તૈત્તિરીયસંહિતા · અધ્યાય 4.6

4.6 પ્રપાઠક:

4.6.1 અનુવાક 1 પરિષેચનાદિમન્ત્રાઃ
1 અશ્મન્ન્ ઊર્જમ્ પર્વતે શિશ્રિયાણાં વાતે પર્જન્યે વરુણસ્ય શુષ્મે । અદ્ભ્ય ઓષધીભ્યો વનસ્પતિભ્યો ઽધિ સમ્ભૃતાં તાં ન ઇષમૂર્જં ધત્ત મરુતઃ સꣳરરાણાઃ ॥ અશ્મꣳસ્ તે ક્ષુદ્ અમું તે શુગ્ ઋચ્છતુ યં દ્વિષ્મઃ સમુદ્રસ્ય ત્વાઽવાકયાગ્ને પરિ વ્યયામસિ । પાવકો અસ્મભ્યꣳ શિવો ભવ ॥ હિમસ્ય ત્વા જરાયુણાગ્ને પરિ વ્યયામસિ । પાવકો અસ્મભ્યꣳ શિવો ભવ ॥ ઉપ
2 જ્મન્ન્ ઉપ વેતસે ઽવત્તરં નદીષ્વ્ આ । અગ્ને પિત્તમ્ અપામ્ અસિ ॥ મણ્ડૂકિ તાભિર્ આ ગહિ સેમં નો યજ્ઞમ્ । પાવકવર્ણꣳ શિવં કૃધિ ॥ પાવક આ ચિતયન્ત્યા કૃપા । ક્ષામન્ રુરુચ ઉષસો ન ભાનુના ॥ તૂર્વન્ ન યામન્ન્ એતશસ્ય નૂ રણ આ યો ઘૃણે । ન તતૃષાણો અજરઃ ॥ અગ્ને પાવક રોચિષા મન્દ્રયા દેવ જિહ્વયા । આ દેવાન્
3 વક્ષિ યક્ષિ ચ ॥ સ નઃ પાવક દીદિવો ઽગ્ને દેવાꣳ ઇહા વહ । ઉપ યજ્ઞꣳ હવિશ્ ચ નઃ ॥ અપામ્ ઇદં ન્યયનꣳ સમુદ્રસ્ય નિવેશનમ્ । અન્યં તે અસ્મત્ તપન્તુ હેતયઃ પાવકો અસ્મભ્યꣳ શિવો ભવ ॥ નમસ્ તે હરસે શોચિષે નમસ્ તે અસ્ત્વ્ અર્ચિષે । અન્યં તે અસ્મત્ તપન્તુ હેતયઃ પાવકો અસ્મભ્યꣳ શિવો ભવ ॥ નૃષદે વડ
4 પ્સુષદે વડ્ વનસદે વડ્ બર્હિષદે વટ્ સુવર્વિદે વટ્ ॥ યે દેવા દેવાનાં યજ્ઞિયા યજ્ઞિયાનાꣳ સંવત્સરીણમ્ ઉપ ભાગમ્ આસતે । અહુતાદો હવિષો યજ્ઞે અસ્મિન્ત્ સ્વયં જુહુધ્વમ્ મધુનો ઘૃતસ્ય ॥ યે દેવા દેવેષ્વ્ અધિ દેવત્વમ્ આયન્ યે બ્રહ્મણઃ પુરએતારો અસ્ય । યેભ્યો નર્તે પવતે ધામ કિં ચન ન તે દિવો ન પૃથિવ્યા અધિ સ્નુષુ ॥ પ્રાણદા
5 અપાનદા વ્યાનદાશ્ ચક્ષુર્દા વર્ચોદા વરિવોદાઃ । અન્યં તે અસ્મત્ તપન્તુ હેતયઃ પાવકો અસ્મભ્યꣳ શિવો ભવ ॥ અગ્નિસ્ તિગ્મેન શોચિષા યꣳસદ્ વિશ્વં ન્ય્ અત્રિણમ્ । અગ્નિર્ નો વꣳસતે રયિમ્ ॥ સૈનાનીકેન સુવિદત્રો અસ્મે યષ્ટા દેવાꣳ આયજિષ્ઠઃ સ્વસ્તિ । અદબ્ધો ગોપા ઉત નઃ પરસ્પા અગ્ને દ્યુમદ્ ઉત રેવદ્ દિદીહિ ॥
4.6.2 અનુવાક 2 વૈશ્વકર્મણહોમૌ
1 ય ઇમા વિશ્વા ભુવનાનિ જુહ્વદ્ ઋષિર્ હોતા નિષસાદા પિતા નઃ । સ આશિષા દ્રવિણમ્ ઇચ્છમાનઃ પરમચ્છદો વર આ વિવેશ ॥ વિશ્વકર્મા મનસા યદ્ વિહાયા ધાતા વિધાતા પરમોત સંદૃક્ । તેષામ્ ઇષ્ટાનિ સમ્ ઇષા મદન્તિ યત્ર સપ્તર્ષીન્ પર એકમ્ આહુઃ ॥ યો નઃ પિતા જનિતા યો વિધાતા યો નઃ સતો અભ્ય્ આ સજ્ જજાન ।
2 યો દેવાનાં નામધા એક એવ તꣳ સમ્પ્રશ્નમ્ ભુવના યન્ત્ય્ અન્યા ॥ ત આયજન્ત દ્રવિણꣳ સમ્ અસ્મા ઋષયઃ પૂર્વે જરિતારો ન ભૂના । અસૂર્તા સૂર્તા રજસો વિમાને યે ભૂતાનિ સમકૃણ્વન્ન્ ઇમાનિ ॥ ન તં વિદાથ ય ઇદં જજાનાન્યદ્ યુષ્માકમ્ અન્તરમ્ ભવાતિ । નીહારેણ પ્રાવૃતા જલ્પ્યા ચાસુતૃપ ઉક્થશાસશ્ ચરન્તિ ॥ પરો દિવા પર એના
3 પૃથિવ્યા પરો દેવેભિર્ અસુરૈર્ ગુહા યત્ । કꣳ સ્વિદ્ ગર્ભં પ્રથમં દધ્ર આપો યત્ર દેવાઃ સમગચ્છન્ત વિશ્વે ॥ તમ્ ઇદ્ ગર્ભમ્ પ્રથમં દધ્ર આપો યત્ર દેવાઃ સમગચ્છન્ત વિશ્વે । અજસ્ય નાભાવ્ અધ્ય્ એકમ્ અર્પિતમ્ યસ્મિન્ન્ ઇદં વિશ્વમ્ ભુવનમ્ અધિ શ્રિતમ્ ॥ વિશ્વકર્મા હ્ય્ અજનિષ્ટ દેવ આદ્ ઇદ્ ગન્ધર્વો અભવદ્ દ્વિતીયઃ । તૃતીયઃ પિતા જનિતૌષધીના
4 મપાં ગર્ભં વ્યદધાત્ પુરુત્રા ॥ ચક્ષુષઃ પિતા મનસા હિ ધીરો ઘૃતમ્ એને અજનન્ નંનમાને । યદેદ્ અન્તા અદદૃꣳહન્ત પૂર્વ આદ્ ઇદ્ દ્યાવાપૃથિવી અપ્રથેતામ્ ॥ વિશ્વતશ્ચક્ષુર્ ઉત વિશ્વતોમુખો વિશ્વતોહસ્ત ઉત વિશ્વતસ્પાત્ । સમ્ બાહુભ્યાં નમતિ સમ્ પતત્રૈર્ દ્યાવાપૃથિવી જનયન્ દેવ એકઃ ॥ કિꣳ સ્વિદ્ આસીદ્ અધિષ્ઠાનમ્ આરમ્ભણં કતમત્ સ્વિત્ કિમ્ આસીત્ । યદી ભૂમિં જનયન્
5 વિશ્વકર્મા વિ દ્યામ્ ઔર્ણોન્ મહિના વિશ્વચક્ષાઃ ॥ કિꣳ સ્વિદ્ વનં ક ઉ સ વૃક્ષ આસીદ્ યતો દ્યાવાપૃથિવી નિષ્ટતક્ષુઃ । મનીષિણો મનસા પૃચ્છતેદ્ ઉ તદ્ યદ્ અધ્યતિષ્ઠદ્ ભુવનાનિ ધારયન્ ॥ યા તે ધામાનિ પરમાણિ યાવમા યા મધ્યમા વિશ્વકર્મન્ન્ ઉતેમા । શિક્ષા સખિભ્યો હવિષિ સ્વધાવઃ સ્વયં યજસ્વ તનુવં જુષાણઃ ॥ વાચસ્ પતિં વિશ્વકર્માણમૂતયે
6 મનોયુજં વાજે અદ્યા હુવેમ । સ નો નેદિષ્ઠા હવનાનિ જોષતે વિશ્વશમ્ભૂર્ અવસે સાધુકર્મા ॥ વિશ્વકર્મન્ હવિષા વાવૃધાનઃ સ્વયં યજસ્વ તનુવં જુષાણઃ । મુહ્યન્ત્વ્ અન્યે અભિતઃ સપત્ના ઇહાસ્માકમ્ મઘવા સૂરિર્ અસ્તુ ॥ વિશ્વકર્મન્ હવિષા વર્ધનેન ત્રાતારમ્ ઇન્દ્રમ્ અકૃણોર્ અવધ્યમ્ । તસ્મૈ વિશઃ સમનમન્ત પૂર્વીર્ અયમ્ ઉગ્રો વિહવ્યો યથાસત્ ॥ સમુદ્રાય વયુનાય સિન્ધૂનામ્ પતયે નમઃ । નદીનાꣳ સર્વાસામ્ પિત્રે જુહુતા વિશ્વકર્મણે વિશ્વાઽહામર્ત્યꣳ હવિઃ ॥
4.6.3 અનુવાક 3 અગ્નિપ્રણયનમ્
1 ઉદ્ એનમ્ ઉત્તરાં નયાગ્ને ઘૃતેનાઽઽહુત । રાયસ્ પોષેણ સꣳ સૃજ પ્રજયા ચ ધનેન ચ ॥
ઇન્દ્રેમમ્ પ્રતરાં કૃધિ સજાતાનામ્ અસદ્ વશી । સમ્ એનં વર્ચસા સૃજ દેવેભ્યો ભાગધા અસત્ ॥ યસ્ય કુર્મો હવિર્ ગૃહે તમ્ અગ્ને વર્ધયા ત્વમ્ । તસ્મૈ દેવા અધિ બ્રવન્ન્ અયં ચ બ્રહ્મણસ્ પતિઃ ॥ ઉદ્ ઉ ત્વા વિશ્વે દેવાઃ
