તૈત્તિરીયસંહિતા · અધ્યાય 3.4

3.4 પ્રપાઠક:

3.4.1 અનુવાક 1 પાશુકગર્ભપ્રાયશ્ચિત્તમન્ત્રાણાં બ્રાહ્મણમ્
1 વિ વા એતસ્ય યજ્ઞ ઋધ્યતે યસ્ય હવિર્ અતિરિચ્યતે સૂર્યો દેવો દિવિષદ્ભ્ય ઇત્ય્ આહ બૃહસ્પતિના ચૈવાસ્ય પ્રજાપતિના ચ યજ્ઞસ્ય વ્યૃદ્ધમ્ અપિ વપતિ રક્ષાꣳસિ વા એતત્ પશુꣳ સચન્તે યદ્ એકદેવત્ય આલબ્ધો ભૂયાન્ ભવતિ યસ્યાસ્ તે હરિતો ગર્ભ ઇત્ય્ આહ દેવત્રૈવૈનાં ગમયતિ રક્ષસામ્ અપહત્યૈ । આ વર્તન વર્તયેત્ય્ આહ
2 બ્રહ્મણૈવૈનમ્ આ વર્તયતિ વિ તે ભિનદ્મિ તકરીમ્ ઇત્ય્ આહ યથાયજુર્ એવૈતત્ । ઉરુદ્રપ્સો વિશ્વરૂપ ઇન્દુર્ ઇત્ય્ આહ પ્રજા વૈ પશવ ઇન્દુઃ પ્રજયૈવૈનમ્ પશુભિઃ સમ્ અર્ધયતિ દિવં વૈ યજ્ઞસ્ય વ્યૃદ્ધં ગચ્છતિ પૃથિવીમ્ અતિરિક્તમ્ । તદ્ યન્ ન શમયેદ્ આર્તિમ્ આર્છેદ્ યજમાનઃ । મહી દ્યૌઃ પૃથિવી ચ ન ઇતિ
3 આહ દ્યાવાપૃથિવીભ્યામ્ એવ યજ્ઞસ્ય વ્યૃદ્ધં ચાતિરિક્તં ચ શમયતિ નાર્તિમ્ આર્છતિ યજમાનઃ । ભસ્મનાઽભિ સમૂહતિ સ્વગાકૃત્યૈ । અથો અનયોર્ વા એષ ગર્ભો ઽનયોર્ એવૈનં દધાતિ યદ્ અવદ્યેદ્ અતિ તદ્ રેચયેત્ । યન્ નાવદ્યેત્ પશોર્ આલબ્ધસ્ય નાવ દ્યેત્ પુરસ્તાન્ નાભ્યા અન્યદ્ અવદ્યેદ્ ઉપરિષ્ટાદ્ અન્યત્ પુરસ્તાદ્ વૈ નાભ્યૈ
4 પ્રાણ ઉપરિષ્ટાદ્ અપાનઃ । યાવાન્ એવ પશુસ્ તસ્યાવ દ્યતિ વિષ્ણવે શિપિવિષ્ટાય જુહોતિ યદ્ વૈ યજ્ઞસ્યાતિરિચ્યતે યઃ પશોર્ ભૂમા યા પુષ્ટિસ્ તદ્ વિષ્ણુઃ શિપિવિષ્ટઃ । અતિરિક્ત એવાતિરિક્તં દધાત્ય્ અતિરિક્તસ્ય શાન્ત્યૈ । અષ્ટાપ્રૂડ્ ઢિરણ્યં દક્ષિણા । અષ્ટાપદી હ્ય્ એષા । આત્મા નવમઃ પશોર્ આપ્ત્યૈ । અન્તરકોશ ઉષ્ણીષેણાઽઽવિષ્ટિતમ્ ભવતિ । એવમ્ ઇવ હિ પશુર્ ઉલ્બમ્ ઇવ ચર્મેવ માꣳસમ્ ઇવાસ્થીવ યાવાન્ એવ પશુસ્ તમ્ આપ્ત્વાવ રુન્દ્ધે યસ્યૈષા યજ્ઞે પ્રાયશ્ચિત્તિઃ ક્રિયત ઇષ્ટ્વા વસીયાન્ ભવતિ ॥
3.4.2 અનુવાક 2 ભૂત્યાદિકામસ્ય વશાલમ્ભાર્થા મન્ત્રાઃ
1 આ વાયો ભૂષ શુચિપા ઉપ નઃ સહસ્રં તે નિયુતો વિશ્વવાર । ઉપો તે અન્ધો મદ્યમ્ અયામિ યસ્ય દેવ દધિષે પૂર્વપેયમ્ ॥ આકૂત્યૈ ત્વા કામાય ત્વા સમૃધે ત્વા કિક્કિટા તે મનઃ પ્રજાપતયે સ્વાહા કિક્કિટા તે પ્રાણં વાયવે સ્વાહા કિક્કિટા તે ચક્ષુઃ સૂર્યાય સ્વાહા કિક્કિટા તે શ્રોત્રં દ્યાવાપૃથિવીભ્યાꣳ સ્વાહા કિક્કિટા તે વાચꣳ સરસ્વત્યૈ સ્વાહા ।
2 ત્વં તુરીયા વશિની વશાસિ સકૃદ્ યત્ ત્વા મનસા ગર્ભ આશયત્ । વશા ત્વં વશિની ગચ્છ દેવાન્ત્ સત્યાઃ સન્તુ યજમાનસ્ય કામાઃ ॥ અજાસિ રયિષ્ઠા પૃથિવ્યાꣳ સીદોર્ધ્વાન્તરિક્ષમ્ ઉપ તિષ્ઠસ્વ દિવિ તે બૃહદ્ ભાઃ । તન્તું તન્વન્ રજસો ભાનુમ્ અન્વ્ ઇહિ જ્યોતિષ્મતઃ પથો રક્ષ ધિયા કૃતાન્ । અનુલ્બણં વયત જોગુવામ્ અપો મનુર્ ભવ જનયા દૈવ્યં જનમ્ ॥ મનસો હવિર્ અસિ પ્રજાપતેર્ વર્ણો ગાત્રાણાં તે ગાત્રભાજો ભૂયાસ્મ ॥
3.4.3 અનુવાક 3 વશાલમ્ભાર્થો વિધિઃ
1 ઇમે વૈ સહાસ્તામ્ । તે વાયુર્ વ્યવાત્ તે ગર્ભમ્ અદધાતામ્ । તꣳ સોમઃ પ્રાજનયદ્ અગ્નિર્ અગ્રસત સ એતમ્ પ્રજાપતિર્ આગ્નેયમ્ અષ્ટાકપાલમ્ અપશ્યત્ તં નિર્ અવપત્ તેનૈવૈનામ્ અગ્નેર્ અધિ નિર્ અક્રીણાત્ તસ્માદ્ અપ્ય્ અન્યદેવત્યામ્ આલભમાન આગ્નેયમ્ અષ્ટાકપાલમ્ પુરસ્તાન્ નિર્ વપેત્ । અગ્નેર્ એવૈનામ્ અધિ નિષ્ક્રીયા લભતે યત્
2 વાયુર્ વ્યવાત્ તસ્માદ્ વાયવ્યા યદ્ ઇમે ગર્ભમ્ અદધાતાં તસ્માદ્ દ્યાવાપૃથિવ્યા યત્ સોમઃ પ્રાજનયદ્ અગ્નિર્ અગ્રસત તસ્માદ્ અગ્નીષોમીયા યદ્ અનયોર્ વિયત્યોર્ વાગ્ અવદત્ તસ્માત્ સારસ્વતી યત્ પ્રજાપતિર્ અગ્નેર્ અધિ નિરક્રીણાત્ તસ્માત્ પ્રાજાપત્યા સા વા એષા સર્વદેવત્યા યદ્ અજા વશા વાયવ્યામ્ આ લભેત ભૂતિકામઃ । વાયુર્ વૈ ક્ષેપિષ્ઠા દેવતા વાયુમ્ એવ સ્વેન
