તૈત્તિરીયસંહિતા · અધ્યાય 3.3

3.3 પ્રપાઠક:

3.3.1 અનુવાક 1 અતિગ્રાહ્ય મન્ત્રાઃ
1 અગ્ને તેજસ્વિન્ તેજસ્વી ત્વં દેવેષુ ભૂયાસ્ તેજસ્વન્તમ્ મામ્ આયુષ્મન્તં વર્ચસ્વન્તમ્ મનુષ્યેષુ કુરુ દીક્ષાયૈ ચ ત્વા તપસશ્ ચ તેજસે જુહોમિ તેજોવિદ્ અસિ તેજો મા મા હાસીન્ માઽહં તેજો હાસિષમ્ મા માં તેજો હાસીત્ । ઇન્દ્રૌજસ્વિન્ન્ ઓજસ્વી ત્વં દેવેષુ ભૂયા ઓજસ્વન્તમ્ મામ્ આયુષ્મન્તં વર્ચસ્વન્તમ્ મનુષ્યેષુ કુરુ બ્રહ્મણશ્ ચ ત્વા ક્ષત્રસ્ય ચ
2 ઓજસે જુહોમિ । ઓજોવિદ્ અસ્ય્ ઓજો મા મા હાસીન્ માઽહમ્ ઓજો હાસિષમ્ મા મામ્ ઓજો હાસીત્ સૂર્ય ભ્રાજસ્વિન્ ભ્રાજસ્વી ત્વં દેવેષુ ભૂયા ભ્રાજસ્વન્તમ્ મામ્ આયુષ્મન્તં વર્ચસ્વન્તમ્ મનુષ્યેષુ કુરુ વાયોશ્ ચ ત્વાપાં ચ ભ્રાજસે જુહોમિ સુવર્વિદ્ અસિ સુવર્ મા મા હાસીન્ માઽહꣳ સુવર્ હાસિષમ્ મા માꣳ સુવર્ હાસીત્ ।
મયિ મેધામ્ મયિ પ્રજામ્ મય્ય્ અગ્નિસ્ તેજો દધાતુ મયિ મેધામ્ મયિ પ્રજામ્ મયીન્દ્ર ઇન્દ્રિયં દધાતુ મયિ મેધામ્ મયિ પ્રજામ્ મયિ સૂર્યો ભ્રાજો દધાતુ ॥
3.3.2 અનુવાક 2 સ્તોત્રોપાકરણપ્રતિગરાઙ્ગમન્ત્રાઃ
1 વાયુર્ હિંકર્તાઽગ્નિઃ પ્રસ્તોતા પ્રજાપતિઃ સામ બૃહસ્પતિર્ ઉદ્ગાતા વિશ્વે દેવા ઉપગાતારો મરુતઃ પ્રતિહર્તાર ઇન્દ્રો નિધનં તે દેવાઃ પ્રાણભૃતઃ પ્રાણમ્ મયિ દધતુ ।
એતદ્ વૈ સર્વમ્ અધ્વર્યુર્ ઉપાકુર્વન્ન્ ઉદ્ગાતૃભ્ય ઉપાકરોતિ તે દેવાઃ પ્રાણભૃતઃ પ્રાણમ્ મયિ દધત્વ્ ઇત્ય્ આહૈતદ્ એવ સર્વમ્ આત્મન્ ધત્તે । ઇડા દેવહૂર્ મનુર્ યજ્ઞનીઃ । બૃહસ્પતિર્ ઉક્થામદાનિ શꣳસિષત્ । વિશ્વે દેવાઃ
2 સૂક્તવાચઃ । પૃથિવિ માતર્ મા મા હિꣳસીઃ । મધુ મનિષ્યે મધુ જનિષ્યે મધુ વક્ષ્યામિ મધુ વદિષ્યામિ મધુમતીં દેવેભ્યો વાચમ્ ઉદ્યાસꣳ શુશ્રૂષેણ્યામ્ મનુષ્યેભ્યસ્ તમ્ મા દેવા અવન્તુ શોભાયૈ પિતરો ઽનુ મદન્તુ ॥
3.3.3 અનુવાક 3 અદાભ્યાંશુગ્રહ મન્ત્રાઃ
1 વસવસ્ ત્વા પ્ર વૃહન્તુ ગાયત્રેણ છન્દસાગ્નેઃ પ્રિયમ્ પાથ ઉપેહિ રુદ્રાસ્ ત્વા પ્ર વૃહન્તુ ત્રૈષ્ટુભેન છન્દસેન્દ્રસ્ય પ્રિયમ્ પાથ ઉપેહિ । આદિત્યાસ્ ત્વા પ્ર વૃહન્તુ જાગતેન છન્દસા વિશ્વેષાં દેવાનામ્ પ્રિયમ્ પાથ ઉપેહિ
માન્દાસુ તે શુક્ર શુક્રમ્ આ ધૂનોમિ ભન્દનાસુ કોતનાસુ નૂતનાસુ રેશીષુ મેષીષુ વાશીષુ વિશ્વભૃત્સુ માધ્વીષુ કકુહાસુ શક્વરીષુ
2 શુક્રાસુ તે શુક્ર શુક્રમ્ આ ધૂનોમિ શુક્રં તે શુક્રેણ ગૃહ્ણામ્ય્ અહ્નો રૂપેણ સૂર્યસ્ય રશ્મિભિઃ । આઽસ્મિન્ન્ ઉગ્રા અચુચ્યવુર્ દિવો ધારા અસશ્ચત કકુહꣳ રૂપં વૃષભસ્ય રોચતે બૃહત્ સોમઃ સોમસ્ય પુરોગાઃ શુક્રઃ શુક્રસ્ય પુરોગાઃ ।
યત્ તે સોમાદાભ્યં નામ જાગૃવિ તસ્મૈ તે સોમ સોમાય સ્વાહા । ઉશિક્ ત્વં દેવ સોમ ગાયત્રેણ છન્દસાઽગ્નેઃ
3 પ્રિયમ્ પાથો અપીહિ વશી ત્વં દેવ સોમ ત્રૈષ્ટુભેન છન્દસેન્દ્રસ્ય પ્રિયમ્ પાથો અપીહિ । અસ્મત્સખા ત્વં દેવ સોમ જાગતેન છન્દસા વિશ્વેષાં દેવાનામ્ પ્રિયમ્ પાથો અપીહિ । આ નઃ પ્રાણ એતુ પરાવત આન્તરિક્ષાદ્ દિવસ્ પરિ । આયુઃ પૃથિવ્યા અધ્ય્ અમૃતમ્ અસિ પ્રાણાય ત્વા । ઇન્દ્રાગ્ની મે વર્ચઃ કૃણુતાં વર્ચઃ સોમો બૃહસ્પતિઃ । વર્ચો મે વિશ્વે દેવા વર્ચો મે ધત્તમ્ અશ્વિના ॥ દધન્વે વા યદ્ ઈમ્ અનુ વોચદ્ બ્રહ્માણિ વેર્ ઉ તત્ । પરિ વિશ્વાનિ કાવ્યા નેમિશ્ ચક્રમ્ ઇવાભવત્ ॥
3.3.4 અનુવાક 4 અદાભ્યાંશુગ્રહમન્ત્રાણાં બ્રાહ્મણમ્
1 એતદ્ વા અપાં નામધેયં ગુહ્યં યદ્ આધાવાઃ । માન્દાસુ તે શુક્ર શુક્રમ્ આ ધૂનોમીત્ય્ આહ । અપામ્ એવ નામધેયેન ગુહ્યેન દિવો વૃષ્ટિમ્ અવ રુન્દ્ધે શુક્રં તે શુક્રેણ ગૃહ્ણામીત્ય્ આહ । એતદ્ વા અહ્નો રૂપં યદ્ રાત્રિઃ સૂર્યસ્ય રશ્મયો વૃષ્ટ્યા ઈશતે । અહ્ન એવ રૂપેણ સૂર્યસ્ય રશ્મિભિર્ દિવો વૃષ્ટિં ચ્યાવયતિ । આઽસ્મિન્ન્ ઉગ્રાઃ
2 અચુચ્યવુર્ ઇત્ય્ આહ યથાયજુર્ એવૈતત્ કકુહꣳ રૂપં વૃષભસ્ય રોચતે બૃહદ્ ઇત્ય્ આહ । એતદ્ વા અસ્ય કકુહꣳ રૂપં યદ્ વૃષ્ટિઃ । રૂપેણૈવ વૃષ્ટિમ્ અવ રુન્દ્ધે યત્ તે સોમાદાભ્યં નામ જાગૃવીત્ય્ આહ । એષ હ વૈ હવિષા હવિર્ યજતિ યો ઽદાભ્યં ગૃહીત્વા સોમાય જુહોતિ પરા વા એતસ્યાયુઃ પ્રાણ એતિ
3 યો ઽꣳશું ગૃહ્ણાતિ । આ નઃ પ્રાણ એતુ પરાવત ઇત્ય્ આહ । આયુર્ એવ પ્રાણમ્ આત્મન્ ધત્તે । અમૃતમ્ અસિ પ્રાણાય ત્વેતિ હિરણ્યમ્ અભિ વ્યનિતિ । અમૃતં વૈ હિરણ્યમ્ આયુઃ પ્રાણઃ । અમૃતેનૈવાયુર્ આત્મન્ ધત્તે શતમાનમ્ ભવતિ શતાયુઃ પુરુષઃ શતેન્દ્રિયઃ । આયુષ્ય્ એવેન્દ્રિયે પ્રતિ તિષ્ઠતિ । અપ ઉપ સ્પૃશતિ ભેષજં વા આપઃ । ભેષજમ્ એવ કુરુતે ॥
3.3.5 અનુવાક 5 દ્વાદશાહે પૃશ્નિગ્રહાઃ
1 વાયુર્ અસિ પ્રાણો નામ સવિતુર્ આધિપત્યે ઽપાનમ્ મે દાઃ । ચક્ષુર્ અસિ શ્રોત્રં નામ ધાતુર્ આધિપત્ય આયુર્ મે દાઃ । રૂપમ્ અસિ વર્ણો નામ બૃહસ્પતેર્ આધિપત્યે પ્રજામ્ મે દાઃ । ઋતમ્ અસિ સત્યં નામેન્દ્રસ્યાધિપત્યે ક્ષત્રમ્ મે દાઃ । ભૂતમ્ અસિ ભવ્યં નામ પિતૃણામ્ આધિપત્યે ઽપામ્ ઓષધીનાં ગર્ભં ધાઃ । ઋતસ્ય ત્વા વ્યોમને । ઋતસ્ય
2 ત્વા વિભૂમને । ઋતસ્ય ત્વા વિધર્મણે । ઋતસ્ય ત્વા સત્યાય । ઋતસ્ય ત્વા જ્યોતિષે પ્રજાપતિર્ વિરાજમ્ અપશ્યત્ તયા ભૂતં ચ ભવ્યં ચાસૃજત તામ્ ઋષિભ્યસ્ તિરો ઽદધાત્ તાં જમદગ્નિસ્ તપસાઽપશ્યત્ તયા વૈ સ પૃશ્નીન્ કામાન્ અસૃજત તત્ પૃશ્નીનામ્ પૃશ્નિત્વમ્ । યત્ પૃશ્નયો ગૃહ્યન્તે પૃશ્નીન્ એવ તૈઃ કામાન્ યજમાનો ઽવ રુન્દ્ધે વાયુર્ અસિ પ્રાણઃ
3 નામેત્ય્ આહ પ્રાણાપાનાવ્ એવાવ રુન્દ્ધે ચક્ષુર્ અસિ શ્રોત્રં નામેત્ય્ આહાઽઽયુર્ એવાવ રુન્દ્ધે રૂપમ્ અસિ વર્ણો નામેત્ય્ આહ પ્રજામ્ એવાવ રુન્દ્ધે । ઋતમ્ અસિ સત્યં નામેત્ય્ આહ ક્ષત્રમ્ એવાવ રુન્દ્ધે ભૂતમ્ અસિ ભવ્યં નામેત્ય્ આહ પશવો વા અપામ્ ઓષધીનાં ગર્ભઃ પશૂન્ એવ
4 અવ રુન્દ્ધે । એતાવદ્ વૈ પુરુષમ્ પરિતસ્ તદ્ એવાવ રુન્દ્ધે । ઋતસ્ય ત્વા વ્યોમન ઇત્ય્ આહેયં વા ઋતસ્ય વ્યોમેમામ્ એવાભિ જયતિ । ઋતસ્ય ત્વા વિભૂમન ઇત્ય્ આહાન્તરિક્ષમ્ વા ઋતસ્ય વિભૂમાન્તરિક્ષમ્ એવાભિ જયતિ । ઋતસ્ય ત્વા વિધર્મણ ઇત્ય્ આહ દ્યૌર્ વા ઋતસ્ય વિધર્મ દિવમ્ એવાભિ જયતિ । ઋતસ્ય
5 ત્વા સત્યાયેત્ય્ આહ દિશો વા ઋતસ્ય સત્યં દિશ એવાભિ જયતિ । ઋતસ્ય ત્વા જ્યોતિષ ઇત્ય્ આહ સુવર્ગો વૈ લોક ઋતસ્ય જ્યોતિઃ સુવર્ગમ્ એવ લોકમ્ અભિ જયતિ । એતાવન્તો વૈ દેવલોકાસ્ તાન્ એવાભિ જયતિ દશ સમ્ પદ્યન્તે દશાક્ષરા વિરાડ્ અન્નં વિરાડ્ વિરાજ્ય્ એવાન્નાદ્યે પ્રતિ તિષ્ઠતિ ॥
3.3.6 અનુવાક 6 ગવામયને પરઃસંજ્ઞકા અતિગ્રાહ્યાઃ
1 દેવા વૈ યદ્ યજ્ઞેન નાવારુન્ધત તત્ પરૈર્ અવારુન્ધત તત્ પરાણામ્ પરત્વમ્ । યત્ પરે ગૃહ્યન્તે યદ્ એવ યજ્ઞેન નાવરુન્દ્ધે તસ્યાવરુદ્ધ્યૈ યમ્ પ્રથમં ગૃહ્ણાતીમમ્ એવ તેન લોકમ્ અભિ જયતિ યં દ્વિતીયમ્ અન્તરિક્ષં તેન યં તૃતીયમ્ અમુમ્ એવ તેન લોકમ્ અભિ જયતિ યદ્ એતે ગૃહ્યન્ત એષાં લોકાનામ્ અભિજિત્યૈ ।
2 ઉત્તરેષ્વ્ અહઃસ્વ્ અમુતો ઽર્વાઞ્ચો ગૃહ્યન્તે । અભિજિત્યૈવેમાઁલ્લોકાન્ પુનર્ ઇમં લોકમ્ પ્રત્યવરોહન્તિ યત્ પૂર્વેષ્વ્ અહઃસ્વ્ ઇતઃ પરાઞ્ચો ગૃહ્યન્તે તસ્માદ્ ઇતઃ પરાઞ્ચ ઇમે લોકાઃ । યદ્ ઉત્તરેષ્વ્ અહઃસ્વ્ અમુતો ઽર્વાઞ્ચો ગૃહ્યન્તે તસ્માદ્ અમુતો ઽર્વાઞ્ચ ઇમે લોકાસ્ તસ્માદ્ અયાતયામ્નો લોકાન્ મનુષ્યા ઉપ જીવન્તિ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ કસ્માત્ સત્યાદ્ અદ્ભ્ય ઓષધયઃ સમ્ ભવન્ત્ય્ ઓષધયઃ

