તન્ત્રાલોક · અધ્યાય 14

તિરોભાવસ્વરૂપં તુ કથ્યમાનં વિવિચ્યતામ્ ।
સ્વભાવાત્ પરમેશાનો નિયત્યનિયતિક્રમમ્ ॥ 1

સ્પૃશન્પ્રકાશતે યેન તતઃ સ્વચ્છન્દ ઉચ્યતે ।
નિયતિં કર્મફલયોરાશ્રિત્યૈષ મહેશ્વરઃ ॥ 2

સૃષ્ટિસંસ્થિતિસંહારાન્વિધત્તે@વાન્તરસ્થિતીન્ ।
મહાસર્ગે પુનઃ સૃષ્ટિસંહારાનન્ત્યશાલિનિ ॥ 3

એકઃ સ દેવો વિશ્વાત્મા નિયતિત્યાગતઃ પ્રભુઃ ।
અવાન્તરે યા ચ સૃષ્ટિઃ સ્થિતિશ્ચાત્રાપ્યયન્ત્રિતમ્ ॥ 4

નોજ્ઝત્યેષ વપુસ્ત્યક્તનિયતિશ્ચ સ્થિતો@ત્ર તત્ ।
નિયત્યૈવ યદા ચૈષ સ્વરૂપાચ્છાદનક્રમાત્ ॥ 5

ભુઙ્ક્તે દુઃખવિમોહાદિ તદા કર્મફલક્રમઃ ।
ત્યક્ત્વા તુ નિયમં કાર્મં દુઃખમોહપરીતતામ્ ॥ 6

બિભાસયિષુરાસ્તે@યં તિરોધાને@નપેક્ષકઃ ।
યથા પ્રકાશસ્વાતન્ત્ર્યાત્ પ્રતિબુદ્ધો@પ્યબુદ્ધવત્ ॥ 7

આસ્તે તદ્વદનુત્તીર્ણો@પ્યુત્તીર્ણ ઇવ ચેષ્ટતે ।
યથા ચ બુદ્ધસ્તાં મૂઢચેષ્ટાં કુર્વન્નપિ દ્વિષન્ ॥ 8

હૃદ્યાસ્તે મૂઢ એવં હિ પ્રબુદ્ધાનાં વિચેષ્ટિતમ્ ।
શ્રીવિદ્યાધિપતિશ્ચાહ માનસ્તોત્રે તદીદૃશમ્ ॥ 9

યે યૌષ્માકે શાસનમાર્ગે કૃતદીક્ષાઃ સંગચ્છન્તો મોહવશાદ્વિપ્રતિપત્તિમ્ ।
નૂનં તેષા નાસ્તિ ભવદ્ભાનુનિયોગઃ સઙ્કોચઃ કિં સૂર્યકરૈસ્તામરસાનામ્ ॥ 10

જ્ઞાતજ્ઞેયા ધાતૃપદસ્થા અપિ સન્તો યે ત્વન્માર્ગાત્કાપથગાસ્તે@પિ ન સમ્યક ।
પ્રાયસ્તેષાં લૈઙ્ગિકબુદ્ધ્યાદિસમુત્થો મિથ્યાબોધઃ સર્પવસાદીપજકલ્પઃ ॥ 11

યસ્માદ્વિદ્ધં સૂતકમુખ્યેન નુ તામ્રં તદ્યદ્ભૂયઃ સ્વાં પ્રકૃતિં નો સમુપેયાત્ ।
નો તૈઃ પીતં ભૂતલસંસ્થૈરમૃતં તદ્યેષાં તૃટ્ક્ષુદ્દુઃખવિબાધાઃ પુનરસ્મિન્ ॥ 12

તતઃ પ્રબુદ્ધચેષ્ટાસૌ મન્ત્રચર્યાર્ચનાદિકા ।
દ્વેષેદ્ધાન્તર્દહત્યેનં દાહઃ શઙ્કૈવ સા યતઃ ॥ 13

ન ચાસ્ય કર્મમહિમા તાદૃગ્યેનેત્થમાસ્ત સઃ ।
કિં હિ તત્કર્મ કસ્માદ્વા પૂર્વેણાત્ર સમો વિધિઃ ॥ 14

