તૈત્તિરીયસંહિતા · અધ્યાય 2.6

2.6 પ્રપાઠક: 6 પ્રકૃતેષ્ટૌ શેષવિધીનામનુબ્રાહ્મણમ્
2.6.1 અનુવાક 1 પ્રયાજવિધિઃ
1 સમિધો યજતિ વસન્તમ્ એવર્તૂનામ્ અવ રુન્દ્ધે તનૂનપાતં યજતિ ગ્રીષ્મમ્ એવાવ રુન્દ્ધે । ઇડો યજતિ વર્ષા એવાવ રુન્દ્ધે બર્હિર્ યજતિ શરદમ્ એવાવ રુન્દ્ધે સ્વાહાકારં યજતિ હેમન્તમ્ એવાવ રુન્દ્ધે તસ્માત્ સ્વાહાકૃતા હેમન્ પશવો ઽવ સીદન્તિ સમિધો યજત્ય્ ઉષસ એવ દેવતાનામ્ અવ રુન્દ્ધે તનૂનપાતં યજતિ યજ્ઞમ્ એવાવ રુન્દ્ધે
2 ઇડો યજતિ પશૂન્ એવાવ રુન્દ્ધે બર્હિર્ યજતિ પ્રજામ્ એવાવ રુન્દ્ધે સમાનયત ઉપભૃતસ્ તેજો વા આજ્યમ્ પ્રજા બર્હિઃ પ્રજાસ્વ્ એવ તેજો દધાતિ સ્વાહાકારં યજતિ વાચમ્ એવાવ રુન્દ્ધે દશ સમ્ પદ્યન્તે દશાક્ષરા વિરાડ્ વિરાજૈવાન્નાદ્યમ્ અવ રુન્દ્ધે સમિધો યજત્ય્ અસ્મિન્ન્ એવ લોકે પ્રતિ તિષ્ઠતિ તનૂનપાતં યજતિ
3 યજ્ઞ એવાન્તરિક્ષે પ્રતિ તિષ્ઠતિ । ઇડો યજતિ પશુષ્વ્ એવ પ્રતિ તિષ્ઠતિ બર્હિર્ યજતિ ય એવ દેવયાનાઃ પન્થાનસ્ તેષ્વ્ એવ પ્રતિ તિષ્ઠતિ સ્વાહાકારં યજતિ સુવર્ગ એવ લોકે પ્રતિ તિષ્ઠતિ । એતાવન્તો વૈ દેવલોકાસ્ તેષ્વ્ એવ યથાપૂર્વમ્ પ્રતિ તિષ્ઠતિ દેવાસુરા એષુ લોકેષ્વ્ અસ્પર્ધન્ત તે દેવાઃ પ્રયાજૈર્ એભ્યો લોકેભ્યો ઽસુરાન્ પ્રાણુદન્ત તત્ પ્રયાજાનામ્
4 પ્રયાજત્વમ્ । યસ્યૈવં વિદુષઃ પ્રયાજા ઇજ્યન્તે પ્રૈભ્યો લોકેભ્યો ભ્રાતૃવ્યાન્ નુદતે । અભિક્રામં જુહોતિ । અભિજિત્યૈ યો વૈ પ્રયાજાનામ્ મિથુનં વેદ પ્ર પ્રજયા પશુભિર્ મિથુનૈર્ જાયતે સમિધો બહ્વીર્ ઇવ યજતિ તનૂનપાતમ્ એકમ્ ઇવ મિથુનં તત્ । ઇડો બહ્વીર્ ઇવ યજતિ બર્હિર્ એકમ્ ઇવ મિથુનં તત્ । એતદ્ વૈ પ્રયાજાનામ્ મિથુનમ્ । ય એવં વેદ પ્ર
5 પ્રજયા પશુભિર્ મિથુનૈર્ જાયતે દેવાનાં વા અનિષ્ટા દેવતા આસન્ । અથાસુરા યજ્ઞમ્ અજિઘાꣳસન્ તે દેવા ગાયત્રીં વ્યૌહન્ પઞ્ચાક્ષરાણિ પ્રાચીનાનિ ત્રીણિ પ્રતીચીનાનિ તતો વર્મ યજ્ઞાયાભવદ્ વર્મ યજમાનાય યત્ પ્રયાજાનૂયાજા ઇજ્યન્તે વર્મૈવ તદ્ યજ્ઞાય ક્રિયતે વર્મ યજમાનાય ભ્રાતૃવ્યાભિભૂત્યૈ તસ્માદ્ વરૂથમ્ પુરસ્તાદ્ વર્ષીયઃ પશ્ચાદ્ ધ્રસીયઃ । દેવા વૈ પુરા રક્ષોભ્યઃ
6 ઇતિ સ્વાહાકારેણ પ્રયાજેષુ યજ્ઞꣳ સꣳસ્થાપ્યમ્ અપશ્યન્ તꣳ સ્વાહાકારેણ પ્રયાજેષુ સમ્ અસ્થાપયન્ વિ વા એતદ્ યજ્ઞં છિન્દન્તિ યત્ સ્વાહાકારેણ પ્રયાજેષુ સꣳસ્થાપયન્તિ પ્રયાજાન્ ઇષ્ટ્વા હવીꣳષ્ય્ અભિ ઘારયતિ યજ્ઞસ્ય સંતત્યૈ । અથો હવિર્ એવાકર્ અથો યથાપૂર્વમ્ ઉપૈતિ પિતા વૈ પ્રયાજાઃ પ્રજાનૂયાજાઃ । યત્ પ્રયાજાન્ ઇષ્ટ્વા હવીꣳષ્ય્ અભિઘારયતિ પિતૈવ તત્ પુત્રેણ સાધારણમ્
7 કુરુતે તસ્માદ્ આહુર્ યશ્ ચૈવં વેદ યશ્ ચ ન કથા પુત્રસ્ય કેવલં કથા સાધારણમ્ પિતુર્ ઇતિ । અસ્કન્નમ્ એવ તદ્ યત્ પ્રયાજેષ્વ્ ઇષ્ટેષુ સ્કન્દતિ ગાયત્ર્ય્ એવ તેન ગર્ભં ધત્તે સા પ્રજામ્ પશૂન્ યજમાનાય પ્ર જનયતિ ॥
2.6.2 અનુવાક 2 આજ્યભાગૌ
1 ચક્ષુષી વા એતે યજ્ઞસ્ય યદ્ આજ્યભાગૌ યદ્ આજ્યભાગૌ યજતિ ચક્ષુષી એવ તદ્ યજ્ઞસ્ય પ્રતિ દધાતિ પૂર્વાર્ધે જુહોતિ તસ્માત્ પૂર્વાર્ધે ચક્ષુષી પ્રબાહુગ્ જુહોતિ તસ્માત્ પ્રબાહુક્ ચક્ષુષી દેવલોકં વા અગ્નિના યજમાનો ઽનુ પશ્યતિ પિતૃલોકꣳ સોમેન । ઉત્તરાર્ધે ઽગ્નયે જુહોતિ દક્ષિણાર્ધે સોમાય । એવમ્ ઇવ હીમૌ લોકાવ્ અનયોર્ લોકયોર્ અનુખ્યાત્યૈ રાજાનૌ વા એતૌ દેવતાનામ્ ॥
2 યદ્ અગ્નીષોમૌ । અન્તરા દેવતા ઇજ્યેતે દેવતાનાં વિધૃત્યૈ તસ્માદ્ રાજ્ઞા મનુષ્યા વિધૃતાઃ । બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ કિં તદ્ યજ્ઞે યજમાનઃ કુરુતે યેનાન્યતોદતશ્ ચ પશૂન્ દાધારોભયતોદતશ્ ચેતિ । ઋચમ્ અનૂચ્યાજ્યભાગસ્ય જુષાણેન યજતિ તેનાન્યતોદતો દાધાર । ઋચમ્ અનૂચ્ય હવિષ ઋચા યજતિ તેનોભયતોદતો દાધાર મૂર્ધન્વતી પુરોઽનુવાક્યા ભવતિ મૂર્ધાનમ્ એવૈનꣳ સમાનાનાં કરોતિ ।
3 નિયુત્વત્યા યજતિ ભ્રાતૃવ્યસ્યૈવ પશૂન્ નિ યુવતે કેશિનꣳ હ દાર્ભ્યં કેશી સાત્યકામિર્ ઉવાચ સપ્તપદાં તે શક્વરીꣳ શ્વો યજ્ઞે પ્રયોક્તાસે યસ્યૈ વીર્યેણ પ્ર જાતાન્ ભ્રાતૃવ્યાન્ નુદતે પ્રતિ જનિષ્યમાણાન્ યસ્યૈ વીર્યેણોભયોર્ લોકયોર્ જ્યોતિર્ ધત્તે યસ્યૈ વીર્યેણ પૂર્વાર્ધેનાનડ્વાન્ ભુનક્તિ જઘનાર્ધેન ધેનુર્ ઇતિ પુરસ્તાલ્લક્ષ્મા પુરોઽનુવાક્યા ભવતિ જાતાન્ એવ ભ્રાતૃવ્યાન્ પ્ર ણુદતે । ઉપરિષ્ટાલ્લક્ષ્મા
4 યાજ્યા જનિષ્યમાણાન્ એવ પ્રતિ નુદતે પુરસ્તાલ્લક્ષ્મા પુરોઽનુવાક્યા ભવત્ય્ અસ્મિન્ન્ એવ લોકે જ્યોતિર્ ધત્તે । ઉપરિષ્ટાલ્લક્ષ્મા યાજ્યામુષ્મિન્ન્ એવ લોકે જ્યોતિર્ ધત્તે જ્યોતિષ્મન્તાવ્ અસ્મા ઇમૌ લોકૌ ભવતો ય એવં વેદ પુરસ્તાલ્લક્ષ્મા પુરોઽનુવાક્યા ભવતિ તસ્માત્ પૂર્વર્ધેનાનડ્વાન્ ભુનક્તિ । ઉપરિષ્ટાલ્લક્ષ્મા યાજ્યા તસ્માજ્ જઘનાર્ધેન ધેનુઃ । ય એવં વેદ ભુઙ્ક્ત એનમ્ એતૌ વજ્ર આજ્યં વજ્ર આજ્યભાગૌ ।
5 વજ્રો વષટ્કારસ્ ત્રિવૃતમ્ એવ વજ્રꣳ સમ્ભૃત્ય ભ્રાતૃવ્યાય પ્ર હરત્ય્ અચ્છમ્બટ્કારમ્ અપગુર્ય વષટ્ કરોતિ સ્તૃત્યૈ ગાયત્રી પુરોઽનુવાક્યા ભવતિ ત્રિષ્ટુગ્ યાજ્યા બ્રહ્મન્ન્ એવ ક્ષત્રમ્ અન્વારમ્ભયતિ તસ્માદ્ બ્રાહ્મણો મુખ્યઃ । મુખ્યો ભવતિ ય એવં વેદ પ્રૈવૈનમ્ પુરોઽનુવાક્યયાઽઽહ પ્ર ણયતિ યાજ્યયા ગમયતિ વષટ્કારેણ । ઐવૈનમ્ પુરોઽનુવાક્યયા દત્તે પ્ર યચ્છતિ યાજ્યયા પ્રતિ
6 વષટ્કારેણ સ્થાપયતિ ત્રિપદા પુરોઽનુવાક્યા ભવતિ ત્રય ઇમે લોકાઃ । એષ્વ્ એવ લોકેષુ પ્રતિ તિષ્ઠતિ ચતુષ્પદા યાજ્યા ચતુષ્પદ એવ પશૂન્ અવ રુન્દ્ધે દ્વ્યક્ષરો વષટ્કારો દ્વિપાદ્ યજમાનઃ પશુષ્વ્ એવોપરિષ્ટાત્ પ્રતિ તિષ્ઠતિ ગાયત્રી પુરોઽનુવાક્યા ભવતિ ત્રિષ્ટુગ્ યાજ્યા । એષા વૈ સપ્તપદા શક્વરી યદ્ વા એતયા દેવા અશિક્ષન્ તદ્ અશક્નુવન્ ય એવં વેદ શક્નોત્ય્ એવ યચ્ છિક્ષતિ ॥
2.6.3 અનુવાક 3 આગ્નેયપુરોડાશઃ
1 પ્રજાપતિર્ દેવેભ્યો યજ્ઞાન્ વ્યાદિશત્ સ આત્મન્ન્ આજ્યમ્ અધત્ત તં દેવા અબ્રુવન્ન્ એષ વાવ યજ્ઞો યદ્ આજ્યમ્ અપ્ય્ એવ નોઽત્રાસ્ત્વ્ ઇતિ સો ઽબ્રવીદ્ યજાન્ વ આજ્ય ભાગાવ્ ઉપ સ્તૃણાન્ અભિ ઘારયાન્ ઇતિ તસ્માદ્ યજન્ત્ય્ આજ્યભાગાવ્ ઉપ સ્તૃણન્ત્ય્ અભિ ઘારયન્તિ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ કસ્માત્ સત્યાદ્ યાતયામાન્ય્ અન્યાનિ હવીꣳષ્ય્ અયાતયામમ્ આજ્યમ્ ઇતિ પ્રાજાપત્યમ્ ઇ
2.તિ બ્રૂયાદ્ અયાતયામા હિ દેવાનામ્ પ્રજાપતિર્ ઇતિ છન્દાꣳસિ દેવેભ્યો ઽપાક્રામન્ ન વો ઽભાગાનિ હવ્યં વક્ષ્યામ ઇતિ તેભ્ય એતચ્ ચતુરવત્તમ્ અધારયન્ પુરોઽનુવાક્યાયૈ યાજ્યાયૈ દેવતાયૈ વષટ્કારાય યચ્ ચતુરવત્તં જુહોતિ છન્દાꣳસ્ય્ એવ તત્ પ્રીણાતિ તાન્ય્ અસ્ય પ્રીતાનિ દેવેભ્યો હવ્યં વહન્તિ । અઙ્ગિરસો વા ઇત ઉત્તમાઃ સુવર્ગં લોકમ્ આયન્ તદ્ ઋષયો યજ્ઞવાસ્ત્વ્ અભ્યવાયન્ તે
3 અપશ્યન્ પુરોડાશં કૂર્મમ્ ભૂતꣳ સર્પન્તં તમ્ અબ્રુવન્ન્ ઇન્દ્રાય ધ્રિયસ્વ બૃહસ્પતયે ધ્રિયસ્વ વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યો ધ્રિયસ્વેતિ સ નાધ્રિયત તમ્ અબ્રુવન્ન્ અગ્નયે ધ્રિયસ્વેતિ સો ઽગ્નયે ઽધ્રિયત યદ્ આગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલો ઽમાવાસ્યાયાં ચ પૌર્ણમાસ્યાં ચાચ્યુતો ભવતિ સુવર્ગસ્ય લોકસ્યાભિજિત્યૈ તમ્ અબ્રુવન્ કથાઽહાસ્થા ઇત્ય્ અનુપાક્તો ઽભૂવમ્ ઇત્ય્ અબ્રવીદ્ યથાક્ષો ઽનુપાક્તઃ
4 અવાર્છત્ય્ એવમ્ અવાઽઽરમ્ ઇત્ય્ ઉપરિષ્ટાદ્ અભ્યજ્યાધસ્તાદ્ ઉપાનક્તિ સુવર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ સર્વાણિ કપાલાન્ય્ અભિ પ્રથયતિ તાવતઃ પુરોડાશાન્ અમુષ્મિઁ લોકે ઽભિ જયતિ યો વિદગ્ધઃ સ નૈરૃતો યો ઽશૃતઃ સ રૌદ્રો યઃ શૃતઃ સ સદેવસ્ તસ્માદ્ અવિદહતા શૃતંકૃત્યઃ સદેવત્વાય ભસ્મનાભિ વાસયતિ તસ્માન્ માꣳસેનાસ્થિ છન્નં વેદેનાભિ વાસયતિ તસ્માત્