3 મનુષ્યાણામ્ અન્નમ્ પ્રજાપતિમ્ પ્રજા અનુ પ્ર જાયન્ત ઇતિ પરાન્ અન્વ્ ઇતિ બ્રૂયાત્ । યદ્ ગૃહ્ણાતિ । અદ્ભ્યસ્ ત્વૌષધીભ્યો ગૃહ્ણામીતિ તસ્માદ્ અદ્ભ્ય ઓષધયઃ સમ્ ભવન્તિ યદ્ ગૃહ્ણાતિ । ઓષધીભ્યસ્ ત્વા પ્રજાભ્યો ગૃહ્ણામીતિ તસ્માદ્ ઓષધયો મનુષ્યાણામ્ અન્નમ્ । યદ્ ગૃહ્ણાતિ પ્રજાભ્યસ્ ત્વા પ્રજાપતયે ગૃહ્ણામીતિ તસ્માત્ પ્રજાપતિમ્ પ્રજા અનુ પ્ર જાયન્તે ॥
3.3.7 અનુવાક 7 આશ્રાવયેત્યાદિઃ મન્ત્રવિધિઃ
1 પ્રજાપતિર્ દેવાસુરાન્ અસૃજત તદ્ અનુ યજ્ઞો ઽસૃજ્યત યજ્ઞં છન્દાꣳસિ તે વિષ્વઞ્ચો વ્યક્રામન્ । સો ઽસુરાન્ અનુ યજ્ઞો ઽપાક્રામદ્ યજ્ઞં છન્દાꣳસિ તે દેવા અમન્યન્ત । અમી વા ઇદમ્ અભૂવન્ યદ્ વયꣳ સ્મ ઇતિ તે પ્રજાપતિમ્ ઉપાધાવન્ । સો ઽબ્રવીત્ પ્રજાપતિઃ । છન્દસાં વીર્યમ્ આદાય તદ્ વઃ પ્ર દાસ્યામીતિ સ છન્દસાં વીર્યમ્
2 આદાય તદ્ એભ્યઃ પ્રાયચ્છત્ તદ્ અનુ છન્દાꣳસ્ય્ અપાક્રામઞ્ છન્દાꣳસિ યજ્ઞસ્ તતો દેવા અભવન્ પરાસુરાઃ । ય એવં છન્દસાં વીર્યં વેદા શ્રાવયાસ્તુ શ્રૌષડ્ યજ યે યજમાહે વષટ્કારો ભવત્ય્ આત્મના પરાઽસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ કસ્મૈ કમ્ અધ્વર્યુર્ આ શ્રાવયતીતિ છન્દસાં વીર્યાયેતિ બ્રૂયાત્ । એતદ્ વૈ
3 છન્દસાં વીર્યમ્ આ શ્રાવયાસ્તુ શ્રૌષડ્ યજ યે યજામહે વષટ્કારઃ । ય એવં વેદ સવીર્યૈર્ એવ છન્દોભિર્ અર્ચતિ યત્ કિં ચાર્ચતિ યદ્ ઇન્દ્રો વૃત્રમ્ અહન્ન્ અમેધ્યં તદ્ યદ્ યતીન્ અપાવપદ્ અમેધ્યં તદ્ અથ કસ્માદ્ ઐન્દ્રો યજ્ઞ આ સꣳસ્થાતોર્ ઇત્ય્ આહુઃ । ઇન્દ્રસ્ય વા એષા યજ્ઞિયા તનૂર્ યદ્ યજ્ઞસ્ તામ્ એવ તદ્ યજન્તિ ય એવં વેદોપૈનં યજ્ઞો નમતિ ॥
3.3.8 અનુવાક 8 અવભૃથાઙ્ગહોમાદિ
1 આયુર્દા અગ્ને હવિષો જુષાણો ઘૃતપ્રતીકો ઘૃતયોનિર્ એધિ । ઘૃતમ્ પીત્વા મધુ ચારુ ગવ્યમ્ પિતેવ પુત્રમ્ અભિ રક્ષતાદ્ ઇમમ્ ॥ આ વૃશ્ચ્યતે વા એતદ્ યજમાનો ઽગ્નિભ્યાં યદ્ એનયોઃ શૃતંકૃત્યાથાન્યત્રાવભૃથમ્ અવૈતિ । આયુર્દા અગ્ને હવિષો જુષાણ ઇત્ય્ અવભૃથમ્ અવૈષ્યઞ્ જુહુયાદ્ આહુત્યૈવૈનૌ શમયતિ નાર્તિમ્ આર્છતિ યજમાનઃ । યત્ કુસીદમ્
2 અપ્રતીત્તમ્ મયિ યેન યમસ્ય બલિના ચરામિ । ઇહૈવ સન્ નિરવદયે તદ્ એતત્ તદ્ અગ્ને અનૃણો ભવામિ ॥ વિશ્વલોપ વિશ્વદાવસ્ય ત્વાઽઽસઞ્ જુહોમ્ય્ અગ્ધાદ્ એકો ઽહુતાદ્ એકઃ સમસનાદ્ એકઃ । તે નઃ કૃણ્વન્તુ ભેષજꣳ સદઃ સહો વરેણ્યમ્ ॥ અયં નો નભસા પુરઃ સꣳસ્ફાનો અભિ રક્ષતુ । ગૃહાણામ્ અસમર્ત્યૈ બહવો નો ગૃહા અસન્ ॥
સ ત્વં નઃ
3 નભસસ્ પત ઊર્જં નો ધેહિ ભદ્રયા । પુનર્ નો નષ્ટમ્ આ કૃધિ પુનર્ નો રયિમ્ આ કૃધિ દેવ સꣳસ્ફાન સહસ્રપોષસ્યેશિષે સ નો રાસ્વાજ્યાનિꣳ રાયસ્ પોષꣳ સુવીરꣳ સંવત્સરીણાꣳ સ્વસ્તિમ્ ॥ અગ્નિર્ વાવ યમ ઇયં યમી કુસીદં વા એતદ્ યમસ્ય યજમાન આ દત્તે યદ્ ઓષધીભિર્ વેદિꣳ સ્તૃણાતિ યદ્ અનુપૌષ્ય પ્રયાયાદ્ ગ્રીવબદ્ધમ્ એનમ્
4 અમુષ્મિઁ લોકે નેનીયેરન્ યત્ કુસીદમ્ અપ્રતીત્તમ્ મયીત્ય્ ઉપૌષતીહૈવ સન્ યમં કુસીદં નિરવદાયાનૃણઃ સુવર્ગં લોકમ્ એતિ યદિ મિશ્રમ્ ઇવ ચરેદ્ અઞ્જલિના સક્તૂન્ પ્રદાવ્યે જુહુયાત્ । એષ વા અગ્નિર્ વૈશ્વાનરો યત્ પ્રદાવ્યઃ સ એવૈનꣳ સ્વદયતિ । અહ્નાં વિધાન્યામ્ એકાષ્ટકાયામ્ અપૂપં ચતુઃશરાવમ્ પક્ત્વા પ્રાતર્ એતેન કક્ષમ્ ઉપૌષેત્ । યદિ
5 દહતિ પુણ્યસમમ્ ભવતિ યદિ ન દહતિ પાપસમમ્ એતેન હ સ્મ વા ઋષયઃ પુરા વિજ્ઞાનેન દીર્ઘસત્ત્રમ્ ઉપ યન્તિ યો વા ઉપદ્રષ્ટારમ્ ઉપશ્રોતારમ્ અનુખ્યાતારં વિદ્વાન્ યજતે સમ્ અમુષ્મિઁ લોક ઇષ્ટાપૂર્તેન ગચ્છતે । અગ્નિર્ વા ઉપદ્રષ્ટા વાયુર્ ઉપશ્રોતાઽઽદિત્યો ઽનુખ્યાતા તાન્ ય એવં વિદ્વાન્ યજતે સમ્ અમુષ્મિઁ લોક ઇષ્ટાપૂર્તેન ગચ્છતે । અયં નો નભસા પુરઃ
