તન્ત્રાલોક · અધ્યાય 19

અથ સદ્યઃસમુત્ક્રાન્તિપ્રદા દીક્ષા નિરૂપ્યતે ।
તત્ક્ષણાચ્ચોપભોગાદ્વા દેહપાતે શિવં વ્રજેત્ ।
ઇત્યુક્ત્યા માલિનીશાસ્ત્રે સૂચિતાસૌ મહેશિના ॥ 1

દેહપાતે સમીપસ્થે શક્તિપાતસ્ફુટત્વતઃ ।
આસાદ્ય શાંકરીં દીક્ષાં તસ્માદ્દીક્ષાક્ષણાત્પરમ્ ॥ 2

શિવં વ્રજેદિત્યર્થો@ત્ર પૂર્વાપરવિવેચનાત્ ।
વ્યાખ્યાતઃ શ્રીમતાસ્માકં ગુરુણા શમ્ભુમૂર્તિના ॥ 3

યદા હ્યાસન્નમરણે શક્તિપાતઃ પ્રજાયતે ।
તત્ર મન્દે@થ ગુર્વાદિસેવયાયુઃ ક્ષયં વ્રજેત્ ॥ 4

અથવા બન્ધુમિત્રાદિદ્વારા સાસ્ય વિભોઃ પતેત્ ।
પૂર્વં વા સમયી નૈવ પરાં દીક્ષામવાપ્તવાન્ ॥ 5

આપ્તદીક્ષો@પિ વા પ્રાણાઞ્જિહાસુઃ ક્લેશવર્જિતમ્ ।
અન્ત્યાન્ગુરુસ્તદા કુર્યાત્સદ્ય+ઉત્ક્રાન્તિદીક્ષણમ્ ॥ 6

નત્વપક્વમલે નાપિ શેષકાર્મિકવિગ્રહે ।
કુર્યાદુત્ક્રમણં શ્રીમદ્ગહ્વરે ચ નિરૂપિતમ્ ॥ 7

દૃષ્ટ્વા શિષ્યં જરાગ્રસ્તં વ્યાધિના પરિપીડિતમ્ ।
ઉત્ક્રમય્ય તતસ્ત્વેનં પરતત્ત્વે નિયોજયેત્ ॥ 8

વિશેષણવિશેષ્યત્વે કામચારવિધાનતઃ ।
પૂર્વોક્તમર્થજાતં શ્રીશમ્ભુનાત્ર નિરૂપિતમ્ ॥ 9

વિધિં પૂર્વોદિતં સર્વં કૃત્વા સમયશુદ્ધિતઃ ।
ક્ષુરિકામસ્ય વિન્યસ્યેજ્જ્વલન્તીં મર્મકર્તરીમ્ ॥ 10

કૃત્વા પૂર્વોદિતં ન્યાસં કાલાનલસમપ્રભમ્ ।
સંહૃતિક્રમતઃ સાર્ધં સૃક્છિન્દિયુગલેન તુ ॥ 11

આગ્નેયીં ધારણાં કૃત્વા સર્વમર્મપ્રતાપનીમ્ ।
પૂરયેદ્વાયુના દેહમઙ્ગુષ્ઠાન્મસ્તકાન્તકમ્ ॥ 12

તમુત્કૃષ્ય તતો@ઙ્ગુષ્ઠાદૂર્ધ્વાન્તં વક્ષ્યમાણયા ।
કૃન્તેન્મર્માણિ રન્ધ્રાન્તાત્ કાલરાત્ર્યા વિસર્જયેત્ ॥ 13

અનેન ક્રમયોગેન યોજિતો હુતિવર્જિતઃ ।
સમય્યપ્યેતિ તાં દીક્ષામિતિ શ્રીમાલિનીમતે ॥ 14

ષોડશાધારષટ્ચક્રલક્ષ્યત્રયખપઞ્ચકાત્ ।
ક્વચિદન્યતરત્રાથ પ્રાગુક્તપશુકર્મવત્ ॥ 15

પ્રવિશ્ય મૂલં કન્દાદેશ્છિન્દન્નૈક્યવિભાવનાત્ ।
પૂર્ણાહુતિપ્રયોગેણ સ્વેષ્ટે ધામ્નિ નિયોજયેત્ ॥ 16

જ્ઞાનત્રિશૂલં સંદીપ્તં દીપ્તચક્રત્રયોજ્જ્વલમ્ ।
ચિન્તયિત્વામુના તસ્ય વેદનં બોધનં ભ્રમમ્ ॥ 17

દીપનં તાડનં તોદં ચલનં ચ પુનઃ પુનઃ ।
કન્દાદિચક્રગં કુર્યાદ્વિશેષેણ હૃદમ્બુજે ॥ 18

દ્વાદશાન્તે તતઃ કૃત્વા બિન્દુયુગ્મગતે ક્ષિપેત્ ।
નિર્લક્ષ્યે વા પરે ધામ્નિ સંયુક્તઃ પરમેશ્વરઃ ॥ 19