5 કેશૈઃ શિરશ્ છન્નમ્ પ્રચ્યુતં વા એતદ્ અસ્માલ્ લોકાદ્ અગતં દેવલોકં યચ્ છૃતꣳ હવિર્ અનભિઘારિતમ્ અભિઘાર્યોદ્ વાસયતિ દેવત્રૈવૈનદ્ ગમયતિ યદ્ય્ એકં કપાલં નશ્યેદ્ એકો માસઃ સંવત્સરસ્યાનવેતઃ સ્યાદ્ અથ યજમાનઃ પ્ર મીયેત યદ્ દ્વે નશ્યેતાં દ્વૌ માસૌ સંવત્સરસ્યાનવેતૌ સ્યાતામ્ અથ યજમાનઃ પ્ર મીયેત સંખ્યાયોદ્ વાસયતિ યજમાનસ્ય
6 ગોપીથાય યદિ નશ્યેદ્ આશ્વિનં દ્વિકપાલં નિર્ વપેદ્ દ્યાવાપૃથિવ્યામ્ એકકપાલમ્ અશ્વિનૌ વૈ દેવાનામ્ ભિષજૌ તાભ્યામ્ એવાસ્મૈ ભેષજં કરોતિ દ્યાવાપૃથિવ્ય એકકપાલો ભવત્ય્ અનયોર્ વા એતન્ નશ્યતિ યન્ નશ્યત્ય્ અનયોર્ એવૈનદ્ વિન્દતિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ॥
2.6.4 અનુવાક 4 વેદિઃ
1 દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવ ઇતિ સ્ફ્યમ્ આ દત્તે પ્રસૂત્યૈ । અશ્વિનોર્ બાહુભ્યામ્ ઇત્ય્ આહાશ્વિનૌ હિ દેવાનામ્ અધ્વર્યૂ આસ્તામ્ પૂષ્ણો હસ્તાભ્યામ્ ઇત્ય્ આહ યત્યૈ । શતભૃષ્ટિર્ અસિ વાનસ્પત્યો દ્વિષતો વધ ઇત્ય્ આહ વજ્રમ્ એવ તત્ સꣳ શ્યતિ ભ્રાતૃવ્યાય પ્રહરિષ્યન્ત્ । સ્તમ્બયજુર્ હરત્ય્ એતાવતી વૈ પૃથિવી યાવતી વેદિસ્ તસ્યા એતાવત એવ ભ્રાતૃવ્યં નિર્ ભજતિ
2 તસ્માન્ નાભાગં નિર્ ભજન્તિ । ત્રિર્ હરતિ ત્રય ઇમે લોકા એભ્ય એવૈનં લોકેભ્યો નિર્ ભજતિ તૂષ્ણીં ચતુર્થꣳ હરત્ય્ અપરિમિતાદ્ એવૈનં નિર્ભજતિ । ઉદ્ ધન્તિ યદ્ એવાસ્યા અમેધ્યં તદ્ અપ હન્તિ । ઉદ્ ધન્તિ તસ્માદ્ ઓષધયઃ પરા ભવન્તિ મૂલં ચ્છિનત્તિ ભ્રાતૃવ્યસ્યૈવ મૂલં ચ્છિનત્તિ પિતૃદેવત્યાઽતિખાતેયતીં ખનતિ પ્રજાપતિના
3 યજ્ઞમુખેન સમ્મિતામ્ આ પ્રતિષ્ઠાયૈ ખનતિ યજમાનમ્ એવ પ્રતિષ્ઠાં ગમયતિ દક્ષિણતો વર્ષીયસીં કરોતિ દેવયજનસ્યૈવ રૂપમ્ અકઃ પુરીષવતીં કરોતિ પ્રજા વૈ પશવઃ પુરીષમ્ પ્રજયૈવૈનમ્ પશુભિઃ પુરીષવન્તં કરોતિ । ઉત્તરમ્ પરિગ્રાહમ્ પરિ ગૃહ્ણાત્ય્ એતાવતી વૈ પૃથિવી યાવતી વેદિસ્ તસ્યા એતાવત એવ ભ્રાતૃવ્યં નિર્ભજ્યાત્મન ઉત્તરમ્ પરિગ્રાહમ્ પરિ ગૃહ્ણાતિ ક્રૂરમ્ ઇવ વૈ
4 એતત્ કરોતિ યદ્ વેદિં કરોતિ ધા અસિ સ્વધા અસીતિ યોયુપ્યતે શાન્ત્યૈ પ્રોક્ષણીર્ આ સાદયત્ય્ આપો વૈ રક્ષોઘ્ની રક્ષસામ્ અપહત્યૈ સ્ફ્યસ્ય વર્ત્મન્ત્ સાદયતિ યજ્ઞસ્ય સંતત્યૈ યં દ્વિષ્યાત્ તં ધ્યાયેચ્ છુચૈવૈનમ્ અર્પયતિ ॥
2.6.5 અનુવાક 5 બર્હિઃ પ્રયોગઃ
1 બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ । અદ્ભિર્ હવીꣳષિ પ્રૌક્ષીઃ કેનાપ ઇતિ બ્રહ્મણેતિ બ્રૂયાત્ । અદ્ભિર્ હ્ય્ એવ હવીꣳષિ પ્રોક્ષતિ બ્રહ્મણાપઃ । ઇધ્માબર્હિઃ પ્રોક્ષતિ મેધ્યમ્ એવૈનત્ કરોતિ વેદિમ્ પ્રોક્ષતિ । ઋક્ષા વા એષાઽલોમકાઽમેધ્યા યદ્ વેદિઃ । મેધ્યામ્ એવૈનાં કરોતિ દિવે ત્વાન્તરિક્ષાય ત્વા પૃથિવ્યૈ ત્વેતિ બર્હિર્ આસાદ્ય પ્ર
2 ઉક્ષતિ । એભ્ય એવૈનલ્ લોકેભ્યઃ પ્રોક્ષતિ ક્રૂરમ્ ઇવ વા એતત્ કરોતિ યત્ ખનતિ । અપો નિ નયતિ શાન્ત્યૈ પુરસ્તાત્ પ્રસ્તરં ગૃહ્ણાતિ મુખ્યમ્ એવૈનં કરોતિ । ઇયન્તં ગૃહ્ણાતિ પ્રજાપતિના યજ્ઞમુખેન સમ્મિતમ્ બર્હિઃ સ્તૃણાતિ પ્રજા વૈ બર્હિઃ પૃથિવી વેદિઃ પ્રજા એવ પૃથિવ્યામ્ પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ । 0 અનતિદૃશ્નꣳ સ્તૃણાતિ 1 પ્રજયૈવૈનમ્ પશુભિર્ અનતિદૃશ્નં કરોતિ
3 ઉત્તરમ્ બર્હિષઃ પ્રસ્તરꣳ સાદયતિ પ્રજા વૈ બર્હિર્ યજમાનઃ પ્રસ્તરઃ । યજમાનમ્ એવાયજમાનાદ્ ઉત્તરં કરોતિ તસ્માદ્ યજમાનો ઽયજમાનાદ્ ઉત્તરઃ । અન્તર્ દધાતિ વ્યાવૃત્ત્યૈ । અનક્તિ હવિષ્કૃતમ્ એવૈનꣳ સુવર્ગં લોકં ગમયતિ ત્રેધાઽનક્તિ ત્રય ઇમે લોકાઃ । એભ્ય એવૈનં લોકેભ્યો ઽનક્તિ ન પ્રતિ શૃણાતિ યત્ પ્રતિશૃણીયાદ્ અનૂર્ધ્વમ્ભાવુકં યજમાનસ્ય સ્યાત્ । ઉપરીવ પ્ર હરતિ
4 ઉપરીવ હિ સુવર્ગો લોકઃ । નિ યચ્છતિ વૃષ્ટિમ્ એવાસ્મૈ નિ યચ્છતિ નાત્યગ્રમ્ પ્ર હરેત્ । યદ્ અત્યગ્રમ્ પ્રહરેદ્ અત્યાસારિણ્ય્ અધ્વર્યોર્ નાશુકા સ્યાત્ । ન પુરસ્તાત્ પ્રત્ય્ અસ્યેત્ । યત્ પુરસ્તાત્ પ્રત્યસ્યાત્ સુવર્ગાલ્ લોકાદ્ યજમાનમ્ પ્રતિ નુદેત્ પ્રાઞ્ચમ્ પ્ર હરતિ યજમાનમ્ એવ સુવર્ગં લોકં ગમયતિ ન વિષ્વઞ્ચં વિ યુયાત્ । યદ્ વિષ્વઞ્ચં વિયુયાત્ ॥
5 સ્ત્ર્ય્ અસ્ય જાયેત । ઊર્ધ્વમ્ ઉદ્ યૌતિ । ઊર્ધ્વમ્ ઇવ હિ પુꣳસઃ પુમાન્ એવાસ્ય જાયતે યત્ સ્ફ્યેન વોપવેષેણ વા યોયુપ્યેત સ્તૃતિર્ એવાસ્ય સા હસ્તેન યોયુપ્યતે યજમાનસ્ય ગોપીથાય બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ કિં યજ્ઞસ્ય યજમાન ઇતિ પ્રસ્તર ઇતિ તસ્ય ક્વ સુવર્ગો લોક ઇતિ । આહવનીય ઇતિ બ્રૂયાત્ । યત્ પ્રસ્તરમ્ આહવનીયે પ્રહરતિ યજમાનમ્ એવ
6 સુવર્ગં લોકં ગમયતિ વિ વા એતદ્ યજમાનો લિશતે યત્ પ્રસ્તરં યોયુપ્યન્તે બર્હિર્ અનુ પ્રહરતિ શાન્ત્યૈ । અનારમ્ભણ ઇવ વા એતર્હ્ય્ અધ્વર્યુઃ સ ઈશ્વરો વેપનો ભવિતોઃ । ધ્રુવાઽસીતીમામ્ અભિ મૃશતિ । ઇયં વૈ ધ્રુવા । અસ્યામ્ એવ પ્રતિ તિષ્ઠતિ ન વેપનો ભવતિ । અગા3ન્ અગ્નીદ્ ઇત્ય્ આહ યદ્ બ્રૂયાત્ । અગન્ન્ અગ્નિર્ ઇત્ય્ અગ્નાવ્ અગ્નિં ગમયેન્ નિર્ યજમાનꣳ સુવર્ગાલ્ લોકાદ્ ભજેત્ । અગન્ન્ ઇત્ય્ એવ બ્રૂયાદ્ યજમાનમ્ એવ સુવર્ગં લોકં ગમયતિ ॥
2.6.6 અનુવાક 6 ઉપાંશુયાજ સ્વિષ્ટકૃતૌ
1 અગ્નેસ્ ત્રયો જ્યાયાꣳસો ભ્રાતર આસન્ તે દેવેભ્યો હવ્યં વહન્તઃ પ્રામીયન્ત સો ઽગ્નિર્ અબિભેદ્ ઇત્થં વાવ સ્ય આર્તિમાઽરિષ્યતીતિ સ નિલાયત સો ઽપઃ પ્રાવિશત્ તં દેવતાઃ પ્રૈષમ્ ઐચ્છન્ તમ્ મત્સ્યઃ પ્રાબ્રવીત્ તમ્ અશપદ્ ધિયાધિયા ત્વા વધ્યાસુર્ યો મા પ્રાવોચ ઇતિ તસ્માન્ મત્સ્યં ધિયાધિયા ઘ્નન્તિ શપ્તઃ
2 હિ તમ્ અન્વ્ અવિન્દન્ તમ્ અબ્રુવન્ન્ ઉપ ન આ વર્તસ્વ હવ્યં નો વહેતિ સો ઽબ્રવીદ્ વરં વૃણૈ યદ્ એવ ગૃહીતસ્યાહુતસ્ય બહિઃપરિધિ સ્કન્દાત્ તન્ મે ભ્રાતૃણામ્ ભાગધેયમ્ અસદ્ ઇતિ તસ્માદ્ યદ્ ગૃહીતસ્યાહુતસ્ય બહિઃપરિધિ સ્કન્દતિ તેષાં તદ્ ભાગધેયં તાન્ એવ તેન પ્રીણાતિ પરિધીન્ પરિ દધાતિ રક્ષસામ્ અપહત્યૈ સꣳ સ્પર્શયતિ
3 રક્ષસામ્ અનન્વવચારાય ન પુરસ્તાત્ પરિ દધાત્ય્ આદિત્યો હ્ય્ એવોદ્યન્ પુરસ્તાદ્ રક્ષાꣳસ્ય્ અપહન્તિ ।
ઊર્ધ્વે સમિધાવ્ આ દધાત્ય્ ઉપરિષ્ટાદ્ એવ રક્ષાꣳસ્ય્ અપ હન્તિ યજુષાન્યાં તૂષ્ણીમ્ અન્યામ્ મિથુનત્વાય દ્વે આ દધાતિ દ્વિપાદ્ યજમાનઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ સ ત્વૈ યજેત યો યજ્ઞસ્યાઽઽર્ત્યા વસીયન્ત્ સ્યાદ્ ઇતિ ભૂપતયે સ્વાહા ભુવનપતયે સ્વાહા ભૂતાનામ્
4 પતયે સ્વાહેતિ સ્કન્નમ્ અનુ મન્ત્રયેત યજ્ઞસ્યૈવ તદ્ આર્ત્યા યજમાનો વસીયાન્ ભવતિ ભૂયસીર્ હિ દેવતાઃ પ્રીણાતિ જામિ વા એતદ્ યજ્ઞસ્ય ક્રિયતે યદ્ અન્વઞ્ચૌ પુરોડાશૌ । ઉપાꣳશુયાજમ્ અન્તરા યજત્ય્ અજામિત્વાયાથો મિથુનત્વાય । અગ્નિર્ અમુષ્મિઁ લોક આસીદ્ યમો ઽસ્મિન્ તે દેવા અબ્રુવન્ન્ એતેમૌ વિ પર્ય્ ઊહામેતિ । અન્નાદ્યેન દેવા અગ્નિમ્ ॥
5 ઉપામન્ત્રયન્ત રાજ્યેન પિતરો યમં તસ્માદ્ અગ્નિર્ દેવાનામ્ અન્નાદો યમઃ પિતૃણાꣳ રાજા ય એવં વેદ પ્ર રાજ્યમ્ અન્નાદ્યમ્ આપ્નોતિ તસ્મા એતદ્ ભાગધેયમ્ પ્રાયચ્છન્ યદ્ અગ્નયે સ્વિષ્ટકૃતે ઽવદ્યન્તિ યદ્ અગ્નયે સ્વિષ્ટકૃતે ઽવદ્યતિ ભાગધેયેનૈવ તદ્ રુદ્રꣳ સમ્ અર્ધયતિ સકૃત્સકૃદ્ અવ દ્યતિ સકૃદ્ ઇવ હિ રુદ્રઃ । ઉત્તરાર્ધાદ્ અવ દ્યત્ય્ એષા વૈ રુદ્રસ્ય
6 દિક્ સ્વાયામ્ એવ દિશિ રુદ્રં નિરવદયતે દ્વિર્ અભિ ઘારયતિ ચતુરવત્તસ્યાપ્ત્યૈ પશવો વૈ પૂર્વા આહુતયઃ । એષ રુદ્રો યદ્ અગ્નિઃ । યત્ પૂર્વા આહુતીર્ અભિ જુહુયાદ્ રુદ્રાય પશૂન્ અપિ દધ્યાત્ । અપશુર્ યજમાનઃ સ્યાત્ । અતિહાય પૂર્વા આહુતીર્ જુહોતિ પશૂનાં ગોપીથાય ॥
2.6.7 અનુવાક 7 ઇડોપાહ્વાનમ્