6 ઇત્ય આહાગ્નિર્ વૈ નભસા પુરો ઽગ્નિમ્ એવ તદ્ આહ । એતન્ મે ગોપાયેતિ સ ત્વં નો નભસસ્ પત ઇત્ય્ આહ વાયુર્ વૈ નભસસ્ પતિર્ વાયુમ્ એવ તદ્ આહ એતન્ મે ગોપાયેતિ દેવ સꣳસ્ફાનેત્ય્ આહ અસૌ વા આદિત્યો દેવઃ સꣳસ્ફાન આદિત્યમ્ એવ તદ્ આહ એતન્ મે ગોપાયેતિ ॥
3.3.9 અનુવાક 9 જીર્ણવૃષાલમ્ભઃ
1 એતં યુવાનમ્ પરિ વો દદામિ તેન ક્રીડન્તીશ્ ચરત પ્રિયેણ । મા નઃ શાપ્ત જનુષા સુભાગા રાયસ્ પોષેણ સમ્ ઇષા મદેમ ॥ નમો મહિમ્ન ઉત ચક્ષુષે તે મરુતામ્ પિતસ્ તદ્ અહં ગૃણામિ । અનુ મન્યસ્વ સુયજા યજામ જુષ્ટં દેવાનામ્ ઇદમ્ અસ્તુ હવ્યમ્ ॥ દેવાનામ્ એષ ઉપનાહ આસીદ્ અપાં ગર્ભ ઓષધીષુ ન્યક્તઃ । સોમસ્ય દ્રપ્સમ્ અવૃણીત પૂષા
2 બૃહન્ન્ અદ્રિર્ અભવત્ તદ્ એષામ્ ॥ પિતા વત્સાનામ્ પતિર્ અઘ્નિયાનામ્ અથો પિતા મહતાં ગર્ગરાણામ્ । વત્સો જરાયુ પ્રતિધુક્ પીયૂષ આમિક્ષા મસ્તુ ઘૃતમ્ અસ્ય રેતઃ ॥ ત્વાં ગાવો ઽવૃણત રાજ્યાય ત્વાꣳ હવન્ત મરુતઃ સ્વર્કાઃ । વર્ષ્મન્ ક્ષત્રસ્ય કકુભિ શિશ્રિયાણસ્ તતો ન ઉગ્રો વિ ભજા વસૂનિ ॥ વ્યૃદ્ધેન વા એષ પશુના યજતે યસ્યૈતાનિ ન ક્રિયન્ત એષ હ ત્વૈ સમૃદ્ધેન યજતે યસ્યૈતાનિ ક્રિયન્તે ॥
3.3.10 અનુવાક 10 પાશુકં ગર્ભપ્રાયશ્ચિત્તમ્
1 સૂર્યો દેવો દિવિષદ્ભ્યો ધાતા ક્ષત્રાય વાયુઃ પ્રજાભ્યઃ । બૃહસ્પતિસ્ ત્વા પ્રજાપતયે જ્યોતિષ્મતીં જુહોતુ ॥ યસ્યાસ્ તે હરિતો ગર્ભો ઽથો યોનિર્ હિરણ્યયી । અઙ્ગાન્ય્ અહ્રુતા યસ્યૈ તાં દેવૈઃ સમ્ અજીગમમ્ ॥ આ વર્તન વર્તય નિ નિવર્તન વર્તયેન્દ્ર નર્દબુદ । ભૂમ્યાશ્ ચતસ્રઃ પ્રદિશસ્ તાભિર્ આ વર્તયા પુનઃ ॥ વિ તે ભિનદ્મિ તકરીં વિ યોનિં વિ ગવીન્યૌ । વિ
2 માતરં ચ પુત્રં ચ વિ ગર્ભં ચ જરાયુ ચ । બહિસ્ તે અસ્તુ બાલ્ ઇતિ । ઉરુદ્રપ્સો વિશ્વરૂપ ઇન્દુઃ પવમાનો ધીર આનઞ્જ ગર્ભમ્ એકપદી દ્વિપદી ત્રિપદી ચતુષ્પદી પઞ્ચપદી ષટ્પદી સપ્તપદ્ય્ અષ્ટાપદી ભુવનાનુ પ્રથતાꣳ સ્વાહા મહી દ્યૌઃ પૃથિવી ચ ન ઇમં યજ્ઞમ્ મિમિક્ષતામ્ । પિપૃતાં નો ભરીમભિઃ ॥
3.3.11 અનુવાક 11 કામ્યેષ્ટિયાજ્યાપુરોનુવાક્યાઃ
1 ઇદં વામ્ આસ્યે હવિઃ પ્રિયમ્ ઇન્દ્રાબૃહસ્પતી । ઉક્થમ્ મદશ્ ચ શસ્યતે ॥ અયં વામ્ પરિ ષિચ્યતે સોમ ઇન્દ્રાબૃહસ્પતી । ચારુર્ મદાય પીતયે ॥ અસ્મે ઇન્દ્રાબૃહસ્પતી રયિં ધત્તꣳ શતગ્વિનમ્ । અશ્વાવન્તꣳ સહસ્રિણમ્ ॥ બૃહસ્પતિર્ નઃ પરિ પાતુ પશ્ચાદ્ ઉતોત્તરસ્માદ્ અધરાદ્ અઘાયોઃ । ઇન્દ્રઃ પુરસ્તાદ્ ઉત મધ્યતો નઃ સખા સખિભ્યો વરિવઃ કૃણોતુ ॥ વિ તે વિષ્વગ્ વાતજૂતાસો અગ્ને ભામાસઃ
2 શુચે શુચયશ્ ચરન્તિ । તુવિમ્રક્ષાસો દિવ્યા નવગ્વા વના વનન્તિ ધૃષતા રુજન્તઃ ॥ ત્વામ્ અગ્ને માનુષીર્ ઈડતે વિશો હોત્રાવિદં વિવિચિꣳ રત્નધાતમમ્ । ગુહા સન્તꣳ સુભગ વિશ્વદર્શતં તુવિષ્મણસꣳ સુયજં ઘૃતશ્રિયમ્ ॥ ધાતા દદાતુ નો રયિમ્ ઈશાનો જગતસ્ પતિઃ । સ નઃ પૂર્ણેન વાવનત્ ॥ ધાતા પ્રજાયા ઉત રાય ઈશે ધાતેદં વિશ્વમ્ ભુવનં જજાન । ધાતા પુત્રં યજમાનાય દાતા
3 તસ્મા ઉ હવ્યં ઘૃતવદ્ વિધેમ ॥ ધાતા દદાતુ નો રયિમ્ પ્રાચીં જીવાતુમ્ અક્ષિતામ્ । વયં દેવસ્ય ધીમહિ સુમતિꣳ સત્યરાધસઃ ॥ ધાતા દદાતુ દાશુષે વસૂનિ પ્રજાકામાય મીઢુષે દુરોણે । તસ્મૈ દેવા અમૃતાઃ સં વ્યયન્તાં વિશ્વે દેવાસો અદિતિઃ સજોષાઃ ॥ અનુ નો ઽદ્યાનુમતિર્ યજ્ઞં દેવેષુ મન્યતામ્ । અગ્નિશ્ ચ હવ્યવાહનો ભવતાં દાશુષે મયઃ ॥ અન્વ્ ઇદ્ અનુમતે ત્વમ્
4 મન્યાસૈ શં ચ નઃ કૃધિ । ક્રત્વે દક્ષાય નો હિનુ પ્ર ણ આયૂꣳષિ તારિષઃ ॥ અનુ મન્યતામ્ અનુમન્યમાના પ્રજાવન્તꣳ રયિમ્ અક્ષીયમાણમ્ । તસ્યૈ વયꣳ હેડસિ માઽપિ ભૂમ સા નો દેવી સુહવા શર્મ યચ્છતુ ॥ યસ્યામ્ ઇદમ્ પ્રદિશિ યદ્ વિરોચતે ઽનુમતિમ્ પ્રતિ ભૂષન્ત્ય્ આયવઃ । યસ્યા ઉપસ્થ ઉર્વ્ અન્તરિક્ષꣳ સા નો દેવી સુહવા શર્મ યચ્છતુ ॥