ન તસ્ય કુર્યાત્સંસ્કારં કંચિદિત્યાહ ગહ્વરે ।
દેવઃ કિમસ્ય પૂર્ણસ્ય શ્રાદ્ધાદ્યૈરિતિ ભાવિતઃ ॥ 20

શ્રીમદ્દીક્ષોત્તરે ત્વેષ વિધિર્વહ્નિપુટીકૃતઃ ।
હંસઃ પુમાનધસ્તસ્ય રુદ્રબિન્દુસમન્વિતઃ ॥ 21

શિષ્યદેહે નિયોજ્યૈતદનુદ્વગ્નઃ શતં જપેત્ ।
ઉત્ક્રમ્યોર્ધ્વનિમેષેણ શિષ્ય ઇત્થં પરં વ્રજેત્ ॥ 22

એષ એવ વિધિઃ શ્રીમત્સિદ્ધયોગીશ્વરીમતે ।
ઇયમુત્ક્રામણી દીક્ષા કર્તવ્યા યોગિનો ગુરોઃ ॥ 23

અનભ્યસ્તપ્રાણચારઃ કથમેનાં કરિષ્યતિ ।
વક્ષ્યમાણાં બ્રહ્મવિદ્યાં સકલાં નિષ્કલોમ્ભિતામ્ ॥ 24

કર્ણે@સ્ય વા પઠેદ્ભૂયો ભૂયો વાપ્યથ પાઠયેત્ ।
સ્વયં ચ કર્મ કુર્વીત તત્ત્વશુદ્ધ્યાદિકં ગુરુઃ ॥ 25

મન્ત્રક્રિયાબલાત્પૂર્ણાહુત્યેત્થં યોજયેત્પરે ।
યોગાભ્યાસમકૃત્વાપિ સદ્ય+ઉત્ક્રાન્તિદાં ગુરુઃ ॥ 26

જ્ઞાનમન્ત્રક્રિયાધ્યાનબલાત્કર્તું ભવેત્પ્રભુઃ ।
અનયોત્ક્રમ્યતે શિષ્યો બલાદેવૈકકં ક્ષણમ્ ॥ 27

કાલસ્યોલ્લઙ્ઘ્ય ભોગો હિ ક્ષણિકો@સ્યાસ્તુ કિં તતઃ ।
સદ્ય+ઉત્ક્રાન્તિદા ચાન્યા યસ્યાં પૂર્ણાહુતિં તદા ॥ 28

દદ્યાદ્યદાસ્ય પ્રાણાઃ સ્યુર્ધ્રુવં નિષ્ક્રમણેચ્છવઃ ।
વિનાપિ ક્રિયયા ભાવિબ્રહ્મવિદ્યાબલાદ્ગુરુઃ ॥ 29

કર્ણજાપપ્રયોગેણ તત્ત્વકઞ્ચુકજાલતઃ ।
નિઃસારયન્યથાભીષ્ટે સકલે નિષ્કલે દ્વયે ॥ 30

તત્ત્વે વા યત્ર કુત્રાપિ યોજયેત્પુદ્ગલં ક્રમાત્ ।
સમયી પુત્રકો વાપિ પઠેદ્વિદ્યામિમાં તથા ॥ 31

તત્પાઠાત્તુ સમય્યુક્તાં રુદ્રાંશાપત્તિમશ્નુતે ।
એતૌ જપે ચાધ્યયને યસ્માદધિકૃતાવુભૌ ॥ 32

નાધ્યાપનોપદેશે વા સ એષો@ધ્યયનાદૃતે ।
પઠતોસ્ત્વનયોર્વસ્તુસ્વભાવાત્તસ્ય સા ગતિઃ ॥ 33

યથા નિષિદ્ધભૂતાદિકર્મા મન્ત્રં સ્મરન્સ્વયમ્ ।
આવિષ્ટે@પિ ક્વચિન્નૈતિ લોપં કર્તૃત્વવર્જનાત્ ॥ 34

યથા ચ વાચયઞ્શાસ્ત્રં સમયી શૂન્યવેશ્મનિ ।
ન લુપ્યતે તદન્તઃસ્થપ્રાણિવર્ગોપકારતઃ ॥ 35

તથા સ્વયં પઠન્નેષ વિદ્યાં વસ્તુસ્વભાવતઃ ।
તસ્મિન્મુક્તે ન લુપ્યેત યતો કિંચિત્કરો@ત્ર સઃ ॥ 36