1 મનુઃ પૃથિવ્યા યજ્ઞિયમ્ ઐચ્છત્ સ ઘૃતં નિષિક્તમ્ અવિન્દત્ સો ઽબ્રવીત્ કો ઽસ્યેશ્વરો યજ્ઞે ઽપિ કર્તોર્ ઇતિ તાવ્ અબ્રૂતામ્ મિત્રાવરુણૌ ગોર્ એવાઽઽવમ્ ઈશ્વરૌ કર્તોઃ સ્વ ઇતિ તૌ તતો ગાꣳ સમ્ ઐરયતામ્ । સા યત્રયત્ર ન્યક્રામત્ તતો ઘૃતમ્ અપીડ્યત તસ્માદ્ ઘૃતપદ્ય્ ઉચ્યતે તદ્ અસ્યૈ જન્મ । ઉપહૂતꣳ રથંતરꣳ સહ પૃથિવ્યેત્ય્ આહ
2 ઇયં વૈ રથંતરમ્ ઇમામ્ એવ સહાન્નાદ્યેનોપ હ્વયતે । ઉપહૂતં વામદેવ્યꣳ સહાન્તરિક્ષેણેત્ય્ આહ પશવો વૈ વામદેવ્યમ્ પશૂન્ એવ સહાન્તરિક્ષેણોપ હ્વયતે । ઉપહૂતમ્ બૃહત્ સહ દિવેત્ય્ આહ । ઐરં વૈ બૃહત્ । ઇરામ્ એવ સહ દિવોપ હ્વયતે । ઉપહૂતાઃ સપ્ત હોત્રા ઇત્યાહ હોત્રા એવોપ હ્વયતે। ઉપહૂતા ધેનુઃ
3 સહર્ષભેત્ય્ આહ મિથુનમ્ એવોપ હ્વયતે । ઉપહૂતો ભક્ષઃ સખેત્ય્ આહ સોમપીથમ્ એવોપ હ્વયતે । ઉપહૂતા3ꣳ હો ઇત્ય્ આહ । આત્માનમ્ એવોપ હ્વયતે । આત્મા હ્ય્ ઉપહૂતાનાં વસિષ્ઠઃ । ઇડામ્ ઉપ હ્વયતે પશવો વા ઇડા પશૂન્ એવોપ હ્વયતે ચતુર્ ઉપ હ્વયતે ચતુષ્પાદો હિ પશવઃ । માનવીત્ય્ આહ મનુર્ હ્ય્ એતામ્
4 અગ્રે ઽપશ્યત્ । ઘૃતપદીત્ય્ આહ યદ્ એવાસ્યૈ પદાદ્ ઘૃતમ્ અપીડ્યત તસ્માદ્ એવમ્ આહ મૈત્રાવરુણીત્ય્ આહ મિત્રાવરુણૌ હ્ય્ એનાꣳ સમૈરયતામ્ બ્રહ્મ દેવકૃતમ્ ઉપહૂતમ્ ઇત્ય્ આહ બ્રહ્મૈવોપ હ્વયતે દૈવ્યા અધ્વર્યવ ઉપહૂતા ઉપહૂતા મનુષ્યા ઇત્ય્ આહ દેવમનુષ્યાન્ એવોપ હ્વયતે ય ઇમં યજ્ઞમ્ અવાન્ યે યજ્ઞપતિં વર્ધાન્ ઇત્ય્ આહ ।
5 યજ્ઞાય ચૈવ યજમાનાય ચાશિષમ્ આ શાસ્તે । ઉપહૂતે દ્યાવાપૃથિવી ઇત્ય્ આહ દ્યાવાપૃથિવી એવોપ હ્વયતે પૂર્વજે ઋતાવરી ઇત્ય્ આહ પૂર્વજે હ્ય્ એતે ઋતાવરી દેવા દેવપુત્રે ઇત્ય્ આહ દેવી હ્ય્ એતે દેવપુત્રે ઉપહૂતો ઽયં યજમાન ઇત્ય્ આહ યજમાનમ્ એવોપ હ્વયતે । ઉત્તરસ્યાં દેવયજ્યાયામ્ ઉપહૂતો ભૂયસિ હવિષ્કરણ ઉપહૂતો દિવ્યે ધામન્ન્ ઉપહૂતઃ
6 ઇત્ય્ આહ પ્રજા વા ઉત્તરા દેવયજ્યા પશવો ભૂયો હવિષ્કરણમ્ સુવર્ગો લોકો દિવ્યં ધામ । ઇદમ્ અસીદમ્ અસીત્ય્ એવ યજ્ઞસ્ય પ્રિયં ધામોપ હ્વયતે વિશ્વમ્ અસ્ય પ્રિયમ્ ઉપહૂતમ્ ઇત્ય્ આહ । અચ્છમ્બટ્કારમ્ એવોપ હ્વયતે ॥
2.6.8 અનુવાક 8 ઇડાપ્રાશિત્રભક્ષૌ
1 પશવો વા ઇડા સ્વયમ્ આ દત્તે કામમ્ એવાત્મના પશૂનામ્ આ દત્તે ન હ્ય્ અન્યઃ કામમ્ પશૂનામ્ પ્રયચ્છતિ વાચસ્ પતયે ત્વા હુતમ્ પ્રાશ્નામીત્ય્ આહ વાચમ્ એવ ભાગધેયેન પ્રીણાતિ સદસસ્ પતયે ત્વા હુતમ્ પ્રાશ્નામીત્ય્ આહ સ્વગાકૃત્યૈ ચતુરવત્તમ્ ભવતિ હવિર્ વૈ ચતુરવત્તમ્ પશવશ્ ચતુરવત્તમ્ । યદ્ હોતા પ્રાશ્નીયાદ્ હોતા
2 આર્તિમ્ આર્છેદ્ યદ્ અગ્નૌ જુહુયાદ્ રુદ્રાય પશૂન્ અપિ દધ્યાદ્ અપશુર્ યજમાનઃ સ્યાત્ । વાચસ્ પતયે ત્વા હુતમ્ પ્રાશ્નામીત્ય્ આહ પરોઽક્ષમ્ એવૈનજ્ જુહોતિ સદસસ્ પતયે ત્વા હુતમ્ પ્રાશ્નામીત્ય્ આહ સ્વગાકૃત્યૈ પ્રાશ્નન્તિ તીર્થ એવ પ્રાશ્નન્તિ દક્ષિણાં દદાતિ તીર્થ એવ દક્ષિણાં દદાતિ વિ વા એતદ્ યજ્ઞમ્
3 છિન્દન્તિ યન્ મધ્યતઃ પ્રાશ્નન્ત્ય્ અદ્ભિર્ માર્જયન્ત આપો વૈ સર્વા દેવતા દેવતાભિર્ એવ યજ્ઞꣳ સં તન્વન્તિ દેવા વૈ યજ્ઞાદ્ રુદ્રમ્ અન્તર્ આયન્ત્ સ યજ્ઞમ્ અવિધ્યત્ તં દેવા અભિ સમ્ અગચ્છન્ત કલ્પતાં ન ઇદમ્ ઇતિ તે ઽબ્રુવન્ત્ સ્વિષ્ટં વૈ ન ઇદમ્ ભવિષ્યતિ યદ્ ઇમꣳ રાધયિષ્યામ ઇતિ તત્ સ્વિષ્ટકૃતઃ સ્વિષ્ટકૃત્ત્વમ્ । તસ્યાવિદ્ધં નિઃ
4 અકૃન્તન્ યવેન સમ્મિતં તસ્માદ્ યવમાત્રમ્ અવ દ્યેદ્ યજ્ જ્યાયો ઽવદ્યેદ્ રોપયેત્ તદ્ યજ્ઞસ્ય યદ્ ઉપ ચ સ્તૃણીયાદ્ અભિ ચ ઘારયેદ્ ઉભયતઃસꣳશ્વાયિ કુર્યાત્ । અવદાયાભિ ઘારયતિ દ્વિઃ સમ્ પદ્યતે દ્વિપાદ્ યજમાનઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ યત્ તિરશ્ચીનમ્ અતિહરેદ્ અનભિવિદ્ધં યજ્ઞસ્યાભિ વિધ્યેત્ । અગ્રેણ પરિ હરતિ તીર્થેનૈવ પરિ હરતિ તત્ પૂષ્ણે પર્ય્ અહરન્ તત્
5 પૂષા પ્રાશ્ય દતો ઽરુણત્ તસ્માત્ પૂષા પ્રપિષ્ટભાગો ઽદન્તકો હિ તં દેવા અબ્રુવન્ વિ વા અયમ્ આર્ધ્ય્ અપ્રાશિત્રિયો વા અયમ્ અભૂદ્ ઇતિ તદ્ બૃહસ્પતયે પર્ય્ અહરન્ત્ સો ઽબિભેદ્ બૃહસ્પતિર્ ઇત્થં વાવ સ્ય આર્તિમ્ આરિષ્યતીતિ સ એતમ્ મન્ત્રમ્ અપશ્યત્ સૂર્યસ્ય ત્વા ચક્ષુષા પ્રતિ પશ્યામીત્ય્ અબ્રવીન્ ન હિ સૂર્યસ્ય ચક્ષુઃ
6 કિં ચન હિનસ્તિ સો ઽબિભેત્ પ્રતિગૃહ્ણન્તમ્ મા હિꣳસિષ્યતીતિ દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવે ઽશ્વિનોર્ બાહુભ્યામ્ પૂષ્ણો હસ્તાભ્યામ્ પ્રતિ ગૃહ્ણામીત્ય્ અબ્રવીત્ સવિતૃપ્રસૂત એવૈનદ્ બ્રહ્મણા દેવતાભિઃ પ્રત્ય્ અગૃહ્ણાત્ સો ઽબિભેત્ પ્રાશ્નન્તમ્ મા હિꣳસિષ્યતીત્ય્ અગ્નેસ્ ત્વાસ્યેન પ્રાશ્નામીત્ય્ અબ્રવીન્ ન હ્ય્ અગ્નેર્ આસ્યં કિં ચન હિનસ્તિ સો ઽબિભેત્
7 પ્રાશિતમ્ મા હિꣳસિષ્યતીતિ બ્રાહ્મણસ્યોદરેણેત્ય્ અબ્રવીન્ ન હિ બ્રાહ્મણસ્યોદરં કિં ચન હિનસ્તિ બૃહસ્પતેર્ બ્રહ્મણેતિ સ હિ બ્રહ્મિષ્ઠઃ । અપ વા એતસ્માત્ પ્રાણાઃ ક્રામન્તિ યઃ પ્રાશિત્રમ્ પ્રાશ્નાતિ । અદ્ભિર્ માર્જયિત્વા પ્રાણાન્ત્ સમ્ મૃશતે । અમૃતં વૈ પ્રાણા અમૃતમ્ આપઃ પ્રાણાન્ એવ યથાસ્થાનમ્ ઉપ હ્વયતે ॥
2.6.9 અનુવાક 9 અનૂયાજાઃ સૂક્તવાકશ્ચ
1 અગ્નીધ આ દધાત્ય્ અગ્નિમુખાન્ એવર્તૂન્ પ્રીણાતિ સમિધમ્ આ દધાત્ય્ ઉત્તરાસામ્ આહુતીનામ્ પ્રતિષ્ઠિત્યા અથો સમિદ્વત્ય્ એવ જુહોતિ પરિધીન્ત્ સમ્ માર્ષ્ટિ પુનાત્ય્ એવૈનાન્ત્ સકૃત્સકૃત્ સમ્ માર્ષ્ટિ પરાઙ્ ઇવ હ્ય્ એતર્હિ યજ્ઞઃ । ચતુઃ સમ્ પદ્યતે ચતુષ્પાદઃ પશવઃ પશૂન્ એવાવ રુન્દ્ધે બ્રહ્મન્ પ્ર સ્થાસ્યામ ઇત્ય્ આહાત્ર વા એતર્હિ યજ્ઞઃ શ્રિતઃ
2 યત્ર બ્રહ્મા યત્રૈવ યજ્ઞઃ શ્રિતસ્ તત એવૈનમ્ આ રભતે યદ્ ધસ્તેન પ્રમીવેદ્ વેપનઃ સ્યાદ્ યચ્ છીર્ષ્ણા શીર્ષક્તિવાન્ત્ સ્યાદ્ યત્ તૂષ્ણીમ્ આસીતાસમ્પ્રત્તો યજ્ઞઃ સ્યાત્ પ્ર તિષ્ઠેત્ય્ એવ બ્રૂયાદ્ વાચિ વૈ યજ્ઞઃ શ્રિતો યત્રૈવ યજ્ઞઃ શ્રિતસ્ તત એવૈનꣳ સમ્ પ્ર યચ્છતિ દેવ સવિતર્ એતત્ તે પ્ર ॥
3 આહેત્ય્ આહ પ્રસૂત્યૈ બૃહસ્પતિર્ બ્રહ્મેત્ય્ આહ સ હિ બ્રહ્મિષ્ઠઃ સ યજ્ઞમ્ પાહિ સ યજ્ઞપતિમ્ પાહિ સ મામ્ પાહીત્ય્ આહ યજ્ઞાય યજમાનાયાત્મને તેભ્ય એવાશિષમ્ આ શાસ્તે ઽનાર્ત્યા આશ્રાવ્યાહ દેવાન્ યજેતિ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તીષ્ટા દેવતા અથ કતમ એતે દેવા ઇતિ છન્દાꣳસીતિ બ્રૂયાદ્ ગાયત્રીં ત્રિષ્ટુભમ્
4 જગતીમ્ ઇત્ય્ અથો ખલ્વ્ આહુર્ બ્રાહ્મણા વૈ છન્દાꣳસીતિ તાન્ એવ તદ્ યજતિ દેવાનાં વા ઇષ્ટા દેવતા આસન્ન્ અથાગ્નિર્ નોદ્ અજ્વલત્ તં દેવા આહુતીભિર્ અનૂયાજેષ્વ્ અન્વ્ અવિન્દન્ યદ્ અનૂયાજાન્ યજતિ । અગ્નિમ્ એવ તત્ સમ્ ઇન્દ્ધે । એતદુર્ વૈ નામાસુર આસીત્ સ એતર્હિ યજ્ઞસ્યાશિષમ્ અવૃઙ્ક્ત યદ્ બ્રૂયાદ્ એતત્
5 ઉ દ્યાવાપૃથિવી ભદ્રમ્ અભૂદ્ ઇત્ય્ એતદુમ્ એવાસુરં યજ્ઞસ્યાશિષં ગમયેદ્ ઇદં દ્યાવાપૃથિવી ભદ્રમ્ અભૂદ્ ઇ ત્ય્ એવ બ્રૂયાદ્ યજમાનમ્ એવ યજ્ઞસ્યાશિષમ્ ગમયત્ય્
આર્ધ્મ સૂક્તવાકમ્ ઉત નમોવાકમ્ ઇત્ય્ આહેદમ્ અરાત્સ્મેતિ વાવૈતદ્ આહ । ઉપશ્રિતો દિવઃ પૃથિવ્યોર્ ઇત્ય્ આહ દ્યાવાપૃથિવ્યોર્ હિ યજ્ઞ ઉપશ્રિતઃ । ઓમન્વતી તે ઽસ્મિન્ યજ્ઞે યજમાન દ્યાવાપૃથિવી
6 સ્તામ્ ઇત્ય્ આહાઽઽશિષમ્ એવૈતામ્ આ શાસ્તે યદ્ બ્રૂયાત્ સૂપાવસાના ચ સ્વધ્યવસાના ચેતિ પ્રમાયુકો યજમાનઃ સ્યાદ્ યદા હિ પ્રમીયતે । અથેમામ્ ઉપાવસ્યતિ સૂપચરણા ચ સ્વધિચરણા ચેત્ય્ એવ બ્રૂયાદ્ વરીયસીમ્ એવાસ્મૈ ગવ્યૂતિમ્ આ શાસ્તે ન પ્રમાયુકો ભવતિ તયો આવિદ્ય્ અગ્નિર્ ઇદꣳ હવિર્ અજુષતેત્ય્ આહ યા અયાક્ષ્મ