તસ્માત્સા પરમેશેચ્છા યયાયં મોહિતસ્તથા ।
અનન્તકાલસંવેદ્યદુઃખપાત્રત્વમીહતે ॥ 15

તત્રાપિ ચેચ્છાવૈચિત્ર્યાદિહામુત્રોભયાત્મકઃ ।
દુઃખસ્યાપિ વિભેદો@સ્તિ ચિરશૈઘ્ર્યકૃતસ્તથા ॥ 16

કાલકામાન્ધકાદીનાં પૌલસ્ત્યપુરવાસિનામ્ ।
તથાન્યેષાં તિરોભાવસ્તાવદ્દુઃખો હ્યમુત્ર ચ ॥ 17

અન્યો@પિ ચ તિરોભાવઃ સમયોલ્લઙ્ઘનાત્મકઃ ।
યદુક્તં પરમેશેન શ્રીમદાનન્દગહ્વરે ॥ 18

સમયોલ્લઙ્ઘનાદ્દેવિ ક્રવ્યાદત્વં શતં સમાઃ ।
તત્રાપિ મન્દતીવ્રાદિભેદાદ્બહુવિધઃ ક્રમઃ ॥ 19

સ્વાતન્ત્ર્યાચ્ચ મહેશસ્ય તિરોભૂતો@પ્યસૌ સ્વયમ્ ।
પરદ્વારેણ વાભ્યેતિ ભૂયો@નુગ્રહમપ્યલમ્ ॥ 20

ભૂયો@નુગ્રહતઃ પ્રાયશ્ચિત્તાદ્યાચરણે સતિ ।
અનુસારેણ દીક્ષાદૌ કૃતે સ્યાચ્છિવતામયઃ ॥ 21

તિરોભૂતઃ પરેતાસુરપિ બન્ધુસુહૃદ્ગુરૂન્ ।
આલમ્બ્ય શક્તિપાતેન દીક્ષાદ્યૈરનુગૃહ્યતે ॥ 22

તત્રાપિ કાલશીઘ્રત્વચિરત્વાદિવિભેદતામ્ ।
તથૈતિ શક્તિપાતો@સૌ યેનાયાતિ શિવાત્મતામ્ ॥ 23

ઇત્થં સૃષ્ટિસ્થિતિધ્વંસતિરોભાવમનુગ્રહઃ ।
ઇતિ પઞ્ચસુ કર્તૃત્વં શિવત્વં સંવિદાત્મનઃ ॥ 24

પઞ્ચકૃત્યસ્વતન્ત્રત્વસંપૂર્ણસ્વાત્મમાનિનઃ ।
યોગિનો@ર્ચાજપધ્યાનયોગાઃ સંસ્યુઃ સદોદિતાઃ ॥ 25

ઐન્દ્રજાલિકવૃત્તાન્તે ન રજ્યેત કદાચન ।
સાદાશિવો@પિ યો ભોગો બન્ધઃ સો@પ્યુચિતાત્મનામ્ ॥ 26

જ્ઞાતૃત્વમેવ શિવતા સ્વાતન્ત્ર્યં તદિહોચ્યતે ।
કુલાલવત્તુ કર્તૃત્વં ન મુખ્યં તદધિષ્ઠિતેઃ ॥ 27

ઇતિ જ્ઞાત્વા ગ્રહીતવ્યા નૈવ જાત્વપિ ખણ્ડના ।
શિવો@હં ચેન્મદિચ્છાનુવર્તિ કિં ન જગત્ત્વિતિ ॥ 28

મમેચ્છામનુવર્તન્તામિત્યત્રાહંવિદિ સ્ફુરેત્ ।
શિવો વા પરમેશાનો દેહાદિરથ નિર્મિતઃ ॥ 29

શિવસ્ય તાવદસ્ત્યેતદ્દેહસ્ત્વેષ તથા ત્વયા ।
કૃતઃ કાન્યા દેહતાસ્ય તત્કિં સ્યાદ્વાચ્યતાપદમ્ ॥ 30

