ્તં વિધિમાચરેત્ ॥ 19

તત્રૈષ નિયમો યદ્યન્માન્ત્રં રૂપં ન તદ્ગુરુઃ ।
લિખિત્વા પ્રથયેચ્છિષ્યે વિશેષાદૂર્ધ્વશાસને ॥ 20

મન્ત્રા વર્ણાત્મકાસ્તે ચ પરામર્શાત્મકાઃ સચ ।
ગુરુસંવિદભિન્નશ્વેત્સંક્રામેત્સા તતઃ શિશૌ ॥ 21

લિપિસ્થિતસ્તુ યો મન્ત્રો નિર્વીર્યઃ સો@ત્ર કલ્પિતઃ ।
સંકેતબલતો નાસ્ય પુસ્તકાત્પ્રથતે મહઃ ॥ 22

પુસ્તકાધીતવિદ્યાશ્ચેત્યુક્તં સિદ્ધામતે તતઃ ।
યે તુ પુસ્તકલબ્ધે@પિ મન્ત્રે વીર્યં પ્રજાનતે ॥ 23

તે ભૈરવીયસંસ્કારાઃ પ્રોક્તાઃ સાંસિદ્ધિકા ઇતિ ।
ઇતિ જ્ઞાત્વા ગુરુઃ સમ્યક્ પરમાનન્દઘૂર્ણિતઃ ॥ 24

તાદૃશે તાદૃશે ધામ્નિ પૂજયિત્વા વિધિં ચરેત્ ।
યથાન્યશિષ્યાનુષ્ઠાનં નાન્યશિષ્યેણ બુધ્યતે ॥ 25

તથા કુર્યાદ્ગુરુર્ગુપ્તિહાનિર્દોષવતી યતઃ ।
દેવીનાં ત્રિતયં શુદ્ધં યદ્વા યામલયોગતઃ ॥ 26

દેવીમેકામથો શુદ્ધાં વદેદ્વા યામલાત્મિકામ્ ।
તત્ર મન્ત્રં સ્ફુટં વક્ત્રાદ્ગુરુણોપાંશુ ચોદિતમ્ ॥ 27

અવધાર્યા પ્રવૃત્તેસ્તમભ્યસ્યેન્મનસા સ્વયમ્ ।
તતઃ સુશિક્ષિતાં સ્થાનદેહાન્તઃશોધનત્રયીમ્ ॥ 28

ન્યાસં ધ્યાનં જપં મુદ્રાં પૂજાં કુર્યાત્પ્રયત્નતઃ ।
તત્ર પ્રભાતે સંબુધ્ય સ્વેષ્ટાં પ્રાગ્દેવતાં સ્મરેત્ ॥ 29

કૃતાવશ્યકકર્તવ્યઃ શુદ્ધો ભૂત્વા તતો ગૃહમ્ ।
આશ્રિત્યોત્તરદિગ્વક્ત્રઃ સ્થાનદેહાન્તરત્રયે ॥ 30

શુદ્ધિં વિધાય મન્ત્રાણાં યથાસ્થાનં નિવેશનમ્ ।
મુદ્રાપ્રદર્શનં ધ્યાનં ભેદાભેદસ્વરૂપતઃ ॥ 31

દેહાસુધીવ્યોમભૂષુ મનસા તત્ર ચાર્ચનમ્ ।
જપં ચાત્ર યથાશક્તિ દેવાયૈતન્નિવેદનમ્ ॥ 32

તન્મયીભાવસિદ્ધ્યર્થં પ્રતિસન્ધ્યં સમાચરેત્ ।
અન્યે તુ પ્રાગુદક્પશ્ચાદ્દશદિક્ષુ ચતુષ્ટયીમ્ ॥ 33

સન્ધ્યાનામાહુરેતચ્ચ તાન્ત્રિકીયં ન નો મતમ્ ।
યાસૌ કાલાધિકારે પ્રાક્ સન્ધ્યા પ્રોક્તા ચતુષ્ટયી ॥ 34

તામેવાન્તઃ સમાધાય સાન્ધ્યં વિધિમુપાચરેત્ ।
સન્ધ્યાચતુષ્ટયીકૃત્યમેકસ્યામથવા શિશુઃ ॥ 35

કુર્યાત્સ્વાધ્યાયવિજ્ઞાનગુરુકૃત્યાદિતત્પરઃ ।
સન્ધ્યાધ્યાનોદિતાનન્તતન્મયીભાવયુક્તિતઃ ॥ 36

તત્સંસ્કારવશાત્સર્વં કાલં સ્યાત્તન્મયો હ્યસૌ ।
તતો યથેષ્ટકાલે@સૌ પૂજાં પુષ્પાસવાદિભિઃ ॥ 37

સ્થણ્ડિલાદૌ શિશુઃ કુર્યાદ્વિભવાદ્યનુરૂપતઃ ।
સુશુદ્ધઃ સન્વિધિં સર્વં કૃત્વાન્તરજપાન્તકમ્ ॥ 38