3 ભાગધેયેનોપ ધાવતિ સ એવૈનમ્ ભૂતિં ગમયતિ દ્યાવાપૃથિવ્યામ્ આ લભેત કૃષમાણઃ પ્રતિષ્ઠાકામઃ । દિવ એવાસ્મૈ પર્જન્યો વર્ષતિ વ્યસ્યામ્ ઓષધયો રોહન્તિ સમર્ધુકમ્ અસ્ય સસ્યમ્ ભવતિ । અગ્નીષોમીયામ્ આ લભેત યઃ કામયેત । અન્નવાન્ અન્નાદઃ સ્યામ્ ઇતિ । અગ્નિનૈવાન્નમ્ અવ રુન્દ્ધે સોમેનાન્નાદ્યમ્ અન્નવાન્ એવાન્નાદો ભવતિ સારસ્વતીમ્ આ લભેત યઃ
4 ઈશ્વરો વાચો વદિતોઃ સન્ વાચં ન વદેત્ । વાગ્ વૈ સરસ્વતી સરસ્વતીમ્ એવ સ્વેન ભાગધેયેનોપ ધાવતિ સૈવાસ્મિન્ વાચં દધાતિ પ્રાજાપત્યામ્ આ લભેત યઃ કામયેત । અનભિજિતમ્ અભિ જયેયમ્ ઇતિ વાયવ્યયોપાકરોતિ વાયોર્ એવૈનામ્ અવરુધ્યા લભતે । આકૂત્યૈ ત્વા કામાય ત્વા ॥
5 ઇત્ય્ આહ યથાયજુર્ એવૈતત્ કિક્કિટાકારં જુહોતિ કિક્કિટાકારેણ વૈ ગ્રામ્યાઃ પશવો રમન્તે પ્રારણ્યાઃ પતન્તિ યત્ કિક્કિટાકારં જુહોતિ ગ્રામ્યાણામ્ પશૂનાં ધૃત્યૈ પર્યગ્નૌ ક્રિયમાણે જુહોતિ જીવન્તીમ્ એવૈનાꣳ સુવર્ગં લોકમ્ ગમયતિ ત્વં તુરીયા વશિની વશાસીત્ય્ આહ દેવત્રૈવૈનાં ગમયતિ સત્યાઃ સન્તુ યજમાનસ્ય કામા ઇત્ય્ આહ । એષ વૈ કામઃ
6 યજમાનસ્ય યદ્ અનાર્ત ઉદૃચં ગચ્છતિ તસ્માદ્ એવમ્ આહ । અજાસિ રયિષ્ઠેત્ય્ આહ । એષ્વ્ એવૈનાં લોકેષુ પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ દિવિ તે બૃહદ્ ભા ઇત્ય્ આહ સુવર્ગ એવાસ્મૈ લોકે જ્યોતિર્ દધાતિ તન્તું તન્વન્ રજસો ભાનુમ્ અન્વ્ ઇહીત્ય્ આહ । ઇમાન્ એવાસ્મૈ લોકાઞ્ જ્યોતિષ્મતઃ કરોતિ । અનુલ્બણં વયત જોગુવામ્ અપ ઇતિ
7 આહ યદ્ એવ યજ્ઞ ઉલ્બણં ક્રિયતે તસ્યૈવૈષા શાન્તિઃ । મનુર્ ભવ જનયા દૈવ્યં જનમ્ ઇત્ય્ આહ માનવ્યો વૈ પ્રજાસ્ તા એવાદ્યાઃ કુરુતે મનસો હવિર્ અસીત્ય્ આહ સ્વગાકૃત્યૈ ગાત્રાણાં તે ગાત્રભાજો ભૂયાસ્મેત્ય્ આહ । આશિષમ્ એવૈતામ્ આ શાસ્તે તસ્યૈ વા એતસ્યા એકમ્ એવાદેવયજનં યદ્ આલબ્ધાયામ્ અભ્રઃ
8 ભવતિ યદ્ આલબ્ધાયામ્ અભ્રઃ સ્યાદ્ અપ્સુ વા પ્રવેશયેત્ સર્વાં વા પ્રાશ્નીયાત્ । યદ્ અપ્સુ પ્રવેશયેદ્ યજ્ઞવેશસં કુર્યાત્ સર્વામ્ એવ પ્રાશ્નીયાદ્ ઇન્દ્રિયમ્ એવાત્મન્ ધત્તે સા વા એષ ત્રયાણામ્ એવાવરુદ્ધા સંવત્સરસદઃ સહસ્રયાજિનો ગૃહમેધિનસ્ ત એવૈતયા યજેરન્ તેષામ્ એવૈષાપ્તા ॥
3.4.4 અનુવાક 4 જયાઃ
1 ચિત્તં ચ ચિત્તિશ્ ચાકૂતં ચાકૂતિશ્ ચ વિજ્ઞાતં ચ વિજ્ઞાનં ચ મનશ્ ચ શક્વરીશ્ ચ દર્શશ્ ચ પૂર્ણમાસશ્ ચ બૃહચ્ ચ રથંતરં ચ પ્રજાપતિર્ જયાન્ ઇન્દ્રાય વૃષ્ણે પ્રાયચ્છદ્ ઉગ્રઃ પૃતનાજ્યેષુ તસ્મૈ વિશઃ સમનમન્ત સર્વાઃ સ ઉગ્રઃ સ હિ હવ્યો બભૂવ દેવાસુરાઃ સંયત્તા આસન્ત્ સ ઇન્દ્રઃ પ્રજાપતિમ્ ઉપાધાવત્ તસ્મા એતાઞ્ જયાન્ પ્રાયચ્છત્ તાન્ અજુહોત્ તતો વૈ દેવા અસુરાન્ અજયન્ યદ્ અજયન્ તજ્ જયાનાં જયત્વમ્ । સ્પર્ધમાનેનૈતે હોતવ્યા જયત્ય્ એવ તામ્ પૃતનામ્ ॥
3.4.5 અનુવાક 5 અભ્યાતાનાઃ
1 અગ્નિર્ ભૂતાનામ્ અધિપતિઃ સ માઽવત્વ્ ઇન્દ્રો જ્યેષ્ઠાનાં યમઃ પૃથિવ્યા વાયુર્ અન્તરિક્ષસ્ય સૂર્યો દિવશ્ ચન્દ્રમા નક્ષત્રાણામ્ બૃહસ્પતિર્ બ્રહ્મણો મિત્રઃ સત્યાનાં વરુણો ઽપાꣳ સમુદ્રઃ સ્રોત્યાનામ્ અન્નꣳ સામ્રાજ્યાનામ્ અધિપતિ તન્ માવતુ સોમ ઓષધીનાꣳ સવિતા પ્રસવાનાꣳ રુદ્રઃ પશૂનાં ત્વષ્ટા રૂપાણાં વિષ્ણુઃ પર્વતાનામ્ મરુતો ગણાનામ્ અધિપતયસ્ તે માવન્તુ પિતરઃ પિતામહાઃ પરે ઽવરે તતાસ્ તતામહા ઇહ માવત । અસ્મિન્ બ્રહ્મન્ન્ અસ્મિન્ ક્ષત્રે ઽસ્યામ્ આશિષ્ય્ અસ્યામ્ પુરોધાયામ્ અસ્મિન્ કર્મન્ન્ અસ્યાં દેવહૂત્યામ્ ॥
3.4.6 અનુવાક 6 અભ્યાતાનહોમવિધાનમ્
1 દેવા વૈ યદ્ યજ્ઞે ઽકુર્વત તદ્ અસુરા અકુર્વત તે દેવા એતાન્ અભ્યાતાનાન્ અપશ્યન્ તાન્ અભ્યાતન્વત યદ્ દેવાનાં કર્માસીદ્ આર્ધ્યત તત્ । યદ્ અસુરાણાં ન તદ્ આર્ધ્યત યેન કર્મણેર્ત્સેત્ તત્ર હોતવ્યાઃ । ઋધ્નોત્ય્ એવ તેન કર્મણા યદ્ વિશ્વે દેવાઃ સમભરન્ તસ્માદ્ અભ્યાતાના વૈશ્વદેવાઃ । યદ્ પ્રજાપતિર્ જયાન્ પ્રાયચ્છત્ તસ્માજ્ જયાઃ પ્રાજાપત્યાઃ ॥