7 દેવતાસ્ તા અરીરધામેતિ વાવૈતદ્ આહ યન્ ન નિર્દિશેત્ પ્રતિવેશં યજ્ઞસ્યાશીર્ ગચ્છેદ્ આ શાસ્તે ઽયં યજમાનો ઽસાવ્ ઇત્ય્ આહ નિર્દિશ્યૈવૈનꣳ સુવર્ગં લોકં ગમયતિ । આયુર્ આ શાસ્તે સુપ્રજાસ્ત્વમ્ આ શાસ્ત ઇત્ય્ આહાશિષમ્ એવૈતામ્ આ શાસ્તે સજાતવનસ્યામ્ આ શાસ્ત ઇત્ય્ આહ પ્રાણા વૈ સજાતાઃ પ્રાણાન્ એવ
8 નાન્તર્ એતિ તદ્ અગ્નિર્ દેવો દેવેભ્યો વનતે વયમ્ અગ્નેર્ માનુષા ઇત્ય્ આહાગ્નિર્ દેવેભ્યો વનુતે વયમ્ મનુષ્યેભ્ય ઇતિ વાવૈતદ્ આહ । ઇહ ગતિર્ વામસ્યેદં ચ નમો દેવેભ્ય ઇત્ય્ આહ યાશ્ ચૈવ દેવતા યજતિ યાશ્ ચ ન તાભ્ય એવોભયીભ્યો નમસ્ કરોત્ય્ આત્મનો ઽનાર્ત્યૈ ॥
2.6.10 અનુવાક 10 શંયુવાકઃ પત્નીસંયાજાશ્ચ
1 દેવા વૈ યજ્ઞસ્ય સ્વગાકર્તારં નાવિન્દન્ તે શંયુમ્ બાર્હસ્પત્યમ્ અબ્રુવન્ । ઇમં નો યજ્ઞꣳ સ્વગા કુર્વ્ ઇતિ સો ઽબ્રવીત્ । વરં વૃણૈ યદ્ એવાબ્રાહ્મણોક્તો ઽશ્રદ્દધાનો યજાતૈ સા મે યજ્ઞસ્યાશીર્ અસદ્ ઇતિ તસ્માદ્ યદ્ અબ્રાહ્મણોક્તો ઽશ્રદ્દધાનો યજતે શંયુમ્ એવ તસ્ય બાર્હસ્પત્યં યજ્ઞસ્યાશીર્ ગચ્છતિ । એતન્ મમેત્ય્ અબ્રવીત્ કિમ્ મે પ્રજાયાઃ
2 ઇતિ યો ઽપગુરાતૈ શતેન યાતયાત્ । યો નિહનત્ સહસ્રેણ યાતયાત્ । યો લોહિતં કરવદ્ યાવતઃ પ્રસ્કદ્ય પાꣳસૂન્ત્ સંગૃહ્ણાત્ તાવતઃ સંવત્સરાન્ પિતૃલોકં ન પ્ર જાનાદ્ ઇતિ તસ્માદ્ બ્રાહ્મણાય નાપ ગુરેત ન નિ હન્યાન્ ન લોહિતં કુર્યાત્ । એતાવતા હૈનસા ભવતિ તચ્ છંયોર્ આ વૃણીમહ ઇત્ય્ આહ યજ્ઞમ્ એવ તત્ સ્વગા કરોતિ તત્
3 શંયોર્ આ વૃણીમહ ઇત્ય્ આહ શંયુમ્ એવ બાર્હસ્પત્યમ્ ભાગધેયેન સમ્ અર્ધયતિ ગાતું યજ્ઞાય ગાતું યજ્ઞપતય ઇત્ય્ આહ । આશિષમ્ એવૈતામ્ આ શાસ્તે સોમં યજતિ રેત એવ તદ્ દધાતિ ત્વષ્ટારં યજતિ રેત એવ હિતં ત્વષ્ટા રૂપાણિ વિ કરોતિ દેવાનામ્ પત્નીર્ યજતિ મિથુનત્વાય । અગ્નિં ગૃહપતિં યજતિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ જામિ વા એતદ્ યજ્ઞસ્ય ક્રિયતે
4 યદ્ આજ્યેન પ્રયાજા ઇજ્યન્ત આજ્યેન પત્નીસંયાજાઃ । ઋચમ્ અનૂચ્ય પત્નીસંયાજાનામ્ ઋચા યજતિ । અજામિત્વાયાથો મિથુનત્વાય પઙ્ક્તિપ્રાયણો વૈ યજ્ઞઃ પઙ્ક્ત્યુદયનઃ પઞ્ચ પ્રયાજા ઇજ્યન્તે ચત્વારઃ પત્નીસંયાજાઃ સમિષ્ટયજુઃ પઞ્ચમમ્ પઙ્ક્તિમ્ એવાનુ પ્રયન્તિ પઙ્ક્તિમ્ અનૂદ્યન્તિ ॥
2.6.11 અનુવાક 11 સંવર્ગેષ્ટિહૌત્રમ્
1 યુક્ષ્વા હિ દેવહૂતમાꣳ અશ્વાꣳ અગ્ને રથીર્ ઇવ । નિ હોતા પૂર્વ્યઃ સદઃ ॥ ઉત નો દેવ દેવાꣳ અચ્છા વોચો વિદુષ્ટરઃ । શ્રદ્ વિશ્વા વાર્યા કૃધિ ॥ ત્વꣳ હ યદ્ યવિષ્ઠ્ય સહસઃ સૂનવાહુત । ઋતાવા યજ્ઞિયો ભુવઃ ॥ અયમ્ અગ્નિઃ સહસ્રિણો વાજસ્ય શતિનસ્ પતિઃ । મૂર્ધા કવી રયીણામ્ ॥ તં નેમિમ્ ઋભવો યથા નમસ્વ સહૂતિભિઃ । નેદીયો યજ્ઞમ્
2 અઙ્ગિરઃ ॥ તસ્મૈ નૂનમ્ અભિદ્યવે વાચા વિરૂપ નિત્યયા । વૃષ્ણે ચોદસ્વ સુષ્ટુતિમ્ ॥ કમ્ ઉ ષ્વિદ્ અસ્ય સેનયાગ્નેર્ અપાકચક્ષસઃ । પણિં ગોષુ સ્તરામહે ॥ મા નો દેવાનાં વિશઃ પ્રસ્નાતીર્ ઇવોસ્રાઃ । કૃશં ન હાસુર્ અઘ્નિયાઃ ॥ મા નઃ સમસ્ય દૂઢ્યઃ પરિદ્વેષસો અꣳહતિઃ ઊર્મિર્ ન નાવમ્ આ વધીત્ ॥ નમસ્ તે અગ્ન ઓજસે ગૃણન્તિ દેવ કૃષ્ટયઃ । અમૈઃ
3 અમિત્રમ્ અર્દય ॥ કુવિત્ સુ નો ગવિષ્ટયે ઽગ્ને સંવેષિષો રયિમ્ । ઉરુકૃદ્ ઉરુ ણસ્ કૃધિ ॥ મા નો અસ્મિન્ મહાધને પરા વર્ગ્ ભારભૃદ્ યથા । સંવર્ગꣳ સꣳ રયિꣳ જય ॥ અન્યમ્ અસ્મદ્ ભિયા ઇયમ્ અગ્ને સિષક્તુ દુચ્છુના । વર્ધા નો અમવચ્ છવઃ ॥ યસ્યાજુષન્ નમસ્વિનઃ શમીમ્ અદુર્મખસ્ય વા । તં ઘેદ્ અગ્નિર્ વૃધાવતિ ॥ પરસ્યા અધિ
4 સંવતો ઽવરાꣳ અભ્ય્ આ તર । યત્રાહમ્ અસ્મિ તાꣳ અવ ॥ વિદ્મા હિ તે પુરા વયમ્ અગ્ને પિતુર્ યથાવસઃ । અધા તે સુમ્નમ્ ઈમહે । ય ઉગ્ર ઇવ શર્યહા તિગ્મશૃઙ્ગો ન વꣳસગઃ । અગ્ને પુરો રુરોજિથ ॥ સખાયઃ સં વઃ સમ્યઞ્ચમ્ ઇષꣳ સ્તોમં ચાગ્નયે । વર્ષિષ્ઠાય ક્ષિતીનામૂર્જો નપ્ત્રે સહસ્વતે ॥ સꣳસમ્ ઇદ્ યુવસે વૃષન્ન્ અગ્ને વિશ્વાન્ય્ અર્ય આ । ઇડસ્ પદે સમ્ ઇધ્યસે સ નો વસૂન્ય્ આ ભર ॥ પ્રજાપતે સ વેદ સોમાપૂષણા । ઇમૌ દેવૌ ॥
2.6.12 અનુવાક 12 પિતૃયજ્ઞસ્ય હૌત્રમ્
1 ઉશન્તસ્ ત્વા હવામહ ઉશન્તઃ સમ્ ઇધીમહિ । ઉશન્ન્ ઉશત આ વહ પિતૄન્ હવિષે અત્તવે ॥ ત્વꣳ સોમ પ્રચિકિતો મનીષા ત્વꣳ રજિષ્ઠમ્ અનુ નેષિ પન્થામ્ । તવ પ્રણીતી પિતરો ન ઇન્દો દેવેષુ રત્નમ્ અભજન્ત ધીરાઃ ॥ ત્વયા હિ નઃ પિતરઃ સોમ પૂર્વે કર્માણિ ચક્રુઃ પવમાન ધીરાઃ । વન્વન્ન્ અવાતઃ પરિધીꣳર્ અપોર્ણુ વીરેભિર્ અશ્વૈર્ મઘવા ભવ
2 નઃ ॥ ત્વꣳ સોમ પિતૃભિઃ સંવિદાનો ઽનુ દ્યાવાપૃથિવી આ તતન્થ । તસ્મૈ ત ઇન્દો હવિષા વિધેમ વયꣳ સ્યામ પતયો રયીણામ્ ॥ અગ્નિષ્વાત્તાઃ પિતર એહ ગચ્છત સદઃસદઃ સદત સુપ્રણીતયઃ । અત્તા હવીꣳષિ પ્રયતાનિ બર્હિષ્ય્ અથા રયિꣳ સર્વવીરં દધાતન ॥ બર્હિષદઃ પિતર ઊત્ય્ અર્વાગ્ ઇમા વો હવ્યા ચકૃમા જુષધ્વમ્ । ત આ ગતાવસા શંતમેનાથાસ્મભ્યમ્
3 શં યોર્ અરપો દધાત ॥ આહમ્ પિતૄન્ત્ સુવિદત્રાꣳ અવિત્સિ નપાતં ચ વિક્રમણં ચ વિષ્ણોઃ । બર્હિષદો યે સ્વધયા સુતસ્ય ભજન્ત પિત્વસ્ ત ઇહાગમિષ્ઠાઃ ॥ ઉપહૂતાઃ પિતરઃ સોમ્યાસો બર્હિષ્યેષુ નિધિષુ પ્રિયેષુ । ત આ ગમન્તુ ત ઇહ શ્રુવન્ત્વ્ અધિ બ્રુવન્તુ તે અવન્ત્વ્ અસ્માન્ ॥ ઉદ્ ઈરતામ્ અવર ઉત્ પરાસ ઉન્ મધ્યમાઃ પિતરઃ સોમ્યાસઃ । અસુમ્
4 ય ઈયુર્ અવૃકા ઋતજ્ઞાસ્ તે નો ઽવન્તુ પિતરો હવેષુ ॥ ઇદમ્ પિતૃભ્યો નમો અસ્ત્વ્ અદ્ય યે પૂર્વાસો ય ઉપરાસ્ ઈયુઃ । યે પાર્થિવે રજસ્ય્ આ નિષત્તા યે વા નૂનꣳ સુવૃજનાસુ વિક્ષુ ॥ અધા યથા નઃ પિતરઃ પરાસઃ પ્રત્નાસો અગ્ન ઋતમ્ આશુષાણાઃ । શુચીદ્ અયન્ દીધિતિમ્ ઉક્થશાસઃ ક્ષામા ભિન્દન્તો અરુણીર્ અપ વ્રન્ ॥ યદ્ અગ્ને
5 કવ્યવાહન પિતૄન્ યક્ષ્ય્ ઋતાવૃધઃ । પ્ર ચ હવ્યાનિ વક્ષ્યસિ દેવેભ્યશ્ ચ પિતૃભ્ય આ ॥
ત્વમ્ અગ્ન ઈડિતો જાતવેદો ઽવાડ્ઢવ્યાનિ સુરભીણિ કૃત્વા । પ્રાદાઃ પિતૃભ્યઃ સ્વધયા તે અક્ષન્ન્ અદ્ધિ ત્વં દેવ પ્રયતા હવીꣳષિ ॥ માતલી કવ્યૈર્ યમો અઙ્ગિરોભિર્ બૃહસ્પતિર્ ઋક્વભિર્ વાવૃધાનઃ । યાꣳશ્ ચ દેવા વાવૃધુર્ યે ચ દેવાન્ત્ સ્વાહાન્યે સ્વધયાન્યે મદન્તિ ॥
6 ઇમં યમ પ્રસ્તરમ્ આ હિ સીદાઙ્ગિરોભિઃ પિતૃભિઃ સંવિદાનઃ । આ ત્વા મન્ત્રાઃ કવિશસ્તા વહન્ત્વ્ એના રાજન્ હવિષા માદયસ્વ ॥ અઙ્ગિરોભિર્ આ ગહિ યજ્ઞિયેભિર્ યમ વૈરૂપૈર્ ઇહ માદયસ્વ । વિવસ્વન્તꣳ હુવે યઃ પિતા તે ઽસ્મિન્ યજ્ઞે બર્હિષ્ય્ આ નિષદ્ય ॥ અઙ્ગિરસો નઃ પિતરો નવગ્વા અથર્વાણો ભૃગવઃ સોમ્યાસઃ । તેષાં વયꣳ સુમતૌ યજ્ઞિયાનામ્ અપિ ભદ્રે સૌમનસે સ્યામ ॥
2.6.1 અનુવાક

