તૈત્તિરીયસંહિતા · અધ્યાય 1.7

1.7 પ્રપાઠક:

1.7.1 અનુવાક 1 ઇડાનુમન્ત્રણમ્
1 પાકયજ્ઞં વા અન્વ્ આહિતાગ્નેઃ પશવ ઉપ તિષ્ઠન્ત ઇડા ખલુ વૈ પાકયજ્ઞઃ સૈષાન્તરા પ્રયાજાનૂયાજાન્ યજમાનસ્ય લોકે ઽવહિતા । તામ્ આહ્રિયમાણામ્ અભિ મન્ત્રયેત સુરૂપવર્ષવર્ણ એહીતિ પશવો વા ઇડા પશૂન્ એવોપ હ્વયતે । યજ્ઞં વૈ દેવા અદુહ્રન્ યજ્ઞો ઽસુરાꣳ અદુહત્ તે ઽસુરા યજ્ઞદુગ્ધાઃ પરાભવન્ યો વૈ યજ્ઞસ્ય દોહં વિદ્વાન્
2 યજતે ઽપ્ય્ અન્યં યજમાનં દુહે । સા મે સત્યાશીર્ અસ્ય યજ્ઞસ્ય ભૂયાદ્ ઇત્ય્ આહૈષ વૈ યજ્ઞસ્ય દોહસ્ તેનૈવૈનં દુહે । પ્રત્તા વૈ ગૌર્ દુહે પ્રત્તેડા યજમાનાય દુહ એતે વા ઇડાયૈ સ્તના ઇડોપહૂતેતિ વાયુર્ વત્સો । યર્હિ હોતેડામ્ ઉપહ્વયેત તર્હિ યજમાનો હોતારમ્ ઈક્ષમાણો વાયુમ્ મનસા ધ્યાયેત્ ॥
3 માત્રે વત્સમ્ ઉપાવસૃજતિ । સર્વેણ વૈ યજ્ઞેન દેવાઃ સુવર્ગં લોકમ્ આયન્ પાકયજ્ઞેન મનુર્ અશ્રામ્યત્ સેડા મનુમ્ ઉપાવર્તત તાં દેવાસુરા વ્યહ્વયન્ત પ્રતીચીં દેવાઃ પરાચીં અસુરાઃ સા દેવાન્ ઉપાવર્તત પશવો વૈ તદ્ દેવાન્ અવૃણત પશવો ઽસુરાન્ અજહુર્ । યં કામયેતાપશુઃ સ્યાદ્ ઇતિ પરાચીં તસ્યેડામ્ ઉપ હ્વયેતાપશુર્ એવ ભવન્તિ યમ્
4 કામયેત પશુમાન્ત્ સ્યાદ્ ઇતિ પ્રતીચીમ્ તસ્યેડામ્ ઉપ હ્વયેત પશુમાન્ એવ ભવતિ । બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ સ ત્વા ઇડાં ઉપ હ્વયેત ય ઇડાં ઉપહૂયાત્માનમ્ ઇડાયામ્ ઉપહ્વયેતેતિ । સા નઃ પ્રિયા સુપ્રતૂર્તિર્ મઘોનીત્ય્ આહેડામ્ એવોપહૂયાત્માનમ્ ઇડાયામ્ ઉપ હ્વયતે । વ્યસ્તમ્ ઇવ વા એતદ્ યજ્ઞસ્ય યદ્ ઇડા સામિ પ્રાશ્નન્તિ
5 સામિ માર્જયન્ત એતત્ પ્રતિ વા અસુરાણાં યજ્ઞો વ્યચ્છિદ્યત બ્રહ્મણા દેવાઃ સમ્ અદધુર્ । બૃહસ્પતિસ્ તનુતામ્ ઇમં ન ઇત્ય્ આહ બ્રહ્મ વૈ દેવાનામ્ બૃહસ્પતિર્ બ્રહ્મણૈવ યજ્ઞꣳ સં દધાતિ । વિચ્છિન્નં યજ્ઞꣳ સમ્ ઇમં દધાત્વ્ ઇત્ય્ આહ સંતત્યૈ । વિશ્વે દેવા ઇહ માદયન્તામ્ ઇત્ય્ આહ સંતત્યૈવ યજ્ઞં દેવેભ્યો ઽનુ દિશતિ । યાં વૈ
6 યજ્ઞે દક્ષિણાં દદાતિ તામ્ અસ્ય પશવો ઽનુ સં ક્રામન્તિ સ એષ ઈજાનો ઽપશુર્ ભાવુકો યજમાનેન ખલુ વૈ તત્ કાર્યમ્ ઇત્ય્ આહુર્ યથા દેવત્રા દત્તં કુર્વીતાઽઽત્મન્ પશૂન્ રમયેતેતિ । બ્રધ્ન પિન્વસ્વેત્ય્ આહ યજ્ઞો વૈ બ્રધ્નો યજ્ઞમ્ એવ તન્ મહયત્ય્ અથો દેવત્રૈવ દત્તં કુરુત આત્મન્ પશૂન્ રમયતે । દદતો મે મા ક્ષાયીત્ય્ આહાક્ષિતિમ્ એવોપૈતિ । કુર્વતો મે મોપ દસદ્ ઇત્ય્ આહ ભૂમાનમ્ એવોપૈતિ ॥
1.7.2 અનુવાક 2 ઇડાપ્રશંસા