નનુ ચાદીક્ષિતાગ્રે સ નોચ્ચરેચ્છાસ્ત્રપદ્ધતિમ્ ॥ 37

હન્ત કુડ્યાગ્રતો@પ્યસ્ય નિષેધસ્ત્વથ કથ્યતે ।
પર્યુદાસેન યઃ શ્રોતુમવધારયિતું ક્ષમઃ ॥ 38

સ એવાત્ર નિષિદ્ધો નો કુડ્યકીટપતત્રિણઃ ।
તર્હિ પાષાણતુલ્યો@સૌ વિલીનેન્દ્રિયવૃત્તિકઃ ॥ 39

તસ્યાગ્રે પઠતસ્તસ્ય નિષેધોલ્લઙ્ઘના કથમ્ ।
સ તુ વસ્તુસ્વભાવેન ગલિતાક્ષો@પિ બુધ્યતે ॥ 40

અક્ષાનપેક્ષયૈવાન્તશ્ચિચ્છક્ત્યા સ્વપ્રકાશયા ।
પ્રાગ્દેહં કિલ તિત્યક્ષુર્નોત્તરં ચાધિતષ્ઠિવાન્ ॥ 41

મધ્યે પ્રબોધકબલાત્ પ્રતિબુધ્યેત્ પુદ્ગલઃ ।
મન્ત્રાઃ શબ્દમયાઃ શુદ્ધવિમર્શાત્મતયા સ્વયમ્ ॥ 42

અર્થાત્મના ચાવભાન્તસ્તદર્થપ્રતિબોધકાઃ ।
તેનાસ્ય ગલિતાક્ષસ્ય પ્રબોધો જાયતે સ્વયમ્ ॥ 43

સ્વચિત્સમાનજાતીયમન્ત્રામર્શનસંનિધેઃ ।
યથા હ્યલ્પજવો વાયુઃ સજાતીયવિમિશ્રિતઃ ॥ 44

જવી તથાત્મા સંસુપ્તામર્શો@પ્યેવં પ્રબુધ્યતે ।
પ્રબુદ્ધઃ સ ચ સંજાતો ન ચાદીક્ષિત ઉચ્યતે ॥ 45

દીક્ષા હિ નામ સંસ્કારો ન ત્વન્યત્સો@સ્તિ ચાસ્ય હિ ।
અત એવ નિજં શાસ્ત્રં પઠતિ ક્વાપિ સામયે ॥ 46

તચ્છ્રુત્વા કો@પિ ધન્યશ્ચેન્મુચ્યતે નાસ્ય સા ક્ષતિઃ ।
શાસ્ત્રનિન્દાં મૈષ કાર્ષીદ્દ્વયોઃ પાતિત્યદાયિનીમ્ ॥ 47

ઇત્યેવંપરમેતન્નાદીક્ષિતાગ્રે પઠેદિતિ ।
યથા ચ સમયી કાષ્ઠે લોષ્ટે વા મન્ત્રયોજનામ્ ॥ 48

કુર્વંસ્તસ્મિંશ્ચલત્યેતિ ન લોપં તદ્વદત્ર હિ ।
યતો@સ્ય પ્રત્યયપ્રાપ્તિપ્રેપ્સોઃ સમયિનસ્તથા ॥ 49

પ્રવૃત્તસ્ય સ્વભાવેન તસ્મિન્મુક્તે ન વૈ ક્ષતિઃ ।
સાધકસ્તુ સદા સાધ્યે ફલે નિયતિયન્ત્રણાત્ ॥ 50

મક્ષિકાશ્રુતમન્ત્રો@પિ પ્રાયશ્ચિત્તૌચિતીં ચરેત્ ।
ઇત્થં સદ્યઃસમુત્ક્રાન્તિર્યોક્તા તામાજ્ઞયા ગુરોઃ ॥ 51

સમય્યાદિરપિ પ્રોક્તકાલે પ્રોક્તાર્થસિદ્ધયે ।
સ્વયં કુર્યાત્સમભ્યસ્તપ્રાણચારગમાગમઃ ॥ 52

અકૃતાધિકૃતિર્વાપિ ગુરુઃ સમયશુદ્ધયે ।
અધસ્તનપદાવસ્થો નતુ જ્ઞાનેદ્ધચેતનઃ ॥ 53

ઇતીયં સદ્ય+ઉત્ક્રાન્તિઃ સૂચિતા માલિનીમતે ।
સ્વયં વા ગુરુણા વાથ કાર્યત્વેન મહેશિના ॥ 54

સર્વં ભોગં વિરૂપં તુ મત્વા દેહં ત્યજેદ્યદિ ।
તદા તેન ક્રમેણાશુ યોજિતઃ સમયી શિવઃ ॥ 55

ઉક્તેયં સદ્ય+ઉત્ક્રાન્તિર્યા ગોપ્યા પ્રાણવદ્બુધૈઃ ॥ 56