2 અગ્ને ભરન્તુ ચિત્તિભિઃ । સ નો ભવ શિવતમઃ સુપ્રતીકો વિભાવસુઃ ॥ પઞ્ચ દિશો દૈવીર્ યજ્ઞમ્ અવન્તુ દેવીર્ અપામતિં દુર્મતિમ્ બાધમાનાઃ । રાયસ્ પોષે યજ્ઞપતિમ્ આભજન્તીઃ ॥ રાયસ્ પોષે અધિ યજ્ઞો અસ્થાત્ સમિદ્ધે અગ્નાવ્ અધિ મામહાનઃ । ઉક્થપત્ત્ર ઈડ્યો ગૃભીતસ્ તપ્તં ઘર્મમ્ પરિગૃહ્યાયજન્ત ॥ ઊર્જા યદ્ યજ્ઞમ્ અશમન્ત દેવા દૈવ્યાય ધર્ત્રે જોષ્ટ્રે । દેવશ્રીઃ શ્રીમણાઃ શતપયાઃ
3 પરિગૃહ્ય દેવા યજ્ઞમ્ આયન્ ॥ સૂર્યરશ્મિર્ હરિકેશઃ પુરસ્તાત્ સવિતા જ્યોતિર્ ઉદ્ અયાꣳ અજસ્રમ્ । તસ્ય પૂષા પ્રસવં યાતિ દેવઃ સમ્પશ્યન્ વિશ્વા ભુવનાનિ ગોપાઃ ॥ દેવા દેવેભ્યો અધ્વર્યન્તો અસ્થુર્ વીતꣳ શમિત્રે શમિતા યજધ્યૈ । તુરીયો યજ્ઞો યત્ર હવ્યમ્ એતિ તતઃ પાવકા આશિષો નો જુષન્તામ્ ॥ વિમાન એષ દિવો મધ્ય આસ્ત આપપ્રિવાન્ રોદસી અન્તરિક્ષમ્ । સ વિશ્વાચીર્ અભિ
4 ચષ્ટે ઘૃતાચીર્ અન્તરા પૂર્વમ્ અપરં ચ કેતુમ્ ॥ ઉક્ષા સમુદ્રો અરુણઃ સુપર્ણઃ પૂર્વસ્ય યોનિમ્ પિતુર્ આ વિવેશ । મધ્યે દિવો નિહિતઃ પૃશ્નિર્ અશ્મા વિ ચક્રમે રજસઃ પાત્ય્ અન્તૌ ॥ ઇન્દ્રં વિશ્વા અવીવૃધન્ત્ સમુદ્રવ્યચસં ગિરઃ । રથીતમꣳ રથીનાં વાજાનાꣳ સત્પતિમ્ પતિમ્ ॥ સુમ્નહૂર્ યજ્ઞો દેવાꣳ આ ચ વક્ષદ્ યક્ષદ્ અગ્નિર્ દેવો દેવાꣳ આ ચ વક્ષત્ । વાજસ્ય મા પ્રસવેનોદ્ગ્રાભેણોદ્ અગ્રભીત્ । અથા સપત્નાꣳ ઇન્દ્રો મે નિગ્રાભેણાધરાꣳ અકઃ ॥ ઉદ્ગ્રાભં ચ નિગ્રાભં ચ બ્રહ્મ દેવા અવીવૃધન્ । અથા સપત્નાન્ ઇન્દ્રાગ્ની મે વિષૂચીનાન્ વ્યસ્યતામ્ ॥
4.6.4 અનુવાક 4 અપ્રતિરથસૂક્તમ્
1 આશુઃ શિશાનો વૃષભો ન યુધ્મો ઘનાઘનઃ ક્ષોભણશ્ ચર્ષણીનામ્ । સંક્રન્દનો ઽનિમિષ એકવીરઃ શતꣳ સેના અજયત્ સાકમ્ ઇન્દ્રઃ ॥ સંક્રન્દનેનાનિમિષેણ જિષ્ણુના યુત્કારેણ દુશ્ચ્યવનેન ધૃષ્ણુના । તદ્ ઇન્દ્રેણ જયત તત્ સહધ્વં યુધો નર ઇષુહસ્તેન વૃષ્ણા ॥ સ ઇષુહસ્તૈઃ સ નિષઙ્ગિભિર્ વશી સꣳસ્રષ્ટા સ યુધ ઇન્દ્રો ગણેન । સꣳસૃષ્ટજિત્ સોમપા બાહુશર્ધ્ય્ ઊર્ધ્વધન્વા પ્રતિહિતાભિર્ અસ્તા ॥ બૃહસ્પતે પરિ દીયા
2 રથેન રક્ષોહામિત્રાꣳ અપબાધમાનઃ । પ્રભઞ્જન્ત્ સેનાઃ પ્રમૃણો યુધા જયન્ન્ અસ્માકમ્ એધ્ય્ અવિતા રથાનામ્ ॥ ગોત્રભિદં ગોવિદં વજ્રબાહું જયન્તમ્ અજ્મ પ્રમૃણન્તમ્ ઓજસા । ઇમꣳ સજાતા અનુ વીરયધ્વમ્ ઇન્દ્રꣳ સખાયો ઽનુ સꣳ રભધ્વમ્ ॥ બલવિજ્ઞાય સ્થવિરઃ પ્રવીરઃ સહસ્વાન્ વાજી સહમાન ઉગ્રઃ । અભિવીરો અભિસત્વા સહોજા જૈત્રમ્ ઇન્દ્ર રથમ્ આ તિષ્ઠ ગોવિત્ ॥ અભિ ગોત્રાણિ સહસા ગાહમાનો ઽદાયઃ

3 વીરઃ શતમન્યુર્ ઇન્દ્રઃ । દુશ્ચ્યવનઃ પૃતનાષાડ્ અયુધ્યો ઽસ્માકꣳ સેના અવતુ પ્ર યુત્સુ ॥ ઇન્દ્ર આસાં નેતા બૃહસ્પતિર્ દક્ષિણા યજ્ઞઃ પુર એતુ સોમઃ । દેવસેનાનામ્ અભિભઞ્જતીનાં જયન્તીનામ્ મરુતો યન્ત્વ્ અગ્રે ॥ ઇન્દ્રસ્ય વૃષ્ણો વરુણસ્ય રાજ્ઞ આદિત્યાનામ્ મરુતાꣳ શર્ધ ઉગ્રમ્ । મહામનસામ્ ભુવનચ્યવાનાં ઘોષો દેવાનાં જયતામ્ ઉદ્ અસ્થાત્ ॥ અસ્માકમ્ ઇન્દ્રઃ સમૃતેષુ ધ્વજેષ્વ્ અસ્માકં યા ઇષવસ્ તા જયન્તુ ॥
4 અસ્માકં વીરા ઉત્તરે ભવન્ત્વ્ અસ્માન્ ઉ દેવા અવતા હવેષુ ॥ ઉદ્ ધર્ષય મઘવન્ન્ આયુધાન્ય્ ઉત્ સત્વનામ્ મામકાનામ્ મહાꣳસિ । ઉદ્ વૃત્રહન્ વાજિનાં વાજિનાન્ય્ ઉદ્ રથાનાં જયતામ્ એતુ ઘોષઃ ॥ ઉપ પ્રેત જયતા નર સ્થિરા વઃ સન્તુ બાહવઃ । ઇન્દ્રો વઃ શર્મ યચ્છત્વ્ અનાધૃષ્યા યથાસથ ॥ અવસૃષ્ટા પરા પત શરવ્યે બ્રહ્મસꣳશિતા । ગચ્છામિત્રાન્ પ્ર
5 વિશ મૈષાં કં ચનોચ્ છિષઃ ॥ મર્માણિ તે વર્મભિશ્ છાદયામિ સોમસ્ ત્વા રાજામૃતેનાભિ વસ્તામ્ । ઉરોર્ વરીયો વરિવસ્ તે અસ્તુ જયન્તં ત્વામ્ અનુ મદન્તુ દેવાઃ ॥ યત્ર બાણાઃ સમ્પતન્તિ કુમારા વિશિખા ઇવ । ઇન્દ્રો નસ્ તત્ર વૃત્રહા વિશ્વાહા શર્મ યચ્છતુ ॥
4.6.5 અનુવાક 5 અગ્નિસ્થાપનમ્
1 પ્રાચીમ્ અનુ પ્રદિશમ્ પ્રેહિ વિદ્વાન્ અગ્નેર્ અગ્ને પુરોઅગ્નિર્ ભવેહ । વિશ્વા આશા દીદ્યાનો વિ ભાહ્ય્ ઊર્જં નો ધેહિ દ્વિપદે ચતુષ્પદે ॥ ક્રમધ્વમ્ અગ્નિના નાકમ્ ઉખ્યꣳ હસ્તેષુ બિભ્રતઃ । દિવઃ પૃષ્ઠꣳ સુવર્ ગત્વા મિશ્રા દેવેભિર્ આદ્ધ્વમ્ ॥ પૃથિવ્યા અહમ્ ઉદ્ અન્તરિક્ષમ્ આરુહમ્ અન્તરિક્ષાદ્ દિવમ્ આરુહમ્ । દિવો નાકસ્ય પૃષ્ઠાત્ સુવર્ જ્યોતિર્ અગા
2 મહમ્ ॥ સુવર્ યન્તો નાપેક્ષન્ત આ દ્યાꣳ રોહન્તિ રોદસી । યજ્ઞં યે વિશ્વતોધારꣳ સુવિદ્વાꣳસો વિતેનિરે ॥ અગ્ને પ્રેહિ પ્રથમો દેવયતાં ચક્ષુર્ દેવાનામ્ ઉત મર્ત્યાનામ્ । ઇયક્ષમાણા ભૃગુભિઃ સજોષાઃ સુવર્ યન્તુ યજમાનાઃ સ્વસ્તિ ॥ નક્તોષાસા સમનસા વિરૂપે ધાપયેતે શિશુમ્ એકꣳ સમીચી । દ્યાવા ક્ષામા રુક્મો અન્તર્ વિભાતિ દેવા અગ્નિં ધારયન્ દ્રવિણોદાઃ ॥ અગ્ને સહસ્રાક્ષ
3 શતમૂર્ધઞ્ છતં તે પ્રાણાઃ સહસ્રમ્ અપાનાઃ । ત્વꣳ સાહસ્રસ્ય રાય ઈશિષે તસ્મૈ તે વિધેમ વાજાય સ્વાહા ॥ સુપર્ણો ઽસિ ગરુત્માન્ પૃથિવ્યાꣳ સીદ પૃષ્ઠે પૃથિવ્યાઃ સીદ ભાસાન્તરિક્ષમ્ આ પૃણ જ્યોતિષા દિવમ્ ઉત્ તભાન તેજસા દિશ ઉદ્ દૃꣳહ ॥ આજુહ્વાનઃ સુપ્રતીકઃ પુરસ્તાદ્ અગ્ને સ્વાં યોનિમ્ આ સીદ સાધ્યા । અસ્મિન્ત્ સધસ્થે અધ્ય્ ઉત્તરસ્મિન્ વિશ્વે દેવાઃ