5 રાકામ્ અહꣳ સુહવાꣳ સુષ્ટુતી હુવે શૃણોતુ નઃ સુભગા બોધતુ ત્મના । સીવ્યત્વ્ અપઃ સૂચ્યાછિદ્યમાનયા દદાતુ વીરꣳ શતદાયમ્ ઉક્થ્યમ્ ॥ યાસ્ તે રાકે સુમતયઃ સુપેશસો યાભિર્ દદાસિ દાશુષે વસૂનિ । તાભિર્ નો અદ્ય સુમના ઉપાગહિ સહસ્રપોષꣳ સુભગે રરાણા ॥ સિનીવાલિ યા સુપાણિઃ । કુહૂમ્ અહꣳ સુભગાં વિદ્મનાપસમ્ અસ્મિન્ યજ્ઞે સુહવાં જોહવીમિ । સા નો દદાતુ શ્રવણમ્ પિતૃણાં તસ્યાસ્ તે દેવિ હવિષા વિધેમ ॥ કુહૂર્ દેવાનામ્ અમૃતસ્ય પત્ની હવ્યા નો અસ્ય હવિષશ્ ચિકેતુ । સં દાશુષે કિરતુ ભૂરિ વામꣳ રાયસ્ પોષં ચિકિતુષે દધાતુ ॥
3.3.1 અનુવાક