2 યદ્ રાષ્ટ્રભૃદ્ભી રાષ્ટ્રમ્ આદદત તદ્ રાષ્ટ્રભૃતાꣳ રાષ્ટ્રભૃત્ત્વમ્ । તે દેવા અભ્યાતાનૈર્ અસુરાન્ અભ્યાતન્વત જયૈર્ અજયન્ રાષ્ટ્રભૃદ્ભી રાષ્ટ્રમ્ આદદત
યદ્ દેવા અભ્યાતાનૈર્ અસુરાન્ અભ્યાતન્વત તદ્ અભ્યાતાનાનામ્ અભ્યાતાનત્વમ્ । યજ્ જયૈર્ અજયન્ તજ્ જયાનાં જયત્વમ્ । યદ્ રાષ્ટ્રભૃદ્ભી રાષ્ટ્રમ્ આદદત તદ્ રાષ્ટ્રભૃતાꣳ રાષ્ટ્રભૃત્ત્વમ્ । તતો દેવા અભવન્ પરાસુરાઃ । યો ભ્રાતૃવ્યવાન્ત્ સ્યાત્ સ એતાઞ્ જુહુયાત્ । અભ્યાતાનૈર્ એવ ભ્રાતૃવ્યાન્ અભ્યાતનુતે જયૈર્ જયતિ રાષ્ટ્રભૃદ્ભી રાષ્ટ્રમ્ આ દત્તે ભવત્ય્ આત્મના પરાસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ ॥
3.4.7 અનુવાક 7 રાષ્ટ્રભૃન્મન્ત્રાઃ
1 ઋતાષાડ્ ઋતધામાગ્નિર્ ગન્ધર્વસ્ તસ્યૌષધયો ઽપ્સરસ ઊર્જો નામ સ ઇદમ્ બ્રહ્મ ક્ષત્રમ્ પાતુ તા ઇદમ્ બ્રહ્મ ક્ષત્રમ્ પાન્તુ તસ્મૈ સ્વાહા તાભ્યઃ સ્વાહા સꣳહિતો વિશ્વસામા સૂર્યો ગન્ધર્વસ્ તસ્ય મરીચયો ઽપ્સરસ આયુવઃ સુષુમ્નઃ સૂર્યરશ્મિશ્ ચન્દ્રમા ગન્ધર્વસ્ તસ્ય નક્ષત્રાણ્ય્ અપ્સરસો બેકુરયઃ । ભુજ્યુઃ સુપર્ણો યજ્ઞો ગન્ધર્વસ્ તસ્ય દક્ષિણા અપ્સરસ સ્તવાઃ પ્રજાપતિર્ વિશ્વકર્મા મનઃ
2 ગન્ધર્વસ્ તસ્યર્ક્સામાન્ય્ અપ્સરસો વહ્નયઃ । ઇષિરો વિશ્વવ્યચા વાતો ગન્ધર્વસ્ તસ્યાપો ઽપ્સરસો મુદાઃ । ભુવનસ્ય પતે યસ્ય ત ઉપરિ ગૃહા ઇહ ચ । સ નો રાસ્વાજ્યાનિꣳ રાયસ્ પોષꣳ સુવીર્યꣳ સંવત્સરીણાꣳ સ્વસ્તિમ્ પરમેષ્ઠ્ય્ અધિપતિર્ મૃત્યુર્ ગન્ધર્વસ્ તસ્ય વિશ્વમ્ અપ્સરસો ભુવઃ સુક્ષિતિઃ સુભૂતિર્ ભદ્રકૃત્ સુવર્વાન્ પર્જન્યો ગન્ધર્વસ્ તસ્ય વિદ્યુતો ઽપ્સરસો રુચઃ । દૂરેહેતિર્ અમૃડયઃ
3 મૃત્યુર્ ગન્ધર્વસ્ તસ્ય પ્રજા અપ્સરસો ભીરુવઃ । ચારુઃ કૃપણકાશી કામો ગન્ધર્વસ્ તસ્યાધયો ઽપ્સરસઃ શોચયન્તીર્ નામ સ ઇદમ્ બ્રહ્મ ક્ષત્રમ્ પાતુ તા ઇદમ્ બ્રહ્મ ક્ષત્રમ્ પાન્તુ તસ્મૈ સ્વાહા તાભ્યઃ સ્વાહા સ નો ભુવનસ્ય પતે યસ્ય ત ઉપરિ ગૃહા ઇહ ચ । ઉરુ બ્રહ્મણે ઽસ્મૈ ક્ષત્રાય મહિ શર્મ યચ્છ ॥
3.4.8 અનુવાક 8 રાષ્ટ્રભૃતાં બ્રાહ્મણમ્
1 રાષ્ટ્રકામાય હોતવ્યા રાષ્ટ્રં વૈ રાષ્ટ્રભૃતો રાષ્ટ્રેણૈવાસ્મૈ રાષ્ટ્રમ્ અવ રુન્દ્ધે રાષ્ટ્રમ્ એવ ભવતિ । આત્મને હોતવ્યા રાષ્ટ્રં વૈ રાષ્ટ્રભૃતો રાષ્ટ્રમ્ પ્રજા રાષ્ટ્રમ્ પશવો રાષ્ટ્રં યચ્ છ્રેષ્ઠો ભવતિ રાષ્ટ્રેણૈવ રાષ્ટ્રમ્ અવ રુન્દ્ધે વસિષ્ઠઃ સમાનાનામ્ ભવતિ ગ્રામકામાય હોતવ્યા રાષ્ટ્રં વૈ રાષ્ટ્રભૃતો રાષ્ટ્રꣳ સજાતા રાષ્ટ્રેણૈવાસ્મૈ રાષ્ટ્રꣳ સજાતાન્ અવ રુન્દ્ધે ગ્રામી
2 એવ ભવતિ । અધિદેવને જુહોત્ય્ અધિદેવન એવાસ્મૈ સજાતાન્ અવ રુન્દ્ધે ત એનમ્ અવરુદ્ધા ઉપ તિષ્ઠન્તે રથમુખ ઓજસ્કામસ્ય હોતવ્યા ઓજો વૈ રાષ્ટ્રભૃત ઓજો રથ ઓજસૈવાસ્મા ઓજો ઽવ રુન્દ્ધ ઓજસ્વ્ય્ એવ ભવતિ યો રાષ્ટ્રાદ્ અપભૂતઃ સ્યાત્ તસ્મૈ હોતવ્યા યાવન્તો ઽસ્ય રથાઃ સ્યુસ્ તાન્ બ્રૂયાદ્ યુઙ્ગ્ધ્વમ્ ઇતિ રાષ્ટ્રમ્ એવાસ્મૈ યુનક્તિ ।
3 આહુતયો વા એતસ્યાક્લૃપ્તા યસ્ય રાષ્ટ્રં ન કલ્પતે સ્વરથસ્ય દક્ષિણં ચક્રમ્ પ્રવૃહ્ય નાડીમ્ અભિ જુહુયાદ્ આહુતીર્ એવાસ્ય કલ્પયતિ તા અસ્ય કલ્પમાના રાષ્ટ્રમ્ અનુ કલ્પતે
સંગ્રામે સંયત્તે હોતવ્યા રાષ્ટ્રં વૈ રાષ્ટ્રભૃતો રાષ્ટ્રે ખલુ વા એતે વ્યાયચ્છન્તે યે સંગ્રામꣳ સંયન્તિ યસ્ય પૂર્વસ્ય જુહ્વતિ સ એવ ભવતિ જયતિ તં સંગ્રામં માન્ધુક ઇધ્મઃ
4 ભવત્ય્ અઙ્ગારા એવ પ્રતિવેષ્ટમાના અમિત્રાણામ્ અસ્ય સેનામ્ પ્રતિ વેષ્ટયન્તિ ય ઉન્માદ્યેત્ તસ્મૈ હોતવ્યા ગન્ધર્વાપ્સરસો વા એતમ્ ઉન્ માદયન્તિ ય ઉન્માદ્યત્ય્ એતે ખલુ વૈ ગન્ધર્વાપ્સરસો યદ્ રાષ્ટ્રભૃતસ્ તસ્મૈ સ્વાહા તાભ્યઃ સ્વાહેતિ જુહોતિ તેનૈવૈનાઞ્ છમયતિ નૈયગ્રોધ ઔદુમ્બર આશ્વત્થઃ પ્લાક્ષ ઇતીધ્મો ભવત્ય્ એતે વૈ ગન્ધર્વાપ્સરસાં ગૃહાઃ સ્વ એવૈનાન્
5 આયતને શમયતિ । અભિચરતા પ્રતિલોમꣳ હોતવ્યાઃ પ્રાણાન્ એવાસ્ય પ્રતીચઃ પ્રતિ યૌતિ તં તતો યેન કેન ચ સ્તૃણુતે સ્વકૃત ઇરિણે જુહોતિ પ્રદરે વૈતદ્ વા અસ્યૈ નિરૃતિગૃહીતં નિરૃતિગૃહીત એવૈનં નિરૃત્યા ગ્રાહયતિ યદ્ વાચઃ ક્રૂરમ્ તેન વષટ્ કરોતિ વાચ એવૈનં ક્રૂરેણ પ્ર વૃશ્ચતિ તાજગ્ આર્તિમ્ આર્છતિ યસ્ય કામયેતાન્નાદ્યમ્
6 આ દદીયેતિ તસ્ય સભાયામ્ ઉત્તાનો નિપદ્ય ભુવનસ્ય પત ઇતિ તૃણાનિ સં ગૃહ્ણીયાત્ પ્રજાપતિર્ વૈ ભુવનસ્ય પતિઃ પ્રજાપતિનૈવાસ્યાન્નાદ્યમ્ આ દત્ત ઇદમ્ અહમ્ અમુષ્યામુષ્યાયણસ્યાન્નાદ્યꣳ હરામીત્ય્ આહાન્નાદ્યમ્ એવાસ્ય હરતિ ષડ્ભિર્ હરતિ ષડ્ વા ઋતવઃ પ્રજાપતિનૈવાસ્યાન્નાદ્યમ્ આદાયર્તવો ઽસ્મા અનુ પ્ર યચ્છન્તિ ॥
7 યો જ્યેષ્ઠબન્ધુર્ અપભૂતઃ સ્યાત્ તꣳ સ્થલે ઽવસાય્ય બ્રહ્મૌદનં ચતુઃશરાવમ્ પક્ત્વા તસ્મૈ હોતવ્યા વર્ષ્મ વૈ રાષ્ટ્રભૃતો વર્ષ્મ સ્થલં વર્ષ્મણૈવૈનં વર્ષ્મ સમાનાનાં ગમયતિ ચતુઃશરાવો ભવતિ દિક્ષ્વ્ એવ પ્રતિ તિષ્ઠતિ ક્ષીરે ભવતિ રુચં એવાસ્મિન્ દધાત્ય્ ઉદ્ ધરતિ શૃતત્વાય સર્પિષ્વાન્ ભવતિ મેધ્યત્વાય ચત્વાર આર્ષેયાઃ પ્રાશ્નન્તિ દિશામ્ એવ જ્યોતિષિ જુહોતિ ॥
3.4.9 અનુવાક 9 દેવિકાહવીંષિકામ્યપ્રયોગાઃ
1 દેવિકા નિર્ વપેત્ પ્રજાકામશ્ છન્દાꣳસિ વૈ દેવિકાશ્ છન્દાꣳસીવ ખલુ વૈ પ્રજાશ્ છન્દોભિર્ એવાસ્મૈ પ્રજાઃ પ્ર જનયતિ પ્રથમં ધાતારં કરોતિ મિથુની એવ તેન કરોત્ય્ અન્વ્ એવાસ્મા અનુમતિર્ મન્યતે રાતે રાકા પ્ર સિનીવલી જનયતિ પ્રજાસ્વ્ એવ પ્રજાતાસુ કુહ્વા વાચં દધાતિ । એતા એવ નિર્ વપેત્ પશુકામશ્ છન્દાꣳસિ વૈ દેવિકાશ્ છન્દાꣳસિ
2 ઇવ ખલુ વૈ પશવશ્ છન્દોભિર્ એવાસ્મૈ પશૂન્ પ્ર જનયતિ પ્રથમં ધાતારં કરોતિ પ્રૈવ તેન વાપયત્ય્ અન્વ્ એવાસ્મા અનુમતિર્ મન્યતે રાતે રાકા પ્ર સિનીવાલી જનયતિ પશૂન્ એવ પ્રજાતાન્ કુહ્વા પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ । એતા એવ નિર્ વપેદ્ ગ્રામકામશ્ છન્દાꣳસિ વૈ દેવિકાશ્ છન્દાꣳસીવ ખલુ વૈ ગ્રામશ્ છન્દોભિર્ એવાસ્મૈ ગ્રામમ્
3 અવ રુન્દ્ધે મધ્યતો ધાતારં કરોતિ મધ્યત એવૈનં ગ્રામસ્ય દધાતિ । એતા એવ નિર્ વપેજ્ જ્યોગામયાવી છન્દાꣳસિ વૈ દેવિકાશ્ છન્દાꣳસિ ખલુ વા એતમ્ અભિ મન્યન્તે યસ્ય જ્યોગ્ આમયતિ છન્દોભિર્ એવૈનમ્ અગદં કરોતિ મધ્યતો ધાતારં કરોતિ મધ્યતો વા એતસ્યાક્લૃપ્તં યસ્ય જ્યોગ્ આમયતિ મધ્યત એવાસ્ય તેન કલ્પયતિ । એતા એવ નિઃ
4 વપેદ્ યં યજ્ઞો નોપનમેચ્ છન્દાꣳસિ વૈ દેવિકાશ્ છન્દાꣳસિ ખલુ વા એતં નોપ નમન્તિ યં યજ્ઞો નોપનમતિ પ્રથમં ધાતારં કરોતિ મુખત એવાસ્મૈ છન્દાꣳસિ દધાત્ય્ ઉપૈનં યજ્ઞો નમતિ । એતા એવ નિર્ વપેદ્ ઈજાનશ્ છન્દાꣳસિ વૈ દેવિકા યાતયામાનીવ ખલુ વા એતસ્ય છન્દાꣳસિ ય ઈજાન ઉત્તમં ધાતારં કરોતિ ।
5 ઉપરિષ્ટાદ્ એવાસ્મૈ છન્દાꣳસ્ય્ અયાતયામાન્ય્ અવ રુન્દ્ધ ઉપૈનમ્ ઉત્તરો યજ્ઞો નમતિ । એતા એવ નિર્ વપેદ્ યમ્ મેધા નોપનમેચ્ છન્દાꣳસિ વૈ દેવિકાશ્ છન્દાꣳસિ ખલુ વા એતં નોપ નમન્તિ યમ્ મેધા નોપનમતિ પ્રથમં ધાતારં કરોતિ મુખત એવાસ્મૈ છન્દાꣳસિ દધાત્ય્ ઉપૈનમ્ મેધા નમતિ । એતા એવ નિર્ વપેત્
6 રુક્કામશ્ છન્દાꣳસિ વૈ દેવિકાશ્ છન્દાꣳસીવ ખલુ વૈ રુક્ છન્દોભિર્ એવાસ્મિન્ રુચં દધાતિ ક્ષીરે ભવન્તિ રુચમ્ એવાસ્મિન્ દધતિ મધ્યતો ધાતારં કરોતિ મધ્યત એવૈનꣳ રુચો દધાતિ ગાયત્રી વા અનુમતિસ્ ત્રિષ્ટુગ્ રાકા જગતી સિનીવાલ્ય્ અનુષ્ટુપ્ કુહૂર્ ધાતા વષટ્કારઃ પૂર્વપક્ષો રાકાપરપક્ષઃ કુહૂર્ અમાવાસ્યા સિનીવાલી પૌર્ણમાસ્ય્ અનુમતિશ્ ચન્દ્રમા ધાતા । અષ્ટૌ