4 યજમાનશ્ ચ સીદત ॥ પ્રેદ્ધો અગ્ને દીદિહિ પુરો નો ઽજસ્રયા સૂર્મ્યા યવિષ્ઠ । ત્વાꣳ શશ્વન્ત ઉપ યન્તિ વાજાઃ ॥ વિધેમ તે પરમે જન્મન્ન્ અગ્ને વિધેમ સ્તોમૈર્ અવરે સધસ્થે । યસ્માદ્ યોનેર્ ઉદારિથા યજે તમ્ પ્ર ત્વે હવીꣳષિ જુહુરે સમિદ્ધે ॥ તાꣳ સવિતુર્ વરેણ્યસ્ય ચિત્રામ્ આહં વૃણે સુમતિં વિશ્વજન્યામ્ । યામ્ અસ્ય કણ્વો અદુહત્ પ્રપીનાꣳ સહસ્રધારામ્
5 પયસા મહીં ગામ્ ॥ સપ્ત તે અગ્ને સમિધઃ સપ્ત જિહ્વાઃ સપ્તર્ષયઃ સપ્ત ધામ પ્રિયાણિ । સપ્ત હોત્રાઃ સપ્તધા ત્વા યજન્તિ સપ્ત યોનીર્ આ પૃણસ્વા ઘૃતેન ॥ ઈદૃઙ્ ચાન્યાદૃઙ્ ચૈતાદૃઙ્ ચ પ્રતિદૃઙ્ ચ મિતશ્ ચ સમ્મિતશ્ ચ સભરાઃ । શુક્રજ્યોતિશ્ ચ ચિત્રજ્યોતિશ્ ચ સત્યજ્યોતિશ્ ચ જ્યોતિષ્માꣳશ્ ચ સત્યશ્ ચર્તપાશ્ ચાત્યꣳહાઃ ॥
6 ઋતજિચ્ ચ સત્યજિચ્ ચ સેનજિચ્ ચ સુષેણશ્ ચાન્ત્યમિત્રશ્ ચ દૂરેઅમિત્રશ્ ચ ગણઃ । ઋતશ્ ચ સત્યશ્ ચ ધ્રુવશ્ ચ ધરુણશ્ ચ ધર્તા ચ વિધર્તા ચ વિધારયઃ । ઈદૃક્ષાસ એતાદૃક્ષાસ ઊ ષુ ણઃ સદૃક્ષાસઃ પ્રતિસદૃક્ષાસ એતન । મિતાસશ્ ચ સમ્મિતાસશ્ ચ ન ઊતયે સભરસો મરુતો યજ્ઞે અસ્મિન્ । ઇન્દ્રં દૈવીર્ વિશો મરુતો ઽનુવર્ત્માનો યથેન્દ્રં દૈવીર્ વિશો મરુતો ઽનુવર્ત્માન એવમ્ ઇમં યજમાનં દૈવીશ્ ચ વિશો માનુષીશ્ ચાનુવર્ત્માનો ભવન્તુ ॥
4.6.6 અનુવાક 6 અશ્વમેધે કવચસ્વીકારાદિ
1 જીમૂતસ્યેવ ભવતિ પ્રતીકં યદ્ વર્મી યાતિ સમદામ્ ઉપસ્થે । અનાવિદ્ધયા તનુવા જય ત્વꣳ સ ત્વા વર્મણો મહિમા પિપર્તુ ॥ ધન્વના ગા ધન્વનાજિં જયેમ ધન્વના તીવ્રાઃ સમદો જયેમ । ધનુઃ શત્રોર્ અપકામં કૃણોતિ ધન્વના સર્વાઃ પ્રદિશો જયેમ ॥ વક્ષ્યન્તીવેદ્ આ ગનીગન્તિ કર્ણમ્ પ્રિયꣳ સખાયમ્ પરિષસ્વજાના । યોષેવ શિઙ્ક્તેવિતતાઽધિ ધન્વન્
2 જ્યા ઇયꣳ સમને પારયન્તી ॥ તે આચરન્તી સમનેવ યોષા માતેવ પુત્રમ્ બિભૃતામ્ ઉપસ્થે । અપ શત્રૂન્ વિધ્યતાꣳ સંવિદાને આર્ત્ની ઇમે વિષ્ફુરન્તી અમિત્રાન્ ॥ બહ્વીનામ્ પિતા બહુર્ અસ્ય પુત્રશ્ ચિશ્ચા કૃણોતિ સમનાઽવગત્ય । ઇષુધિઃ સઙ્કાઃ પૃતનાશ્ ચ સર્વાઃ પૃષ્ઠે નિનદ્ધો જયતિ પ્રસૂતઃ ॥ રથે તિષ્ઠન્ નયતિ વાજિનઃ પુરો યત્રયત્ર કામયતે સુષારથિઃ । અભીશૂનામ્ મહિમાનમ્
3 પનાયત મનઃ પશ્ચાદ્ અનુ યચ્છન્તિ રશ્મયઃ ॥ તીવ્રાન્ ઘોષાન્ કૃણ્વતે વૃષપાણયો ઽશ્વા રથેભિઃ સહ વાજયન્તઃ । અવક્રામન્તઃ પ્રપદૈર્ અમિત્રાન્ ક્ષિણન્તિ શત્રૂꣳર્ અનપવ્યયન્તઃ ॥ રથવાહનꣳ હવિર્ અસ્ય નામ યત્રાયુધં નિહિતમ્ અસ્ય વર્મ । તત્રા રથમ્ ઉપ શગ્મꣳ સદેમ વિશ્વાહા વયꣳ સુમનસ્યમાનાઃ ॥ સ્વાદુષꣳસદઃ પિતરો વયોધાઃ કૃછ્રેશ્રિતઃ શક્તીવન્તો ગભીરાઃ । ચિત્રસેના ઇષુબલા અમૃધ્રાઃ સતોવીરા ઉરવો વ્રાતસાહાઃ ॥ બ્રાહ્મણાસઃ
4 પિતરઃ સોમ્યાસઃ શિવે નો દ્યાવાપૃથિવી અનેહસા । પૂષા નઃ પાતુ દુરિતાદ્ ઋતાવૃધો રક્ષા માકિર્ નો અઘશꣳસ ઈશત ॥ સુપર્ણં વસ્તે મૃગો અસ્યા દન્તો ગોભિઃ સંનદ્ધા પતતિ પ્રસૂતા । યત્રા નરઃ સં ચ વિ ચ દ્રવન્તિ તત્રાસ્મભ્યમ્ ઇષવઃ શર્મ યꣳસન્ ॥ ઋજીતે પરિ વૃઙ્ગ્ધિ નો ઽશ્મા ભવતુ નસ્ તનૂઃ । સોમો અધિ બ્રવીતુ નો ઽદિતિઃ
5 શર્મ યચ્છતુ ॥ આ જઙ્ઘન્તિ સાન્વ્ એષાં જઘનાꣳ ઉપ જિઘ્નતે । અશ્વાજનિ પ્રચેતસો ઽશ્વાન્ત્ સમત્સુ ચોદય ॥ અહિર્ ઇવ ભોગૈઃ પર્ય્ એતિ બાહું જ્યાયા હેતિમ્ પરિબાધમાનઃ । હસ્તઘ્નો વિશ્વા વયુનાનિ વિદ્વાન્ પુમાન્ પુમાꣳસમ્ પરિ પાતુ વિશ્વતઃ ॥ વનસ્પતે વીડ્વઙ્ગો હિ ભૂયા અસ્મત્સખા પ્રતરણઃ સુવીરઃ । ગોભિઃ સંનદ્ધો અસિ વીડયસ્વાઽઽસ્થાતા તે જયતુ જેત્વાનિ ॥ દિવઃ પૃથિવ્યાઃ પરિ
6 ઓજ ઉદ્ભૃતં વનસ્પતિભ્યઃ પર્ય્ આભૃતꣳ સહઃ । અપામ્ ઓજ્માનમ્ પરિ ગોભિર્ આવૃતમ્ ઇન્દ્રસ્ય વજ્રꣳ હવિષા રથં યજ ॥ ઇન્દ્રસ્ય વજ્રો મરુતામ્ અનીકમ્ મિત્રસ્ય ગર્ભો વરુણસ્ય નાભિઃ । સેમાં નો હવ્યદાતિં જુષાણો દેવ રથ પ્રતિ હવ્યા ગૃભાય ॥ ઉપ શ્વાસય પૃથિવીમ્ ઉત દ્યામ્ પુરુત્રા તે મનુતાં વિષ્ઠિતં જગત્ । સ દુન્દુભે સજૂર્ ઇન્દ્રેણ દેવૈર્ દૂરાત્
7 દવીયો અપ સેધ શત્રૂન્ ॥ આ ક્રન્દય બલમ્ ઓજો ન આ ધા નિ ષ્ટનિહિ દુરિતા બાધમાનઃ । અપ પ્રોથ દુન્દુભે દુચ્છુનાꣳ ઇત ઇન્દ્રસ્ય મુષ્ટિર્ અસિ વીડયસ્વ ॥ આઽમૂર્ અજ પ્રત્યાવર્તયેમાઃ કેતુમદ્ દુન્દુભિર્ વાવદીતિ । સમ્ અશ્વપર્ણાશ્ ચરન્તિ નો નરો ઽસ્માકમ્ ઇન્દ્ર રથિનો જયન્તુ ॥
4.6.7 અનુવાક 7 અશ્વસ્તોમીયા હોમાઃ
1 યદ્ અક્રન્દઃ પ્રથમં જાયમાન ઉદ્યન્ત્ સમુદ્રાદ્ ઉત વા પુરીષાત્ । શ્યેનસ્ય પક્ષા હરિણસ્ય બાહૂ ઉપસ્તુત્યમ્ મહિ જાતં તે અર્વન્ ॥ યમેન દત્તં ત્રિત એનમ્ આયુનગ્ ઇન્દ્ર એણમ્ પ્રથમો અધ્ય્ અતિષ્ઠત્ । ગન્ધર્વો અસ્ય રશનામ્ અગૃભ્ણાત્ સૂરાદ્ અશ્વં વસવો નિર્ અતષ્ટ ॥ અસિ યમો અસ્ય્ આદિત્યો અર્વન્ન્ અસિ ત્રિતો ગુહ્યેન વ્રતેન । અસિ સોમેન સમયા વિપૃક્તઃ