1 સꣳશ્રવા હ સૌવર્ચનસસ્ તુમિંજમ્ ઔપોદિતિમ્ ઉવાચ યત્ સત્ત્રિણાꣳ હોતાભૂઃ કામ્ ઇડામ્ ઉપાહ્વથા ઇતિ તામ્ ઉપાહ્વ ઇતિ હોવાચ યા પ્રાણેન દેવાન્ દધાર વ્યાનેન મનુષ્યાન્ અપાનેન પિતૄન્ ઇતિ છિનત્તિ સા ન છિનત્તી3 ઇતિ છિનત્તીતિ હોવાચ શરીરં વા અસ્યૈ તદ્ ઉપાહ્વથા ઇતિ હોવાચ ગૌર્ વૈ
2 અસ્યૈ શરીરમ્ । ગાં વાવ તૌ તત્ પર્ય્ અવદતામ્ યા યજ્ઞે દીયતે સા પ્રાણેન દેવાન્ દાધાર યયા મનુષ્યા જીવન્તિ સા વ્યાનેન મનુષ્યાન્ યામ્ પિતૃભ્યો ઘ્નન્તિ સાઽપાનેન પિતૄન્ ય એવં વેદ પશુમાન્ ભવતિ । અથ વૈ તામ્ ઉપાહ્વ ઇતિ હોવાચ યા પ્રજાઃ પ્રભવન્તીઃ પ્રત્ય્ આભવતીતિ । અન્નં વા અસ્યૈ તત્ ॥
3 ઉપાહ્વથા ઇતિ હોવાચ । ઓષધયો વા અસ્યા અન્નમ્ ઓષધયો વૈ પ્રજાઃ પ્રભવન્તીઃ પ્રત્ય્ આ ભવન્તિ ય એવં વેદાન્નાદો ભવતિ । અથ વૈ તામ્ ઉપાહ્વ ઇતિ હોવાચ યા પ્રજાઃ પરાભવન્તીર્ અનુગૃહ્ણાતિ પ્રત્ય્ આભવન્તીર્ ગૃહ્ણાતીતિ પ્રતિષ્ઠાં વા અસ્યૈ તદ્ ઉપાહ્વથા ઇતિ હોવાચ । ઇયં વા અસ્યૈ પ્રતિષ્ઠા ॥
4 ઇયં વૈ પ્રજાઃ પરાભવન્તીર્ અનુ ગૃહ્ણાતિ પ્રત્ય્ આભવન્તીર્ ગૃહ્ણાતિ ય એવં વેદ પ્રત્ય્ એવ તિષ્ઠતિ । અથ વૈ તામ્ ઉપાહ્વ ઇતિ હોવાચ યસ્યૈ નિક્રમણે ઘૃતમ્ પ્રજાઃ સંજીવન્તીઃ પિબન્તીતિ છિનત્તિ સા ન છિનત્તી3 ઇતિ ન છિનત્તીતિ હોવાચ પ્ર તુ જનયતીતિ । એષ વા ઇડામ્ ઉપાહ્વથા ઇતિ હોવાચ વૃષ્ટિર્ વા ઇડા વૃષ્ટ્યૈ વૈ નિક્રમણે ઘૃતમ્ પ્રજાઃ સંજીવન્તીઃ પિબન્તિ ય એવં વેદ પ્રૈવ જાયતે ઽન્નાદો ભવતિ ॥
1.7.3 અનુવાક 3 અન્વાહાર્યઃ
1 પરોઽક્ષં વા અન્યે દેવા ઇજ્યન્તે પ્રત્યક્ષમ્ અન્યે યદ્ યજતે ય એવ દેવાઃ પરોઽક્ષમ્ ઇજ્યન્તે તાન્ એવ તદ્ યજતિ યદ્ અન્વાહાર્યમ્ આહરત્ય્ એતે વૈ દેવાઃ પ્રત્યક્ષં યદ્ બ્રાહ્મણાસ્ તાન્ એવ તેન પ્રીણાતિ । અથો દક્ષિણૈવાસ્યૈષા । અથો યજ્ઞસ્યૈવ છિદ્રમ્ અપિ દધાતિ યદ્ વૈ યજ્ઞસ્ય ક્રૂરં યદ્ વિલિષ્ટં તદ્ અન્વાહાર્યેણ
2 અન્વાહરતિ તદ્ અન્વાહાર્યસ્યાન્વાહાર્યત્વમ્ । દેવદૂતા વા એતે યદ્ ઋત્વિજઃ । યદ્ અન્વાહાર્યમ્ આહરતિ દેવદૂતાન્ એવ પ્રીણાતિ પ્રજાપતિર્ દેવેભ્યો યજ્ઞાન્ વ્યાદિશત્ સ રિરિચાનો ઽમન્યત સ એતમ્ અન્વાહાર્યમ્ અભક્તમ્ અપશ્યત્ તમ્ આત્મન્ન્ અધત્ત સ વા એષ પ્રાજાપત્યો યદ્ અન્વાહાર્યઃ । યસ્યૈવંવિદુષો ઽન્વાહાર્ય આહ્રિયતે સાક્ષાદ્ એવ પ્રજાપતિમ્ ઋધ્નોતિ । અપરિમિતો નિરુપ્યઃ । અપરિમિતઃ પ્રજાપતિઃ । પ્રજાપતેઃ ॥