અતિગ્રાહ્ય મન્ત્રાઃ

અગ્ને તેજસ્વિન્ તેજસ્વી ત્વં દેવેષુ ભૂયાસ્ તેજસ્વન્તમ્ મામ્ આયુષ્મન્તં વર્ચસ્વન્તમ્ મનુષ્યેષુ કુરુ દીક્ષાયૈ ચ ત્વા તપસશ્ ચ તેજસે જુહોમિ
તેજોવિદ્ અસિ તેજો મા મા હાસીન્ માઽહં તેજો હાસિષમ્ મા માં તેજો હાસીત્ ।
ઇન્દ્રૌજસ્વિન્ન્ ઓજસ્વી ત્વં દેવેષુ ભૂયા ઓજસ્વન્તમ્ મામ્ આયુષ્મન્તં વર્ચસ્વન્તમ્ મનુષ્યેષુ કુરુ બ્રહ્મણશ્ ચ ત્વા ક્ષત્રસ્ય ચ

ઓજસે જુહોમિ ।
ઓજોવિદ્ અસ્ય્ ઓજો મા મા હાસીન્ માઽહમ્ ઓજો હાસિષમ્ મા મામ્ ઓજો હાસીત્
સૂર્ય ભ્રાજસ્વિન્ ભ્રાજસ્વી ત્વં દેવેષુ ભૂયા ભ્રાજસ્વન્તમ્ મામ્ આયુષ્મન્તં વર્ચસ્વન્તમ્ મનુષ્યેષુ કુરુ વાયોશ્ ચ ત્વાપાં ચ ભ્રાજસે જુહોમિ
સુવર્વિદ્ અસિ સુવર્ મા મા હાસીન્ માઽહꣳ સુવર્ હાસિષમ્ મા માꣳ સુવર્ હાસીત્ ।
મયિ મેધામ્ મયિ પ્રજામ્ મય્ય્ અગ્નિસ્ તેજો દધાતુ મયિ મેધામ્ મયિ પ્રજામ્ મયીન્દ્ર ઇન્દ્રિયં દધાતુ મયિ મેધામ્ મયિ પ્રજામ્ મયિ સૂર્યો ભ્રાજો દધાતુ ॥
3.3.2 અનુવાક

સ્તોત્રોપાકરણપ્રતિગરાઙ્ગમન્ત્રાઃ

વાયુર્ હિંકર્તાઽગ્નિઃ પ્રસ્તોતા પ્રજાપતિઃ સામ બૃહસ્પતિર્ ઉદ્ગાતા વિશ્વે દેવા ઉપગાતારો મરુતઃ પ્રતિહર્તાર ઇન્દ્રો નિધનં તે દેવાઃ પ્રાણભૃતઃ પ્રાણમ્ મયિ દધતુ ।
એતદ્ વૈ સર્વમ્ અધ્વર્યુર્ ઉપાકુર્વન્ન્ ઉદ્ગાતૃભ્ય ઉપાકરોતિ તે દેવાઃ પ્રાણભૃતઃ પ્રાણમ્ મયિ દધત્વ્ ઇત્ય્ આહૈતદ્ એવ સર્વમ્ આત્મન્ ધત્તે ।
ઇડા દેવહૂર્ મનુર્ યજ્ઞનીઃ ।
બૃહસ્પતિર્ ઉક્થામદાનિ શꣳસિષત્ ।
વિશ્વે દેવાઃ

સૂક્તવાચઃ ।
પૃથિવિ માતર્ મા મા હિꣳસીઃ ।
મધુ મનિષ્યે મધુ જનિષ્યે મધુ વક્ષ્યામિ મધુ વદિષ્યામિ મધુમતીં દેવેભ્યો વાચમ્ ઉદ્યાસꣳ શુશ્રૂષેણ્યામ્ મનુષ્યેભ્યસ્
તમ્ મા દેવા અવન્તુ શોભાયૈ પિતરો ઽનુ મદન્તુ ॥
3.3.3 અનુવાક

અદાભ્યાંશુગ્રહ મન્ત્રાઃ

વસવસ્ ત્વા પ્ર વૃહન્તુ ગાયત્રેણ છન્દસાગ્નેઃ પ્રિયમ્ પાથ ઉપેહિ
રુદ્રાસ્ ત્વા પ્ર વૃહન્તુ ત્રૈષ્ટુભેન છન્દસેન્દ્રસ્ય પ્રિયમ્ પાથ ઉપેહિ ।
આદિત્યાસ્ ત્વા પ્ર વૃહન્તુ જાગતેન છન્દસા વિશ્વેષાં દેવાનામ્ પ્રિયમ્ પાથ ઉપેહિ
માન્દાસુ તે શુક્ર શુક્રમ્ આ ધૂનોમિ
ભન્દનાસુ
કોતનાસુ
નૂતનાસુ
રેશીષુ
મેષીષુ
વાશીષુ
વિશ્વભૃત્સુ
માધ્વીષુ
કકુહાસુ
શક્વરીષુ

શુક્રાસુ તે શુક્ર શુક્રમ્ આ ધૂનોમિ
શુક્રં તે શુક્રેણ ગૃહ્ણામ્ય્ અહ્નો રૂપેણ સૂર્યસ્ય રશ્મિભિઃ ।
આઽસ્મિન્ન્ ઉગ્રા અચુચ્યવુર્ દિવો ધારા અસશ્ચત
કકુહꣳ રૂપં વૃષભસ્ય રોચતે બૃહત્ સોમઃ સોમસ્ય પુરોગાઃ શુક્રઃ શુક્રસ્ય પુરોગાઃ ।
યત્ તે સોમાદાભ્યં નામ જાગૃવિ તસ્મૈ તે સોમ સોમાય સ્વાહા ।
ઉશિક્ ત્વં દેવ સોમ ગાયત્રેણ છન્દસાઽગ્નેઃ

પ્રિયમ્ પાથો અપીહિ
વશી ત્વં દેવ સોમ ત્રૈષ્ટુભેન છન્દસેન્દ્રસ્ય પ્રિયમ્ પાથો અપીહિ ।
અસ્મત્સખા ત્વં દેવ સોમ જાગતેન છન્દસા વિશ્વેષાં દેવાનામ્ પ્રિયમ્ પાથો અપીહિ ।
આ નઃ પ્રાણ એતુ પરાવત આન્તરિક્ષાદ્ દિવસ્ પરિ । આયુઃ પૃથિવ્યા અધ્ય્ અમૃતમ્ અસિ પ્રાણાય ત્વા ।
ઇન્દ્રાગ્ની મે વર્ચઃ કૃણુતાં વર્ચઃ સોમો બૃહસ્પતિઃ । વર્ચો મે વિશ્વે દેવા વર્ચો મે ધત્તમ્ અશ્વિના ॥
દધન્વે વા યદ્ ઈમ્ અનુ વોચદ્ બ્રહ્માણિ વેર્ ઉ તત્ । પરિ વિશ્વાનિ કાવ્યા નેમિશ્ ચક્રમ્ ઇવાભવત્ ॥
3.3.4 અનુવાક

અદાભ્યાંશુગ્રહમન્ત્રાણાં બ્રાહ્મણમ્

એતદ્ વા અપાં નામધેયં ગુહ્યં યદ્ આધાવાઃ ।
માન્દાસુ તે શુક્ર શુક્રમ્ આ ધૂનોમીત્ય્ આહ ।
અપામ્ એવ નામધેયેન ગુહ્યેન દિવો વૃષ્ટિમ્ અવ રુન્દ્ધે
શુક્રં તે શુક્રેણ ગૃહ્ણામીત્ય્ આહ ।
એતદ્ વા અહ્નો રૂપં યદ્ રાત્રિઃ
સૂર્યસ્ય રશ્મયો વૃષ્ટ્યા ઈશતે ।
અહ્ન એવ રૂપેણ સૂર્યસ્ય રશ્મિભિર્ દિવો વૃષ્ટિં ચ્યાવયતિ ।
આઽસ્મિન્ન્ ઉગ્રાઃ