પ્રયાજવિધિઃ

સમિધો યજતિ વસન્તમ્ એવર્તૂનામ્ અવ રુન્દ્ધે
તનૂનપાતં યજતિ ગ્રીષ્મમ્ એવાવ રુન્દ્ધે ।
ઇડો યજતિ વર્ષા એવાવ રુન્દ્ધે
બર્હિર્ યજતિ શરદમ્ એવાવ રુન્દ્ધે
સ્વાહાકારં યજતિ હેમન્તમ્ એવાવ રુન્દ્ધે તસ્માત્ સ્વાહાકૃતા હેમન્ પશવો ઽવ સીદન્તિ
સમિધો યજત્ય્ ઉષસ એવ દેવતાનામ્ અવ રુન્દ્ધે
તનૂનપાતં યજતિ યજ્ઞમ્ એવાવ રુન્દ્ધે

ઇડો યજતિ પશૂન્ એવાવ રુન્દ્ધે
બર્હિર્ યજતિ પ્રજામ્ એવાવ રુન્દ્ધે
સમાનયત ઉપભૃતસ્
તેજો વા આજ્યમ્ પ્રજા બર્હિઃ
પ્રજાસ્વ્ એવ તેજો દધાતિ
સ્વાહાકારં યજતિ
વાચમ્ એવાવ રુન્દ્ધે
દશ સમ્ પદ્યન્તે
દશાક્ષરા વિરાડ્
વિરાજૈવાન્નાદ્યમ્ અવ રુન્દ્ધે
સમિધો યજત્ય્ અસ્મિન્ન્ એવ લોકે પ્રતિ તિષ્ઠતિ
તનૂનપાતં યજતિ

યજ્ઞ એવાન્તરિક્ષે પ્રતિ તિષ્ઠતિ ।
ઇડો યજતિ પશુષ્વ્ એવ પ્રતિ તિષ્ઠતિ
બર્હિર્ યજતિ ય એવ દેવયાનાઃ પન્થાનસ્ તેષ્વ્ એવ પ્રતિ તિષ્ઠતિ
સ્વાહાકારં યજતિ સુવર્ગ એવ લોકે પ્રતિ તિષ્ઠતિ ।
એતાવન્તો વૈ દેવલોકાસ્ તેષ્વ્ એવ યથાપૂર્વમ્ પ્રતિ તિષ્ઠતિ
દેવાસુરા એષુ લોકેષ્વ્ અસ્પર્ધન્ત
તે દેવાઃ પ્રયાજૈર્ એભ્યો લોકેભ્યો ઽસુરાન્ પ્રાણુદન્ત
તત્ પ્રયાજાનામ્

પ્રયાજત્વમ્ ।
યસ્યૈવં વિદુષઃ પ્રયાજા ઇજ્યન્તે પ્રૈભ્યો લોકેભ્યો ભ્રાતૃવ્યાન્ નુદતે ।
અભિક્રામં જુહોતિ ।
અભિજિત્યૈ
યો વૈ પ્રયાજાનામ્ મિથુનં વેદ પ્ર પ્રજયા પશુભિર્ મિથુનૈર્ જાયતે
સમિધો બહ્વીર્ ઇવ યજતિ
તનૂનપાતમ્ એકમ્ ઇવ
મિથુનં તત્ ।
ઇડો બહ્વીર્ ઇવ યજતિ બર્હિર્ એકમ્ ઇવ
મિથુનં તત્ ।
એતદ્ વૈ પ્રયાજાનામ્ મિથુનમ્ ।
ય એવં વેદ પ્ર

પ્રજયા પશુભિર્ મિથુનૈર્ જાયતે
દેવાનાં વા અનિષ્ટા દેવતા આસન્ ।
અથાસુરા યજ્ઞમ્ અજિઘાꣳસન્
તે દેવા ગાયત્રીં વ્યૌહન્
પઞ્ચાક્ષરાણિ પ્રાચીનાનિ ત્રીણિ પ્રતીચીનાનિ
તતો વર્મ યજ્ઞાયાભવદ્ વર્મ યજમાનાય
યત્ પ્રયાજાનૂયાજા ઇજ્યન્તે વર્મૈવ તદ્ યજ્ઞાય ક્રિયતે વર્મ યજમાનાય ભ્રાતૃવ્યાભિભૂત્યૈ
તસ્માદ્ વરૂથમ્ પુરસ્તાદ્ વર્ષીયઃ પશ્ચાદ્ ધ્રસીયઃ ।
દેવા વૈ પુરા રક્ષોભ્યઃ

ઇતિ સ્વાહાકારેણ પ્રયાજેષુ યજ્ઞꣳ સꣳસ્થાપ્યમ્ અપશ્યન્
તꣳ સ્વાહાકારેણ પ્રયાજેષુ સમ્ અસ્થાપયન્
વિ વા એતદ્ યજ્ઞં છિન્દન્તિ યત્ સ્વાહાકારેણ પ્રયાજેષુ સꣳસ્થાપયન્તિ
પ્રયાજાન્ ઇષ્ટ્વા હવીꣳષ્ય્ અભિ ઘારયતિ યજ્ઞસ્ય સંતત્યૈ ।
અથો હવિર્ એવાકર્
અથો યથાપૂર્વમ્ ઉપૈતિ
પિતા વૈ પ્રયાજાઃ પ્રજાનૂયાજાઃ ।
યત્ પ્રયાજાન્ ઇષ્ટ્વા હવીꣳષ્ય્ અભિઘારયતિ પિતૈવ તત્ પુત્રેણ સાધારણમ્

કુરુતે
તસ્માદ્ આહુર્ યશ્ ચૈવં વેદ યશ્ ચ ન
કથા પુત્રસ્ય કેવલં કથા સાધારણમ્ પિતુર્ ઇતિ ।
અસ્કન્નમ્ એવ તદ્ યત્ પ્રયાજેષ્વ્ ઇષ્ટેષુ સ્કન્દતિ
ગાયત્ર્ય્ એવ તેન ગર્ભં ધત્તે
સા પ્રજામ્ પશૂન્ યજમાનાય પ્ર જનયતિ ॥
2.6.2 અનુવાક

આજ્યભાગૌ

ચક્ષુષી વા એતે યજ્ઞસ્ય યદ્ આજ્યભાગૌ
યદ્ આજ્યભાગૌ યજતિ ચક્ષુષી એવ તદ્ યજ્ઞસ્ય પ્રતિ દધાતિ
પૂર્વાર્ધે જુહોતિ
તસ્માત્ પૂર્વાર્ધે ચક્ષુષી
પ્રબાહુગ્ જુહોતિ
તસ્માત્ પ્રબાહુક્ ચક્ષુષી
દેવલોકં વા અગ્નિના યજમાનો ઽનુ પશ્યતિ પિતૃલોકꣳ સોમેન ।
ઉત્તરાર્ધે ઽગ્નયે જુહોતિ દક્ષિણાર્ધે સોમાય ।
એવમ્ ઇવ હીમૌ લોકાવ્ અનયોર્ લોકયોર્ અનુખ્યાત્યૈ
રાજાનૌ વા એતૌ દેવતાનામ્

યદ્ અગ્નીષોમૌ ।
અન્તરા દેવતા ઇજ્યેતે દેવતાનાં વિધૃત્યૈ
તસ્માદ્ રાજ્ઞા મનુષ્યા વિધૃતાઃ ।
બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ
કિં તદ્ યજ્ઞે યજમાનઃ કુરુતે યેનાન્યતોદતશ્ ચ પશૂન્
દાધારોભયતોદતશ્ ચેતિ ।
ઋચમ્ અનૂચ્યાજ્યભાગસ્ય જુષાણેન યજતિ તેનાન્યતોદતો દાધાર ।
ઋચમ્ અનૂચ્ય હવિષ ઋચા યજતિ તેનોભયતોદતો દાધાર
મૂર્ધન્વતી પુરોઽનુવાક્યા ભવતિ મૂર્ધાનમ્ એવૈનꣳ સમાનાનાં કરોતિ

નિયુત્વત્યા યજતિ ભ્રાતૃવ્યસ્યૈવ પશૂન્ નિ યુવતે
કેશિનꣳ હ દાર્ભ્યં કેશી સાત્યકામિર્ ઉવાચ
સપ્તપદાં તે શક્વરીꣳ શ્વો યજ્ઞે પ્રયોક્તાસે યસ્યૈ વીર્યેણ પ્ર જાતાન્ ભ્રાતૃવ્યાન્ નુદતે પ્રતિ જનિષ્યમાણાન્ યસ્યૈ વીર્યેણોભયોર્ લોકયોર્ જ્યોતિર્ ધત્તે યસ્યૈ વીર્યેણ પૂર્વાર્ધેનાનડ્વાન્ ભુનક્તિ જઘનાર્ધેન ધેનુર્ ઇતિ
પુરસ્તાલ્લક્ષ્મા પુરોઽનુવાક્યા ભવતિ જાતાન્ એવ ભ્રાતૃવ્યાન્ પ્ર ણુદતે ।
ઉપરિષ્ટાલ્લક્ષ્મા

યાજ્યા જનિષ્યમાણાન્ એવ પ્રતિ નુદતે
પુરસ્તાલ્લક્ષ્મા પુરોઽનુવાક્યા ભવત્ય્ અસ્મિન્ન્ એવ લોકે જ્યોતિર્ ધત્તે ।
ઉપરિષ્ટાલ્લક્ષ્મા યાજ્યામુષ્મિન્ન્ એવ લોકે જ્યોતિર્ ધત્તે
જ્યોતિષ્મન્તાવ્ અસ્મા ઇમૌ લોકૌ ભવતો ય એવં વેદ
પુરસ્તાલ્લક્ષ્મા પુરોઽનુવાક્યા ભવતિ તસ્માત્ પૂર્વર્ધેનાનડ્વાન્ ભુનક્તિ ।
ઉપરિષ્ટાલ્લક્ષ્મા યાજ્યા તસ્માજ્ જઘનાર્ધેન ધેનુઃ ।
ય એવં વેદ ભુઙ્ક્ત એનમ્ એતૌ
વજ્ર આજ્યં વજ્ર આજ્યભાગૌ

વજ્રો વષટ્કારસ્
ત્રિવૃતમ્ એવ વજ્રꣳ સમ્ભૃત્ય ભ્રાતૃવ્યાય પ્ર હરત્ય્ અચ્છમ્બટ્કારમ્
અપગુર્ય વષટ્ કરોતિ સ્તૃત્યૈ
ગાયત્રી પુરોઽનુવાક્યા ભવતિ ત્રિષ્ટુગ્ યાજ્યા
બ્રહ્મન્ન્ એવ ક્ષત્રમ્ અન્વારમ્ભયતિ
તસ્માદ્ બ્રાહ્મણો મુખ્યઃ ।
મુખ્યો ભવતિ ય એવં વેદ
પ્રૈવૈનમ્ પુરોઽનુવાક્યયાઽઽહ
પ્ર ણયતિ યાજ્યયા
ગમયતિ વષટ્કારેણ ।
ઐવૈનમ્ પુરોઽનુવાક્યયા દત્તે
પ્ર યચ્છતિ યાજ્યયા
પ્રતિ

વષટ્કારેણ સ્થાપયતિ
ત્રિપદા પુરોઽનુવાક્યા ભવતિ
ત્રય ઇમે લોકાઃ ।
એષ્વ્ એવ લોકેષુ પ્રતિ તિષ્ઠતિ
ચતુષ્પદા યાજ્યા
ચતુષ્પદ એવ પશૂન્ અવ રુન્દ્ધે
દ્વ્યક્ષરો વષટ્કારો દ્વિપાદ્ યજમાનઃ પશુષ્વ્ એવોપરિષ્ટાત્ પ્રતિ તિષ્ઠતિ
ગાયત્રી પુરોઽનુવાક્યા ભવતિ ત્રિષ્ટુગ્ યાજ્યા ।
એષા વૈ સપ્તપદા શક્વરી
યદ્ વા એતયા દેવા અશિક્ષન્ તદ્ અશક્નુવન્
ય એવં વેદ શક્નોત્ય્ એવ યચ્ છિક્ષતિ ॥
2.6.3 અનુવાક

આગ્નેયપુરોડાશઃ

પ્રજાપતિર્ દેવેભ્યો યજ્ઞાન્ વ્યાદિશત્ સ આત્મન્ન્ આજ્યમ્ અધત્ત તં દેવા અબ્રુવન્ન્ એષ વાવ યજ્ઞો યદ્ આજ્યમ્ અપ્ય્ એવ નોઽત્રાસ્ત્વ્ ઇતિ સો ઽબ્રવીદ્ યજાન્ વ આજ્ય ભાગાવ્ ઉપ સ્તૃણાન્ અભિ ઘારયાન્ ઇતિ તસ્માદ્ યજન્ત્ય્ આજ્યભાગાવ્ ઉપ સ્તૃણન્ત્ય્ અભિ ઘારયન્તિ
બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ કસ્માત્ સત્યાદ્ યાતયામાન્ય્ અન્યાનિ હવીꣳષ્ય્ અયાતયામમ્ આજ્યમ્ ઇતિ પ્રાજાપત્યમ્ ઇતિ બ્રૂયાદ્ અયાતયામા હિ દેવાનામ્ પ્રજાપતિર્ ઇતિ
છન્દાꣳસિ દેવેભ્યો ઽપાક્રામન્ ન વો ઽભાગાનિ હવ્યં વક્ષ્યામ ઇતિ તેભ્ય એતચ્ ચતુરવત્તમ્ અધારયન્ પુરોઽનુવાક્યાયૈ યાજ્યાયૈ દેવતાયૈ વષટ્કારાય યચ્ ચતુરવત્તં જુહોતિ છન્દાꣳસ્ય્ એવ તત્ પ્રીણાતિ તાન્ય્ અસ્ય પ્રીતાનિ દેવેભ્યો હવ્યં વહન્તિ ।
અઙ્ગિરસો વા ઇત ઉત્તમાઃ સુવર્ગં લોકમ્ આયન્ તદ્ ઋષયો યજ્ઞવાસ્ત્વ્ અભ્યવાયન્ તે

અપશ્યન્ પુરોડાશં કૂર્મમ્ ભૂતꣳ સર્પન્તં તમ્ અબ્રુવન્ન્ ઇન્દ્રાય ધ્રિયસ્વ બૃહસ્પતયે ધ્રિયસ્વ વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યો ધ્રિયસ્વેતિ સ નાધ્રિયત તમ્ અબ્રુવન્ન્ અગ્નયે ધ્રિયસ્વેતિ સો ઽગ્નયે ઽધ્રિયત યદ્ આગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલો ઽમાવાસ્યાયાં ચ પૌર્ણમાસ્યાં ચાચ્યુતો ભવતિ સુવર્ગસ્ય લોકસ્યાભિજિત્યૈ
તમ્ અબ્રુવન્ કથાઽહાસ્થા ઇત્ય્ અનુપાક્તો ઽભૂવમ્ ઇત્ય્ અબ્રવીદ્ યથાક્ષો ઽનુપાક્તઃ

અવાર્છત્ય્ એવમ્ અવાઽઽરમ્ ઇત્ય્ ઉપરિષ્ટાદ્ અભ્યજ્યાધસ્તાદ્ ઉપાનક્તિ સુવર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ
સર્વાણિ કપાલાન્ય્ અભિ પ્રથયતિ તાવતઃ પુરોડાશાન્ અમુષ્મિઁ લોકે ઽભિ જયતિ
યો વિદગ્ધઃ સ નૈરૃતો યો ઽશૃતઃ સ રૌદ્રો યઃ શૃતઃ સ સદેવસ્ તસ્માદ્ અવિદહતા શૃતંકૃત્યઃ સદેવત્વાય
ભસ્મનાભિ વાસયતિ તસ્માન્ માꣳસેનાસ્થિ છન્નં વેદેનાભિ વાસયતિ તસ્માત્