3 આપ્ત્યૈ દેવા વૈ યદ્ યજ્ઞે ઽકુર્વત તદ્ અસુરા અકુર્વત તે દેવા એતમ્ પ્રાજાપત્યમ્ અન્વાહાર્યમ્ અપશ્યન્ તમ્ અન્વાહરન્ત તતો દેવા અભવન્ પરાસુરાઃ । યસ્યૈવં વિદુષો ઽન્વાહાર્ય આહ્રિયતે ભવત્ય્ આત્મના પરાસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ યજ્ઞેન વા ઇષ્ટી પક્વેન પૂર્તી યસ્યૈવં વિદુષો ઽન્વાહાર્ય આહ્રિયતે સ ત્વ્ એવેષ્ટાપૂર્તી પ્રજાપતેર્ ભાગો ઽસિ
4 ઇત્ય્ આહ પ્રજાપતિમ્ એવ ભાગધેયેન સમ્ અર્ધયતિ । ઊર્જસ્વાન્ પયસ્વાન્ ઇત્ય્ આહ । ઊર્જમ્ એવાસ્મિન્ પયો દધાતિ પ્રાણાપાનૌ મે પાહિ સમાનવ્યાનૌ મે પાહીત્ય્ આહ । આશિષમ્ એવૈતામ્ આ શાસ્તે । અક્ષિતો ઽસ્ય્ અક્ષિત્યૈ ત્વા મા મે ક્ષેષ્ઠા અમુત્રામુષ્મિઁ લોક ઇત્ય્ આહ ક્ષીયતે વા અમુષ્મિઁ લોકે ઽન્નમ્ ઇતઃપ્રદાનꣳ હ્ય્ અમુષ્મિઁ લોકે પ્રજા ઉપજીવન્તિ યદ્ એવમ્ અભિમૃશત્ય્ અક્ષિતિમ્ એવૈનદ્ ગમયતિ નાસ્યામુષ્મિઁ લોકે ઽન્નં ક્ષીયતે ॥
1.7.4 અનુવાક 4 શેષાહુત્યનુમન્ત્રણમ્
1 બર્હિષો ઽહં દેવયજ્યયા પ્રજાવાન્ ભૂયાસમ્ ઇત્ય્ આહ બર્હિષા વૈ પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત તેનૈવ પ્રજાઃ સૃજતે નરાશꣳસસ્યાહં દેવયજ્યયા પશુમાન્ ભૂયાસમ્ ઇત્ય્ આહ નરાશꣳસેન વૈ પ્રજાપતિઃ પશૂન્ અસૃજત તેનૈવ પશૂન્ત્ સૃજતે । અગ્નેઃ સ્વિષ્ટકૃતો ઽહં દેવયજ્યયાયુષ્માન્ યજ્ઞેન પ્રતિષ્ઠાં ગમેયમ્ ઇત્ય્ આહ । આયુર્ એવાત્મન્ ધત્તે પ્રતિ યજ્ઞેન તિષ્ઠતિ દર્શપૂર્ણમાસયોઃ
2 વૈ દેવા ઉજ્જિતિમ્ અનૂદજયન્ દર્શપૂર્ણમાસાભ્યામ્ અસુરાન્ અપાનુદન્ત । અગ્નેર્ અહમ્ ઉજ્જિતિમ્ અનૂજ્ જેષમ્ ઇત્ય્ આહ દર્શપૂર્ણમાસયોર્ એવ દેવતાનાં યજમાન ઉજ્જિતિમ્ અનૂજ્ જયતિ દર્શપૂર્ણમાસાભ્યામ્ ભ્રાતૃવ્યાન્ અપ નુદતે વાજવતીભ્યાં વ્ય્ ઊહતિ । અન્નં વૈ વાજઃ । અન્નમ્ એવાવ રુન્દ્ધે દ્વાભ્યામ્ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ યો વૈ યજ્ઞસ્ય દ્વૌ દોહૌ વિદ્વાન્ યજત ઉભયતઃ
3 એવ યજ્ઞં દુહે પુરસ્તા ચ્ચોપરિષ્ટાચ્ ચૈષ વા અન્યો યજ્ઞસ્ય દોહ ઇડાયામ્ અન્યઃ । યર્હિ હોતા યજમાનસ્ય નામ ગૃહ્ણીયાત્ તર્હિ બ્રૂયાત્ । એમા અગ્મન્ન્ આશિષો દોહકામા ઇતિ સꣳસ્તુતા એવ દેવતા દુહે । અથો ઉભયત એવ યજ્ઞં દુહે પુરસ્તાચ્ ચોપરિષ્ટાચ્ ચ રોહિતેન ત્વાગ્નિર્ દેવતાં ગમયત્વ્ ઇત્ય્ આહ । એતે વૈ દેવાશ્વાઃ ।
4 યજમાનઃપ્રસ્તરઃ । યદ્ એતૈઃ પ્રસ્તરમ્ પ્રહરતિ દેવાશ્વૈર્ એવ યજમાનꣳ સુવર્ગં લોકં ગમયતિ વિ તે મુઞ્ચામિ રશના વિ રશ્મીન્ ઇત્ય્ આહ । એષ વા અગ્નેર્ વિમોકસ્ તેનૈવૈનં વિ મુઞ્ચતિ વિષ્ણોઃ શમ્યોર્ અહં દેવયજ્યયા યજ્ઞેન પ્રતિષ્ઠાં ગમેયમ્ ઇત્ય્ આહ યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુર્ યજ્ઞ એવાન્તતઃ પ્રતિ તિષ્ઠતિ સોમસ્યાહં દેવયજ્યયા સુરેતાઃ