7 વસવો ઽષ્ટાક્ષરા ગાયત્ર્ય્ એકાદશ રુદ્રા એકાદશાક્ષરા ત્રિષ્ટુબ્ દ્વાદશાદિત્યા દ્વાદશાક્ષરા જગતી પ્રજાપતિર્ અનુષ્ટુબ્ ધાતા વષટ્કારઃ । એતદ્ વૈ દેવિકાઃ સર્વાણિ ચ છન્દાꣳસિ સર્વાશ્ ચ દેવતા વષટ્કારસ્ તા યત્ સહ સર્વા નિર્વપેદ્ ઈશ્વરા એનમ્ પ્રદહો દ્વે પ્રથમે નિરુપ્ય ધાતુસ્ તૃતીયં નિર્ વપેત્ તથો એવોત્તરે નિર્ વપેત્ તથૈનં ન પ્ર દહન્ત્ય્ અથો યસ્મૈ કામાય નિરુપ્યન્તે તમ્ એવાભિર્ ઉપાપ્નોતિ ॥
3.4.10 અનુવાક 10 પ્રયાસ્યતો અગ્નિહોત્રિણઃ અગ્નિસમારોપણમ્
1 વાસ્તોષ્ પતે પ્રતિ જાનીહ્ય્ અસ્માન્ત્ સ્વાવેશો અનમીવો ભવા નઃ । યત્ ત્વેમહે પ્રતિ તન્ નો જુષસ્વ શં ન એધિ દ્વિપદે શં ચતુષ્પદે ॥ વાસ્તોષ્ પતે શગ્મયા સꣳસદા તે સક્ષીમહિ રણ્વયા ગાતુમત્યા । આવઃ ક્ષેમ ઉત યોગે વરં નો યૂયમ્ પાત સ્વસ્તિભિઃ સદા નઃ ॥ યત્ સાયમ્પ્રાતર્ અગ્નિહોત્રં જુહોત્ય્ આહુતીષ્ટકા એવ તા ઉપ ધત્તે
2 યજમાનો ઽહોરાત્રાણિ વા એતસ્યેષ્ટકા ય આહિતાગ્નિર્ યત્ સાયમ્પ્રાતર્ જુહોત્ય્ અહોરાત્રાણ્ય્ એવાપ્ત્વેષ્ટકાઃ કૃત્વોપ ધત્તે
દશ સમાનત્ર જુહોતિ દશાક્ષરા વિરાડ્ વિરાજમ્ એવાપ્ત્વેષ્ટકાં કૃત્વોપ ધત્તે । અથો વિરાજ્ય્ એવ યજ્ઞમ્ આપ્નોતિ ચિત્યશ્ચિત્યો ઽસ્ય ભવતિ તસ્માદ્ યત્ર દશોષિત્વા પ્રયાતિ તદ્ યજ્ઞવાસ્ત્વ્ અવાસ્ત્વ્ એવ તદ્ યત્ તતો ઽર્વાચીનમ્ ।
3 રુદ્રઃ ખલુ વૈ વાસ્તોષ્પતિર્ યદ્ અહુત્વા વાસ્તોષ્પતીયમ્ પ્રયાયાદ્ રુદ્ર એનમ્ ભૂત્વાગ્નિર્ અનૂત્થાય હન્યાદ્ વાસ્તોષ્પતીયં જુહોતિ ભાગધેયેનૈવૈનꣳ શમયતિ નાર્તિમ્ આર્છતિ યજમાનઃ । યદ્ યુક્તે જુહુયાદ્ યથા પ્રયાતે વાસ્તાવ્ આહુતિં જુહોતિ તાદૃગ્ એવ તદ્ યદ્ અયુક્તે જુહુયાદ્ યથા ક્ષેમ આહુતિં જુહોતિ તાદૃગ્ એવ તદ્ અહુતમ્ અસ્ય વાસ્તોષ્પતીયꣳ સ્યાત્ ।
4 દક્ષિણો યુક્તો ભવતિ સવ્યો ઽયુક્તઃ । અથ વાસ્તોષ્પતીયં જુહોત્ય્ ઉભયમ્ એવાકર્ અપરિવર્ગમ્ એવૈનꣳ શમયતિ યદ્ એકયા જુહુયાદ્ દર્વિહોમં કુર્યાત્ પુરોઽનુવાક્યામ્ અનૂચ્ય યાજ્યયા જુહોતિ સદેવત્વાય યદ્ ધુત આદધ્યાદ્ રુદ્રં ગૃહાન્ અન્વારોહયેદ્ યદ્ અવક્ષાણાન્ય્ અસમ્પ્રક્ષાપ્ય પ્રયાયાદ્ યથા યજ્ઞવેશસં વાઽઽદહનં વા તાદૃગ્ એવ તત્ । અયં તે યોનિર્ ઋત્વિય ઇત્ય્ અરણ્યોઃ સમારોહયતિ ।
5 એષ વા અગ્નેર્ યોનિઃ સ્વ એવૈનં યોનૌ સમારોહયતિ । અથો ખલ્વ્ આહુર્ યદ્ અરણ્યોઃ સમારૂઢો નશ્યેદ્ ઉદ્ અસ્યાગ્નિઃ સીદેત્ પુનરાધેયઃ સ્યાદ્ ઇતિ યા તે અગ્ને યજ્ઞિયા તનૂસ્ તયેહ્ય્ આ રોહેત્ય્ આત્મન્ત્ સમારોહયતે યજમાનો વા અગ્નેર્ યોનિઃ સ્વાયામ્ એવૈનં યોન્યાꣳ સમારોહયતે ॥
3.4.11 અનુવાક 11 કામ્યેષ્ટિયાજ્યાપુરોનુવાક્યાઃ
1 ત્વમ્ અગ્ને બૃહદ્ વયો દધાસિ દેવ દાશુષે । કવિર્ ગૃહપતિર્ યુવા ॥ હવ્યવાડ્ અગ્નિર્ અજરઃ પિતા નો વિભુર્ વિભાવા સુદૃશીકો અસ્મે । સુગાર્હપત્યાઃ સમ્ ઇષો દિદીહ્ય્ અસ્મદ્રિયક્ સમ્ મિમીહિ શ્રવાꣳસિ ॥ ત્વં ચ સોમ નો વશો જીવાતું ન મરામહે । પ્રિયસ્તોત્રો વનસ્પતિઃ ॥ બ્રહ્મા દેવાનામ્ પદવીઃ કવીનામ્ ઋષિર્ વિપ્રાણામ્ મહિષો મૃગાણામ્ । શ્યેનો ગૃધ્રાણાꣳ સ્વધિતિર્ વનાનાꣳ સોમઃ
2 પવિત્રમ્ અત્ય્ એતિ રેભન્ ॥ આ વિશ્વદેવꣳ સત્પતિꣳ સૂક્તૈર્ અદ્યા વૃણીમહે । સત્યસવꣳ સવિતારમ્ ॥ આ સત્યેન રજસા વર્તમાનો નિવેશયન્ન્ અમૃતમ્ મર્ત્યં ચ । હિરણ્યયેન સવિતા રથેનાઽઽ દેવો યાતિ ભુવના વિપશ્યન્ ॥ યથા નો અદિતિઃ કરત્ પશ્વે નૃભ્યો યથા ગવે । યથા તોકાય રુદ્રિયમ્ ॥ મા નસ્ તોકે તનયે મા ન આયુષિ મા નો ગોષુ મા
3 નો અશ્વેષુ રીરિષઃ । વીરાન્ મા નો રુદ્ર ભામિતો વધીર્ હવિષ્મન્તો નમસા વિધેમ તે ॥ ઉદપ્રુતો ન વયો રક્ષમાણા વાવદતો અભ્રિયસ્યેવ ઘોષાઃ । ગિરિભ્રજો નોર્મયો મદન્તો બૃહસ્પતિમ્ અભ્ય્ અર્કા અનાવન્ ॥ હꣳસૈર્ ઇવ સખિભિર્ વાવદદ્ભિર્ અશ્મન્મયાનિ નહના વ્યસ્યન્ । બૃહસ્પતિર્ અભિકનિક્રદદ્ ગા ઉત પ્રાસ્તૌદ્ ઉચ્ ચ વિદ્વાન્ અગાયત્ ॥ એન્દ્ર સાનસિꣳ રયિમ્
4 સજિત્વાનꣳ સદાસહમ્ । વર્ષિષ્ઠમૂતયે ભર ॥ પ્ર સસાહિષે પુરુહૂત શત્રૂઞ્ જ્યેષ્ઠસ્ તે શુષ્મ ઇહ રાતિર્ અસ્તુ । ઇન્દ્રાઽઽ ભર દક્ષિણેના વસૂનિ પતિઃ સિન્ધૂનામ્ અસિ રેવતીનામ્ ॥ ત્વꣳ સુતસ્ય પીતયે સદ્યો વૃદ્ધો અજાયથાઃ । ઇન્દ્ર જ્યૈષ્ઠ્યાય સુક્રતો ॥ ભુવસ્ ત્વમ્ ઇન્દ્ર બ્રહ્મણા મહાન્ ભુવો વિશ્વેષુ સવનેષુ યજ્ઞિયઃ । ભુવો નૄꣳશ્ ચ્યૌત્નો વિશ્વસ્મિન્ ભરે જ્યેષ્ઠશ્ ચ મન્ત્રઃ
5 વિશ્વચર્ષણે ॥ મિત્રસ્ય ચર્ષણીધૃતઃ શ્રવો દેવસ્ય સાનસિમ્ । સત્યં ચિત્રશ્રવસ્તમમ્ ॥ મિત્રો જનાન્ યાતયતિ પ્રજાનન્ મિત્રો દાધાર પૃથિવીમ્ ઉત દ્યામ્ । મિત્રઃ કૃષ્ટીર્ અનિમિષાભિ ચષ્ટે સત્યાય હવ્યં ઘૃતવદ્ વિધેમ ॥ પ્ર સ મિત્ર મર્તો અસ્તુ પ્રયસ્વાન્ યસ્ ત આદિત્ય શિક્ષતિ વ્રતેન । ન હન્યતે ન જીયતે ત્વોતો નૈનમ્ અꣳહો અશ્નોત્ય્ અન્તિતો ન દૂરાત્ ॥ યત્
6 ચિદ્ ધિ તે વિશો યથા પ્ર દેવ વરુણ વ્રતમ્ । મિનીમસિ દ્યવિદ્યવિ ॥ યત્ કિં ચેદં વરુણ દૈવ્યે જને ઽભિદ્રોહમ્ મનુષ્યાશ્ ચરામસિ । અચિત્તી યત્ તવ ધર્મા યુયોપિમ મા નસ્ તસ્માદ્ એનસો દેવ રીરિષઃ ॥ કિતવાસો યદ્ રિરિપુર્ ન દીવિ યદ્ વા ઘા સત્યમ્ ઉત યન્ ન વિદ્મ । સર્વા તા વિ ષ્ય શિથિરેવ દેવાથા તે સ્યામ વરુણ પ્રિયાસઃ ॥
3.4.1 અનુવાક