2 આહુસ્ તે ત્રીણિ દિવિ બન્ધનાનિ ॥ ત્રીણિ ત આહુર્ દિવિ બન્ધનાનિ ત્રીણ્ય્ અપ્સુ ત્રીણ્ય્ અન્તઃ સમુદ્રે । ઉતેવ મે વરુણશ્ છન્ત્સ્ય્ અર્વન્ યત્રા ત આહુઃ પરમં જનિત્રમ્ ॥ ઇમા તે વાજિન્ન્ અવમાર્જનાનીમા શફાનાꣳ સનિતુર્ નિધાના । અત્રા તે ભદ્રા રશના અપશ્યમ્ ઋતસ્ય યા અભિરક્ષન્તિ ગોપાઃ ॥ આત્માનં તે મનસાઽઽરાદ્ અજાનામ્ અવો દિવા
3 પતયન્તમ્ પતંગમ્ । શિરો અપશ્યમ્ પથિભિઃ સુગેભિર્ અરેણુભિર્ જેહમાનમ્ પતત્રિ ॥ અત્રા તે રૂપમ્ ઉત્તમમ્ અપશ્યં જિગીષમાણમ્ ઇષ આ પદે ગોઃ । યદા તે મર્તો અનુ ભોગમ્ આનડ્ આદ્ ઇદ્ ગ્રસિષ્ઠ ઓષધીર્ અજીગઃ ॥ અનુ ત્વા રથો અનુ મર્યો અર્વન્ન્ અનુ ગાવો ઽનુ ભગઃ કનીનામ્ । અનુ વ્રાતાસસ્ તવ સખ્યમ્ ઈયુર્ અનુ દેવા મમિરે વીર્યમ્
4 તે ॥ હિરણ્યશૃઙ્ગો ઽયો અસ્ય પાદા મનોજવા અવર ઇન્દ્ર આસીત્ । દેવા ઇદ્ અસ્ય હવિરદ્યમ્ આયન્ યો અર્વન્તમ્ પ્રથમો અધ્યતિષ્ઠત્ ॥ ઈર્માન્તાસઃ સિલિકમધ્યમાસઃ સꣳ શૂરણાસો દિવ્યાસો અત્યાઃ । હꣳસા ઇવ શ્રેણિશો યતન્તે યદ્ આક્ષિષુર્ દિવ્યમ્ અજ્મમ્ અશ્વાઃ ॥ તવ શરીરમ્ પતયિષ્ણ્વ્ અર્વન્ તવ ચિત્તં વાત ઇવ ધ્રજીમાન્ । તવ શૃઙ્ગાણિ વિષ્ઠિતા પુરુત્રારણ્યેષુ જર્ભુરાણા ચરન્તિ ॥ ઉપ
5 પ્રાગાચ્ છસનં વાજ્ય્ અર્વા દેવદ્રીચા મનસા દીધ્યાનઃ । અજઃ પુરો નીયતે નાભિર્ અસ્યાનુ પશ્ચાત્ કવયો યન્તિ રેભાઃ ॥ ઉપ પ્રાગાત્ પરમં યત્ સધસ્થમ્ અર્વાꣳ અચ્છા પિતરમ્ માતરં ચ । અદ્યા દેવાઞ્ જુષ્ટતમો હિ ગમ્યા અથાઽઽ શાસ્તે દાશુષે વાર્યાણિ ॥
4.6.8 અનુવાક 8 અશ્વસ્તોમીયા હોમાઃ
1 મા નો મિત્રો વરુણો અર્યમાયુર્ ઇન્દ્ર ઋભુક્ષા મરુતઃ પરિ ખ્યન્ । યદ્ વાજિનો દેવજાતસ્ય સપ્તેઃ પ્રવક્ષ્યામો વિદથે વીર્યાણિ ॥ યન્ નિર્ણિજા રેક્ણસા પ્રાવૃતસ્ય રાતિં ગૃભીતામ્ મુખતો નયન્તિ । સુપ્રાઙ્ અજો મેમ્યદ્ વિશ્વરૂપ ઇન્દ્રાપૂષ્ણોઃ પ્રિયમ્ અપ્ય્ એતિ પાથઃ ॥ એષ છાગઃ પુરો અશ્વેન વાજિના પૂષ્ણો ભાગો નીયતે વિશ્વદેવ્યઃ । અભિપ્રિયં યત્ પુરોડાશમ્ અર્વતા ત્વષ્ટે
2 દેનꣳ સૌશ્રવસાય જિન્વતિ યદ્ ધવિષ્યમ્ ઋતુશો દેવયાનં ત્રિર્ માનુષાઃ પર્ય્ અશ્વં નયન્તિ । અત્રા પૂષ્ણઃ પ્રથમો ભાગ એતિ યજ્ઞં દેવેભ્યઃ પ્રતિવેદયન્ન્ અજઃ ॥ હોતાધ્વર્યુર્ આવયા અગ્નિમિન્ધો ગ્રાવગ્રાભ ઉત શꣳસ્તા સુવિપ્રઃ । તેન યજ્ઞેન સ્વરંકૃતેન સ્વિષ્ટેન વક્ષણા આ પૃણધ્વમ્ ॥ યૂપવ્રસ્કા ઉત યે યૂપવાહાશ્ ચષાલં યે અશ્વયૂપાય તક્ષતિ । યે ચાર્વતે પચનꣳ સમ્ભરન્ત્ય્ ઉતો
3 તેષામ્ અભિગૂર્તિર્ ન ઇન્વતુ ॥ ઉપ પ્રાગાત્ સુમન્ મે ઽધાયિ મન્મ દેવાનામ્ આશા ઉપ વીતપૃષ્ઠઃ । અન્વ્ એનં વિપ્રા ઋષયો મદન્તિ દેવાનામ્ પુષ્ટે ચકૃમા સુબન્ધુમ્ ॥ યદ્ વાજિનો દામ સંદાનં અર્વતો યા શીર્ષણ્યા રશના રજ્જુર્ અસ્ય । યદ્ વા ઘાસ્ય પ્રભૃતમ્ આસ્યે તૃણꣳ સર્વા તા તે અપિ દેવેષ્વ્ અસ્તુ ॥ યદ્ અશ્વસ્ય ક્રવિષઃ
4 મક્ષિકાશ યદ્ વા સ્વરૌ સ્વધિતૌ રિપ્તમ્ અસ્તિ । યદ્ ધસ્તયોઃ શમિતુર્ યન્ નખેષુ સર્વા તા તે અપિ દેવેષ્વ્ અસ્તુ ॥ યદ્ ઊવધ્યમ્ ઉદરસ્યાપવાતિ ય આમસ્ય ક્રવિષો ગન્ધો અસ્તિ । સુકૃતા તચ્ છમિતારઃ કૃણ્વન્તૂત મેધꣳ શૃતપાકમ્ પચન્તુ ॥ યત્ તે ગાત્રાદ્ અગ્નિના પચ્યમાનાદ્ અભિ શૂલં નિહતસ્યાવધાવતિ । મા તદ્ ભૂમ્યામ્ આ શ્રિષન્ મા તૃણેષુ દેવેભ્યસ્ તદ્ ઉશદ્ભ્યો રાતમ્ અસ્તુ ॥
4.6.9 અનુવાક 9 અશ્વસ્તોમીયા હોમાઃ
1 યે વાજિનમ્ પરિપશ્યન્તિ પક્વં ય ઈમ્ આહુઃ સુરભિર્ નિર્ હરેતિ । યે ચાર્વતો માꣳસભિક્ષામ્ ઉપાસત ઉતો તેષામ્ અભિગૂર્તિર્ ન ઇન્વતુ ॥ યન્ નીક્ષણમ્ માꣳસ્પચન્યા ઉખાયા યા પાત્રાણિ યૂષ્ણ આસેચનાનિ । ઊષ્મણ્યાપિધાના ચરૂણામ્ અઙ્કાઃ સૂનાઃ પરિ ભૂષન્ત્ય્ અશ્વમ્ ॥ નિક્રમણં નિષદનં વિવર્તનં યચ્ ચ પડ્બીશમ્ અર્વતઃ । યચ્ ચ પપૌ યચ્ ચ ઘાસિમ્
2 જઘાસ સર્વા તા તે અપિ દેવેષ્વ્ અસ્તુ ॥ મા ત્વાગ્નિર્ ધ્વનયિદ્ ધૂમગન્ધિર્ મોખા ભ્રાજન્ત્ય્ અભિ વિક્ત જઘ્રિઃ । ઇષ્ટં વીતમ્ અભિગૂર્તં વષટ્કૃતં તં દેવાસઃ પ્રતિ ગૃભ્ણન્ત્ય્ અશ્વમ્ ॥ યદ્ અશ્વાય વાસ ઉપસ્તૃણન્ત્ય્ અધીવાસં યા હિરણ્યાન્ય્ અસ્મૈ । સંદાનમ્ અર્વન્તમ્ પડ્બીશમ્ પ્રિયા દેવેષ્વ્ આ યામયન્તિ ॥ યત્ તે સાદે મહસા શૂકૃતસ્ય પાર્ષ્ણિયા વા કશયા
3 વા તુતોદ । સ્રુચેવ તા હવિષો અધ્વરેષુ સર્વા તા તે બ્રહ્મણા સૂદયામિ ॥ ચતુસ્ત્રિꣳશદ્ વાજિનો દેવબન્ધોર્ વઙ્ક્રીર્ અશ્વસ્ય સ્વધિતિઃ સમ્ એતિ । અછિદ્રા ગાત્રા વયુના કૃણોત પરુષ્પરુર્ અનુઘુષ્યા વિ શસ્ત ॥ એકસ્ ત્વષ્ટુર્ અશ્વસ્યા વિશસ્તા દ્વા યન્તારા ભવતસ્ તથર્તુઃ । યા તે ગાત્રાણામ્ ઋતુથા કૃણોમિ તાતા પિણ્ડાનામ્ પ્ર જુહોમ્ય્ અગ્નૌ ॥ મા ત્વા તપત્
4 પ્રિય આત્માપિયન્તમ્ મા સ્વધિતિસ્ તનુવ આ તિષ્ઠિપત્ તે । મા તે ગૃધ્નુર્ અવિશસ્તાતિહાય છિદ્રા ગાત્રાણ્ય્ અસિના મિથૂ કઃ ॥ ન વા ઉવેતન્ મ્રિયસે ન રિષ્યસિ દેવાꣳ ઇદ્ એષિ પથિભિઃ સુગેભિઃ । હરી તે યુઞ્જા પૃષતી અભૂતામ્ ઉપાસ્થાદ્ વાજી ધુરિ રાસભસ્ય ॥ સુગવ્યં નો વાજી સ્વશ્વિયમ્ પુꣳસઃ પુત્રાꣳ ઉત વિશ્વાપુષꣳ રયિમ્ । અનાગાસ્ત્વં નો અદિતિઃ કૃણોતુ ક્ષત્રં નો અશ્વો વનતાꣳ હવિષ્માન્ ॥