5 રેતો ધિષીયેત્ય્ આહ સોમો વૈ રેતોધાસ્ તેનૈવ રેત આત્મન્ ધત્તે ત્વષ્ટુર્ અહં દેવયજ્યયા પશૂનાꣳ રૂપમ્ પુષેયમ્ ઇત્ય્ આહ ત્વષ્ટા વૈ પશૂનામ્ મિથુનાનાꣳ રૂપકૃત્ તેનૈવ પશૂનાꣳ રૂપમ્ આત્મન્ ધત્તે દેવાનામ્ પત્નીર્ અગ્નિર્ ગૃહપતિર્ યજ્ઞસ્ય મિથુનં તયોર્ અહં દેવયજ્યયા મિથુનેન પ્ર ભૂયાસમ્ ઇત્ય્ આહ । એતસ્માદ્ વૈ મિથુનાત્ પ્રજાપતિર્ મિથુનેન
6 પ્રાજાયત તસ્માદ્ એવ યજમાનો મિથુનેન પ્ર જાયતે વેદો ઽસિ વિત્તિર્ અસિ વિદેયેત્ય્ આહ વેદેન વૈ દેવા અસુરાણાં વિત્તં વેદ્યમ્ અવિન્દન્ત તદ્ વેદસ્ય વેદત્વમ્ । યદ્યદ્ ભ્રાતૃવ્યસ્યાભિધ્યાયેત્ તસ્ય નામ ગૃહ્ણીયાત્ તદ્ એવાસ્ય સર્વં વૃઙ્ક્તે ઘૃતવન્તં કુલાયિનꣳ રાયસ્ પોષꣳ સહસ્રિણં વેદો દદાતુ વાજિનમ્ ઇત્ય્ આહ પ્ર સહસ્રમ્ પશૂન્ આપ્નોતિ । આસ્ય પ્રજાયાં વાજી જાયતે ય એવં વેદ ॥
1.7.5 અનુવાક 5 આપ્યાયનાદિ મન્ત્રાઃ
1 ધ્રુવાં વૈ રિચ્યમાનાં યજ્ઞો ઽનુ રિચ્યતે યજ્ઞં યજમાનો યજમાનમ્ પ્રજાઃ । ધ્રુવામ્ આપ્યાયમાનાં યજ્ઞો ઽન્વ્ આ પ્યાયતે યજ્ઞં યજમાનો યજમાનમ્ પ્રજાઃ । આ પ્યાયતાં ધ્રુવા ઘૃતેનેત્ય્ આહ ધ્રુવામ્ એવા પ્યાયયતિ તામ્ આપ્યાયમાનાં યજ્ઞો ઽન્વ્ આ પ્યાયતે યજ્ઞં યજમાનો યજમાનમ્ પ્રજાઃ પ્રજાપતેર્ વિભાન્ નામ લોકસ્ તસ્મિꣳસ્ ત્વા દધામિ સહ યજમાનેનેતિ
2 આહ । અયં વૈ પ્રજાપતેર્ વિભાન્ નામ લોકસ્ તસ્મિન્ન્ એવૈનં દધાતિ સહ યજમાનેન રિચ્યત ઇવ વા એતદ્ યદ્ યજતે યદ્ યજમાનભાગમ્ પ્રાશ્નાત્ય્ આત્માનમ્ એવ પ્રીણાતિ । એતાવાન્ વૈ યજ્ઞો યાવાન્ યજમાનભાગઃ । યજ્ઞો યજમાનઃ । યદ્ યજમાન ભાગમ્ પ્રાશ્નાતિ યજ્ઞ એવ યજ્ઞમ્ પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ । એતદ્ વૈ સૂયવસꣳ સોદકં યદ્ બર્હિશ્ ચાપશ્ ચ । એતત્
3 યજમાનસ્યાયતનં યદ્ વેદિઃ । યદ્ પૂર્ણપાત્રમ્ અન્તર્વેદિ નિનયતિ સ્વ એવાયતને સૂયવસꣳ સોદકં કુરુતે સદ્ અસિ સન્ મે ભૂયા ઇત્ય્ આહ । આપો વૈ યજ્ઞઃ । આપો ઽમૃતમ્ । યજ્ઞમ્ એવામૃતમ્ આત્મન્ ધત્તે સર્વાણિ વૈ ભૂતાનિ વ્રતમ્ ઉપયન્તમ્ અનૂપ યન્તિ પ્રાચ્યાં દિશિ દેવા ઋત્વિજો માર્જયન્તામ્ ઇત્ય્ આહ । એષ વૈ દર્શપૂર્ણમાસયોર્ અવભૃથઃ ॥