અર્ઘપાત્રં પુરા યદ્વદ્વિધાય સ્વેષ્ટમન્ત્રતઃ ।
તેન સ્થણ્ડિલપુષ્પાદિ સર્વં સંપ્રોક્ષયેદ્બુધઃ ॥ 39

તતસ્તત્રૈવ સંકલ્પ્ય દ્વારાસનગુરુક્રમમ્ ।
પૂજયેચ્છિવતાવિષ્ટઃ સ્વદેહાર્ચાપુરઃસરમ્ ॥ 40

તતસ્તત્સ્થણ્ડિલં વીધ્રવ્યોમસ્ફટિકનિર્મલમ્ ।
બોધાત્મકં સમાલોક્ય તત્ર સ્વં દેવતાગણમ્ ॥ 41

પ્રતિબિમ્બતયા પશ્યેદ્બિમ્બત્વેન ચ બોધતઃ ।
એતદાવાહનં મુખ્યં વ્યજનાન્મરુતામિવ ॥ 42

સર્વગો@પિ મરુદ્યદ્વદ્વ્યજનેનોપજીવિતઃ ।
અર્થકૃત્સર્વગં મન્ત્રચક્રં રૂઢેસ્તથા ભવેત્ ॥ 43

ચતુષ્કપઞ્ચાશિકયા તદેતત્તત્ત્વમુચ્યતે ।
શ્રીનિર્મર્યાદશાસ્ત્રે ચ તદેતદ્વિભુનોદિતમ્ ॥ 44

દેવઃ સર્વગતો દેવ નિર્મર્યાદઃ કથં શિવઃ ।
આવાહ્યતે ક્ષમ્યતે વેત્યેવંપૃષ્ટો@બ્રવીદ્વિભુઃ ॥ 45

વાસનાવાહ્યતે દેવિ વાસના ચ વિસૃજ્યતે ।
પરમાર્થેન દેવસ્ય નાવાહનવિસર્જને ॥ 46

આવાહિતો મયા દેવઃ સ્થણ્ડિલે ચ પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
પૂજિતઃ સ્તુત ઇત્યેવં હૃષ્ટ્વા દેવં વિસર્જયેત્ ॥ 47

પ્રાણિનામપ્રબુદ્ધાનાં સન્તોષજનનાય વૈ ।
આવાહનાદિકં તેષાં પ્રવૃત્તિઃ કથમન્યથા ॥ 48

કાલેન તુ વિજાનન્તિ પ્રવૃત્તાઃ પતિશાસને ।
અનુક્રમેણ દેવસ્ય પ્રાપ્તિં ભુવનપૂર્વિકામ્ ॥ 49

જ્ઞાનદીપદ્યુતિધ્વસ્તસમસ્તાજ્ઞાનસઞ્ચયાઃ ।
કુતો વાનીયતે દેવઃ કુત્ર વા નીયતે@પિ સઃ ॥ 50

સ્થૂલસૂક્ષ્માદિભેદેન સ હિ સર્વત્ર સંસ્થિતઃ ।
આવાહિતે મન્ત્રગણે પુષ્પાસવનિવેદનૈઃ ॥ 51

ધૂપૈશ્ચ તર્પણં કાર્યં શ્રદ્ધાભક્તિબલોચિતૈઃ ।
દીપ્તાનાં શક્તિનાદાદિમન્ત્રાણામાસવૈઃ પલૈઃ ॥ 52

રક્તૈઃ પ્રાક્ તર્પણ પશ્ચાત્ પુષ્પધૂપાદિવિસ્તરૈઃ ।
આગતસ્ય તુ મન્ત્રસ્ય ન કુર્યાત્તર્પણં યદિ ॥ 53

હરત્યર્ધશરીરં સ ઇત્યુક્તં કિલ શમ્ભુના ।
યદ્યદેવાસ્ય મનસિ વિકાસિત્વં પ્રયચ્છતિ ॥ 54

તેનૈવ કુર્યાત્પૂજાં સ ઇતિ શમ્ભોર્વિનિશ્ચયઃ ।
સાધકાનાં બુભુક્ષૂણાં વિધિર્નિયતિયન્ત્રિતઃ ॥ 55

મુમુક્ષૂણાં તત્ત્વવિદાં સ એવ તુ નિરર્ગલઃ ।
કાર્યે વિશેષમાધિત્સુર્વિશિષ્ટં કારણં સ્પૃશેત્ ॥ 56

રક્તકર્પાસતૂલેચ્છુસ્તુલ્યતદ્બીજપુઞ્જવત્ ।
સન્તિ ભોગે વિશેષાશ્ચ વિચિત્રાઃ કારણેરિતાઃ ॥ 57

દેશકાલાનુસન્ધાનગુણદ્રવ્યક્રિયાદિભિઃ ।
સ્વલ્પા ક્રિયા ભૂયસી વા હૃદયાહ્લાદદાયિભિઃ ॥ 58