4.6.1 અનુવાક

પરિષેચનાદિમન્ત્રાઃ
1 અશ્મન્ન્ ઊર્જમ્ પર્વતે શિશ્રિયાણાં વાતે પર્જન્યે વરુણસ્ય શુષ્મે । અદ્ભ્ય ઓષધીભ્યો વનસ્પતિભ્યો ઽધિ સમ્ભૃતાં તાં ન ઇષમૂર્જં ધત્ત મરુતઃ સꣳરરાણાઃ ॥
અશ્મꣳસ્ તે ક્ષુદ્ અમું તે શુગ્ ઋચ્છતુ યં દ્વિષ્મઃ
સમુદ્રસ્ય ત્વાઽવાકયાગ્ને પરિ વ્યયામસિ । પાવકો અસ્મભ્યꣳ શિવો ભવ ॥
હિમસ્ય ત્વા જરાયુણાગ્ને પરિ વ્યયામસિ । પાવકો અસ્મભ્યꣳ શિવો ભવ ॥
ઉપ
2 જ્મન્ન્ ઉપ વેતસે ઽવત્તરં નદીષ્વ્ આ । અગ્ને પિત્તમ્ અપામ્ અસિ ॥
મણ્ડૂકિ તાભિર્ આ ગહિ સેમં નો યજ્ઞમ્ । પાવકવર્ણꣳ શિવં કૃધિ ॥
પાવક આ ચિતયન્ત્યા કૃપા । ક્ષામન્ રુરુચ ઉષસો ન ભાનુના ॥
તૂર્વન્ ન યામન્ન્ એતશસ્ય નૂ રણ આ યો ઘૃણે । ન તતૃષાણો અજરઃ ॥
અગ્ને પાવક રોચિષા મન્દ્રયા દેવ જિહ્વયા । આ દેવાન્
3 વક્ષિ યક્ષિ ચ ॥
સ નઃ પાવક દીદિવો ઽગ્ને દેવાꣳ ઇહા વહ । ઉપ યજ્ઞꣳ હવિશ્ ચ નઃ ॥
અપામ્ ઇદં ન્યયનꣳ સમુદ્રસ્ય નિવેશનમ્ । અન્યં તે અસ્મત્ તપન્તુ હેતયઃ પાવકો અસ્મભ્યꣳ શિવો ભવ ॥
નમસ્ તે હરસે શોચિષે નમસ્ તે અસ્ત્વ્ અર્ચિષે । અન્યં તે અસ્મત્ તપન્તુ હેતયઃ પાવકો અસ્મભ્યꣳ શિવો ભવ ॥
નૃષદે વડ
4 પ્સુષદે વડ્ વનસદે વડ્ બર્હિષદે વટ્ સુવર્વિદે વટ્ ॥
યે દેવા દેવાનાં યજ્ઞિયા યજ્ઞિયાનાꣳ સંવત્સરીણમ્ ઉપ ભાગમ્ આસતે । અહુતાદો હવિષો યજ્ઞે અસ્મિન્ત્ સ્વયં જુહુધ્વમ્ મધુનો ઘૃતસ્ય ॥
યે દેવા દેવેષ્વ્ અધિ દેવત્વમ્ આયન્ યે બ્રહ્મણઃ પુરએતારો અસ્ય । યેભ્યો નર્તે પવતે ધામ કિં ચન ન તે દિવો ન પૃથિવ્યા અધિ સ્નુષુ ॥
પ્રાણદા
5 અપાનદા વ્યાનદાશ્ ચક્ષુર્દા વર્ચોદા વરિવોદાઃ । અન્યં તે અસ્મત્ તપન્તુ હેતયઃ પાવકો અસ્મભ્યꣳ શિવો ભવ ॥
અગ્નિસ્ તિગ્મેન શોચિષા યꣳસદ્ વિશ્વં ન્ય્ અત્રિણમ્ । અગ્નિર્ નો વꣳસતે રયિમ્ ॥
સૈનાનીકેન સુવિદત્રો અસ્મે યષ્ટા દેવાꣳ આયજિષ્ઠઃ સ્વસ્તિ । અદબ્ધો ગોપા ઉત નઃ પરસ્પા અગ્ને દ્યુમદ્ ઉત રેવદ્ દિદીહિ ॥
4.6.2 અનુવાક

વૈશ્વકર્મણહોમૌ
1 ય ઇમા વિશ્વા ભુવનાનિ જુહ્વદ્ ઋષિર્ હોતા નિષસાદા પિતા નઃ । સ આશિષા દ્રવિણમ્ ઇચ્છમાનઃ પરમચ્છદો વર આ વિવેશ ॥
વિશ્વકર્મા મનસા યદ્ વિહાયા ધાતા વિધાતા પરમોત સંદૃક્ । તેષામ્ ઇષ્ટાનિ સમ્ ઇષા મદન્તિ યત્ર સપ્તર્ષીન્ પર એકમ્ આહુઃ ॥
યો નઃ પિતા જનિતા યો વિધાતા યો નઃ સતો અભ્ય્ આ સજ્ જજાન ।
2 યો દેવાનાં નામધા એક એવ તꣳ સમ્પ્રશ્નમ્ ભુવના યન્ત્ય્ અન્યા ॥
ત આયજન્ત દ્રવિણꣳ સમ્ અસ્મા ઋષયઃ પૂર્વે જરિતારો ન ભૂના । અસૂર્તા સૂર્તા રજસો વિમાને યે ભૂતાનિ સમકૃણ્વન્ન્ ઇમાનિ ॥
ન તં વિદાથ ય ઇદં જજાનાન્યદ્ યુષ્માકમ્ અન્તરમ્ ભવાતિ । નીહારેણ પ્રાવૃતા જલ્પ્યા ચાસુતૃપ ઉક્થશાસશ્ ચરન્તિ ॥
પરો દિવા પર એના
3 પૃથિવ્યા પરો દેવેભિર્ અસુરૈર્ ગુહા યત્ । કꣳ સ્વિદ્ ગર્ભં પ્રથમં દધ્ર આપો યત્ર દેવાઃ સમગચ્છન્ત વિશ્વે ॥
તમ્ ઇદ્ ગર્ભમ્ પ્રથમં દધ્ર આપો યત્ર દેવાઃ સમગચ્છન્ત વિશ્વે । અજસ્ય નાભાવ્ અધ્ય્ એકમ્ અર્પિતમ્ યસ્મિન્ન્ ઇદં વિશ્વમ્ ભુવનમ્ અધિ શ્રિતમ્ ॥
વિશ્વકર્મા હ્ય્ અજનિષ્ટ દેવ આદ્ ઇદ્ ગન્ધર્વો અભવદ્ દ્વિતીયઃ । તૃતીયઃ પિતા જનિતૌષધીના
4 મપાં ગર્ભં વ્યદધાત્ પુરુત્રા ॥
ચક્ષુષઃ પિતા મનસા હિ ધીરો ઘૃતમ્ એને અજનન્ નંનમાને । યદેદ્ અન્તા અદદૃꣳહન્ત પૂર્વ આદ્ ઇદ્ દ્યાવાપૃથિવી અપ્રથેતામ્ ॥
વિશ્વતશ્ચક્ષુર્ ઉત વિશ્વતોમુખો વિશ્વતોહસ્ત ઉત વિશ્વતસ્પાત્ । સમ્ બાહુભ્યાં નમતિ સમ્ પતત્રૈર્ દ્યાવાપૃથિવી જનયન્ દેવ એકઃ ॥
કિꣳ સ્વિદ્ આસીદ્ અધિષ્ઠાનમ્ આરમ્ભણં કતમત્ સ્વિત્ કિમ્ આસીત્ । યદી ભૂમિં જનયન્
5 વિશ્વકર્મા વિ દ્યામ્ ઔર્ણોન્ મહિના વિશ્વચક્ષાઃ ॥
કિꣳ સ્વિદ્ વનં ક ઉ સ વૃક્ષ આસીદ્ યતો દ્યાવાપૃથિવી નિષ્ટતક્ષુઃ । મનીષિણો મનસા પૃચ્છતેદ્ ઉ તદ્ યદ્ અધ્યતિષ્ઠદ્ ભુવનાનિ ધારયન્ ॥
યા તે ધામાનિ પરમાણિ યાવમા યા મધ્યમા વિશ્વકર્મન્ન્ ઉતેમા । શિક્ષા સખિભ્યો હવિષિ સ્વધાવઃ સ્વયં યજસ્વ તનુવં જુષાણઃ ॥
વાચસ્ પતિં વિશ્વકર્માણમૂતયે
6 મનોયુજં વાજે અદ્યા હુવેમ । સ નો નેદિષ્ઠા હવનાનિ જોષતે વિશ્વશમ્ભૂર્ અવસે સાધુકર્મા ॥
વિશ્વકર્મન્ હવિષા વાવૃધાનઃ સ્વયં યજસ્વ તનુવં જુષાણઃ । મુહ્યન્ત્વ્ અન્યે અભિતઃ સપત્ના ઇહાસ્માકમ્ મઘવા સૂરિર્ અસ્તુ ॥
વિશ્વકર્મન્ હવિષા વર્ધનેન ત્રાતારમ્ ઇન્દ્રમ્ અકૃણોર્ અવધ્યમ્ । તસ્મૈ વિશઃ સમનમન્ત પૂર્વીર્ અયમ્ ઉગ્રો વિહવ્યો યથાસત્ ॥
સમુદ્રાય વયુનાય સિન્ધૂનામ્ પતયે નમઃ । નદીનાꣳ સર્વાસામ્ પિત્રે જુહુતા વિશ્વકર્મણે વિશ્વાઽહામર્ત્યꣳ હવિઃ ॥
4.6.3 અનુવાક

અગ્નિપ્રણયનમ્
1 ઉદ્ એનમ્ ઉત્તરાં નયાગ્ને ઘૃતેનાઽઽહુત । રાયસ્ પોષેણ સꣳ સૃજ પ્રજયા ચ ધનેન ચ ॥
ઇન્દ્રેમમ્ પ્રતરાં કૃધિ સજાતાનામ્ અસદ્ વશી । સમ્ એનં વર્ચસા સૃજ દેવેભ્યો ભાગધા અસત્ ॥
યસ્ય કુર્મો હવિર્ ગૃહે તમ્ અગ્ને વર્ધયા ત્વમ્ । તસ્મૈ દેવા અધિ બ્રવન્ન્ અયં ચ બ્રહ્મણસ્ પતિઃ ॥
ઉદ્ ઉ ત્વા વિશ્વે દેવાઃ