4 યાન્ય્ એવૈનમ્ ભૂતાનિ વ્રતમ્ ઉપયન્તમ્ અનૂપયન્તિ તૈર્ એવ સહાવભૃથમ્ અવૈતિ વિષ્ણુમુખા વૈ દેવાશ્ છન્દોભિર્ ઇમાઁલ્લોકાન્ અનપજય્યમ્ અભ્ય્ અજયન્ યદ્ વિષ્ણુક્રમાન્ ક્રમતે વિષ્ણુર્ એવ ભૂત્વા યજમાનઃ । છન્દોભિર્ ઇમાઁલ્લોકાન્ અનપજય્યમ્ અભિ જયતિ વિષ્ણોઃ ક્રમો ઽસ્ય્ અભિમાતિહેત્ય્ આહ ગાયત્રી વૈ પૃથિવી ત્રૈષ્ટુભમ્ અન્તરિક્ષં જાગતી દ્યૌર્ આનુષ્ટુભીર્ દિશઃ । છન્દોભિર્ એવેમાઁલ્લોકાન્ યથાપૂર્વમ્ અભિ જયતિ ॥
1.7.6 અનુવાક 6 ઉપસ્થાનાદિ મન્ત્રાઃ
1 અગન્મ સુવઃ સુવર્ અગન્મેત્ય્ આહ સુવર્ગમ્ એવ લોકમ્ એતિ સંદૃશસ્ તે મા છિત્સિ યત્ તે તપસ્ તસ્મૈ તે માઽઽ વૃક્ષીત્યાહ યથાયજુર્ એવૈતત્ સુભૂર્ અસિ શ્રેષ્ઠો રશ્મીનામ્ આયુર્ધા અસ્ય્ આયુર્ મે ધેહીત્ય્ આહ । આશિષમ્ એવૈતામ્ આ શાસ્તે પ્ર વા એષો ઽસ્માલ્ લોકાચ્ ચ્યવતે યઃ
2 વિષ્ણુક્રમાન્ ક્રમતે સુવર્ગાય હિ લોકાય વિષ્ણુક્રમાઃ ક્રમ્યન્તે બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ સ ત્વૈ વિષ્ણુક્રમાન્ ક્રમેત ય ઇમાઁલ્લોકાન્ ભ્રાતૃવ્યસ્ય સંવિદ્ય પુનર્ ઇમં લોકમ્ પ્રત્યવરોહેદ્ ઇતિ । એષ વા અસ્ય લોકસ્ય પ્રત્યવરોહો યદ્ આહ । ઇદમ્ અહમ્ અમુમ્ ભ્રાતૃવ્યમ્ આભ્યો દિગ્ભ્યો ઽસ્યૈ દિવ ઇતિ । ઇમાન્ એવ લોકાન્ ભ્રાતૃવ્યસ્ય સંવિદ્ય પુનર્ ઇમં લોકમ્ પ્રત્યવરોહતિ સમ્
3 જ્યોતિષાભૂવમ્ ઇત્ય્ આહ । અસ્મિન્ન્ એવ લોકે પ્રતિ તિષ્ઠતિ । ઐન્દ્રીમ્ આવૃતમ્ અન્વાવર્ત ઇત્ય્ આહ । અસૌ વા આદિત્ય ઇન્દ્રસ્ તસ્યૈવાવૃતમ્ અનુ પર્યાવર્તતે દક્ષિણા પર્યાવર્તતે સ્વમ્ એવ વીર્યમ્ અનુ પર્યાવર્તતે તસ્માદ્ દક્ષિણો ઽર્ધ આત્મનો વીર્યાવત્તરો ઽથો આદિત્યસ્યૈવાવૃતમ્ અનુ પર્યાવર્તતે સમ્ અહમ્ પ્રજયા સમ્ મયા પ્રજેત્ય્ આહ । આશિષમ્
4 એવૈતામ્ આ શાસ્તે સમિદ્ધો અગ્ને મે દીદિહિ સમેદ્ધા તે અગ્ને દીદ્યાસમ્ ઇત્ય્ આહ યથાયજુર્ એવૈતત્ । વસુમાન્ યજ્ઞો વસીયાન્ ભૂયાસમ્ ઇત્ય્ આહ । આશિષમ્ એવૈતામ્ આ શાસ્તે બહુ વૈ ગાર્હપત્યસ્યાન્તે મિશ્રમ્ ઇવ ચર્યત આગ્નિપાવમાનીભ્યામ્ ગાર્હપત્યમ્ ઉપ તિષ્ઠતે પુનાત્ય્ એવાગ્નિમ્ પુનીત આત્માનં દ્વાભ્યામ્ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ । અગ્ને ગૃહપત ઇત્ય્ આહ ॥
5 યથાયજુર્ એવૈતચ્ છતꣳ હિમા ઇત્ય્ આહ શતં ત્વા હેમન્તાન્ ઇન્ધિષીયેતિ વાવૈતદ્ આહ પુત્રસ્ય નામ ગૃહ્ણાત્ય્ અન્નાદમ્ એવૈનં કરોતિ તામ્ આશિષમ્ આ શાસે તન્તવે જ્યોતિષ્મતીમ્ ઇતિ બ્રૂયાદ્ યસ્ય પુત્રો ઽજાતઃ સ્યાત્ તેજસ્વ્ય્ એવાસ્ય બ્રહ્મવર્ચસી પુત્રો જાયતે તામ્ આશિષમ્ આ શાસે ઽમુષ્મૈ જ્યોતિષ્મતીમ્ ઇતિ બ્રૂયાદ્ યસ્ય પુત્રઃ