પાશુકગર્ભપ્રાયશ્ચિત્તમન્ત્રાણાં બ્રાહ્મણમ્

વિ વા એતસ્ય યજ્ઞ ઋધ્યતે યસ્ય હવિર્ અતિરિચ્યતે
સૂર્યો દેવો દિવિષદ્ભ્ય ઇત્ય્ આહ
બૃહસ્પતિના ચૈવાસ્ય પ્રજાપતિના ચ યજ્ઞસ્ય વ્યૃદ્ધમ્ અપિ વપતિ
રક્ષાꣳસિ વા એતત્ પશુꣳ સચન્તે યદ્ એકદેવત્ય આલબ્ધો ભૂયાન્ ભવતિ
યસ્યાસ્ તે હરિતો ગર્ભ ઇત્ય્ આહ
દેવત્રૈવૈનાં ગમયતિ રક્ષસામ્ અપહત્યૈ ।
આ વર્તન વર્તયેત્ય્ આહ

બ્રહ્મણૈવૈનમ્ આ વર્તયતિ
વિ તે ભિનદ્મિ તકરીમ્ ઇત્ય્ આહ
યથાયજુર્ એવૈતત્ ।
ઉરુદ્રપ્સો વિશ્વરૂપ ઇન્દુર્ ઇત્ય્ આહ
પ્રજા વૈ પશવ ઇન્દુઃ
પ્રજયૈવૈનમ્ પશુભિઃ સમ્ અર્ધયતિ
દિવં વૈ યજ્ઞસ્ય વ્યૃદ્ધં ગચ્છતિ
પૃથિવીમ્ અતિરિક્તમ્ ।
તદ્ યન્ ન શમયેદ્ આર્તિમ્ આર્છેદ્ યજમાનઃ ।
મહી દ્યૌઃ પૃથિવી ચ ન ઇતિ

આહ
દ્યાવાપૃથિવીભ્યામ્ એવ યજ્ઞસ્ય વ્યૃદ્ધં ચાતિરિક્તં ચ શમયતિ નાર્તિમ્ આર્છતિ યજમાનઃ ।
ભસ્મનાઽભિ સમૂહતિ સ્વગાકૃત્યૈ ।
અથો અનયોર્ વા એષ ગર્ભો ઽનયોર્ એવૈનં દધાતિ
યદ્ અવદ્યેદ્ અતિ તદ્ રેચયેત્ ।
યન્ નાવદ્યેત્ પશોર્ આલબ્ધસ્ય નાવ દ્યેત્
પુરસ્તાન્ નાભ્યા અન્યદ્ અવદ્યેદ્ ઉપરિષ્ટાદ્ અન્યત્
પુરસ્તાદ્ વૈ નાભ્યૈ

પ્રાણ ઉપરિષ્ટાદ્ અપાનઃ ।
યાવાન્ એવ પશુસ્ તસ્યાવ દ્યતિ
વિષ્ણવે શિપિવિષ્ટાય જુહોતિ
યદ્ વૈ યજ્ઞસ્યાતિરિચ્યતે યઃ પશોર્ ભૂમા યા પુષ્ટિસ્ તદ્ વિષ્ણુઃ શિપિવિષ્ટઃ ।
અતિરિક્ત એવાતિરિક્તં દધાત્ય્ અતિરિક્તસ્ય શાન્ત્યૈ ।
અષ્ટાપ્રૂડ્ ઢિરણ્યં દક્ષિણા ।
અષ્ટાપદી હ્ય્ એષા ।
આત્મા નવમઃ
પશોર્ આપ્ત્યૈ ।
અન્તરકોશ ઉષ્ણીષેણાઽઽવિષ્ટિતમ્ ભવતિ ।
એવમ્ ઇવ હિ પશુર્ ઉલ્બમ્ ઇવ ચર્મેવ માꣳસમ્ ઇવાસ્થીવ
યાવાન્ એવ પશુસ્ તમ્ આપ્ત્વાવ રુન્દ્ધે
યસ્યૈષા યજ્ઞે પ્રાયશ્ચિત્તિઃ ક્રિયત ઇષ્ટ્વા વસીયાન્ ભવતિ ॥
3.4.2 અનુવાક

ભૃત્યાદિકામસ્ય વશાલમ્ભાર્થા મન્ત્રાઃ

આ વાયો ભૂષ શુચિપા ઉપ નઃ સહસ્રં તે નિયુતો વિશ્વવાર । ઉપો તે અન્ધો મદ્યમ્ અયામિ યસ્ય દેવ દધિષે પૂર્વપેયમ્ ॥
આકૂત્યૈ ત્વા કામાય ત્વા સમૃધે ત્વા કિક્કિટા તે મનઃ પ્રજાપતયે સ્વાહા કિક્કિટા તે પ્રાણં વાયવે સ્વાહા કિક્કિટા તે ચક્ષુઃ સૂર્યાય સ્વાહા કિક્કિટા તે શ્રોત્રં દ્યાવાપૃથિવીભ્યાꣳ સ્વાહા કિક્કિટા તે વાચꣳ સરસ્વત્યૈ સ્વાહા

ત્વં તુરીયા વશિની વશાસિ સકૃદ્ યત્ ત્વા મનસા ગર્ભ આશયત્ । વશા ત્વં વશિની ગચ્છ દેવાન્ત્ સત્યાઃ સન્તુ યજમાનસ્ય કામાઃ ॥
અજાસિ રયિષ્ઠા પૃથિવ્યાꣳ સીદોર્ધ્વાન્તરિક્ષમ્ ઉપ તિષ્ઠસ્વ દિવિ તે બૃહદ્ ભાઃ ।
તન્તું તન્વન્ રજસો ભાનુમ્ અન્વ્ ઇહિ જ્યોતિષ્મતઃ પથો રક્ષ ધિયા કૃતાન્ ।
અનુલ્બણં વયત જોગુવામ્ અપો મનુર્ ભવ જનયા દૈવ્યં જનમ્ ॥
મનસો હવિર્ અસિ પ્રજાપતેર્ વર્ણો ગાત્રાણાં તે ગાત્રભાજો ભૂયાસ્મ ॥
3.4.3 અનુવાક

વશાલમ્ભાર્થો વિધિઃ

ઇમે વૈ સહાસ્તામ્ ।
તે વાયુર્ વ્યવાત્
તે ગર્ભમ્ અદધાતામ્ ।
તꣳ સોમઃ પ્રાજનયદ્ અગ્નિર્ અગ્રસત
સ એતમ્ પ્રજાપતિર્ આગ્નેયમ્ અષ્ટાકપાલમ્ અપશ્યત્
તં નિર્ અવપત્
તેનૈવૈનામ્ અગ્નેર્ અધિ નિર્ અક્રીણાત્
તસ્માદ્ અપ્ય્ અન્યદેવત્યામ્ આલભમાન આગ્નેયમ્ અષ્ટાકપાલમ્ પુરસ્તાન્ નિર્ વપેત્ ।
અગ્નેર્ એવૈનામ્ અધિ નિષ્ક્રીયા લભતે
યત્

વાયુર્ વ્યવાત્ તસ્માદ્ વાયવ્યા
યદ્ ઇમે ગર્ભમ્ અદધાતાં તસ્માદ્ દ્યાવાપૃથિવ્યા
યત્ સોમઃ પ્રાજનયદ્ અગ્નિર્ અગ્રસત તસ્માદ્ અગ્નીષોમીયા
યદ્ અનયોર્ વિયત્યોર્ વાગ્ અવદત્ તસ્માત્ સારસ્વતી
યત્ પ્રજાપતિર્ અગ્નેર્ અધિ નિરક્રીણાત્ તસ્માત્ પ્રાજાપત્યા
સા વા એષા સર્વદેવત્યા યદ્ અજા વશા
વાયવ્યામ્ આ લભેત ભૂતિકામઃ ।
વાયુર્ વૈ ક્ષેપિષ્ઠા દેવતા
વાયુમ્ એવ સ્વેન

ભાગધેયેનોપ ધાવતિ
સ એવૈનમ્ ભૂતિં ગમયતિ
દ્યાવાપૃથિવ્યામ્ આ લભેત કૃષમાણઃ પ્રતિષ્ઠાકામઃ ।
દિવ એવાસ્મૈ પર્જન્યો વર્ષતિ વ્યસ્યામ્ ઓષધયો રોહન્તિ સમર્ધુકમ્ અસ્ય સસ્યમ્ ભવતિ ।
અગ્નીષોમીયામ્ આ લભેત યઃ કામયેત ।
અન્નવાન્ અન્નાદઃ સ્યામ્ ઇતિ ।
અગ્નિનૈવાન્નમ્ અવ રુન્દ્ધે સોમેનાન્નાદ્યમ્
અન્નવાન્ એવાન્નાદો ભવતિ
સારસ્વતીમ્ આ લભેત યઃ

ઈશ્વરો વાચો વદિતોઃ સન્ વાચં ન વદેત્ ।
વાગ્ વૈ સરસ્વતી
સરસ્વતીમ્ એવ સ્વેન ભાગધેયેનોપ ધાવતિ
સૈવાસ્મિન્ વાચં દધાતિ
પ્રાજાપત્યામ્ આ લભેત યઃ કામયેત ।
અનભિજિતમ્ અભિ જયેયમ્ ઇતિ
વાયવ્યયોપાકરોતિ
વાયોર્ એવૈનામ્ અવરુધ્યા લભતે ।
આકૂત્યૈ ત્વા કામાય ત્વા

ઇત્ય્ આહ
યથાયજુર્ એવૈતત્
કિક્કિટાકારં જુહોતિ
કિક્કિટાકારેણ વૈ ગ્રામ્યાઃ પશવો રમન્તે પ્રારણ્યાઃ પતન્તિ
યત્ કિક્કિટાકારં જુહોતિ ગ્રામ્યાણામ્ પશૂનાં ધૃત્યૈ
પર્યગ્નૌ ક્રિયમાણે જુહોતિ
જીવન્તીમ્ એવૈનાꣳ સુવર્ગં લોકમ્ ગમયતિ
ત્વં તુરીયા વશિની વશાસીત્ય્ આહ
દેવત્રૈવૈનાં ગમયતિ
સત્યાઃ સન્તુ યજમાનસ્ય કામા ઇત્ય્ આહ ।
એષ વૈ કામઃ

યજમાનસ્ય યદ્ અનાર્ત ઉદૃચં ગચ્છતિ
તસ્માદ્ એવમ્ આહ ।
અજાસિ રયિષ્ઠેત્ય્ આહ ।
એષ્વ્ એવૈનાં લોકેષુ પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ
દિવિ તે બૃહદ્ ભા ઇત્ય્ આહ
સુવર્ગ એવાસ્મૈ લોકે જ્યોતિર્ દધાતિ
તન્તું તન્વન્ રજસો ભાનુમ્ અન્વ્ ઇહીત્ય્ આહ ।
ઇમાન્ એવાસ્મૈ લોકાઞ્ જ્યોતિષ્મતઃ કરોતિ ।
અનુલ્બણં વયત જોગુવામ્ અપ ઇતિ