2 અગ્ને ભરન્તુ ચિત્તિભિઃ । સ નો ભવ શિવતમઃ સુપ્રતીકો વિભાવસુઃ ॥
પઞ્ચ દિશો દૈવીર્ યજ્ઞમ્ અવન્તુ દેવીર્ અપામતિં દુર્મતિમ્ બાધમાનાઃ । રાયસ્ પોષે યજ્ઞપતિમ્ આભજન્તીઃ ॥
રાયસ્ પોષે અધિ યજ્ઞો અસ્થાત્ સમિદ્ધે અગ્નાવ્ અધિ મામહાનઃ । ઉક્થપત્ત્ર ઈડ્યો ગૃભીતસ્ તપ્તં ઘર્મમ્ પરિગૃહ્યાયજન્ત ॥
ઊર્જા યદ્ યજ્ઞમ્ અશમન્ત દેવા દૈવ્યાય ધર્ત્રે જોષ્ટ્રે । દેવશ્રીઃ શ્રીમણાઃ શતપયાઃ
3 પરિગૃહ્ય દેવા યજ્ઞમ્ આયન્ ॥
સૂર્યરશ્મિર્ હરિકેશઃ પુરસ્તાત્ સવિતા જ્યોતિર્ ઉદ્ અયાꣳ અજસ્રમ્ । તસ્ય પૂષા પ્રસવં યાતિ દેવઃ સમ્પશ્યન્ વિશ્વા ભુવનાનિ ગોપાઃ ॥
દેવા દેવેભ્યો અધ્વર્યન્તો અસ્થુર્ વીતꣳ શમિત્રે શમિતા યજધ્યૈ । તુરીયો યજ્ઞો યત્ર હવ્યમ્ એતિ તતઃ પાવકા આશિષો નો જુષન્તામ્ ॥
વિમાન એષ દિવો મધ્ય આસ્ત આપપ્રિવાન્ રોદસી અન્તરિક્ષમ્ । સ વિશ્વાચીર્ અભિ
4 ચષ્ટે ઘૃતાચીર્ અન્તરા પૂર્વમ્ અપરં ચ કેતુમ્ ॥
ઉક્ષા સમુદ્રો અરુણઃ સુપર્ણઃ પૂર્વસ્ય યોનિમ્ પિતુર્ આ વિવેશ । મધ્યે દિવો નિહિતઃ પૃશ્નિર્ અશ્મા વિ ચક્રમે રજસઃ પાત્ય્ અન્તૌ ॥
ઇન્દ્રં વિશ્વા અવીવૃધન્ત્ સમુદ્રવ્યચસં ગિરઃ । રથીતમꣳ રથીનાં વાજાનાꣳ સત્પતિમ્ પતિમ્ ॥
સુમ્નહૂર્ યજ્ઞો દેવાꣳ આ ચ વક્ષદ્ યક્ષદ્ અગ્નિર્ દેવો દેવાꣳ આ ચ વક્ષત્ ।
વાજસ્ય મા પ્રસવેનોદ્ગ્રાભેણોદ્ અગ્રભીત્ । અથા સપત્નાꣳ ઇન્દ્રો મે નિગ્રાભેણાધરાꣳ અકઃ ॥
ઉદ્ગ્રાભં ચ નિગ્રાભં ચ બ્રહ્મ દેવા અવીવૃધન્ । અથા સપત્નાન્ ઇન્દ્રાગ્ની મે વિષૂચીનાન્ વ્યસ્યતામ્ ॥
4.6.4 અનુવાક

અપ્રતિરથસૂક્તમ્
1 આશુઃ શિશાનો વૃષભો ન યુધ્મો ઘનાઘનઃ ક્ષોભણશ્ ચર્ષણીનામ્ । સંક્રન્દનો ઽનિમિષ એકવીરઃ શતꣳ સેના અજયત્ સાકમ્ ઇન્દ્રઃ ॥
સંક્રન્દનેનાનિમિષેણ જિષ્ણુના યુત્કારેણ દુશ્ચ્યવનેન ધૃષ્ણુના । તદ્ ઇન્દ્રેણ જયત તત્ સહધ્વં યુધો નર ઇષુહસ્તેન વૃષ્ણા ॥
સ ઇષુહસ્તૈઃ સ નિષઙ્ગિભિર્ વશી સꣳસ્રષ્ટા સ યુધ ઇન્દ્રો ગણેન । સꣳસૃષ્ટજિત્ સોમપા બાહુશર્ધ્ય્ ઊર્ધ્વધન્વા પ્રતિહિતાભિર્ અસ્તા ॥
બૃહસ્પતે પરિ દીયા
2 રથેન રક્ષોહામિત્રાꣳ અપબાધમાનઃ । પ્રભઞ્જન્ત્ સેનાઃ પ્રમૃણો યુધા જયન્ન્ અસ્માકમ્ એધ્ય્ અવિતા રથાનામ્ ॥
ગોત્રભિદં ગોવિદં વજ્રબાહું જયન્તમ્ અજ્મ પ્રમૃણન્તમ્ ઓજસા । ઇમꣳ સજાતા અનુ વીરયધ્વમ્ ઇન્દ્રꣳ સખાયો ઽનુ સꣳ રભધ્વમ્ ॥
બલવિજ્ઞાય સ્થવિરઃ પ્રવીરઃ સહસ્વાન્ વાજી સહમાન ઉગ્રઃ । અભિવીરો અભિસત્વા સહોજા જૈત્રમ્ ઇન્દ્ર રથમ્ આ તિષ્ઠ ગોવિત્ ॥
અભિ ગોત્રાણિ સહસા ગાહમાનો ઽદાયઃ
3 વીરઃ શતમન્યુર્ ઇન્દ્રઃ । દુશ્ચ્યવનઃ પૃતનાષાડ્ અયુધ્યો ઽસ્માકꣳ સેના અવતુ પ્ર યુત્સુ ॥
ઇન્દ્ર આસાં નેતા બૃહસ્પતિર્ દક્ષિણા યજ્ઞઃ પુર એતુ સોમઃ । દેવસેનાનામ્ અભિભઞ્જતીનાં જયન્તીનામ્ મરુતો યન્ત્વ્ અગ્રે ॥
ઇન્દ્રસ્ય વૃષ્ણો વરુણસ્ય રાજ્ઞ આદિત્યાનામ્ મરુતાꣳ શર્ધ ઉગ્રમ્ । મહામનસામ્ ભુવનચ્યવાનાં ઘોષો દેવાનાં જયતામ્ ઉદ્ અસ્થાત્ ॥
અસ્માકમ્ ઇન્દ્રઃ સમૃતેષુ ધ્વજેષ્વ્ અસ્માકં યા ઇષવસ્ તા જયન્તુ ॥
4 અસ્માકં વીરા ઉત્તરે ભવન્ત્વ્ અસ્માન્ ઉ દેવા અવતા હવેષુ ॥
ઉદ્ ધર્ષય મઘવન્ન્ આયુધાન્ય્ ઉત્ સત્વનામ્ મામકાનામ્ મહાꣳસિ । ઉદ્ વૃત્રહન્ વાજિનાં વાજિનાન્ય્ ઉદ્ રથાનાં જયતામ્ એતુ ઘોષઃ ॥
ઉપ પ્રેત જયતા નર સ્થિરા વઃ સન્તુ બાહવઃ । ઇન્દ્રો વઃ શર્મ યચ્છત્વ્ અનાધૃષ્યા યથાસથ ॥
અવસૃષ્ટા પરા પત શરવ્યે બ્રહ્મસꣳશિતા । ગચ્છામિત્રાન્ પ્ર
5 વિશ મૈષાં કં ચનોચ્ છિષઃ ॥
મર્માણિ તે વર્મભિશ્ છાદયામિ સોમસ્ ત્વા રાજામૃતેનાભિ વસ્તામ્ । ઉરોર્ વરીયો વરિવસ્ તે અસ્તુ જયન્તં ત્વામ્ અનુ મદન્તુ દેવાઃ ॥
યત્ર બાણાઃ સમ્પતન્તિ કુમારા વિશિખા ઇવ । ઇન્દ્રો નસ્ તત્ર વૃત્રહા વિશ્વાહા શર્મ યચ્છતુ ॥
4.6.5 અનુવાક

અગ્નિસ્થાપનમ્
1 પ્રાચીમ્ અનુ પ્રદિશમ્ પ્રેહિ વિદ્વાન્ અગ્નેર્ અગ્ને પુરોઅગ્નિર્ ભવેહ । વિશ્વા આશા દીદ્યાનો વિ ભાહ્ય્ ઊર્જં નો ધેહિ દ્વિપદે ચતુષ્પદે ॥
ક્રમધ્વમ્ અગ્નિના નાકમ્ ઉખ્યꣳ હસ્તેષુ બિભ્રતઃ । દિવઃ પૃષ્ઠꣳ સુવર્ ગત્વા મિશ્રા દેવેભિર્ આદ્ધ્વમ્ ॥
પૃથિવ્યા અહમ્ ઉદ્ અન્તરિક્ષમ્ આરુહમ્ અન્તરિક્ષાદ્ દિવમ્ આરુહમ્ । દિવો નાકસ્ય પૃષ્ઠાત્ સુવર્ જ્યોતિર્ અગા
2 મહમ્ ॥
સુવર્ યન્તો નાપેક્ષન્ત આ દ્યાꣳ રોહન્તિ રોદસી । યજ્ઞં યે વિશ્વતોધારꣳ સુવિદ્વાꣳસો વિતેનિરે ॥
અગ્ને પ્રેહિ પ્રથમો દેવયતાં ચક્ષુર્ દેવાનામ્ ઉત મર્ત્યાનામ્ । ઇયક્ષમાણા ભૃગુભિઃ સજોષાઃ સુવર્ યન્તુ યજમાનાઃ સ્વસ્તિ ॥
નક્તોષાસા સમનસા વિરૂપે ધાપયેતે શિશુમ્ એકꣳ સમીચી । દ્યાવા ક્ષામા રુક્મો અન્તર્ વિભાતિ દેવા અગ્નિં ધારયન્ દ્રવિણોદાઃ ॥
અગ્ને સહસ્રાક્ષ
3 શતમૂર્ધઞ્ છતં તે પ્રાણાઃ સહસ્રમ્ અપાનાઃ । ત્વꣳ સાહસ્રસ્ય રાય ઈશિષે તસ્મૈ તે વિધેમ વાજાય સ્વાહા ॥
સુપર્ણો ઽસિ ગરુત્માન્ પૃથિવ્યાꣳ સીદ પૃષ્ઠે પૃથિવ્યાઃ સીદ ભાસાન્તરિક્ષમ્ આ પૃણ જ્યોતિષા દિવમ્ ઉત્ તભાન તેજસા દિશ ઉદ્ દૃꣳહ ॥