6 જાતઃ સ્યાત્ તેજ એવાસ્મિન્ બ્રહ્મવર્ચસં દધાતિ । યો વૈ યજ્ઞમ્ પ્રયુજ્ય ન વિમુઞ્ચત્ય્ અપ્રતિષ્ઠાનો વૈ સ ભવતિ કસ્ ત્વા યુનક્તિ સ ત્વા વિ મુઞ્ચત્વિત્યાહ પ્રજાપતિર્ વૈ કઃ પ્રજાપતિનૈવૈનં યુનક્તિ પ્રજાપતિના વિ મુઞ્ચતિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ । ઈશ્વરં વૈ વ્રતમ્ અવિસૃષ્ટમ્ પ્રદહો ઽગ્ને વ્રતપતે વ્રતમ્ અચારિષમ્ ઇત્ય્ આહ વ્રતમ્ એવ
7 વિ સૃજતે શાન્ત્યા અપ્રદાહાય પરાઙ્ વાવ યજ્ઞ એતિ ન નિ વર્તતે પુનર્ યો વૈ યજ્ઞસ્ય પુનરાલમ્ભં વિદ્વાન્ યજતે તમ્ અભિ નિ વર્તતે યજ્ઞો બભૂવ સ આ બભૂવેત્ય્ આહૈષ વૈ યજ્ઞસ્ય પુનરાલમ્ભસ્ તેનૈવૈનમ્ પુનર્ આ લભતે । અનવરુદ્ધા વા એતસ્ય વિરાડ્ ય આહિતાગ્નિઃ સન્ન્ અસભઃ પશવઃ ખલુ વૈ બ્રાહ્મણસ્ય સભા । ઇષ્ટ્વા પ્રાઙ્ ઉત્ક્રમ્ય બ્રૂયાદ્ ગોમાꣳ અગ્ને ઽવિમાꣳ અશ્વી યજ્ઞ ઇત્ય્ અવ સભાꣳ રુન્દ્ધે પ્ર સહસ્રમ્ પશૂન્ આપ્નોત્ય્ આઽસ્ય પ્રજાયાં વાજી જાયતે ॥
1.7.7 અનુવાક 7 વાજપેયે રથવિષયકાઃ મન્ત્રાઃ
1 દેવ સવિતઃ પ્ર સુવ યજ્ઞમ્ પ્ર સુવ યજ્ઞપતિમ્ ભગાય દિવ્યો ગન્ધર્વઃ કેતપૂઃ કેતં નઃ પુનાતુ વાચસ્ પતિર્ વાચમ્ અદ્ય સ્વદાતિ નઃ । ઇન્દ્રસ્ય વજ્રો ઽસિ વાર્ત્રઘ્નસ્ ત્વયાઽયં વૃત્રં વધ્યાત્ । વાજસ્ય નુ પ્રસવે માતરમ્ મહીમ્ અદિતિં નામ વચસા કરામહે । યસ્યામ્ ઇદં વિશ્વમ્ ભુવનમ્ આવિવેશ તસ્યાં નો દેવઃ સવિતા ધર્મ સાવિષત્ । અપ્સુ
2 અન્તર્ અમૃતમ્ અપ્સુ ભેષજમ્ અપામ્ ઉત પ્રશસ્તિષ્વ્ અશ્વા ભવથ વાજિનઃ ॥ વાયુર્ વા ત્વા મનુર્ વા ત્વા ગન્ધર્વાઃ સપ્તવિꣳશતિઃ । તે અગ્રે અશ્વમ્ આયુઞ્જન્ તે અસ્મિઞ્ જવમ્ આદધુઃ ॥ અપાં નપાદ્ આશુહેમન્ ય ઊર્મિઃ કકુદ્માન્ પ્રતૂર્તિર્ વાજસાતમસ્ તેનાયં વાજꣳ સેત્ । વિષ્ણોઃ ક્રમો ઽસિ વિષ્ણોઃ ક્રાન્તમ્ અસિ વિષ્ણોર્ વિક્રાન્તમ્ અસિ । અઙ્કૌ ન્યઙ્કાવ્ અભિતો રથં યૌ ધ્વાન્તં વાતાગ્રમ્ અનુ સંચરન્તૌ । દૂરેહેતિર્ ઇન્દ્રિયાવાન્ પતત્રી તે નો ઽગ્નયઃ પપ્રયઃ પારયન્તુ ॥
1.7.8 અનુવાક 8 રથધાવનમન્ત્રાઃ
1 દેવસ્યાહꣳ સવિતુઃ પ્રસવે બૃહસ્પતિના વાજજિતા વાજં જેષમ્ । દેવસ્યાહꣳ સવિતુઃ પ્રસવે બૃહસ્પતિના વાજજિતા વર્ષિષ્ઠં નાકꣳ રુહેયમ્ ઇન્દ્રાય વાચં વદતેન્દ્રં વાજં જાપયતેન્દ્રો વાજમ્ અજયિત્ । અશ્વાજનિ વાજિનિ વાજેષુ વાજિનીવત્ય્ અશ્વાન્ત્ સમત્સુ વાજય । અર્વાસિ સપ્તિર્ અસિ વાજ્ય્ અસિ વાજિનો વાજં ધાવત મરુતામ્ પ્રસવે જયત વિ યોજના મિમીધ્વમ્ અધ્વન સ્કભ્નીત ॥