આહ
યદ્ એવ યજ્ઞ ઉલ્બણં ક્રિયતે તસ્યૈવૈષા શાન્તિઃ ।
મનુર્ ભવ જનયા દૈવ્યં જનમ્ ઇત્ય્ આહ
માનવ્યો વૈ પ્રજાસ્ તા એવાદ્યાઃ કુરુતે
મનસો હવિર્ અસીત્ય્ આહ
સ્વગાકૃત્યૈ
ગાત્રાણાં તે ગાત્રભાજો ભૂયાસ્મેત્ય્ આહ ।
આશિષમ્ એવૈતામ્ આ શાસ્તે
તસ્યૈ વા એતસ્યા એકમ્ એવાદેવયજનં યદ્ આલબ્ધાયામ્ અભ્રઃ

ભવતિ
યદ્ આલબ્ધાયામ્ અભ્રઃ સ્યાદ્ અપ્સુ વા પ્રવેશયેત્ સર્વાં વા પ્રાશ્નીયાત્ ।
યદ્ અપ્સુ પ્રવેશયેદ્ યજ્ઞવેશસં કુર્યાત્
સર્વામ્ એવ પ્રાશ્નીયાદ્ ઇન્દ્રિયમ્ એવાત્મન્ ધત્તે
સા વા એષ ત્રયાણામ્ એવાવરુદ્ધા સંવત્સરસદઃ સહસ્રયાજિનો ગૃહમેધિનસ્
ત એવૈતયા યજેરન્
તેષામ્ એવૈષાપ્તા ॥
3.4.4 અનુવાક

જયાઃ

ચિત્તં ચ ચિત્તિશ્ ચાકૂતં ચાકૂતિશ્ ચ વિજ્ઞાતં ચ વિજ્ઞાનં ચ મનશ્ ચ શક્વરીશ્ ચ દર્શશ્ ચ પૂર્ણમાસશ્ ચ બૃહચ્ ચ રથંતરં ચ
પ્રજાપતિર્ જયાન્ ઇન્દ્રાય વૃષ્ણે પ્રાયચ્છદ્ ઉગ્રઃ પૃતનાજ્યેષુ તસ્મૈ વિશઃ સમનમન્ત સર્વાઃ સ ઉગ્રઃ સ હિ હવ્યો બભૂવ
દેવાસુરાઃ સંયત્તા આસન્ત્ સ ઇન્દ્રઃ પ્રજાપતિમ્ ઉપાધાવત્ તસ્મા એતાઞ્ જયાન્ પ્રાયચ્છત્ તાન્ અજુહોત્
તતો વૈ દેવા અસુરાન્ અજયન્
યદ્ અજયન્ તજ્ જયાનાં જયત્વમ્ ।
સ્પર્ધમાનેનૈતે હોતવ્યા જયત્ય્ એવ તામ્ પૃતનામ્ ॥
3.4.5 અનુવાક

અભ્યાતાનાઃ

અગ્નિર્ ભૂતાનામ્ અધિપતિઃ સ માઽવત્વ્ ઇન્દ્રો જ્યેષ્ઠાનાં યમઃ પૃથિવ્યા વાયુર્ અન્તરિક્ષસ્ય સૂર્યો દિવશ્ ચન્દ્રમા નક્ષત્રાણામ્ બૃહસ્પતિર્ બ્રહ્મણો મિત્રઃ સત્યાનાં વરુણો ઽપાꣳ સમુદ્રઃ સ્રોત્યાનામ્ અન્નꣳ સામ્રાજ્યાનામ્ અધિપતિ તન્ માવતુ સોમ ઓષધીનાꣳ સવિતા પ્રસવાનાꣳ રુદ્રઃ પશૂનાં ત્વષ્ટા રૂપાણાં વિષ્ણુઃ પર્વતાનામ્ મરુતો ગણાનામ્ અધિપતયસ્ તે માવન્તુ
પિતરઃ પિતામહાઃ પરે ઽવરે તતાસ્ તતામહા ઇહ માવત ।
અસ્મિન્ બ્રહ્મન્ન્ અસ્મિન્ ક્ષત્રે ઽસ્યામ્ આશિષ્ય્ અસ્યામ્ પુરોધાયામ્ અસ્મિન્ કર્મન્ન્ અસ્યાં દેવહૂત્યામ્ ॥
3.4.6 અનુવાક

અભ્યાતાનહોમવિધાનમ્

દેવા વૈ યદ્ યજ્ઞે ઽકુર્વત તદ્ અસુરા અકુર્વત
તે દેવા એતાન્ અભ્યાતાનાન્ અપશ્યન્
તાન્ અભ્યાતન્વત
યદ્ દેવાનાં કર્માસીદ્ આર્ધ્યત તત્ ।
યદ્ અસુરાણાં ન તદ્ આર્ધ્યત
યેન કર્મણેર્ત્સેત્ તત્ર હોતવ્યાઃ ।
ઋધ્નોત્ય્ એવ તેન કર્મણા
યદ્ વિશ્વે દેવાઃ સમભરન્ તસ્માદ્ અભ્યાતાના વૈશ્વદેવાઃ ।
યદ્ પ્રજાપતિર્ જયાન્ પ્રાયચ્છત્ તસ્માજ્ જયાઃ પ્રાજાપત્યાઃ

યદ્ રાષ્ટ્રભૃદ્ભી રાષ્ટ્રમ્ આદદત તદ્ રાષ્ટ્રભૃતાꣳ રાષ્ટ્રભૃત્ત્વમ્ ।
તે દેવા અભ્યાતાનૈર્ અસુરાન્ અભ્યાતન્વત જયૈર્ અજયન્ રાષ્ટ્રભૃદ્ભી રાષ્ટ્રમ્ આદદત
યદ્ દેવા અભ્યાતાનૈર્ અસુરાન્ અભ્યાતન્વત તદ્ અભ્યાતાનાનામ્ અભ્યાતાનત્વમ્ ।
યજ્ જયૈર્ અજયન્ તજ્ જવાનાં જયત્વમ્ ।
યદ્ રાષ્ટ્રભૃદ્ભી રાષ્ટ્રમ્ આદદત તદ્ રાષ્ટ્રભૃતાꣳ રાષ્ટ્રભૃત્ત્વમ્ ।
તતો દેવા અભવન્ પરાસુરાઃ ।
યો ભ્રાતૃવ્યવાન્ત્ સ્યાત્ સ એતાઞ્ જુહુયાત્ ।
અભ્યાતાનૈર્ એવ ભ્રાતૃવ્યાન્ અભ્યાતનુતે જયૈર્ જયતિ રાષ્ટ્રભૃદ્ભી રાષ્ટ્રમ્ આ દત્તે
ભવત્ય્ આત્મના પરાસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ ॥
3.4.7 અનુવાક

રાષ્ટ્રભૃન્મન્ત્રાઃ

ઋતાષાડ્ ઋતધામાગ્નિર્ ગન્ધર્વસ્ તસ્યૌષધયો ઽપ્સરસ ઊર્જો નામ સ ઇદમ્ બ્રહ્મ ક્ષત્રમ્ પાતુ તા ઇદમ્ બ્રહ્મ ક્ષત્રમ્ પાન્તુ તસ્મૈ સ્વાહા તાભ્યઃ સ્વાહા
સꣳહિતો વિશ્વસામા સૂર્યો ગન્ધર્વસ્ તસ્ય મરીચયો ઽપ્સરસ આયુવઃ
સુષુમ્નઃ સૂર્યરશ્મિશ્ ચન્દ્રમા ગન્ધર્વસ્ તસ્ય નક્ષત્રાણ્ય્ અપ્સરસો બેકુરયઃ ।
ભુજ્યુઃ સુપર્ણો યજ્ઞો ગન્ધર્વસ્ તસ્ય દક્ષિણા અપ્સરસ સ્તવાઃ
પ્રજાપતિર્ વિશ્વકર્મા મનઃ

ગન્ધર્વસ્ તસ્યર્ક્સામાન્ય્ અપ્સરસો વહ્નયઃ ।
ઇષિરો વિશ્વવ્યચા વાતો ગન્ધર્વસ્ તસ્યાપો ઽપ્સરસો મુદાઃ ।
ભુવનસ્ય પતે યસ્ય ત ઉપરિ ગૃહા ઇહ ચ । સ નો રાસ્વાજ્યાનિꣳ રાયસ્ પોષꣳ સુવીર્યꣳ સંવત્સરીણાꣳ સ્વસ્તિમ્
પરમેષ્ઠ્ય્ અધિપતિર્ મૃત્યુર્ ગન્ધર્વસ્ તસ્ય વિશ્વમ્ અપ્સરસો ભુવઃ
સુક્ષિતિઃ સુભૂતિર્ ભદ્રકૃત્ સુવર્વાન્ પર્જન્યો ગન્ધર્વસ્ તસ્ય વિદ્યુતો ઽપ્સરસો રુચઃ ।
દૂરેહેતિર્ અમૃડયઃ

મૃત્યુર્ ગન્ધર્વસ્ તસ્ય પ્રજા અપ્સરસો ભીરુવઃ ।
ચારુઃ કૃપણકાશી કામો ગન્ધર્વસ્ તસ્યાધયો ઽપ્સરસઃ શોચયન્તીર્ નામ સ ઇદમ્ બ્રાહ્મ ક્ષત્રમ્ પાતુ તા ઇદમ્ બ્રહ્મ ક્ષત્રમ્ પાન્તુ તસ્મૈ સ્વાહ તાભ્યઃ સ્વાહા
સ નો ભુવનસ્ય પતે યસ્ય ત ઉપરિ ગૃહા ઇહ ચ । ઉરુ બ્રહ્મણે ઽસ્મૈ ક્ષત્રાય મહિ શર્મ યચ્છ ॥
3.4.8 અનુવાક

રાષ્ટ્રભૃતાં બ્રાહ્મણમ્

રાષ્ટ્રકામાય હોતવ્યા રાષ્ટ્રં વૈ રાષ્ટ્રભૃતો રાષ્ટ્રેણૈવાસ્મૈ રાષ્ટ્રમ્ અવ રુન્દ્ધે રાષ્ટ્રમ્ એવ ભવતિ ।
આત્મને હોતવ્યા રાષ્ટ્રં વૈ રાષ્ટ્રભૃતો રાષ્ટ્રમ્ પ્રજા રાષ્ટ્રમ્ પશવો રાષ્ટ્રં યચ્ છ્રેષ્ઠો ભવતિ રાષ્ટ્રેણૈવ રાષ્ટ્રમ્ અવ રુન્દ્ધે વસિષ્ઠઃ સમાનાનામ્ ભવતિ
ગ્રામકામાય હોતવ્યા રાષ્ટ્રં વૈ રાષ્ટ્રભૃતો રાષ્ટ્રꣳ સજાતા રાષ્ટ્રેણૈવાસ્મૈ રાષ્ટ્રꣳ સજાતાન્ અવ રુન્દ્ધે ગ્રામી