બાહ્યૈઃ સંકલ્પજૈર્વાપિ કારકૈઃ પરિકલ્પિતા ।
મુમુક્ષોર્ન વિશેષાય નૈઃશ્રેયસવિધિં પ્રતિ ॥ 59

નહિ બ્રહ્મણિ શંસન્તિ બાહુલ્યાલ્પત્વદુર્દશાઃ ।
ચિતઃ સ્વાતન્ત્ર્યસારત્વાત્ તસ્યાનન્દઘનત્વતઃ ॥ 60

ક્રિયા સ્યાત્તન્મયીભૂત્યૈ હૃદયાહ્લાદદાયિભિઃ ।
શિવાભેદભરાદ્ભાવવર્ગઃ શ્ચ્યોતતિ યં રસમ્ ॥ 61

તમેવ પરમે ધામ્નિ પૂજનાયાર્પયેદ્બુધઃ ।
સ્તોત્રેષુ બહુધા ચૈતન્મયા પ્રોક્તં નિજાહ્નિકે ॥ 62

અધિશય્ય પારમાર્થિકભાવપ્રસરપ્રકાશમુલ્લસતિ ।
યા પરમામૃતદૃક્ ત્વાં તયાર્ચયન્તે રહસ્યવિદઃ ॥ 63

કૃત્વાધારધરાં ચમત્કૃતિરસપ્રોક્ષાક્ષણક્ષાલિતામાત્તૈર્માનસતઃ સ્વભાવકુસુમૈઃ સ્વામોદસન્દોહિભિઃ ।
આનન્દામૃતનિર્ભરસ્વહૃદયાનર્ઘાર્ઘપાત્રક્રમાત્ ત્વાં દેવ્યા સહ દેહદેવસદને દેવાર્ચયે@હર્નિશમ્ ॥ 64

નાનાસ્વાદરસામિમાં ત્રિજગતીં હૃચ્ચક્રયન્ત્રાર્પિતામૂર્ધ્વાધ્યસ્તવિવેકગૌરવભરાન્નિષ્પીડ્ય નિઃષ્યન્દિતમ્ ।
યત્સંવિત્પરમામૃતં મૃતિજરાજન્માપહં જૃમ્ભતે તેન ત્વાં હવિષા પરેણ પરમે સંતર્પયે@હર્નિશમ્ ॥ 65

ઇતિ શ્લોકત્રયોપાત્તમર્થમન્તર્વિભાવયન્ ।
યેન કેનાપિ ભાવેન તર્પયેદ્દેવતાગણમ્ ॥ 66

મુદ્રાં પ્રદર્શયેત્પશ્ચાન્મનસા વાપિ યોગતઃ ।
વચસા મન્ત્રયોગેન વપુષા સંનિવેશતઃ ॥ 67

કૃત્વા જપં તતઃ સર્વં દેવતાયૈ સમર્પયેત્ ।
તચ્ચોક્તં કર્તૃતાતત્ત્વનિરૂપણવિધૌ પુરા ॥ 68

તતો વિસર્જનં કાર્યં બોધૈકાત્મ્યપ્રયોગતઃ ।
કૃત્વા વા વહ્નિગાં મન્ત્રતૃપ્તિં પ્રોક્તવિધાનતઃ ॥ 69

દ્વારપીઠગુરુવ્રાતસમર્પિતનિવેદનાત્ ।
ઋતે@ન્યત્સ્વયમશ્નીયાદગાધે@મ્ભસ્યથ ક્ષિપેત્ ॥ 70

પ્રાણિનો જલજાઃ પૂર્વદીક્ષિતાઃ શમ્ભુના સ્વયમ્ ।
વિધિના ભાવિના શ્રીમન્મીનનાથાવતારિણા ॥ 71

માર્જારમૂષિકાદ્યૈર્યદદીક્ષૈશ્ચાપિ ભક્ષિતમ્ ।
તચ્છઙ્કાતઙ્કદાનેન વ્યાધયે નરકાય ચ ॥ 72

અતસ્તત્ત્વવિદા ધ્વસ્તશઙ્કાતઙ્કો@પિ પણ્ડિતઃ ।
પ્રકટં નેદૃશં કુર્યાલ્લોકાનુગ્રહવાઞ્છયા ॥ 73

શ્રીમન્મતમહાશાસ્ત્રે તદુક્તં વિભુના સ્વયમ્ ।
સ્વયં તુ શઙ્કાસઙ્કોચનિષ્કાસનપરાયણઃ ॥ 74

ભવેત્તથા યથાન્યેષાં શઙ્કા નો મનસિ સ્ફુરેત્ ।
માર્જયિત્વા તતઃ સ્નાનં પુષ્પેણાથ પ્રપૂજયેત્ ॥ 75

પુષ્પાદિ સર્વં તત્સ્થં તદગાધામ્ભસિ નિક્ષિપેત્ ।
ઉક્તઃ સ્થણ્ડિલયાગો@યં નિત્યકર્મણિ શમ્ભુના ॥ 76