ઉક્તં ચ સિદ્ધસન્તાનશ્રીમદૂર્મિમહાકુલે ।
પવનભ્રમણપ્રાણવિક્ષેપાદિકૃતશ્રમાઃ ॥ 31

કુહકાદિષુ યે ભ્રાન્તાસ્તે ભ્રાન્તાઃ પરમે પદે ।
સર્વત્ર બહુમાનેન યાપ્યુત્ક્રાન્તિર્વિમુક્તયે ॥ 32

પ્રોક્તા સા સારશાસ્ત્રેષુ ભોગોપાયતયોદિતા ।
યદિ સર્વગતા દેવો વદોત્ક્રમ્ય ક્વ યાસ્યતિ ॥ 33

અથાસર્વગતસ્તર્હિ ઘટતુલ્યસ્તદા ભવેત્ ।
ઉત્ક્રાન્તિવિધિયોગો@યમેકદેશેન કથ્યતે ॥ 34

નિરંશે શિવતત્ત્વે તુ કથમુત્ક્રાન્તિસંગતિઃ ।
યથા ધરાદૌ વાય્વન્તે ભૃગ્વમ્બ્વગ્ન્યુપવાસકૈઃ ॥ 35

આત્મનો યોજનં વ્યોમ્નિ તદ્વદુત્ક્રાન્તિવર્તના ।
તસ્માન્નોત્ક્રમયેજ્જીવં પરતત્ત્વસમીહયા ॥ 36

શ્રીપૂર્વશાસ્ત્રે તૂક્તં યદુત્ક્રાન્તેર્લક્ષણં ન તત્ ।
મુક્ત્યુપાયતયા કિંતુ ભોગહાન્યૈ તથૈષણાત્ ॥ 37

જપધ્યાનાદિસંસિદ્ધઃ સ્વાતન્ત્ર્યાચ્છક્તિપાતતઃ ।
ભોગં પ્રતિ વિરક્તશ્ચેદિત્થં દેહં ત્યજેદિતિ ॥ 38

સ્વચ્છન્દમૃત્યોરપિ યદ્ ભીષ્માદેઃ શ્રૂયતે કિલ ।
ભોગવૈરસ્યસંપ્રાપ્તૌ જીવિતાન્તોપસર્પણમ્ ॥ 39

યોગમન્ત્રામૃતદ્રવ્યવરાદ્યૈઃ સિદ્ધિભાક્તનુઃ ।
હાતું નહ્યન્યથા શક્યા વિનોક્તક્રમયોગતઃ ॥ 40

ઉક્તં ચ માલિનીતન્ત્રે પરમેશેન તાદૃશમ્ ।
સર્વમપ્યથવા ભોગં મન્યમાનો વિરૂપકમ્ ॥ 41

ઇત્યાદિ વદતા સર્વૈરલક્ષ્યાન્તઃસતત્ત્વકમ્ ।
એવં સૃષ્ટ્યાદિકર્તવ્યસ્વસ્વાતન્ત્ર્યોપદેશનમ્ ॥ 42

યત્સૈવ મુખ્યદીક્ષા સ્યાચ્છિષ્યસ્ય શિવદાયિની ।
ઉક્તં શ્રીનિશિચારે ચ ભૈરવીયેણ તેજસા ॥ 43

વ્યાપ્તં વિશ્વં પ્રપશ્યન્તિ વિકલ્પોજ્ઝિતચેતસઃ ।
વિકલ્પયુક્તચિત્તસ્તુ પિણ્ડપાતાચ્છિવં વ્રજેત્ ॥ 44

બાહ્યદીક્ષાદિયોગેન ચર્યાસમયકલ્પનૈઃ ।
અવિકલ્પસ્તથાદ્યૈવ જીવન્મુક્તો ન સંશયઃ ॥ 45

સંસારજીર્ણતરુમૂલકલાપકલ્પસંકલ્પસાન્તરતયા પરમાર્થવહ્નેઃ ।
સ્યુર્વિસ્ફુલિઙ્ગકણિકા અપિ ચેત્તદન્તે દેદીપ્યતે વિમલબોધહુતાશરાશિઃ ॥ 46

ઇત્થં દીક્ષોપક્રમો@યં દર્શિતઃ શાસ્ત્રસંમતઃ ।