અચુચ્યવુર્ ઇત્ય્ આહ
યથાયજુર્ એવૈતત્
કકુહꣳ રૂપં વૃષભસ્ય રોચતે બૃહદ્ ઇત્ય્ આહ ।
એતદ્ વા અસ્ય કકુહꣳ રૂપં યદ્ વૃષ્ટિઃ ।
રૂપેણૈવ વૃષ્ટિમ્ અવ રુન્દ્ધે
યત્ તે સોમાદાભ્યં નામ જાગૃવીત્ય્ આહ ।
એષ હ વૈ હવિષા હવિર્ યજતિ યો ઽદાભ્યં ગૃહીત્વા સોમાય જુહોતિ
પરા વા એતસ્યાયુઃ પ્રાણ એતિ

યો ઽꣳશું ગૃહ્ણાતિ ।
આ નઃ પ્રાણ એતુ પરાવત ઇત્ય્ આહ ।
આયુર્ એવ પ્રાણમ્ આત્મન્ ધત્તે ।
અમૃતમ્ અસિ પ્રાણાય ત્વેતિ હિરણ્યમ્ અભિ વ્યનિતિ ।
અમૃતં વૈ હિરણ્યમ્ આયુઃ પ્રાણઃ ।
અમૃતેનૈવાયુર્ આત્મન્ ધત્તે
શતમાનમ્ ભવતિ
શતાયુઃ પુરુષઃ શતેન્દ્રિયઃ ।
આયુષ્ય્ એવેન્દ્રિયે પ્રતિ તિષ્ઠતિ ।
અપ ઉપ સ્પૃશતિ
ભેષજં વા આપઃ ।
ભેષજમ્ એવ કુરુતે ॥
3.3.5 અનુવાક

દ્વાદશાહે પૃશ્નિગ્રહાઃ

વાયુર્ અસિ પ્રાણો નામ સવિતુર્ આધિપત્યે ઽપાનમ્ મે દાઃ ।
ચક્ષુર્ અસિ શ્રોત્રં નામ ધાતુર્ આધિપત્ય આયુર્ મે દાઃ ।
રૂપમ્ અસિ વર્ણો નામ બૃહસ્પતેર્ આધિપત્યે પ્રજામ્ મે દાઃ ।
ઋતમ્ અસિ સત્યં નામેન્દ્રસ્યાધિપત્યે ક્ષત્રમ્ મે દાઃ ।
ભૂતમ્ અસિ ભવ્યં નામ પિતૃણામ્ આધિપત્યે ઽપામ્ ઓષધીનાં ગર્ભં ધાઃ ।
ઋતસ્ય ત્વા વ્યોમને ।
ઋતસ્ય

ત્વા વિભૂમને ।
ઋતસ્ય ત્વા વિધર્મણે ।
ઋતસ્ય ત્વા સત્યાય ।
ઋતસ્ય ત્વા જ્યોતિષે
પ્રજાપતિર્ વિરાજમ્ અપશ્યત્ તયા ભૂતં ચ ભવ્યં ચાસૃજત તામ્ ઋષિભ્યસ્ તિરો ઽદધાત્ તાં જમદગ્નિસ્ તપસાઽપશ્યત્ તયા વૈ સ પૃશ્નીન્ કામાન્ અસૃજત તત્ પૃશ્નીનામ્ પૃશ્નિત્વમ્ ।
યત્ પૃશ્નયો ગૃહ્યન્તે પૃશ્નીન્ એવ તૈઃ કામાન્ યજમાનો ઽવ રુન્દ્ધે
વાયુર્ અસિ પ્રાણઃ

નામેત્ય્ આહ પ્રાણાપાનાવ્ એવાવ રુન્દ્ધે
ચક્ષુર્ અસિ શ્રોત્રં નામેત્ય્ આહાઽઽયુર્ એવાવ રુન્દ્ધે
રૂપમ્ અસિ વર્ણો નામેત્ય્ આહ પ્રજામ્ એવાવ રુન્દ્ધે ।
ઋતમ્ અસિ સત્યં નામેત્ય્ આહ ક્ષત્રમ્ એવાવ રુન્દ્ધે
ભૂતમ્ અસિ ભવ્યં નામેત્ય્ આહ પશવો વા અપામ્ ઓષધીનાં ગર્ભઃ પશૂન્ એવ

અવ રુન્દ્ધે ।
એતાવદ્ વૈ પુરુષમ્ પરિતસ્ તદ્ એવાવ રુન્દ્ધે ।
ઋતસ્ય ત્વા વ્યોમન ઇત્ય્ આહેયં વા ઋતસ્ય વ્યોમેમામ્ એવાભિ જયતિ ।
ઋતસ્ય ત્વા વિભૂમન ઇત્ય્ આહાન્તરિક્ષમ્ વા ઋતસ્ય વિભૂમાન્તરિક્ષમ્ એવાભિ જયતિ ।
ઋતસ્ય ત્વા વિધર્મણ ઇત્ય્ આહ દ્યૌર્ વા ઋતસ્ય વિધર્મ દિવમ્ એવાભિ જયતિ ।
ઋતસ્ય

ત્વા સત્યાયેત્ય્ આહ દિશો વા ઋતસ્ય સત્યં દિશ એવાભિ જયતિ ।
ઋતસ્ય ત્વા જ્યોતિષ ઇત્ય્ આહ સુવર્ગો વૈ લોક ઋતસ્ય જ્યોતિઃ સુવર્ગમ્ એવ લોકમ્ અભિ જયતિ ।
એતાવન્તો વૈ દેવલોકાસ્ તાન્ એવાભિ જયતિ
દશ સમ્ પદ્યન્તે દશાક્ષરા વિરાડ્ અન્નં વિરાડ્ વિરાજ્ય્ એવાન્નાદ્યે પ્રતિ તિષ્ઠતિ ॥
3.3.6 અનુવાક

ગવામયને પરઃસંજ્ઞકા અતિગ્રાહ્યાઃ

દેવા વૈ યદ્ યજ્ઞેન નાવારુન્ધત તત્ પરૈર્ અવારુન્ધત
તત્ પરાણામ્ પરત્વમ્ ।
યત્ પરે ગૃહ્યન્તે યદ્ એવ યજ્ઞેન નાવરુન્દ્ધે તસ્યાવરુદ્ધ્યૈ
યમ્ પ્રથમં ગૃહ્ણાતીમમ્ એવ તેન લોકમ્ અભિ જયતિ
યં દ્વિતીયમ્ અન્તરિક્ષં તેન
યં તૃતીયમ્ અમુમ્ એવ તેન લોકમ્ અભિ જયતિ
યદ્ એતે ગૃહ્યન્ત એષાં લોકાનામ્ અભિજિત્યૈ

ઉત્તરેષ્વ્ અહઃસ્વ્ અમુતો ઽર્વાઞ્ચો ગૃહ્યન્તે ।
અભિજિત્યૈવેમાઁલ્લોકાન્ પુનર્ ઇમં લોકમ્ પ્રત્યવરોહન્તિ
યત્ પૂર્વેષ્વ્ અહઃસ્વ્ ઇતઃ પરાઞ્ચો ગૃહ્યન્તે તસ્માદ્ ઇતઃ પરાઞ્ચ ઇમે લોકાઃ ।
યદ્ ઉત્તરેષ્વ્ અહઃસ્વ્ અમુતો ઽર્વાઞ્ચો ગૃહ્યન્તે તસ્માદ્ અમુતો ઽર્વાઞ્ચ ઇમે લોકાસ્
તસ્માદ્ અયાતયામ્નો લોકાન્ મનુષ્યા ઉપ જીવન્તિ
બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ
કસ્માત્ સત્યાદ્ અદ્ભ્ય ઓષધયઃ સમ્ ભવન્ત્ય્ ઓષધયઃ

મનુષ્યાણામ્ અન્નમ્ પ્રજાપતિમ્ પ્રજા અનુ પ્ર જાયન્ત ઇતિ
પરાન્ અન્વ્ ઇતિ બ્રૂયાત્ ।
યદ્ ગૃહ્ણાતિ ।
અદ્ભ્યસ્ ત્વૌષધીભ્યો ગૃહ્ણામીતિ તસ્માદ્ અદ્ભ્ય ઓષધયઃ સમ્ ભવન્તિ
યદ્ ગૃહ્ણાતિ ।
ઓષધીભ્યસ્ ત્વા પ્રજાભ્યો ગૃહ્ણામીતિ તસ્માદ્ ઓષધયો મનુષ્યાણામ્ અન્નમ્ ।
યદ્ ગૃહ્ણાતિ
પ્રજાભ્યસ્ ત્વા પ્રજાપતયે ગૃહ્ણામીતિ તસ્માત્ પ્રજાપતિમ્ પ્રજા અનુ પ્ર જાયન્તે ॥
3.3.7 અનુવાક