કેશૈઃ શિરશ્ છન્નમ્
પ્રચ્યુતં વા એતદ્ અસ્માલ્ લોકાદ્ અગતં દેવલોકં યચ્ છૃતꣳ હવિર્ અનભિઘારિતમ્ અભિઘાર્યોદ્ વાસયતિ દેવત્રૈવૈનદ્ ગમયતિ
યદ્ય્ એકં કપાલં નશ્યેદ્ એકો માસઃ સંવત્સરસ્યાનવેતઃ સ્યાદ્ અથ યજમાનઃ પ્ર મીયેત યદ્ દ્વે નશ્યેતાં દ્વૌ માસૌ સંવત્સરસ્યાનવેતૌ સ્યાતામ્ અથ યજમાનઃ પ્ર મીયેત સંખ્યાયોદ્ વાસયતિ યજમાનસ્ય

ગોપીથાય
યદિ નશ્યેદ્ આશ્વિનં દ્વિકપાલં નિર્ વપેદ્ દ્યાવાપૃથિવ્યામ્ એકકપાલમ્ અશ્વિનૌ વૈ દેવાનામ્ ભિષજૌ તાભ્યામ્ એવાસ્મૈ ભેષજં કરોતિ
દ્યાવાપૃથિવ્ય એકકપાલો ભવત્ય્ અનયોર્ વા એતન્ નશ્યતિ યન્ નશ્યત્ય્ અનયોર્ એવૈનદ્ વિન્દતિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ॥
2.6.4 અનુવાક

વેદિઃ

દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવ ઇતિ સ્ફ્યમ્ આ દત્તે પ્રસૂત્યૈ ।
અશ્વિનોર્ બાહુભ્યામ્ ઇત્ય્ આહાશ્વિનૌ હિ દેવાનામ્ અધ્વર્યૂ આસ્તામ્
પૂષ્ણો હસ્તાભ્યામ્ ઇત્ય્ આહ યત્યૈ ।
શતભૃષ્ટિર્ અસિ વાનસ્પત્યો દ્વિષતો વધ ઇત્ય્ આહ વજ્રમ્ એવ તત્ સꣳ શ્યતિ
ભ્રાતૃવ્યાય પ્રહરિષ્યન્ત્ ।
સ્તમ્બયજુર્ હરત્ય્ એતાવતી વૈ પૃથિવી યાવતી વેદિસ્ તસ્યા એતાવત એવ ભ્રાતૃવ્યં નિર્ ભજતિ

તસ્માન્ નાભાગં નિર્ ભજન્તિ ।
ત્રિર્ હરતિ ત્રય ઇમે લોકા એભ્ય એવૈનં લોકેભ્યો નિર્ ભજતિ
તૂષ્ણીં ચતુર્થꣳ હરત્ય્ અપરિમિતાદ્ એવૈનં નિર્ભજતિ ।
ઉદ્ ધન્તિ યદ્ એવાસ્યા અમેધ્યં તદ્ અપ હન્તિ ।
ઉદ્ ધન્તિ તસ્માદ્ ઓષધયઃ પરા ભવન્તિ
મૂલં ચ્છિનત્તિ ભ્રાતૃવ્યસ્યૈવ મૂલં ચ્છિનત્તિ
પિતૃદેવત્યાઽતિખાતેયતીં ખનતિ પ્રજાપતિના

યજ્ઞમુખેન સમ્મિતામ્
આ પ્રતિષ્ઠાયૈ ખનતિ યજમાનમ્ એવ પ્રતિષ્ઠાં ગમયતિ
દક્ષિણતો વર્ષીયસીં કરોતિ દેવયજનસ્યૈવ રૂપમ્ અકઃ
પુરીષવતીં કરોતિ પ્રજા વૈ પશવઃ પુરીષમ્ પ્રજયૈવૈનમ્ પશુભિઃ પુરીષવન્તં કરોતિ ।
ઉત્તરમ્ પરિગ્રાહમ્ પરિ ગૃહ્ણાત્ય્ એતાવતી વૈ પૃથિવી યાવતી વેદિસ્ તસ્યા એતાવત એવ ભ્રાતૃવ્યં નિર્ભજ્યાત્મન ઉત્તરમ્ પરિગ્રાહમ્ પરિ ગૃહ્ણાતિ
ક્રૂરમ્ ઇવ વૈ

એતત્ કરોતિ યદ્ વેદિં કરોતિ
ધા અસિ સ્વધા અસીતિ યોયુપ્યતે શાન્ત્યૈ
પ્રોક્ષણીર્ આ સાદયત્ય્ આપો વૈ રક્ષોઘ્ની રક્ષસામ્ અપહત્યૈ
સ્ફ્યસ્ય વર્ત્મન્ત્ સાદયતિ યજ્ઞસ્ય સંતત્યૈ
યં દ્વિષ્યાત્ તં ધ્યાયેચ્ છુચૈવૈનમ્ અર્પયતિ ॥
2.6.5 અનુવાક

બર્હિઃ પ્રયોગઃ

બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ ।
અદ્ભિર્ હવીꣳષિ પ્રૌક્ષીઃ કેનાપ ઇતિ
બ્રહ્મણેતિ બ્રૂયાત્ ।
અદ્ભિર્ હ્ય્ એવ હવીꣳષિ પ્રોક્ષતિ બ્રહ્મણાપઃ ।
ઇધ્માબર્હિઃ પ્રોક્ષતિ
મેધ્યમ્ એવૈનત્ કરોતિ
વેદિમ્ પ્રોક્ષતિ ।
ઋક્ષા વા એષાઽલોમકાઽમેધ્યા યદ્ વેદિઃ ।
મેધ્યામ્ એવૈનાં કરોતિ
દિવે ત્વાન્તરિક્ષાય ત્વા પૃથિવ્યૈ ત્વેતિ બર્હિર્ આસાદ્ય પ્ર

ઉક્ષતિ ।
એભ્ય એવૈનલ્ લોકેભ્યઃ પ્રોક્ષતિ
ક્રૂરમ્ ઇવ વા એતત્ કરોતિ યત્ ખનતિ ।
અપો નિ નયતિ શાન્ત્યૈ
પુરસ્તાત્ પ્રસ્તરં ગૃહ્ણાતિ મુખ્યમ્ એવૈનં કરોતિ ।
ઇયન્તં ગૃહ્ણાતિ પ્રજાપતિના યજ્ઞમુખેન સમ્મિતમ્
બર્હિઃ સ્તૃણાતિ
પ્રજા વૈ બર્હિઃ પૃથિવી વેદિઃ
પ્રજા એવ પૃથિવ્યામ્ પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ ।
0 અનતિદૃશ્નꣳ સ્તૃણાતિ
1 પ્રજયૈવૈનમ્ પશુભિર્ અનતિદૃશ્નં કરોતિ

ઉત્તરમ્ બર્હિષઃ પ્રસ્તરꣳ સાદયતિ
પ્રજાવૈ બર્હિર્ યજમાનઃ પ્રસ્તરઃ ।
યજમાનમ્ એવાયજમાનાદ્ ઉત્તરં કરોતિ
તસ્માદ્ યજમાનો ઽયજમાનાદ્ ઉત્તરઃ ।
અન્તર્ દધાતિ
વ્યાવૃત્ત્યૈ ।
અનક્તિ
હવિષ્કૃતમ્ એવૈનꣳ સુવર્ગં લોકં ગમયતિ
ત્રેધાઽનક્તિ
ત્રય ઇમે લોકાઃ ।
એભ્ય એવૈનં લોકેભ્યો ઽનક્તિ
ન પ્રતિ શૃણાતિ
યત્ પ્રતિશૃણીયાદ્ અનૂર્ધ્વમ્ભાવુકં યજમાનસ્ય સ્યાત્ ।
ઉપરીવ પ્ર હરતિ

ઉપરીવ હિ સુવર્ગો લોકઃ ।
નિ યચ્છતિ
વૃષ્ટિમ્ એવાસ્મૈ નિ યચ્છતિ
નાત્યગ્રમ્ પ્ર હરેત્ ।
યદ્ અત્યગ્રમ્ પ્રહરેદ્ અત્યાસારિણ્ય્ અધ્વર્યોર્ નાશુકા સ્યાત્ ।
ન પુરસ્તાત્ પ્રત્ય્ અસ્યેત્ ।
યત્ પુરસ્તાત્ પ્રત્યસ્યાત્ સુવર્ગાલ્ લોકાદ્ યજમાનમ્ પ્રતિ નુદેત્
પ્રાઞ્ચમ્ પ્ર હરતિ
યજમાનમ્ એવ સુવર્ગં લોકં ગમયતિ
ન વિષ્વઞ્ચં વિ યુયાત્ ।
યદ્ વિષ્વઞ્ચં વિયુયાત્

સ્ત્ર્ય્ અસ્ય જાયેત ।
ઊર્ધ્વમ્ ઉદ્ યૌતિ ।
ઊર્ધ્વમ્ ઇવ હિ પુꣳસઃ પુમાન્ એવાસ્ય જાયતે
યત્ સ્ફ્યેન વોપવેષેણ વા યોયુપ્યેત સ્તૃતિર્ એવાસ્ય સા
હસ્તેન યોયુપ્યતે યજમાનસ્ય ગોપીથાય
બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ
કિં યજ્ઞસ્ય યજમાન ઇતિ
પ્રસ્તર ઇતિ
તસ્ય ક્વ સુવર્ગો લોક ઇતિ ।
આહવનીય ઇતિ બ્રૂયાત્ ।
યત્ પ્રસ્તરમ્ આહવનીયે પ્રહરતિ યજમાનમ્ એવ

સુવર્ગં લોકં ગમયતિ
વિ વા એતદ્ યજમાનો લિશતે યત્ પ્રસ્તરં યોયુપ્યન્તે
બર્હિર્ અનુ પ્રહરતિ શાન્ત્યૈ ।
અનારમ્ભણ ઇવ વા એતર્હ્ય્ અધ્વર્યુઃ
સ ઈશ્વરો વેપનો ભવિતોઃ ।
ધ્રુવાઽસીતીમામ્ અભિ મૃશતિ ।
ઇયં વૈ ધ્રુવા ।
અસ્યામ્ એવ પ્રતિ તિષ્ઠતિ
ન વેપનો ભવતિ ।
અગા3ન્ અગ્નીદ્ ઇત્ય્ આહ
યદ્ બ્રૂયાત્ ।
અગન્ન્ અગ્નિર્ ઇત્ય્ અગ્નાવ્ અગ્નિં ગમયેન્ નિર્ યજમાનꣳ સુવર્ગાલ્ લોકાદ્ ભજેત્ ।
અગન્ન્ ઇત્ય્ એવ બ્રૂયાદ્ યજમાનમ્ એવ સુવર્ગં લોકં ગમયતિ ॥
2.6.6 અનુવાક

ઉપાંશુયાજ સ્વિષ્ટકૃતૌ

અગ્નેસ્ ત્રયો જ્યાયાꣳસો ભ્રાતર આસન્ તે દેવેભ્યો હવ્યં વહન્તઃ પ્રામીયન્ત
સો ઽગ્નિર્ અબિભેદ્ ઇત્થં વાવ સ્ય આર્તિમાઽરિષ્યતીતિ સ નિલાયત સો ઽપઃ પ્રાવિશત્ તં દેવતાઃ પ્રૈષમ્ ઐચ્છન્
તમ્ મત્સ્યઃ પ્રાબ્રવીત્ તમ્ અશપદ્ ધિયાધિયા ત્વા વધ્યાસુર્ યો મા પ્રાવોચ ઇતિ
તસ્માન્ મત્સ્યં ધિયાધિયા ઘ્નન્તિ શપ્તઃ

હિ
તમ્ અન્વ્ અવિન્દન્ તમ્ અબ્રુવન્ન્ ઉપ ન આ વર્તસ્વ હવ્યં નો વહેતિ
સો ઽબ્રવીદ્ વરં વૃણૈ યદ્ એવ ગૃહીતસ્યાહુતસ્ય બહિઃપરિધિ સ્કન્દાત્ તન્ મે ભ્રાતૃણામ્ ભાગધેયમ્ અસદ્ ઇતિ તસ્માદ્ યદ્ ગૃહીતસ્યાહુતસ્ય બહિઃપરિધિ સ્કન્દતિ તેષાં તદ્ ભાગધેયં તાન્ એવ તેન પ્રીણાતિ
પરિધીન્ પરિ દધાતિ રક્ષસામ્ અપહત્યૈ
સꣳ સ્પર્શયતિ

રક્ષસામ્ અનન્વવચારાય
ન પુરસ્તાત્ પરિ દધાત્ય્ આદિત્યો હ્ય્ એવોદ્યન્ પુરસ્તાદ્ રક્ષાꣳસ્ય્ અપહન્તિ ।
ઊર્ધ્વે સમિધાવ્ આ દધાત્ય્ ઉપરિષ્ટાદ્ એવ રક્ષાꣳસ્ય્ અપ હન્તિ
યજુષાન્યાં તૂષ્ણીમ્ અન્યામ્ મિથુનત્વાય
દ્વે આ દધાતિ દ્વિપાદ્ યજમાનઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ
બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ
સ ત્વૈ યજેત યો યજ્ઞસ્યાઽઽર્ત્યા વસીયન્ત્ સ્યાદ્ ઇતિ
ભૂપતયે સ્વાહા ભુવનપતયે સ્વાહા ભૂતાનામ્

પતયે સ્વાહેતિ સ્કન્નમ્ અનુ મન્ત્રયેત
યજ્ઞસ્યૈવ તદ્ આર્ત્યા યજમાનો વસીયાન્ ભવતિ ભૂયસીર્ હિ દેવતાઃ પ્રીણાતિ
જામિ વા એતદ્ યજ્ઞસ્ય ક્રિયતે યદ્ અન્વઞ્ચૌ પુરોડાશૌ ।
ઉપાꣳશુયાજમ્ અન્તરા યજત્ય્ અજામિત્વાયાથો મિથુનત્વાય ।
અગ્નિર્ અમુષ્મિઁ લોક આસીદ્ યમો ઽસ્મિન્
તે દેવા અબ્રુવન્ન્ એતેમૌ વિ પર્ય્ ઊહામેતિ ।
અન્નાદ્યેન દેવા અગ્નિમ્

ઉપામન્ત્રયન્ત રાજ્યેન પિતરો યમં તસ્માદ્ અગ્નિર્ દેવાનામ્ અન્નાદો યમઃ પિતૃણાꣳ રાજા
ય એવં વેદ પ્ર રાજ્યમ્ અન્નાદ્યમ્ આપ્નોતિ
તસ્મા એતદ્ ભાગધેયમ્ પ્રાયચ્છન્ યદ્ અગ્નયે સ્વિષ્ટકૃતે ઽવદ્યન્તિ
યદ્ અગ્નયે સ્વિષ્ટકૃતે ઽવદ્યતિ ભાગધેયેનૈવ તદ્ રુદ્રꣳ સમ્ અર્ધયતિ
સકૃત્સકૃદ્ અવ દ્યતિ સકૃદ્ ઇવ હિ રુદ્રઃ ।
ઉત્તરાર્ધાદ્ અવ દ્યત્ય્ એષા વૈ રુદ્રસ્ય