આજુહ્વાનઃ સુપ્રતીકઃ પુરસ્તાદ્ અગ્ને સ્વાં યોનિમ્ આ સીદ સાધ્યા । અસ્મિન્ત્ સધસ્થે અધ્ય્ ઉત્તરસ્મિન્ વિશ્વે દેવાઃ
4 યજમાનશ્ ચ સીદત ॥
પ્રેદ્ધો અગ્ને દીદિહિ પુરો નો ઽજસ્રયા સૂર્મ્યા યવિષ્ઠ । ત્વાꣳ શશ્વન્ત ઉપ યન્તિ વાજાઃ ॥
વિધેમ તે પરમે જન્મન્ન્ અગ્ને વિધેમ સ્તોમૈર્ અવરે સધસ્થે । યસ્માદ્ યોનેર્ ઉદારિથા યજે તમ્ પ્ર ત્વે હવીꣳષિ જુહુરે સમિદ્ધે ॥
તાꣳ સવિતુર્ વરેણ્યસ્ય ચિત્રામ્ આહં વૃણે સુમતિં વિશ્વજન્યામ્ । યામ્ અસ્ય કણ્વો અદુહત્ પ્રપીનાꣳ સહસ્રધારામ્
5 પયસા મહીં ગામ્ ॥
સપ્ત તે અગ્ને સમિધઃ સપ્ત જિહ્વાઃ સપ્તર્ષયઃ સપ્ત ધામ પ્રિયાણિ । સપ્ત હોત્રાઃ સપ્તધા ત્વા યજન્તિ સપ્ત યોનીર્ આ પૃણસ્વા ઘૃતેન ॥
ઈદૃઙ્ ચાન્યાદૃઙ્ ચૈતાદૃઙ્ ચ પ્રતિદૃઙ્ ચ મિતશ્ ચ સમ્મિતશ્ ચ સભરાઃ ।
શુક્રજ્યોતિશ્ ચ ચિત્રજ્યોતિશ્ ચ સત્યજ્યોતિશ્ ચ જ્યોતિષ્માꣳશ્ ચ સત્યશ્ ચર્તપાશ્ ચાત્યꣳહાઃ ॥
6 ઋતજિચ્ ચ સત્યજિચ્ ચ સેનજિચ્ ચ સુષેણશ્ ચાન્ત્યમિત્રશ્ ચ દૂરેઅમિત્રશ્ ચ ગણઃ ।
ઋતશ્ ચ સત્યશ્ ચ ધ્રુવશ્ ચ ધરુણશ્ ચ ધર્તા ચ વિધર્તા ચ વિધારયઃ ।
ઈદૃક્ષાસ એતાદૃક્ષાસ ઊ ષુ ણઃ સદૃક્ષાસઃ પ્રતિસદૃક્ષાસ એતન ।
મિતાસશ્ ચ સમ્મિતાસશ્ ચ ન ઊતયે સભરસો મરુતો યજ્ઞે અસ્મિન્ ।
ઇન્દ્રં દૈવીર્ વિશો મરુતો ઽનુવર્ત્માનો યથેન્દ્રં દૈવીર્ વિશો મરુતો ઽનુવર્ત્માન એવમ્ ઇમં યજમાનં દૈવીશ્ ચ વિશો માનુષીશ્ ચાનુવર્ત્માનો ભવન્તુ ॥
4.6.6 અનુવાક

અશ્વમેધે કવચસ્વીકારાદિ
1 જીમૂતસ્યેવ ભવતિ પ્રતીકં યદ્ વર્મી યાતિ સમદામ્ ઉપસ્થે । અનાવિદ્ધયા તનુવા જય ત્વꣳ સ ત્વા વર્મણો મહિમા પિપર્તુ ॥
ધન્વના ગા ધન્વનાજિં જયેમ ધન્વના તીવ્રાઃ સમદો જયેમ । ધનુઃ શત્રોર્ અપકામં કૃણોતિ ધન્વના સર્વાઃ પ્રદિશો જયેમ ॥
વક્ષ્યન્તીવેદ્ આ ગનીગન્તિ કર્ણમ્ પ્રિયꣳ સખાયમ્ પરિષસ્વજાના । યોષેવ શિઙ્ક્તેવિતતાઽધિ ધન્વન્
2 જ્યા ઇયꣳ સમને પારયન્તી ॥
તે આચરન્તી સમનેવ યોષા માતેવ પુત્રમ્ બિભૃતામ્ ઉપસ્થે । અપ શત્રૂન્ વિધ્યતાꣳ સંવિદાને આર્ત્ની ઇમે વિષ્ફુરન્તી અમિત્રાન્ ॥
બહ્વીનામ્ પિતા બહુર્ અસ્ય પુત્રશ્ ચિશ્ચા કૃણોતિ સમનાઽવગત્ય । ઇષુધિઃ સઙ્કાઃ પૃતનાશ્ ચ સર્વાઃ પૃષ્ઠે નિનદ્ધો જયતિ પ્રસૂતઃ ॥
રથે તિષ્ઠન્ નયતિ વાજિનઃ પુરો યત્રયત્ર કામયતે સુષારથિઃ । અભીશૂનામ્ મહિમાનમ્
3 પનાયત મનઃ પશ્ચાદ્ અનુ યચ્છન્તિ રશ્મયઃ ॥
તીવ્રાન્ ઘોષાન્ કૃણ્વતે વૃષપાણયો ઽશ્વા રથેભિઃ સહ વાજયન્તઃ । અવક્રામન્તઃ પ્રપદૈર્ અમિત્રાન્ ક્ષિણન્તિ શત્રૂꣳર્ અનપવ્યયન્તઃ ॥
રથવાહનꣳ હવિર્ અસ્ય નામ યત્રાયુધં નિહિતમ્ અસ્ય વર્મ । તત્રા રથમ્ ઉપ શગ્મꣳ સદેમ વિશ્વાહા વયꣳ સુમનસ્યમાનાઃ ॥
સ્વાદુષꣳસદઃ પિતરો વયોધાઃ કૃછ્રેશ્રિતઃ શક્તીવન્તો ગભીરાઃ । ચિત્રસેના ઇષુબલા અમૃધ્રાઃ સતોવીરા ઉરવો વ્રાતસાહાઃ ॥
બ્રાહ્મણાસઃ
4 પિતરઃ સોમ્યાસઃ શિવે નો દ્યાવાપૃથિવી અનેહસા । પૂષા નઃ પાતુ દુરિતાદ્ ઋતાવૃધો રક્ષા માકિર્ નો અઘશꣳસ ઈશત ॥
સુપર્ણં વસ્તે મૃગો અસ્યા દન્તો ગોભિઃ સંનદ્ધા પતતિ પ્રસૂતા । યત્રા નરઃ સં ચ વિ ચ દ્રવન્તિ તત્રાસ્મભ્યમ્ ઇષવઃ શર્મ યꣳસન્ ॥
ઋજીતે પરિ વૃઙ્ગ્ધિ નો ઽશ્મા ભવતુ નસ્ તનૂઃ । સોમો અધિ બ્રવીતુ નો ઽદિતિઃ
5 શર્મ યચ્છતુ ॥
આ જઙ્ઘન્તિ સાન્વ્ એષાં જઘનાꣳ ઉપ જિઘ્નતે । અશ્વાજનિ પ્રચેતસો ઽશ્વાન્ત્ સમત્સુ ચોદય ॥
અહિર્ ઇવ ભોગૈઃ પર્ય્ એતિ બાહું જ્યાયા હેતિમ્ પરિબાધમાનઃ । હસ્તઘ્નો વિશ્વા વયુનાનિ વિદ્વાન્ પુમાન્ પુમાꣳસમ્ પરિ પાતુ વિશ્વતઃ ॥
વનસ્પતે વીડ્વઙ્ગો હિ ભૂયા અસ્મત્સખા પ્રતરણઃ સુવીરઃ । ગોભિઃ સંનદ્ધો અસિ વીડયસ્વાઽઽસ્થાતા તે જયતુ જેત્વાનિ ॥
દિવઃ પૃથિવ્યાઃ પરિ
6 ઓજ ઉદ્ભૃતં વનસ્પતિભ્યઃ પર્ય્ આભૃતꣳ સહઃ । અપામ્ ઓજ્માનમ્ પરિ ગોભિર્ આવૃતમ્ ઇન્દ્રસ્ય વજ્રꣳ હવિષા રથં યજ ॥
ઇન્દ્રસ્ય વજ્રો મરુતામ્ અનીકમ્ મિત્રસ્ય ગર્ભો વરુણસ્ય નાભિઃ । સેમાં નો હવ્યદાતિં જુષાણો દેવ રથ પ્રતિ હવ્યા ગૃભાય ॥
ઉપ શ્વાસય પૃથિવીમ્ ઉત દ્યામ્ પુરુત્રા તે મનુતાં વિષ્ઠિતં જગત્ । સ દુન્દુભે સજૂર્ ઇન્દ્રેણ દેવૈર્ દૂરાત્
7 દવીયો અપ સેધ શત્રૂન્ ॥
આ ક્રન્દય બલમ્ ઓજો ન આ ધા નિ ષ્ટનિહિ દુરિતા બાધમાનઃ । અપ પ્રોથ દુન્દુભે દુચ્છુનાꣳ ઇત ઇન્દ્રસ્ય મુષ્ટિર્ અસિ વીડયસ્વ ॥
આઽમૂર્ અજ પ્રત્યાવર્તયેમાઃ કેતુમદ્ દુન્દુભિર્ વાવદીતિ । સમ્ અશ્વપર્ણાશ્ ચરન્તિ નો નરો ઽસ્માકમ્ ઇન્દ્ર રથિનો જયન્તુ ॥
4.6.7 અનુવાક

અશ્વસ્તોમીયા હોમાઃ
1 યદ્ અક્રન્દઃ પ્રથમં જાયમાન ઉદ્યન્ત્ સમુદ્રાદ્ ઉત વા પુરીષાત્ । શ્યેનસ્ય પક્ષા હરિણસ્ય બાહૂ ઉપસ્તુત્યમ્ મહિ જાતં તે અર્વન્ ॥
યમેન દત્તં ત્રિત એનમ્ આયુનગ્ ઇન્દ્ર એણમ્ પ્રથમો અધ્ય્ અતિષ્ઠત્ । ગન્ધર્વો અસ્ય રશનામ્ અગૃભ્ણાત્ સૂરાદ્ અશ્વં વસવો નિર્ અતષ્ટ ॥
અસિ યમો અસ્ય્ આદિત્યો અર્વન્ન્ અસિ ત્રિતો ગુહ્યેન વ્રતેન । અસિ સોમેન સમયા વિપૃક્તઃ
2 આહુસ્ તે ત્રીણિ દિવિ બન્ધનાનિ ॥