એવ ભવતિ ।
અધિદેવને જુહોત્ય્ અધિદેવન એવાસ્મૈ સજાતાન્ અવ રુન્દ્ધે ત એનમ્ અવરુદ્ધા ઉપ તિષ્ઠન્તે
રથમુખ ઓજસ્કામસ્ય હોતવ્યા ઓજો વૈ રાષ્ટ્રભૃત ઓજો રથ ઓજસૈવાસ્મા ઓજો ઽવ રુન્દ્ધ ઓજસ્વ્ય્ એવ ભવતિ
યો રાષ્ટ્રાદ્ અપભૂતઃ સ્યાત્ તસ્મૈ હોતવ્યા યાવન્તો ઽસ્ય રથાઃ સ્યુસ્ તાન્ બ્રૂયાદ્ યુઙ્ગ્ધ્વમ્ ઇતિ રાષ્ટ્રમ્ એવાસ્મૈ યુનક્તિ

આહુતયો વા એતસ્યાક્લૃપ્તા યસ્ય રાષ્ટ્રં ન કલ્પતે સ્વરથસ્ય દક્ષિણં ચક્રમ્ પ્રવૃહ્ય નાડીમ્ અભિ જુહુયાદ્ આહુતીર્ એવાસ્ય કલ્પયતિ તા અસ્ય કલ્પમાના રાષ્ટ્રમ્ અનુ કલ્પતે
સંગ્રામે સંયત્તે હોતવ્યા રાષ્ટ્રં વૈ રાષ્ટ્રભૃતો રાષ્ટ્રે ખલુ વા એતે વ્યાયચ્છન્તે યે સંગ્રામꣳ સંયન્તિ યસ્ય પૂર્વસ્ય જુહ્વતિ સ એવ ભવતિ જયતિ તં સંગ્રામં માન્ધુક ઇધ્મઃ

ભવત્ય્ અઙ્ગારા એવ પ્રતિવેષ્ટમાના અમિત્રાણામ્ અસ્ય સેનામ્ પ્રતિ વેષ્ટયન્તિ
ય ઉન્માદ્યેત્ તસ્મૈ હોતવ્યા ગન્ધર્વાપ્સરસો વા એતમ્ ઉન્ માદયન્તિ ય ઉન્માદ્યત્ય્ એતે ખલુ વૈ ગન્ધર્વાપ્સરસો યદ્ રાષ્ટ્રભૃતસ્ તસ્મૈ સ્વાહા તાભ્યઃ સ્વાહેતિ જુહોતિ તેનૈવૈનાઞ્ છમયતિ
નૈયગ્રોધ ઔદુમ્બર આશ્વત્થઃ પ્લાક્ષ ઇતીધ્મો ભવત્ય્ એતે વૈ ગન્ધર્વાપ્સરસાં ગૃહાઃ સ્વ એવૈનાન્

આયતને શમયતિ ।
અભિચરતા પ્રતિલોમꣳ હોતવ્યાઃ પ્રાણાન્ એવાસ્ય પ્રતીચઃ પ્રતિ યૌતિ તં તતો યેન કેન ચ સ્તૃણુતે
સ્વકૃત ઇરિણે જુહોતિ પ્રદરે વૈતદ્ વા અસ્યૈ નિરૃતિગૃહીતં નિરૃતિગૃહીત એવૈનં નિરૃત્યા ગ્રાહયતિ યદ્ વાચઃ ક્રૂરમ્ તેન વષટ્ કરોતિ વાચ એવૈનં ક્રૂરેણ પ્ર વૃશ્ચતિ તાજગ્ આર્તિમ્ આર્છતિ
યસ્ય કામયેતાન્નાદ્યમ્

આ દદીયેતિ તસ્ય સભાયામ્ ઉત્તાનો નિપદ્ય ભુવનસ્ય પત ઇતિ તૃણાનિ સં ગૃહ્ણીયાત્ પ્રજાપતિર્ વૈ ભુવનસ્ય પતિઃ પ્રજાપતિનૈવાસ્યાન્નાદ્યમ્ આ દત્ત ઇદમ્ અહમ્ અમુષ્યામુષ્યાયણસ્યાન્નાદ્યꣳ હરામીત્ય્ આહાન્નાદ્યમ્ એવાસ્ય હરતિ ષડ્ભિર્ હરતિ ષડ્ વા ઋતવઃ પ્રજાપતિનૈવાસ્યાન્નાદ્યમ્ આદાયર્તવો ઽસ્મા અનુ પ્ર યચ્છન્તિ

યો જ્યેષ્ઠબન્ધુર્ અપભૂતઃ સ્યાત્ તꣳ સ્થલે ઽવસાય્ય બ્રહ્મૌદનં ચતુઃશરાવમ્ પક્ત્વા તસ્મૈ હોતવ્યા વર્ષ્મ વૈ રાષ્ટ્રભૃતો વર્ષ્મ સ્થલં વર્ષ્મણૈવૈનં વર્ષ્મ સમાનાનાં ગમયતિ ચતુઃશરાવો ભવતિ દિક્ષ્વ્ એવ પ્રતિ તિષ્ઠતિ ક્ષીરે ભવતિ રુચં એવાસ્મિન્ દધાત્ય્ ઉદ્ ધરતિ શૃતત્વાય સર્પિષ્વાન્ ભવતિ મેધ્યત્વાય ચત્વાર આર્ષેયાઃ પ્રાશ્નન્તિ દિશામ્ એવ જ્યોતિષિ જુહોતિ ॥
3.4.9 અનુવાક

દેવિકાહવીંષિકામ્યપ્રયોગાઃ

દેવિકા નિર્ વપેત્ પ્રજાકામશ્ છન્દાꣳસિ વૈ દેવિકાશ્ છન્દાꣳસીવ ખલુ વૈ પ્રજાશ્ છન્દોભિર્ એવાસ્મૈ પ્રજાઃ પ્ર જનયતિ
પ્રથમં ધાતારં કરોતિ મિથુની એવ તેન કરોત્ય્ અન્વ્ એવાસ્મા અનુમતિર્ મન્યતે રાતે રાકા પ્ર સિનીવલી જનયતિ પ્રજાસ્વ્ એવ પ્રજાતાસુ કુહ્વા વાચં દધાતિ ।
એતા એવ નિર્ વપેત્ પશુકામશ્ છન્દાꣳસિ વૈ દેવિકાશ્ છન્દાꣳસિ

ઇવ ખલુ વૈ પશવશ્ છન્દોભિર્ એવાસ્મૈ પશૂન્ પ્ર જનયતિ પ્રથમં ધાતારં કરોતિ પ્રૈવ તેન વાપયત્ય્ અન્વ્ એવાસ્મા અનુમતિર્ મન્યતે રાતે રાકા પ્ર સિનીવાલી જનયતિ પશૂન્ એવ પ્રજાતાન્ કુહ્વા પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ ।
એતા એવ નિર્ વપેદ્ ગ્રામકામશ્ છન્દાꣳસિ વૈ દેવિકાશ્ છન્દાꣳસીવ ખલુ વૈ ગ્રામશ્ છન્દોભિર્ એવાસ્મૈ ગ્રામમ્

અવ રુન્દ્ધે મધ્યતો ધાતારં કરોતિ મધ્યત એવૈનં ગ્રામસ્ય દધાતિ ।
એતા એવ નિર્ વપેજ્ જ્યોગામયાવી છન્દાꣳસિ વૈ દેવિકાશ્ છન્દાꣳસિ ખલુ વા એતમ્ અભિ મન્યન્તે યસ્ય જ્યોગ્ આમયતિ છન્દોભિર્ એવૈનમ્ અગદં કરોતિ મધ્યતો ધાતારં કરોતિ મધ્યતો વા એતસ્યાક્લૃપ્તં યસ્ય જ્યોગ્ આમયતિ મધ્યત એવાસ્ય તેન કલ્પયતિ ।
એતા એવ નિઃ

વપેદ્ યં યજ્ઞો નોપનમેચ્ છન્દાꣳસિ વૈ દેવિકાશ્ છન્દાꣳસિ ખલુ વા એતં નોપ નમન્તિ યં યજ્ઞો નોપનમતિ પ્રથમં ધાતારં કરોતિ મુખત એવાસ્મૈ છન્દાꣳસિ દધાત્ય્ ઉપૈનં યજ્ઞો નમતિ ।
એતા એવ નિર્ વપેદ્ ઈજાનશ્ છન્દાꣳસિ વૈ દેવિકા યાતયામાનીવ ખલુ વા એતસ્ય છન્દાꣳસિ ય ઈજાન ઉત્તમં ધાતારં કરોતિ

ઉપરિષ્ટાદ્ એવાસ્મૈ છન્દાꣳસ્ય્ અયાતયામાન્ય્ અવ રુન્દ્ધ ઉપૈનમ્ ઉત્તરો યજ્ઞો નમતિ ।
એતા એવ નિર્ વપેદ્ યમ્ મેધા નોપનમેચ્ છન્દાꣳસિ વૈ દેવિકાશ્ છન્દાꣳસિ ખલુ વા એતં નોપ નમન્તિ યમ્ મેધા નોપનમતિ પ્રથમં ધાતારં કરોતિ મુખત એવાસ્મૈ છન્દાꣳસિ દધાત્ય્ ઉપૈનમ્ મેધા નમતિ ।
એતા એવ નિર્ વપેત્

રુક્કામશ્ છન્દાꣳસિ વૈ દેવિકાશ્ છન્દાꣳસીવ ખલુ વૈ રુક્ છન્દોભિર્ એવાસ્મિન્ રુચં દધાતિ ક્ષીરે ભવન્તિ રુચમ્ એવાસ્મિન્ દધતિ મધ્યતો ધાતારં કરોતિ મધ્યત એવૈનꣳ રુચો દધાતિ
ગાયત્રી વા અનુમતિસ્ ત્રિષ્ટુગ્ રાકા જગતી સિનીવાલ્ય્ અનુષ્ટુપ્ કુહૂર્ ધાતા વષટ્કારઃ પૂર્વપક્ષો રાકાપરપક્ષઃ કુહૂર્ અમાવાસ્યા સિનીવલી પૌર્ણમાસ્ય્ અનુમતિશ્ ચન્દ્રમા ધાતા ।
અષ્ટૌ