દિક્ સ્વાયામ્ એવ દિશિ રુદ્રં નિરવદયતે
દ્વિર્ અભિ ઘારયતિ ચતુરવત્તસ્યાપ્ત્યૈ
પશવો વૈ પૂર્વા આહુતયઃ ।
એષ રુદ્રો યદ્ અગ્નિઃ ।
યત્ પૂર્વા આહુતીર્ અભિ જુહુયાદ્ રુદ્રાય પશૂન્ અપિ દધ્યાત્ ।
અપશુર્ યજમાનઃ સ્યાત્ ।
અતિહાય પૂર્વા આહુતીર્ જુહોતિ પશૂનાં ગોપીથાય ॥
2.6.7 અનુવાક

ઇડોપાહ્વાનમ્

મનુઃ પૃથિવ્યા યજ્ઞિયમ્ ઐચ્છત્
સ ઘૃતં નિષિક્તમ્ અવિન્દત્
સો ઽબ્રવીત્
કો ઽસ્યેશ્વરો યજ્ઞે ઽપિ કર્તોર્ ઇતિ
તાવ્ અબ્રૂતામ્ મિત્રાવરુણૌ
ગોર્ એવાઽઽવમ્ ઈશ્વરૌ કર્તોઃ સ્વ ઇતિ
તૌ તતો ગાꣳ સમ્ ઐરયતામ્ ।
સા યત્રયત્ર ન્યક્રામત્ તતો ઘૃતમ્ અપીડ્યત
તસ્માદ્ ઘૃતપદ્ય્ ઉચ્યતે
તદ્ અસ્યૈ જન્મ ।
ઉપહૂતꣳ રથંતરꣳ સહ પૃથિવ્યેત્ય્ આહ

ઇયં વૈ રથંતરમ્
ઇમામ્ એવ સહાન્નાદ્યેનોપ હ્વયતે ।
ઉપહૂતં વામદેવ્યꣳ સહાન્તરિક્ષેણેત્ય્ આહ
પશવો વૈ વામદેવ્યમ્
પશૂન્ એવ સહાન્તરિક્ષેણોપ હ્વયતે ।
ઉપહૂતમ્ બૃહત્ સહ દિવેત્ય્ આહ ।
ઐરં વૈ બૃહત્ ।
ઇરામ્ એવ સહ દિવોપ હ્વયતે ।
ઉપહૂતાઃ સપ્ત હોત્રા ઇત્યાહ હોત્રા એવોપ હ્વયતે।
ઉપહૂતા ધેનુઃ

સહર્ષભેત્ય્ આહ
મિથુનમ્ એવોપ હ્વયતે ।
ઉપહૂતો ભક્ષઃ સખેત્ય્ આહ
સોમપીથમ્ એવોપ હ્વયતે ।
ઉપહૂતા3ꣳ હો ઇત્ય્ આહ ।
આત્માનમ્ એવોપ હ્વયતે ।
આત્મા હ્ય્ ઉપહૂતાનાં વસિષ્ઠઃ ।
ઇડામ્ ઉપ હ્વયતે
પશવો વા ઇડા
પશૂન્ એવોપ હ્વયતે
ચતુર્ ઉપ હ્વયતે
ચતુષ્પાદો હિ પશવઃ ।
માનવીત્ય્ આહ મનુર્ હ્ય્ એતામ્

અગ્રે ઽપશ્યત્ ।
ઘૃતપદીત્ય્ આહ યદ્ એવાસ્યૈ પદાદ્ ઘૃતમ્ અપીડ્યત તસ્માદ્ એવમ્ આહ
મૈત્રાવરુણીત્ય્ આહ મિત્રાવરુણૌ હ્ય્ એનાꣳ સમૈરયતામ્
બ્રહ્મ દેવકૃતમ્ ઉપહૂતમ્ ઇત્ય્ આહ
બ્રહ્મૈવોપ હ્વયતે
દૈવ્યા અધ્વર્યવ ઉપહૂતા ઉપહૂતા મનુષ્યા ઇત્ય્ આહ
દેવમનુષ્યાન્ એવોપ હ્વયતે
ય ઇમં યજ્ઞમ્ અવાન્ યે યજ્ઞપતિં વર્ધાન્ ઇત્ય્ આહ

યજ્ઞાય ચૈવ યજમાનાય ચાશિષમ્ આ શાસ્તે ।
ઉપહૂતે દ્યાવાપૃથિવી ઇત્ય્ આહ
દ્યાવાપૃથિવી એવોપ હ્વયતે
પૂર્વજે ઋતાવરી ઇત્ય્ આહ પૂર્વજે હ્ય્ એતે ઋતાવરી
દેવા દેવપુત્રે ઇત્ય્ આહ દેવી હ્ય્ એતે દેવપુત્રે
ઉપહૂતો ઽયં યજમાન ઇત્ય્ આહ
યજમાનમ્ એવોપ હ્વયતે ।
ઉત્તરસ્યાં દેવયજ્યાયામ્ ઉપહૂતો ભૂયસિ હવિષ્કરણ ઉપહૂતો દિવ્યે ધામન્ન્ ઉપહૂતઃ

ઇત્ય્ આહ
પ્રજા વા ઉત્તરા દેવયજ્યા પશવો ભૂયો હવિષ્કરણમ્ સુવર્ગો લોકો દિવ્યં ધામ ।
ઇદમ્ અસીદમ્ અસીત્ય્ એવ યજ્ઞસ્ય પ્રિયં ધામોપ હ્વયતે
વિશ્વમ્ અસ્ય પ્રિયમ્ ઉપહૂતમ્ ઇત્ય્ આહ ।
અચ્છમ્બટ્કારમ્ એવોપ હ્વયતે ॥
2.6.8 અનુવાક

ઇડાપ્રાશિત્રભક્ષૌ

પશવો વા ઇડા સ્વયમ્ આ દત્તે કામમ્ એવાત્મના પશૂનામ્ આ દત્તે ન હ્ય્ અન્યઃ કામમ્ પશૂનામ્ પ્રયચ્છતિ
વાચસ્ પતયે ત્વા હુતમ્ પ્રાશ્નામીત્ય્ આહ વાચમ્ એવ ભાગધેયેન પ્રીણાતિ સદસસ્ પતયે ત્વા હુતમ્ પ્રાશ્નામીત્ય્ આહ સ્વગાકૃત્યૈ
ચતુરવત્તમ્ ભવતિ હવિર્ વૈ ચતુરવત્તમ્ પશવશ્ ચતુરવત્તમ્ ।
યદ્ હોતા પ્રાશ્નીયાદ્ હોતા

આર્તિમ્ આર્છેદ્ યદ્ અગ્નૌ જુહુયાદ્ રુદ્રાય પશૂન્ અપિ દધ્યાદ્ અપશુર્ યજમાનઃ સ્યાત્ ।
વાચસ્ પતયે ત્વા હુતમ્ પ્રાશ્નામીત્ય્ આહ પરોઽક્ષમ્ એવૈનજ્ જુહોતિ સદસસ્ પતયે ત્વા હુતમ્ પ્રાશ્નામીત્ય્ આહ સ્વગાકૃત્યૈ
પ્રાશ્નન્તિ તીર્થ એવ પ્રાશ્નન્તિ દક્ષિણાં દદાતિ તીર્થ એવ દક્ષિણાં દદાતિ
વિ વા એતદ્ યજ્ઞમ્

છિન્દન્તિ યન્ મધ્યતઃ પ્રાશ્નન્ત્ય્ અદ્ભિર્ માર્જયન્ત આપો વૈ સર્વા દેવતા દેવતાભિર્ એવ યજ્ઞꣳ સં તન્વન્તિ
દેવા વૈ યજ્ઞાદ્ રુદ્રમ્ અન્તર્ આયન્ત્ સ યજ્ઞમ્ અવિધ્યત્ તં દેવા અભિ સમ્ અગચ્છન્ત
કલ્પતાં ન ઇદમ્ ઇતિ તે ઽબ્રુવન્ત્ સ્વિષ્ટં વૈ ન ઇદમ્ ભવિષ્યતિ યદ્ ઇમꣳ રાધયિષ્યામ ઇતિ તત્ સ્વિષ્ટકૃતઃ સ્વિષ્ટકૃત્ત્વમ્ ।
તસ્યાવિદ્ધં નિઃ

અકૃન્તન્ યવેન સમ્મિતં તસ્માદ્ યવમાત્રમ્ અવ દ્યેદ્ યજ્ જ્યાયો ઽવદ્યેદ્ રોપયેત્ તદ્ યજ્ઞસ્ય યદ્ ઉપ ચ સ્તૃણીયાદ્ અભિ ચ ઘારયેદ્ ઉભયતઃસꣳશ્વાયિ કુર્યાત્ ।
અવદાયાભિ ઘારયતિ દ્વિઃ સમ્ પદ્યતે દ્વિપાદ્ યજમાનઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ
યત્ તિરશ્ચીનમ્ અતિહરેદ્ અનભિવિદ્ધં યજ્ઞસ્યાભિ વિધ્યેત્ ।
અગ્રેણ પરિ હરતિ તીર્થેનૈવ પરિ હરતિ તત્ પૂષ્ણે પર્ય્ અહરન્
તત્

પૂષા પ્રાશ્ય દતો ઽરુણત્ તસ્માત્ પૂષા પ્રપિષ્ટભાગો ઽદન્તકો હિ
તં દેવા અબ્રુવન્
વિ વા અયમ્ આર્ધ્ય્ અપ્રાશિત્રિયો વા અયમ્ અભૂદ્ ઇતિ
તદ્ બૃહસ્પતયે પર્ય્ અહરન્ત્ સો ઽબિભેદ્ બૃહસ્પતિર્ ઇત્થં વાવ સ્ય આર્તિમ્ આરિષ્યતીતિ
સ એતમ્ મન્ત્રમ્ અપશ્યત્ સૂર્યસ્ય ત્વા ચક્ષુષા પ્રતિ પશ્યામીત્ય્ અબ્રવીન્ ન હિ સૂર્યસ્ય ચક્ષુઃ

કિં ચન હિનસ્તિ
સો ઽબિભેત્ પ્રતિગૃહ્ણન્તમ્ મા હિꣳસિષ્યતીતિ દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવે ઽશ્વિનોર્ બાહુભ્યામ્ પૂષ્ણો હસ્તાભ્યામ્ પ્રતિ ગૃહ્ણામીત્ય્ અબ્રવીત્ સવિતૃપ્રસૂત એવૈનદ્ બ્રહ્મણા દેવતાભિઃ પ્રત્ય્ અગૃહ્ણાત્
સો ઽબિભેત્ પ્રાશ્નન્તમ્ મા હિꣳસિષ્યતીત્ય્ અગ્નેસ્ ત્વાસ્યેન પ્રાશ્નામીત્ય્ અબ્રવીન્ ન હ્ય્ અગ્નેર્ આસ્યં કિં ચન હિનસ્તિ
સો ઽબિભેત્

પ્રાશિતમ્ મા હિꣳસિષ્યતીતિ બ્રાહ્મણસ્યોદરેણેત્ય્ અબ્રવીન્ ન હિ બ્રાહ્મણસ્યોદરં કિં ચન હિનસ્તિ બૃહસ્પતેર્ બ્રહ્મણેતિ સ હિ બ્રહ્મિષ્ઠઃ ।
અપ વા એતસ્માત્ પ્રાણાઃ ક્રામન્તિ યઃ પ્રાશિત્રમ્ પ્રાશ્નાતિ ।
અદ્ભિર્ માર્જયિત્વા પ્રાણાન્ત્ સમ્ મૃશતે ।
અમૃતં વૈ પ્રાણા અમૃતમ્ આપઃ પ્રાણાન્ એવ યથાસ્થાનમ્ ઉપ હ્વયતે ॥
2.6.9 અનુવાક

અનૂયાજાઃ સૂક્તવાકશ્ચ

અગ્નીધ આ દધાત્ય્ અગ્નિમુખાન્ એવર્તૂન્ પ્રીણાતિ
સમિધમ્ આ દધાત્ય્ ઉત્તરાસામ્ આહુતીનામ્ પ્રતિષ્ઠિત્યા અથો સમિદ્વત્ય્ એવ જુહોતિ
પરિધીન્ત્ સમ્ માર્ષ્ટિ પુનાત્ય્ એવૈનાન્ત્ સકૃત્સકૃત્ સમ્ માર્ષ્ટિ પરાઙ્ ઇવ હ્ય્ એતર્હિ યજ્ઞઃ ।
ચતુઃ સમ્ પદ્યતે ચતુષ્પાદઃ પશવઃ પશૂન્ એવાવ રુન્દ્ધે
બ્રહ્મન્ પ્ર સ્થાસ્યામ ઇત્ય્ આહાત્ર વા એતર્હિ યજ્ઞઃ શ્રિતઃ

યત્ર બ્રહ્મા યત્રૈવ યજ્ઞઃ શ્રિતસ્ તત એવૈનમ્ આ રભતે
યદ્ ધસ્તેન પ્રમીવેદ્ વેપનઃ સ્યાદ્ યચ્ છીર્ષ્ણા શીર્ષક્તિવાન્ત્ સ્યાદ્ યત્ તૂષ્ણીમ્ આસીતાસમ્પ્રત્તો યજ્ઞઃ સ્યાત્
પ્ર તિષ્ઠેત્ય્ એવ બ્રૂયાદ્
વાચિ વૈ યજ્ઞઃ શ્રિતો યત્રૈવ યજ્ઞઃ શ્રિતસ્ તત એવૈનꣳ સમ્ પ્ર યચ્છતિ
દેવ સવિતર્ એતત્ તે પ્ર

આહેત્ય્ આહ પ્રસૂત્યૈ
બૃહસ્પતિર્ બ્રહ્મેત્ય્ આહ સ હિ બ્રહ્મિષ્ઠઃ
સ યજ્ઞમ્ પાહિ સ યજ્ઞપતિમ્ પાહિ સ મામ્ પાહીત્ય્ આહ
યજ્ઞાય યજમાનાયાત્મને તેભ્ય એવાશિષમ્ આ શાસ્તે ઽનાર્ત્યા
આશ્રાવ્યાહ
દેવાન્ યજેતિ
બ્રહ્મવાદિનો વદન્તીષ્ટા દેવતા અથ કતમ એતે દેવા ઇતિ છન્દાꣳસીતિ બ્રૂયાદ્ ગાયત્રીં ત્રિષ્ટુભમ્

જગતીમ્ ઇત્ય્
અથો ખલ્વ્ આહુર્
બ્રાહ્મણા વૈ છન્દાꣳસીતિ
તાન્ એવ તદ્ યજતિ
દેવાનાં વા ઇષ્ટા દેવતા આસન્ન્ અથાગ્નિર્ નોદ્ અજ્વલત્ તં દેવા આહુતીભિર્ અનૂયાજેષ્વ્ અન્વ્ અવિન્દન્
યદ્ અનૂયાજાન્ યજતિ ।
અગ્નિમ્ એવ તત્ સમ્ ઇન્દ્ધે ।
એતદુર્ વૈ નામાસુર આસીત્
સ એતર્હિ યજ્ઞસ્યાશિષમ્ અવૃઙ્ક્ત
યદ્ બ્રૂયાદ્ એતત્