આશ્રાવયેત્યાદિઃ મન્ત્રવિધિઃ

પ્રજાપતિર્ દેવાસુરાન્ અસૃજત
તદ્ અનુ યજ્ઞો ઽસૃજ્યત યજ્ઞં છન્દાꣳસિ
તે વિષ્વઞ્ચો વ્યક્રામન્ ।
સો ઽસુરાન્ અનુ યજ્ઞો ઽપાક્રામદ્ યજ્ઞં છન્દાꣳસિ
તે દેવા અમન્યન્ત ।
અમી વા ઇદમ્ અભૂવન્ યદ્ વયꣳ સ્મ ઇતિ
તે પ્રજાપતિમ્ ઉપાધાવન્ ।
સો ઽબ્રવીત્ પ્રજાપતિઃ ।
છન્દસાં વીર્યમ્ આદાય તદ્ વઃ પ્ર દાસ્યામીતિ
સ છન્દસાં વીર્યમ્

આદાય તદ્ એભ્યઃ પ્રાયચ્છત્
તદ્ અનુ છન્દાꣳસ્ય્ અપાક્રામઞ્ છન્દાꣳસિ યજ્ઞસ્
તતો દેવા અભવન્ પરાસુરાઃ ।
ય એવં છન્દસાં વીર્યં વેદા શ્રાવયાસ્તુ શ્રૌષડ્ યજ યે યજમાહે વષટ્કારો ભવત્ય્ આત્મના પરાઽસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ
બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ
કસ્મૈ કમ્ અધ્વર્યુર્ આ શ્રાવયતીતિ
છન્દસાં વીર્યાયેતિ બ્રૂયાત્ ।
એતદ્ વૈ

છન્દસાં વીર્યમ્ આ શ્રાવયાસ્તુ શ્રૌષડ્ યજ યે યજામહે વષટ્કારઃ ।
ય એવં વેદ સવીર્યૈર્ એવ છન્દોભિર્ અર્ચતિ યત્ કિં ચાર્ચતિ
યદ્ ઇન્દ્રો વૃત્રમ્ અહન્ન્ અમેધ્યં તદ્ યદ્ યતીન્ અપાવપદ્ અમેધ્યં તદ્ અથ કસ્માદ્ ઐન્દ્રો યજ્ઞ આ સꣳસ્થાતોર્ ઇત્ય્ આહુઃ ।
ઇન્દ્રસ્ય વા એષા યજ્ઞિયા તનૂર્ યદ્ યજ્ઞસ્
તામ્ એવ તદ્ યજન્તિ
ય એવં વેદોપૈનં યજ્ઞો નમતિ ॥
3.3.8 અનુવાક

અવભૃથાઙ્ગહોમાદિ

આયુર્દા અગ્ને હવિષો જુષાણો ઘૃતપ્રતીકો ઘૃતયોનિર્ એધિ । ઘૃતમ્ પીત્વા મધુ ચારુ ગવ્યમ્ પિતેવ પુત્રમ્ અભિ રક્ષતાદ્ ઇમમ્ ॥
આ વૃશ્ચ્યતે વા એતદ્ યજમાનો ઽગ્નિભ્યાં યદ્ એનયોઃ શૃતંકૃત્યાથાન્યત્રાવભૃથમ્ અવૈતિ ।
આયુર્દા અગ્ને હવિષો જુષાણ ઇત્ય્ અવભૃથમ્ અવૈષ્યઞ્ જુહુયાદ્ આહુત્યૈવૈનૌ શમયતિ
નાર્તિમ્ આર્છતિ યજમાનઃ ।
યત્ કુસીદમ્

અપ્રતીત્તમ્ મયિ યેન યમસ્ય બલિના ચરામિ । ઇહૈવ સન્ નિરવદયે તદ્ એતત્ તદ્ અગ્ને અનૃણો ભવામિ ॥
વિશ્વલોપ વિશ્વદાવસ્ય ત્વાઽઽસઞ્ જુહોમ્ય્ અગ્ધાદ્ એકો ઽહુતાદ્ એકઃ સમસનાદ્ એકઃ । તે નઃ કૃણ્વન્તુ ભેષજꣳ સદઃ સહો વરેણ્યમ્ ॥
અયં નો નભસા પુરઃ સꣳસ્ફાનો અભિ રક્ષતુ । ગૃહાણામ્ અસમર્ત્યૈ બહવો નો ગૃહા અસન્ ॥
સ ત્વં નઃ

નભસસ્ પત ઊર્જં નો ધેહિ ભદ્રયા । પુનર્ નો નષ્ટમ્ આ કૃધિ પુનર્ નો રયિમ્ આ કૃધિ
દેવ સꣳસ્ફાન સહસ્રપોષસ્યેશિષે સ નો રાસ્વાજ્યાનિꣳ રાયસ્ પોષꣳ સુવીરꣳ સંવત્સરીણાꣳ સ્વસ્તિમ્ ॥
અગ્નિર્ વાવ યમ ઇયં યમી
કુસીદં વા એતદ્ યમસ્ય યજમાન આ દત્તે યદ્ ઓષધીભિર્ વેદિꣳ સ્તૃણાતિ
યદ્ અનુપૌષ્ય પ્રયાયાદ્ ગ્રીવબદ્ધમ્ એનમ્

અમુષ્મિઁ લોકે નેનીયેરન્
યત્ કુસીદમ્ અપ્રતીત્તમ્ મયીત્ય્ ઉપૌષતીહૈવ સન્ યમં કુસીદં નિરવદાયાનૃણઃ સુવર્ગં લોકમ્ એતિ
યદિ મિશ્રમ્ ઇવ ચરેદ્ અઞ્જલિના સક્તૂન્ પ્રદાવ્યે જુહુયાત્ ।
એષ વા અગ્નિર્ વૈશ્વાનરો યત્ પ્રદાવ્યઃ સ એવૈનꣳ સ્વદયતિ ।
અહ્નાં વિધાન્યામ્ એકાષ્ટકાયામ્ અપૂપં ચતુઃશરાવમ્ પક્ત્વા પ્રાતર્ એતેન કક્ષમ્ ઉપૌષેત્ ।
યદિ

દહતિ પુણ્યસમમ્ ભવતિ યદિ ન દહતિ પાપસમમ્
એતેન હ સ્મ વા ઋષયઃ પુરા વિજ્ઞાનેન દીર્ઘસત્ત્રમ્ ઉપ યન્તિ
યો વા ઉપદ્રષ્ટારમ્ ઉપશ્રોતારમ્ અનુખ્યાતારં વિદ્વાન્ યજતે સમ્ અમુષ્મિઁ લોક ઇષ્ટાપૂર્તેન ગચ્છતે ।
અગ્નિર્ વા ઉપદ્રષ્ટા વાયુર્ ઉપશ્રોતાઽઽદિત્યો ઽનુખ્યાતા
તાન્ ય એવં વિદ્વાન્ યજતે સમ્ અમુષ્મિઁ લોક ઇષ્ટાપૂર્તેન ગચ્છતે ।
અયં નો નભસા પુરઃ

ઇત્ય આહાગ્નિર્ વૈ નભસા પુરો ઽગ્નિમ્ એવ તદ્ આહ ।
એતન્ મે ગોપાયેતિ
સ ત્વં નો નભસસ્ પત ઇત્ય્ આહ
વાયુર્ વૈ નભસસ્ પતિર્ વાયુમ્ એવ તદ્ આહ
એતન્ મે ગોપાયેતિ
દેવ સꣳસ્ફાનેત્ય્ આહ
અસૌ વા આદિત્યો દેવઃ સꣳસ્ફાન આદિત્યમ્ એવ તદ્ આહ
એતન્ મે ગોપાયેતિ ॥
3.3.9 અનુવાક