2 કાષ્ઠાં ગચ્છત વાજેવાજે ઽવત વાજિનો નો ધનેષુ વિપ્રા અમૃતા ઋતજ્ઞાઃ । અસ્ય મધ્વઃ પિબત માદયધ્વં તૃપ્તા યાત પથિભિર્ દેવયાનૈઃ ॥ તે નો અર્વન્તો હવનશ્રુતો હવં વિશ્વે શૃણ્વન્તુ વાજિનઃ । મિતદ્રવઃ સહસ્રસા મેધસાતા સનિષ્યવઃ । મહો યે રન્તꣳ સમિથેષુ જભ્રિરે શં નો ભવન્તુ વાજિનો હવેષુ દેવતાતા મિતદ્રવઃ સ્વર્કાઃ । જમ્ભયન્તો ઽહિં વૃકꣳ રક્ષાꣳસિ સનેમ્ય્ અસ્મદ્ યુયવન્

3 અમીવાઃ ॥ એષ સ્ય વાજી ક્ષિપણિં તુરણ્યતિ ગ્રીવાયામ્ બદ્ધો અપિકક્ષ આસનિ । ક્રતું દધિક્રા અનુ સંતવીત્વત્ પથામ્ અઙ્કાꣳસ્ય્ અન્વ્ આપનીફણત્ ॥ ઉત સ્માસ્ય દ્રવતસ્ તુરણ્યતઃ પર્ણં ન વેર્ અનુ વાતિ પ્રગર્ધિનઃ । શ્યેનસ્યેવ ધ્રજતો અઙ્કસમ્ પરિ દધિક્રાવ્ણઃ સહોર્જા તરિત્રતઃ ॥ આ મા વાજસ્ય પ્રસવો જગમ્યાદ્ આ દ્યાવાપૃથિવી વિશ્વશમ્ભૂ । આ મા ગન્તામ્ પિતરા
4 માતરા ચાઽઽ મા સોમો અમૃતત્વાય ગમ્યાત્ ॥ વાજિનો વાજજિતો વાજꣳ સરિષ્યન્તો વાજં જેષ્યન્તો બૃહસ્પતેર્ ભાગમ્ અવ જિઘ્રત ॥ વાજિનો વાજજિતો વાજꣳ સસૃવાꣳસો વાજં જિગિવાꣳસો બૃહસ્પતેર્ ભાગે નિ મૃડ્ઢ્વમ્ ઇયં વઃ સા સત્યા સંધાભૂદ્ યામ્ ઇન્દ્રેણ સમધદ્ધ્વમ્ અજીજિપત વનસ્પતય ઇન્દ્રં વાજં વિ મુચ્યધ્વમ્ ॥
1.7.9 અનુવાક 9 યૂપારોહણમન્ત્રાઃ
1 ક્ષત્રસ્યોલ્બમ્ અસિ ક્ષત્રસ્ય યોનિર્ અસિ જાય એહિ સુવો રોહાવ રોહાવ હિ સુવર્ અહં નાવ્ ઉભયોઃ સુવો રોક્ષ્યામિ વાજશ્ ચ પ્રસવશ્ ચાપિજશ્ ચ ક્રતુશ્ ચ સુવશ્ ચ મૂર્ધા ચ વ્યશ્નિયશ્ ચાઽઽન્ત્યાયનશ્ ચાન્ત્યશ્ ચ ભૌવનશ્ ચ ભુવનશ્ ચાધિપતિશ્ ચ । આયુર્ યજ્ઞેન કલ્પતામ્ પ્રાણો યજ્ઞેન કલ્પતામ્ અપાનઃ
2 યજ્ઞેન કલ્પતાં વ્યાનો યજ્ઞેન કલ્પતાં ચક્ષુર્ યજ્ઞેન કલ્પતાꣳ શ્રોત્રં યજ્ઞેન કલ્પતામ્ મનો યજ્ઞેન કલ્પતાં વાગ્ યજ્ઞેન કલ્પતામ્ આત્મા યજ્ઞેન કલ્પતાં યજ્ઞો યજ્ઞેન કલ્પતામ્ । સુવર્ દેવાꣳ અગન્મામૃતા અભૂમ પ્રજાપતેઃ પ્રજા અભૂમ સમ્ અહમ્ પ્રજયા સમ્ મયા પ્રજા સમ્ અહꣳ રાયસ્ પોષેણ સમ્ મયા રાયસ્ પોષઃ । અન્નાય ત્વાન્નાદ્યાય ત્વા વાજાય ત્વા વાજજિત્યાયૈ ત્વા । અમૃતમ્ અસિ પુષ્ટિર્ અસિ પ્રજનનમ્ અસિ ॥
1.7.10 અનુવાક 10 અન્નહોમાઃ
1 વાજસ્યેમમ્ પ્રસવઃ સુષુવે અગ્રે સોમꣳ રાજાનમ્ ઓષધીષ્વ્ અપ્સુ । તા અસ્મભ્યમ્ મધુમતીર્ ભવન્તુ વયꣳ રાષ્ટ્રે જાગ્રિયામ પુરોહિતાઃ ॥ વાજસ્યેદમ્ પ્રસવ આ બભૂવેમા ચ વિશ્વા ભુવનાનિ સર્વતઃ । સ વિરાજમ્ પર્ય્ એતિ પ્રજાનન્ પ્રજામ્ પુષ્ટિં વર્ધયમાનો અસ્મે ॥ વાજસ્યેમામ્ પ્રસવઃ શિશ્રિયે દિવમ્ ઇમા ચ વિશ્વા ભુવનાનિ સમ્રાટ્ । અદિત્સન્તં દાપયતુ પ્રજાનન્ રયિમ્