ઉ દ્યાવાપૃથિવી ભદ્રમ્ અભૂદ્ ઇત્ય્ એતદુમ્ એવાસુરં યજ્ઞસ્યાશિષં ગમયેદ્
ઇદં દ્યાવાપૃથિવી ભદ્રમ્ અભૂદ્ ઇત્ય્ એવ બ્રૂયાદ્ યજમાનમ્ એવ યજ્ઞસ્યાશિષમ્ ગમયત્ય્
આર્ધ્મ સૂક્તવાકમ્ ઉત નમોવાકમ્ ઇત્ય્ આહેદમ્ અરાત્સ્મેતિ વાવૈતદ્ આહ ।
ઉપશ્રિતો દિવઃ પૃથિવ્યોર્ ઇત્ય્ આહ દ્યાવાપૃથિવ્યોર્ હિ યજ્ઞ ઉપશ્રિતઃ ।
ઓમન્વતી તે ઽસ્મિન્ યજ્ઞે યજમાન દ્યાવાપૃથિવી

સ્તામ્ ઇત્ય્ આહાઽઽશિષમ્ એવૈતામ્ આ શાસ્તે
યદ્ બ્રૂયાત્ સૂપાવસાના ચ સ્વધ્યવસાના ચેતિ પ્રમાયુકો યજમાનઃ સ્યાદ્ યદા હિ પ્રમીયતે ।
અથેમામ્ ઉપાવસ્યતિ
સૂપચરણા ચ સ્વધિચરણા ચેત્ય્ એવ બ્રૂયાદ્ વરીયસીમ્ એવાસ્મૈ ગવ્યૂતિમ્ આ શાસ્તે ન પ્રમાયુકો ભવતિ
તયો આવિદ્ય્ અગ્નિર્ ઇદꣳ હવિર્ અજુષતેત્ય્ આહ યા અયાક્ષ્મ

દેવતાસ્ તા અરીરધામેતિ વાવૈતદ્ આહ
યન્ ન નિર્દિશેત્ પ્રતિવેશં યજ્ઞસ્યાશીર્ ગચ્છેદ્
આ શાસ્તે ઽયં યજમાનો ઽસાવ્ ઇત્ય્ આહ નિર્દિશ્યૈવૈનꣳ સુવર્ગં લોકં ગમયતિ ।
આયુર્ આ શાસ્તે સુપ્રજાસ્ત્વમ્ આ શાસ્ત ઇત્ય્ આહાશિષમ્ એવૈતામ્ આ શાસ્તે
સજાતવનસ્યામ્ આ શાસ્ત ઇત્ય્ આહ પ્રાણા વૈ સજાતાઃ પ્રાણાન્ એવ

નાન્તર્ એતિ
તદ્ અગ્નિર્ દેવો દેવેભ્યો વનતે વયમ્ અગ્નેર્ માનુષા ઇત્ય્ આહાગ્નિર્ દેવેભ્યો વનુતે વયમ્ મનુષ્યેભ્ય ઇતિ વાવૈતદ્ આહ ।
ઇહ ગતિર્ વામસ્યેદં ચ નમો દેવેભ્ય ઇત્ય્ આહ યાશ્ ચૈવ દેવતા યજતિ યાશ્ ચ ન તાભ્ય એવોભયીભ્યો નમસ્ કરોત્ય્ આત્મનો ઽનાર્ત્યૈ ॥
2.6.10 અનુવાક

શંયુવાકઃ પત્નીસંયાજાશ્ચ

દેવા વૈ યજ્ઞસ્ય સ્વગાકર્તારં નાવિન્દન્
તે શંયુમ્ બાર્હસ્પત્યમ્ અબ્રુવન્ ।
ઇમં નો યજ્ઞꣳ સ્વગા કુર્વ્ ઇતિ
સો ઽબ્રવીત્ ।
વરં વૃણૈ યદ્ એવાબ્રાહ્મણોક્તો ઽશ્રદ્દધાનો યજાતૈ સા મે યજ્ઞસ્યાશીર્ અસદ્ ઇતિ
તસ્માદ્ યદ્ અબ્રાહ્મણોક્તો ઽશ્રદ્દધાનો યજતે શંયુમ્ એવ તસ્ય બાર્હસ્પત્યં યજ્ઞસ્યાશીર્ ગચ્છતિ ।
એતન્ મમેત્ય્ અબ્રવીત્ કિમ્ મે પ્રજાયાઃ

ઇતિ
યો ઽપગુરાતૈ શતેન યાતયાત્ ।
યો નિહનત્ સહસ્રેણ યાતયાત્ ।
યો લોહિતં કરવદ્ યાવતઃ પ્રસ્કદ્ય પાꣳસૂન્ત્ સંગૃહ્ણાત્ તાવતઃ સંવત્સરાન્ પિતૃલોકં ન પ્ર જાનાદ્ ઇતિ
તસ્માદ્ બ્રાહ્મણાય નાપ ગુરેત ન નિ હન્યાન્ ન લોહિતં કુર્યાત્ ।
એતાવતા હૈનસા ભવતિ
તચ્ છમ્યોર્ આ વૃણીમહ ઇત્ય્ આહ
યજ્ઞમ્ એવ તત્ સ્વગા કરોતિ
તત્

શંયોર્ આ વૃણીમહ ઇત્ય્ આહ
શંયુમ્ એવ બાર્હસ્પત્યમ્ ભાગધેયેન સમ્ અર્ધયતિ
ગાતું યજ્ઞાય ગાતું યજ્ઞપતય ઇત્ય્ આહ ।
આશિષમ્ એવૈતામ્ આ શાસ્તે
સોમં યજતિ રેત એવ તદ્ દધાતિ
ત્વષ્ટારં યજતિ રેત એવ હિતં ત્વષ્ટા રૂપાણિ વિ કરોતિ
દેવાનામ્ પત્નીર્ યજતિ મિથુનત્વાય ।
અગ્નિં ગૃહપતિં યજતિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ
જામિ વા એતદ્ યજ્ઞસ્ય ક્રિયતે

યદ્ આજ્યેન પ્રયાજા ઇજ્યન્ત આજ્યેન પત્નીસંયાજાઃ ।
ઋચમ્ અનૂચ્ય પત્નીસંયાજાનામ્ ઋચા યજતિ ।
અજામિત્વાયાથો મિથુનત્વાય
પઙ્ક્તિપ્રાયણો વૈ યજ્ઞઃ પઙ્ક્ત્યુદયનઃ
પઞ્ચ પ્રયાજા ઇજ્યન્તે
ચત્વારઃ પત્નીસંયાજાઃ સમિષ્ટયજુઃ પઞ્ચમમ્
પઙ્ક્તિમ્ એવાનુ પ્રયન્તિ પઙ્ક્તિમ્ અનૂદ્યન્તિ ॥
2.6.11 અનુવાક

સંવર્ગેષ્ટિહૌત્રમ્

યુક્ષ્વા હિ દેવહૂતમાꣳ અશ્વાꣳ અગ્ને રથીર્ ઇવ । નિ હોતા પૂર્વ્યઃ સદઃ ॥
ઉત નો દેવ દેવાꣳ અચ્છા વોચો વિદુષ્ટરઃ । શ્રદ્ વિશ્વા વાર્યા કૃધિ ॥
ત્વꣳ હ યદ્ યવિષ્ઠ્ય સહસઃ સૂનવાહુત । ઋતાવા યજ્ઞિયો ભુવઃ ॥
અયમ્ અગ્નિઃ સહસ્રિણો વાજસ્ય શતિનસ્ પતિઃ । મૂર્ધા કવી રયીણામ્ ॥
તં નેમિમ્ ઋભવો યથા નમસ્વ સહૂતિભિઃ । નેદીયો યજ્ઞમ્

અઙ્ગિરઃ ॥
તસ્મૈ નૂનમ્ અભિદ્યવે વાચા વિરૂપ નિત્યયા । વૃષ્ણે ચોદસ્વ સુષ્ટુતિમ્ ॥
કમ્ ઉ ષ્વિદ્ અસ્ય સેનયાગ્નેર્ અપાકચક્ષસઃ । પણિં ગોષુ સ્તરામહે ॥
મા નો દેવાનાં વિશઃ પ્રસ્નાતીર્ ઇવોસ્રાઃ । કૃશં ન હાસુર્ અઘ્નિયાઃ ॥
મા નઃ સમસ્ય દૂઢ્યઃ પરિદ્વેષસો અꣳહતિઃ ઊર્મિર્ ન નાવમ્ આ વધીત્ ॥
નમસ્ તે અગ્ન ઓજસે ગૃણન્તિ દેવ કૃષ્ટયઃ । અમૈઃ

અમિત્રમ્ અર્દય ॥
કુવિત્ સુ નો ગવિષ્ટયે ઽગ્ને સંવેષિષો રયિમ્ । ઉરુકૃદ્ ઉરુ ણસ્ કૃધિ ॥
મા નો અસ્મિન્ મહાધને પરા વર્ગ્ ભારભૃદ્ યથા । સંવર્ગꣳ સꣳ રયિꣳ જય ॥
અન્યમ્ અસ્મદ્ ભિયા ઇયમ્ અગ્ને સિષક્તુ દુચ્છુના । વર્ધા નો અમવચ્ છવઃ ॥
યસ્યાજુષન્ નમસ્વિનઃ શમીમ્ અદુર્મખસ્ય વા । તં ઘેદ્ અગ્નિર્ વૃધાવતિ ॥
પરસ્યા અધિ

સંવતો ઽવરાꣳ અભ્ય્ આ તર । યત્રાહમ્ અસ્મિ તાꣳ અવ ॥
વિદ્મા હિ તે પુરા વયમ્ અગ્ને પિતુર્ યથાવસઃ । અધા તે સુમ્નમ્ ઈમહે ।
ય ઉગ્ર ઇવ શર્યહા તિગ્મશૃઙ્ગો ન વꣳસગઃ । અગ્ને પુરો રુરોજિથ ॥
સખાયઃ સં વઃ સમ્યઞ્ચમ્ ઇષꣳ સ્તોમં ચાગ્નયે । વર્ષિષ્ઠાય ક્ષિતીનામૂર્જો નપ્ત્રે સહસ્વતે ॥
સꣳસમ્ ઇદ્ યુવસે વૃષન્ન્ અગ્ને વિશ્વાન્ય્ અર્ય આ । ઇડસ્ પદે સમ્ ઇધ્યસે સ નો વસૂન્ય્ આ ભર ॥
પ્રજાપતે
સ વેદ
સોમાપૂષણા ।
ઇમૌ દેવૌ ॥
2.6.12 અનુવાક

પિતૃયજ્ઞસ્ય હૌત્રમ્

ઉશન્તસ્ ત્વા હવામહ ઉશન્તઃ સમ્ ઇધીમહિ । ઉશન્ન્ ઉશત આ વહ પિતૄન્ હવિષે અત્તવે ॥
ત્વꣳ સોમ પ્રચિકિતો મનીષા ત્વꣳ રજિષ્ઠમ્ અનુ નેષિ પન્થામ્ । તવ પ્રણીતી પિતરો ન ઇન્દો દેવેષુ રત્નમ્ અભજન્ત ધીરાઃ ॥
ત્વયા હિ નઃ પિતરઃ સોમ પૂર્વે કર્માણિ ચક્રુઃ પવમાન ધીરાઃ । વન્વન્ન્ અવાતઃ પરિધીꣳર્ અપોર્ણુ વીરેભિર્ અશ્વૈર્ મઘવા ભવ

નઃ ॥
ત્વꣳ સોમ પિતૃભિઃ સંવિદાનો ઽનુ દ્યાવાપૃથિવી આ તતન્થ । તસ્મૈ ત ઇન્દો હવિષા વિધેમ વયꣳ સ્યામ પતયો રયીણામ્ ॥
અગ્નિષ્વાત્તાઃ પિતર એહ ગચ્છત સદઃસદઃ સદત સુપ્રણીતયઃ । અત્તા હવીꣳષિ પ્રયતાનિ બર્હિષ્ય્ અથા રયિꣳ સર્વવીરં દધાતન ॥
બર્હિષદઃ પિતર ઊત્ય્ અર્વાગ્ ઇમા વો હવ્યા ચકૃમા જુષધ્વમ્ । ત આ ગતાવસા શંતમેનાથાસ્મભ્યમ્

શં યોર્ અરપો દધાત ॥
આહમ્ પિતૄન્ત્ સુવિદત્રાꣳ અવિત્સિ નપાતં ચ વિક્રમણં ચ વિષ્ણોઃ । બર્હિષદો યે સ્વધયા સુતસ્ય ભજન્ત પિત્વસ્ ત ઇહાગમિષ્ઠાઃ ॥
ઉપહૂતાઃ પિતરઃ સોમ્યાસો બર્હિષ્યેષુ નિધિષુ પ્રિયેષુ । ત આ ગમન્તુ ત ઇહ શ્રુવન્ત્વ્ અધિ બ્રુવન્તુ તે અવન્ત્વ્ અસ્માન્ ॥
ઉદ્ ઈરતામ્ અવર ઉત્ પરાસ ઉન્ મધ્યમાઃ પિતરઃ સોમ્યાસઃ । અસુમ્

ય ઈયુર્ અવૃકા ઋતજ્ઞાસ્ તે નો ઽવન્તુ પિતરો હવેષુ ॥
ઇદમ્ પિતૃભ્યો નમો અસ્ત્વ્ અદ્ય યે પૂર્વાસો ય ઉપરાસ્ ઈયુઃ । યે પાર્થિવે રજસ્ય્ આ નિષત્તા યે વા નૂનꣳ સુવૃજનાસુ વિક્ષુ ॥
અધા યથા નઃ પિતરઃ પરાસઃ પ્રત્નાસો અગ્ન ઋતમ્ આશુષાણાઃ । શુચીદ્ અયન્ દીધિતિમ્ ઉક્થશાસઃ ક્ષામા ભિન્દન્તો અરુણીર્ અપ વ્રન્ ॥
યદ્ અગ્ને

કવ્યવાહન પિતૄન્ યક્ષ્ય્ ઋતાવૃધઃ । પ્ર ચ હવ્યાનિ વક્ષ્યસિ દેવેભ્યશ્ ચ પિતૃભ્ય આ ॥
ત્વમ્ અગ્ન ઈડિતો જાતવેદો ઽવાડ્ઢવ્યાનિ સુરભીણિ કૃત્વા । પ્રાદાઃ પિતૃભ્યઃ સ્વધયા તે અક્ષન્ન્ અદ્ધિ ત્વં દેવ પ્રયતા હવીꣳષિ ॥
માતલી કવ્યૈર્ યમો અઙ્ગિરોભિર્ બૃહસ્પતિર્ ઋક્વભિર્ વાવૃધાનઃ । યાꣳશ્ ચ દેવા વાવૃધુર્ યે ચ દેવાન્ત્ સ્વાહાન્યે સ્વધયાન્યે મદન્તિ

ઇમં યમ પ્રસ્તરમ્ આ હિ સીદાઙ્ગિરોભિઃ પિતૃભિઃ સંવિદાનઃ । આ ત્વા મન્ત્રાઃ કવિશસ્તા વહન્ત્વ્ એના રાજન્ હવિષા માદયસ્વ ॥
અઙ્ગિરોભિર્ આ ગહિ યજ્ઞિયેભિર્ યમ વૈરૂપૈર્ ઇહ માદયસ્વ । વિવસ્વન્તꣳ હુવે યઃ પિતા તે ઽસ્મિન્ યજ્ઞે બર્હિષ્ય્ આ નિષદ્ય ॥
અઙ્ગિરસો નઃ પિતરો નવગ્વા અથર્વાણો ભૃગવઃ સોમ્યાસઃ । તેષાં વયꣳ સુમતૌ યજ્ઞિયાનામ્ અપિ ભદ્રે સૌમનસે સ્યામ ॥