વસવો ઽષ્ટાક્ષરા ગાયત્ર્ય્ એકાદશ રુદ્રા એકાદશાક્ષરા ત્રિષ્ટુબ્ દ્વાદશાદિત્યા દ્વાદશાક્ષરા જગતી પ્રજાપતિર્ અનુષ્ટુબ્ ધાતા વષટ્કારઃ ।
એતદ્ વૈ દેવિકાઃ સર્વાણિ ચ છન્દાꣳસિ સર્વાશ્ ચ દેવતા વષટ્કારસ્ તા યત્ સહ સર્વા નિર્વપેદ્ ઈશ્વરા એનમ્ પ્રદહો દ્વે પ્રથમે નિરુપ્ય ધાતુસ્ તૃતીયં નિર્ વપેત્ તથો એવોત્તરે નિર્ વપેત્ તથૈનં ન પ્ર દહન્ત્ય્ અથો યસ્મૈ કામાય નિરુપ્યન્તે તમ્ એવાભિર્ ઉપાપ્નોતિ ॥
3.4.10 અનુવાક

પ્રયાસ્યતો અગ્નિહોત્રિણઃ અગ્નિસમારોપણમ્

વાસ્તોષ્ પતે પ્રતિ જાનીહ્ય્ અસ્માન્ત્ સ્વાવેશો અનમીવો ભવા નઃ । યત્ ત્વેમહે પ્રતિ તન્ નો જુષસ્વ શં ન એધિ દ્વિપદે શં ચતુષ્પદે ॥
વાસ્તોષ્ પતે શગ્મયા સꣳસદા તે સક્ષીમહિ રણ્વયા ગાતુમત્યા । આવઃ ક્ષેમ ઉત યોગે વરં નો યૂયમ્ પાત સ્વસ્તિભિઃ સદા નઃ ॥
યત્ સાયમ્પ્રાતર્ અગ્નિહોત્રં જુહોત્ય્ આહુતીષ્ટકા એવ તા ઉપ ધત્તે

યજમાનો ઽહોરાત્રાણિ વા એતસ્યેષ્ટકા ય આહિતાગ્નિર્ યત્ સાયમ્પ્રાતર્ જુહોત્ય્ અહોરાત્રાણ્ય્ એવાપ્ત્વેષ્ટકાઃ કૃત્વોપ ધત્તે
દશ સમાનત્ર જુહોતિ દશાક્ષરા વિરાડ્ વિરાજમ્ એવાપ્ત્વેષ્ટકાં કૃત્વોપ ધત્તે ।
અથો વિરાજ્ય્ એવ યજ્ઞમ્ આપ્નોતિ ચિત્યશ્ચિત્યો ઽસ્ય ભવતિ તસ્માદ્ યત્ર દશોષિત્વા પ્રયાતિ તદ્ યજ્ઞવાસ્ત્વ્ અવાસ્ત્વ્ એવ તદ્ યત્ તતો ઽર્વાચીનમ્

રુદ્રઃ ખલુ વૈ વાસ્તોષ્પતિર્ યદ્ અહુત્વા વાસ્તોષ્પતીયમ્ પ્રયાયાદ્ રુદ્ર એનમ્ ભૂત્વાગ્નિર્ અનૂત્થાય હન્યાદ્ વાસ્તોષ્પતીયં જુહોતિ ભાગધેયેનૈવૈનꣳ શમયતિ નાર્તિમ્ આર્છતિ યજમાનઃ ।
યદ્ યુક્તે જુહુયાદ્ યથા પ્રયાતે વાસ્તાવ્ આહુતિં જુહોતિ તાદૃગ્ એવ તદ્ યદ્ અયુક્તે જુહુયાદ્ યથા ક્ષેમ આહુતિં જુહોતિ તાદૃગ્ એવ તદ્ અહુતમ્ અસ્ય વાસ્તોષ્પતીયꣳ સ્યાત્

દક્ષિણો યુક્તો ભવતિ સવ્યો ઽયુક્તઃ ।
અથ વાસ્તોષ્પતીયં જુહોત્ય્ ઉભયમ્ એવાકર્ અપરિવર્ગમ્ એવૈનꣳ શમયતિ
યદ્ એકયા જુહુયાદ્ દર્વિહોમં કુર્યાત્ પુરોઽનુવાક્યામ્ અનૂચ્ય યાજ્યયા જુહોતિ સદેવત્વાય
યદ્ ધુત આદધ્યાદ્ રુદ્રં ગૃહાન્ અન્વારોહયેદ્ યદ્ અવક્ષાણાન્ય્ અસમ્પ્રક્ષાપ્ય પ્રયાયાદ્ યથા યજ્ઞવેશસં વાઽઽદહનં વા તાદૃગ્ એવ તત્ ।
અયં તે યોનિર્ ઋત્વિય ઇત્ય્ અરણ્યોઃ સમારોહયતિ

એષ વા અગ્નેર્ યોનિઃ સ્વ એવૈનં યોનૌ સમારોહયતિ ।
અથો ખલ્વ્ આહુર્ યદ્ અરણ્યોઃ સમારૂઢો નશ્યેદ્ ઉદ્ અસ્યાગ્નિઃ સીદેત્ પુનરાધેયઃ સ્યાદ્ ઇતિ
યા તે અગ્ને યજ્ઞિયા તનૂસ્ તયેહ્ય્ આ રોહેત્ય્ આત્મન્ત્ સમારોહયતે
યજમાનો વા અગ્નેર્ યોનિઃ સ્વાયામ્ એવૈનં યોન્યાꣳ સમારોહયતે ॥
3.4.11 અનુવાક

કામ્યેષ્ટિયાજ્યાપુરોનુવાક્યાઃ

ત્વમ્ અગ્ને બૃહદ્ વયો દધાસિ દેવ દાશુષે । કવિર્ ગૃહપતિર્ યુવા ॥
હવ્યવાડ્ અગ્નિર્ અજરઃ પિતા નો વિભુર્ વિભાવા સુદૃશીકો અસ્મે । સુગાર્હપત્યાઃ સમ્ ઇષો દિદીહ્ય્ અસ્મદ્રિયક્ સમ્ મિમીહિ શ્રવાꣳસિ ॥
ત્વં ચ સોમ નો વશો જીવાતું ન મરામહે । પ્રિયસ્તોત્રો વનસ્પતિઃ ॥
બ્રહ્મા દેવાનામ્ પદવીઃ કવીનામ્ ઋષિર્ વિપ્રાણામ્ મહિષો મૃગાણામ્ । શ્યેનો ગૃધ્રાણાꣳ સ્વધિતિર્ વનાનાꣳ સોમઃ

પવિત્રમ્ અત્ય્ એતિ રેભન્ ॥
આ વિશ્વદેવꣳ સત્પતિꣳ સૂક્તૈર્ અદ્યા વૃણીમહે । સત્યસવꣳ સવિતારમ્ ॥
આ સત્યેન રજસા વર્તમાનો નિવેશયન્ન્ અમૃતમ્ મર્ત્યં ચ । હિરણ્યયેન સવિતા રથેનાઽઽ દેવો યાતિ ભુવના વિપશ્યન્ ॥
યથા નો અદિતિઃ કરત્ પશ્વે નૃભ્યો યથા ગવે । યથા તોકાય રુદ્રિયમ્ ॥
મા નસ્ તોકે તનયે મા ન આયુષિ મા નો ગોષુ મા

નો અશ્વેષુ રીરિષઃ । વીરાન્ મા નો રુદ્ર ભામિતો વધીર્ હવિષ્મન્તો નમસા વિધેમ તે ॥
ઉદપ્રુતો ન વયો રક્ષમાણા વાવદતો અભ્રિયસ્યેવ ઘોષાઃ । ગિરિભ્રજો નોર્મયો મદન્તો બૃહસ્પતિમ્ અભ્ય્ અર્કા અનાવન્ ॥
હꣳસૈર્ ઇવ સખિભિર્ વાવદદ્ભિર્ અશ્મન્મયાનિ નહના વ્યસ્યન્ । બૃહસ્પતિર્ અભિકનિક્રદદ્ ગા ઉત પ્રાસ્તૌદ્ ઉચ્ ચ વિદ્વાન્ અગાયત્ ॥
એન્દ્ર સાનસિꣳ રયિમ્

સજિત્વાનꣳ સદાસહમ્ । વર્ષિષ્ઠમૂતયે ભર ॥
પ્ર સસાહિષે પુરુહૂત શત્રૂઞ્ જ્યેષ્ઠસ્ તે શુષ્મ ઇહ રાતિર્ અસ્તુ । ઇન્દ્રાઽઽ ભર દક્ષિણેના વસૂનિ પતિઃ સિન્ધૂનામ્ અસિ રેવતીનામ્ ॥
ત્વꣳ સુતસ્ય પીતયે સદ્યો વૃદ્ધો અજાયથાઃ । ઇન્દ્ર જ્યૈષ્ઠ્યાય સુક્રતો ॥
ભુવસ્ ત્વમ્ ઇન્દ્ર બ્રહ્મણા મહાન્ ભુવો વિશ્વેષુ સવનેષુ યજ્ઞિયઃ । ભુવો નૄꣳશ્ ચ્યૌત્નો વિશ્વસ્મિન્ ભરે જ્યેષ્ઠશ્ ચ મન્ત્રઃ

વિશ્વચર્ષણે ॥
મિત્રસ્ય ચર્ષણીધૃતઃ શ્રવો દેવસ્ય સાનસિમ્ । સત્યં ચિત્રશ્રવસ્તમમ્ ॥
મિત્રો જનાન્ યાતયતિ પ્રજાનન્ મિત્રો દાધાર પૃથિવીમ્ ઉત દ્યામ્ । મિત્રઃ કૃષ્ટીર્ અનિમિષાભિ ચષ્ટે સત્યાય હવ્યં ઘૃતવદ્ વિધેમ ॥
પ્ર સ મિત્ર મર્તો અસ્તુ પ્રયસ્વાન્ યસ્ ત આદિત્ય શિક્ષતિ વ્રતેન । ન હન્યતે ન જીયતે ત્વોતો નૈનમ્ અꣳહો અશ્નોત્ય્ અન્તિતો ન દૂરાત્ ॥
યત્

ચિદ્ ધિ તે વિશો યથા પ્ર દેવ વરુણ વ્રતમ્ । મિનીમસિ દ્યવિદ્યવિ ॥
યત્ કિં ચેદં વરુણ દૈવ્યે જને ઽભિદ્રોહમ્ મનુષ્યાશ્ ચરામસિ । અચિત્તી યત્ તવ ધર્મા યુયોપિમ મા નસ્ તસ્માદ્ એનસો દેવ રીરિષઃ ॥
કિતવાસો યદ્ રિરિપુર્ ન દીવિ યદ્ વા ઘા સત્યમ્ ઉત યન્ ન વિદ્મ । સર્વા તા વિ ષ્ય શિથિરેવ દેવાથા તે સ્યામ વરુણ પ્રિયાસઃ ॥