ત્રીણિ ત આહુર્ દિવિ બન્ધનાનિ ત્રીણ્ય્ અપ્સુ ત્રીણ્ય્ અન્તઃ સમુદ્રે । ઉતેવ મે વરુણશ્ છન્ત્સ્ય્ અર્વન્ યત્રા ત આહુઃ પરમં જનિત્રમ્ ॥
ઇમા તે વાજિન્ન્ અવમાર્જનાનીમા શફાનાꣳ સનિતુર્ નિધાના । અત્રા તે ભદ્રા રશના અપશ્યમ્ ઋતસ્ય યા અભિરક્ષન્તિ ગોપાઃ ॥
આત્માનં તે મનસાઽઽરાદ્ અજાનામ્ અવો દિવા
3 પતયન્તમ્ પતંગમ્ । શિરો અપશ્યમ્ પથિભિઃ સુગેભિર્ અરેણુભિર્ જેહમાનમ્ પતત્રિ ॥
અત્રા તે રૂપમ્ ઉત્તમમ્ અપશ્યં જિગીષમાણમ્ ઇષ આ પદે ગોઃ । યદા તે મર્તો અનુ ભોગમ્ આનડ્ આદ્ ઇદ્ ગ્રસિષ્ઠ ઓષધીર્ અજીગઃ ॥
અનુ ત્વા રથો અનુ મર્યો અર્વન્ન્ અનુ ગાવો ઽનુ ભગઃ કનીનામ્ । અનુ વ્રાતાસસ્ તવ સખ્યમ્ ઈયુર્ અનુ દેવા મમિરે વીર્યમ્
4 તે ॥
હિરણ્યશૃઙ્ગો ઽયો અસ્ય પાદા મનોજવા અવર ઇન્દ્ર આસીત્ । દેવા ઇદ્ અસ્ય હવિરદ્યમ્ આયન્ યો અર્વન્તમ્ પ્રથમો અધ્યતિષ્ઠત્ ॥
ઈર્માન્તાસઃ સિલિકમધ્યમાસઃ સꣳ શૂરણાસો દિવ્યાસો અત્યાઃ । હꣳસા ઇવ શ્રેણિશો યતન્તે યદ્ આક્ષિષુર્ દિવ્યમ્ અજ્મમ્ અશ્વાઃ ॥
તવ શરીરમ્ પતયિષ્ણ્વ્ અર્વન્ તવ ચિત્તં વાત ઇવ ધ્રજીમાન્ । તવ શૃઙ્ગાણિ વિષ્ઠિતા પુરુત્રારણ્યેષુ જર્ભુરાણા ચરન્તિ ॥
ઉપ
5 પ્રાગાચ્ છસનં વાજ્ય્ અર્વા દેવદ્રીચા મનસા દીધ્યાનઃ । અજઃ પુરો નીયતે નાભિર્ અસ્યાનુ પશ્ચાત્ કવયો યન્તિ રેભાઃ ॥
ઉપ પ્રાગાત્ પરમં યત્ સધસ્થમ્ અર્વાꣳ અચ્છા પિતરમ્ માતરં ચ । અદ્યા દેવાઞ્ જુષ્ટતમો હિ ગમ્યા અથાઽઽ શાસ્તે દાશુષે વાર્યાણિ ॥
4.6.8 અનુવાક

અશ્વસ્તોમીયા હોમાઃ
1 મા નો મિત્રો વરુણો અર્યમાયુર્ ઇન્દ્ર ઋભુક્ષા મરુતઃ પરિ ખ્યન્ । યદ્ વાજિનો દેવજાતસ્ય સપ્તેઃ પ્રવક્ષ્યામો વિદથે વીર્યાણિ ॥
યન્ નિર્ણિજા રેક્ણસા પ્રાવૃતસ્ય રાતિં ગૃભીતામ્ મુખતો નયન્તિ । સુપ્રાઙ્ અજો મેમ્યદ્ વિશ્વરૂપ ઇન્દ્રાપૂષ્ણોઃ પ્રિયમ્ અપ્ય્ એતિ પાથઃ ॥
એષ છાગઃ પુરો અશ્વેન વાજિના પૂષ્ણો ભાગો નીયતે વિશ્વદેવ્યઃ । અભિપ્રિયં યત્ પુરોડાશમ્ અર્વતા ત્વષ્ટે
2 દેનꣳ સૌશ્રવસાય જિન્વતિ
યદ્ ધવિષ્યમ્ ઋતુશો દેવયાનં ત્રિર્ માનુષાઃ પર્ય્ અશ્વં નયન્તિ । અત્રા પૂષ્ણઃ પ્રથમો ભાગ એતિ યજ્ઞં દેવેભ્યઃ પ્રતિવેદયન્ન્ અજઃ ॥
હોતાધ્વર્યુર્ આવયા અગ્નિમિન્ધો ગ્રાવગ્રાભ ઉત શꣳસ્તા સુવિપ્રઃ । તેન યજ્ઞેન સ્વરંકૃતેન સ્વિષ્ટેન વક્ષણા આ પૃણધ્વમ્ ॥
યૂપવ્રસ્કા ઉત યે યૂપવાહાશ્ ચષાલં યે અશ્વયૂપાય તક્ષતિ । યે ચાર્વતે પચનꣳ સમ્ભરન્ત્ય્ ઉતો
3 તેષામ્ અભિગૂર્તિર્ ન ઇન્વતુ ॥
ઉપ પ્રાગાત્ સુમન્ મે ઽધાયિ મન્મ દેવાનામ્ આશા ઉપ વીતપૃષ્ઠઃ । અન્વ્ એનં વિપ્રા ઋષયો મદન્તિ દેવાનામ્ પુષ્ટે ચકૃમા સુબન્ધુમ્ ॥
યદ્ વાજિનો દામ સંદાનં અર્વતો યા શીર્ષણ્યા રશના રજ્જુર્ અસ્ય । યદ્ વા ઘાસ્ય પ્રભૃતમ્ આસ્યે તૃણꣳ સર્વા તા તે અપિ દેવેષ્વ્ અસ્તુ ॥
યદ્ અશ્વસ્ય ક્રવિષઃ
4 મક્ષિકાશ યદ્ વા સ્વરૌ સ્વધિતૌ રિપ્તમ્ અસ્તિ । યદ્ ધસ્તયોઃ શમિતુર્ યન્ નખેષુ સર્વા તા તે અપિ દેવેષ્વ્ અસ્તુ ॥
યદ્ ઊવધ્યમ્ ઉદરસ્યાપવાતિ ય આમસ્ય ક્રવિષો ગન્ધો અસ્તિ । સુકૃતા તચ્ છમિતારઃ કૃણ્વન્તૂત મેધꣳ શૃતપાકમ્ પચન્તુ ॥
યત્ તે ગાત્રાદ્ અગ્નિના પચ્યમાનાદ્ અભિ શૂલં નિહતસ્યાવધાવતિ । મા તદ્ ભૂમ્યામ્ આ શ્રિષન્ મા તૃણેષુ દેવેભ્યસ્ તદ્ ઉશદ્ભ્યો રાતમ્ અસ્તુ ॥
4.6.9 અનુવાક

અશ્વસ્તોમીયા હોમાઃ
1 યે વાજિનમ્ પરિપશ્યન્તિ પક્વં ય ઈમ્ આહુઃ સુરભિર્ નિર્ હરેતિ । યે ચાર્વતો માꣳસભિક્ષામ્ ઉપાસત ઉતો તેષામ્ અભિગૂર્તિર્ ન ઇન્વતુ ॥
યન્ નીક્ષણમ્ માꣳસ્પચન્યા ઉખાયા યા પાત્રાણિ યૂષ્ણ આસેચનાનિ । ઊષ્મણ્યાપિધાના ચરૂણામ્ અઙ્કાઃ સૂનાઃ પરિ ભૂષન્ત્ય્ અશ્વમ્ ॥
નિક્રમણં નિષદનં વિવર્તનં યચ્ ચ પડ્બીશમ્ અર્વતઃ । યચ્ ચ પપૌ યચ્ ચ ઘાસિમ્
2 જઘાસ સર્વા તા તે અપિ દેવેષ્વ્ અસ્તુ ॥
મા ત્વાગ્નિર્ ધ્વનયિદ્ ધૂમગન્ધિર્ મોખા ભ્રાજન્ત્ય્ અભિ વિક્ત જઘ્રિઃ । ઇષ્ટં વીતમ્ અભિગૂર્તં વષટ્કૃતં તં દેવાસઃ પ્રતિ ગૃભ્ણન્ત્ય્ અશ્વમ્ ॥
યદ્ અશ્વાય વાસ ઉપસ્તૃણન્ત્ય્ અધીવાસં યા હિરણ્યાન્ય્ અસ્મૈ । સંદાનમ્ અર્વન્તમ્ પડ્બીશમ્ પ્રિયા દેવેષ્વ્ આ યામયન્તિ ॥
યત્ તે સાદે મહસા શૂકૃતસ્ય પાર્ષ્ણિયા વા કશયા
3 વા તુતોદ । સ્રુચેવ તા હવિષો અધ્વરેષુ સર્વા તા તે બ્રહ્મણા સૂદયામિ ॥
ચતુસ્ત્રિꣳશદ્ વાજિનો દેવબન્ધોર્ વઙ્ક્રીર્ અશ્વસ્ય સ્વધિતિઃ સમ્ એતિ । અછિદ્રા ગાત્રા વયુના કૃણોત પરુષ્પરુર્ અનુઘુષ્યા વિ શસ્ત ॥
એકસ્ ત્વષ્ટુર્ અશ્વસ્યા વિશસ્તા દ્વા યન્તારા ભવતસ્ તથર્તુઃ । યા તે ગાત્રાણામ્ ઋતુથા કૃણોમિ તાતા પિણ્ડાનામ્ પ્ર જુહોમ્ય્ અગ્નૌ ॥
મા ત્વા તપત્
4 પ્રિય આત્માપિયન્તમ્ મા સ્વધિતિસ્ તનુવ આ તિષ્ઠિપત્ તે । મા તે ગૃધ્નુર્ અવિશસ્તાતિહાય છિદ્રા ગાત્રાણ્ય્ અસિના મિથૂ કઃ ॥
ન વા ઉવેતન્ મ્રિયસે ન રિષ્યસિ દેવાꣳ ઇદ્ એષિ પથિભિઃ સુગેભિઃ । હરી તે યુઞ્જા પૃષતી અભૂતામ્ ઉપાસ્થાદ્ વાજી ધુરિ રાસભસ્ય ॥
સુગવ્યં નો વાજી સ્વશ્વિયમ્ પુꣳસઃ પુત્રાꣳ ઉત વિશ્વાપુષꣳ રયિમ્ । અનાગાસ્ત્વં નો અદિતિઃ કૃણોતુ ક્ષત્રં નો અશ્વો વનતાꣳ હવિષ્માન્ ॥