જીર્ણવૃષાલમ્ભઃ

એતં યુવાનમ્ પરિ વો દદામિ તેન ક્રીડન્તીશ્ ચરત પ્રિયેણ । મા નઃ શાપ્ત જનુષા સુભાગા રાયસ્ પોષેણ સમ્ ઇષા મદેમ ॥
નમો મહિમ્ન ઉત ચક્ષુષે તે મરુતામ્ પિતસ્ તદ્ અહં ગૃણામિ । અનુ મન્યસ્વ સુયજા યજામ જુષ્ટં દેવાનામ્ ઇદમ્ અસ્તુ હવ્યમ્ ॥
દેવાનામ્ એષ ઉપનાહ આસીદ્ અપાં ગર્ભ ઓષધીષુ ન્યક્તઃ । સોમસ્ય દ્રપ્સમ્ અવૃણીત પૂષા

બૃહન્ન્ અદ્રિર્ અભવત્ તદ્ એષામ્ ॥
પિતા વત્સાનામ્ પતિર્ અઘ્નિયાનામ્ અથો પિતા મહતાં ગર્ગરાણામ્ । વત્સો જરાયુ પ્રતિધુક્ પીયૂષ આમિક્ષા મસ્તુ ઘૃતમ્ અસ્ય રેતઃ ॥
ત્વાં ગાવો ઽવૃણત રાજ્યાય ત્વાꣳ હવન્ત મરુતઃ સ્વર્કાઃ । વર્ષ્મન્ ક્ષત્રસ્ય કકુભિ શિશ્રિયાણસ્ તતો ન ઉગ્રો વિ ભજા વસૂનિ ॥
વ્યૃદ્ધેન વા એષ પશુના યજતે યસ્યૈતાનિ ન ક્રિયન્ત એષ હ ત્વૈ સમૃદ્ધેન યજતે યસ્યૈતાનિ ક્રિયન્તે ॥
3.3.10 અનુવાક

પાશુકં ગર્ભપ્રાયશ્ચિત્તમ્

સૂર્યો દેવો દિવિષદ્ભ્યો ધાતા ક્ષત્રાય વાયુઃ પ્રજાભ્યઃ । બૃહસ્પતિસ્ ત્વા પ્રજાપતયે જ્યોતિષ્મતીં જુહોતુ ॥
યસ્યાસ્ તે હરિતો ગર્ભો ઽથો યોનિર્ હિરણ્યયી । અઙ્ગાન્ય્ અહ્રુતા યસ્યૈ તાં દેવૈઃ સમ્ અજીગમમ્ ॥
આ વર્તન વર્તય નિ નિવર્તન વર્તયેન્દ્ર નર્દબુદ । ભૂમ્યાશ્ ચતસ્રઃ પ્રદિશસ્ તાભિર્ આ વર્તયા પુનઃ ॥
વિ તે ભિનદ્મિ તકરીં વિ યોનિં વિ ગવીન્યૌ । વિ

માતરં ચ પુત્રં ચ વિ ગર્ભં ચ જરાયુ ચ ।
બહિસ્ તે અસ્તુ બાલ્ ઇતિ ।
ઉરુદ્રપ્સો વિશ્વરૂપ ઇન્દુઃ પવમાનો ધીર આનઞ્જ ગર્ભમ્
એકપદી દ્વિપદી ત્રિપદી ચતુષ્પદી પઞ્ચપદી ષટ્પદી સપ્તપદ્ય્ અષ્ટાપદી ભુવનાનુ પ્રથતાꣳ સ્વાહા
મહી દ્યૌઃ પૃથિવી ચ ન ઇમં યજ્ઞમ્ મિમિક્ષતામ્ । પિપૃતાં નો ભરીમભિઃ ॥
3.3.11 અનુવાક

કામ્યેષ્ટિયાજ્યાપુરોનુવાક્યાઃ

ઇદં વામ્ આસ્યે હવિઃ પ્રિયમ્ ઇન્દ્રાબૃહસ્પતી । ઉક્થમ્ મદશ્ ચ શસ્યતે ॥
અયં વામ્ પરિ ષિચ્યતે સોમ ઇન્દ્રાબૃહસ્પતી । ચારુર્ મદાય પીતયે ॥
અસ્મે ઇન્દ્રાબૃહસ્પતી રયિં ધત્તꣳ શતગ્વિનમ્ । અશ્વાવન્તꣳ સહસ્રિણમ્ ॥
બૃહસ્પતિર્ નઃ પરિ પાતુ પશ્ચાદ્ ઉતોત્તરસ્માદ્ અધરાદ્ અઘાયોઃ । ઇન્દ્રઃ પુરસ્તાદ્ ઉત મધ્યતો નઃ સખા સખિભ્યો વરિવઃ કૃણોતુ ॥
વિ તે વિષ્વગ્ વાતજૂતાસો અગ્ને ભામાસઃ

શુચે શુચયશ્ ચરન્તિ । તુવિમ્રક્ષાસો દિવ્યા નવગ્વા વના વનન્તિ ધૃષતા રુજન્તઃ ॥
ત્વામ્ અગ્ને માનુષીર્ ઈડતે વિશો હોત્રાવિદં વિવિચિꣳ રત્નધાતમમ્ । ગુહા સન્તꣳ સુભગ વિશ્વદર્શતં તુવિષ્મણસꣳ સુયજં ઘૃતશ્રિયમ્ ॥
ધાતા દદાતુ નો રયિમ્ ઈશાનો જગતસ્ પતિઃ । સ નઃ પૂર્ણેન વાવનત્ ॥
ધાતા પ્રજાયા ઉત રાય ઈશે ધાતેદં વિશ્વમ્ ભુવનં જજાન । ધાતા પુત્રં યજમાનાય દાતા

તસ્મા ઉ હવ્યં ઘૃતવદ્ વિધેમ ॥
ધાતા દદાતુ નો રયિમ્ પ્રાચીં જીવાતુમ્ અક્ષિતામ્ । વયં દેવસ્ય ધીમહિ સુમતિꣳ સત્યરાધસઃ ॥
ધાતા દદાતુ દાશુષે વસૂનિ પ્રજાકામાય મીઢુષે દુરોણે । તસ્મૈ દેવા અમૃતાઃ સં વ્યયન્તાં વિશ્વે દેવાસો અદિતિઃ સજોષાઃ ॥
અનુ નો ઽદ્યાનુમતિર્ યજ્ઞં દેવેષુ મન્યતામ્ । અગ્નિશ્ ચ હવ્યવાહનો ભવતાં દાશુષે મયઃ ॥
અન્વ્ ઇદ્ અનુમતે ત્વમ્

મન્યાસૈ શં ચ નઃ કૃધિ । ક્રત્વે દક્ષાય નો હિનુ પ્ર ણ આયૂꣳષિ તારિષઃ ॥
અનુ મન્યતામ્ અનુમન્યમાના પ્રજાવન્તꣳ રયિમ્ અક્ષીયમાણમ્ । તસ્યૈ વયꣳ હેડસિ માઽપિ ભૂમ સા નો દેવી સુહવા શર્મ યચ્છતુ ॥
યસ્યામ્ ઇદમ્ પ્રદિશિ યદ્ વિરોચતે ઽનુમતિમ્ પ્રતિ ભૂષન્ત્ય્ આયવઃ । યસ્યા ઉપસ્થ ઉર્વ્ અન્તરિક્ષꣳ સા નો દેવી સુહવા શર્મ યચ્છતુ

રાકામ્ અહꣳ સુહવાꣳ સુષ્ટુતી હુવે શૃણોતુ નઃ સુભગા બોધતુ ત્મના । સીવ્યત્વ્ અપઃ સૂચ્યાછિદ્યમાનયા દદાતુ વીરꣳ શતદાયમ્ ઉક્થ્યમ્ ॥
યાસ્ તે રાકે સુમતયઃ સુપેશસો યાભિર્ દદાસિ દાશુષે વસૂનિ । તાભિર્ નો અદ્ય સુમના ઉપાગહિ સહસ્રપોષꣳ સુભગે રરાણા ॥
સિનીવાલિ
યા સુપાણિઃ ।
કુહૂમ્ અહꣳ સુભગાં વિદ્મનાપસમ્ અસ્મિન્ યજ્ઞે સુહવાં જોહવીમિ । સા નો દદાતુ શ્રવણમ્ પિતૃણાં તસ્યાસ્ તે દેવિ હવિષા વિધેમ ॥
કુહૂર્ દેવાનામ્ અમૃતસ્ય પત્ની હવ્યા નો અસ્ય હવિષશ્ ચિકેતુ । સં દાશુષે કિરતુ ભૂરિ વામꣳ રાયસ્ પોષં ચિકિતુષે દધાતુ ॥