2 ચ નઃ સર્વવીરાં નિ યચ્છતુ ॥ અગ્ને અચ્છા વદેહ નઃ પ્રતિ નઃ સુમના ભવ । પ્ર ણો યચ્છ ભુવસ્ પતે ધનદા અસિ નસ્ ત્વમ્ ॥ પ્ર ણો યચ્છત્વ્ અર્યમા પ્ર ભગઃ પ્ર બૃહસ્પતિઃ । પ્ર દેવાઃ પ્રોત સૂનૃતા પ્ર વાગ્ દેવી દદાતુ નઃ ॥ અર્યમણમ્ બૃહસ્પતિમ્ ઇન્દ્રં દાનાય ચોદય । વાચં વિષ્ણુꣳ સરસ્વતીꣳ સવિતારમ્
3 ચ વાજિનમ્ ॥ સોમꣳ રાજાનં વરુણમ્ અગ્નિમ્ અન્વારભામહે । આદિત્યાન્ વિષ્ણુꣳ સૂર્યમ્ બ્રહ્માણં ચ બૃહસ્પતિમ્ । દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવે ઽશ્વિનોર્ બાહુભ્યામ્ પૂષ્ણો હસ્તાભ્યાꣳ સરસ્વત્યૈ વાચો યન્તુર્ યન્ત્રેણાગ્નેસ્ ત્વા સામ્રાજ્યેનાભિ ષિઞ્ચામીન્દ્રસ્ય બૃહસ્પતેસ્ ત્વા સામ્રાજ્યેનાભિ ષિઞ્ચામિ ॥
1.7.11 અનુવાક 11 ઉજ્જિતિ મન્ત્રાઃ
1 અગ્નિર્ એકાક્ષરેણ વાચમ્ ઉદ્ અજયત્ । અશ્વિનૌ દ્વ્યક્ષરેણ પ્રાણાપાનાવ્ ઉદ્ અજયતામ્ । વિષ્ણુસ્ ત્ર્યક્ષરેણ ત્રીન્ લોકાન્ ઉદ્ અજયત્ સોમશ્ ચતુરક્ષરેણ ચતુષ્પદઃ પશૂન્ ઉદ્ અજયત્ પૂષા પઞ્ચાક્ષરેણ પઙ્ક્તિમ્ ઉદ્ અજયત્ । ધાતા ષડક્ષરેણ ષડ્ ઋતૂન્ ઉદ્ અજયત્ । મરુતઃ સપ્તાક્ષરેણ સપ્તપદાꣳ શક્વરીમ્ ઉદ્ અજયન્ બૃહસ્પતિર્ અષ્ટાક્ષરેણ ગાયત્રીમ્ ઉદ્ અજયત્ । મિત્રો નવાક્ષરેણ ત્રિવૃતꣳ સ્તોમમ્ ઉદ્ અજયત્ ॥
2 વરુણો દશાક્ષરેણ વિરાજમ્ ઉદ્ અજયત્ । ઇન્દ્ર એકાદશાક્ષરેણ ત્રિષ્ટુભમ્ ઉદ્ અજયત્ । વિશ્વે દેવા દ્વાદશાક્ષરેણ જગતીમ્ ઉદ્ અજયન્ વસવસ્ ત્રયોદશાક્ષરેણ ત્રયોદશꣳ સ્તોમમ્ ઉદ્ અજયન્ । રુદ્રાશ્ ચતુર્દશાક્ષરેણ ચતુર્દશꣳ સ્તોમમ્ ઉદ્ અજયન્ । આદિત્યાઃ પઞ્ચદશાક્ષરેણ પઞ્ચદશꣳ સ્તોમમ્ ઉદ્ અજયન્ પ્રજાપતિઃ સપ્તદશાક્ષરેણ સપ્તદશꣳ સ્તોમમ્ ઉદ્ અજયત્ ॥
1.7.12 અનુવાક 12 અતિગ્રાહ્યમન્ત્રાઃ
1 ઉપયામગૃહીતો ઽસિ નૃષદં ત્વા દ્રુષદમ્ ભુવનસદમ્ ઇન્દ્રાય જુષ્ટં ગૃહ્ણામ્ય્ એષ તે યોનિર્ ઇન્દ્રાય ત્વા । ઉપયામગૃહીતો ઽસિ અપ્સુષદં ત્વા ઘૃતસદમ્ વ્યોમસદમ્ ઇન્દ્રાય જુષ્ટં ગૃહ્ણામ્ય્ એષ તે યોનિર્ ઇન્દ્રાય ત્વા । ઉપયામગૃહીતો ઽસિ પૃથિવિષદં ત્વાન્તરિક્ષસદમ્ નાકસદમ્ ઇન્દ્રાય જુષ્ટં ગૃહ્ણામ્ય્ એષ તે યોનિર્ ઇન્દ્રાય ત્વા યે ગ્રહાઃ પઞ્ચજનીના યેષાં તિસ્રઃ પરમજાઃ । દૈવ્યઃ કોશઃ
2 સમુબ્જિતઃ । તેષાં વિશિપ્રિયાણામ્ ઇષમૂર્જꣳ સમ્ અગ્રભીમ્ એષ તે યોનિર્ ઇન્દ્રાય ત્વા । અપાꣳ રસમ્ ઉદ્વયસꣳ સૂર્યરશ્મિꣳ સમાભૃતમ્ । અપાꣳ રસસ્ય યો રસસ્ તં વો ગૃહ્ણામ્ય્ ઉત્તમમ્ એષ તે યોનિર્ ઇન્દ્રાય ત્વા । અયા વિષ્ઠા જનયન્ કર્વરાણિ સ હિ ઘૃણિર્ ઉરુર્ વરાય ગાતુઃ । સ પ્રત્યુદૈદ્ ધરુણો મધ્વો અગ્રꣳ સ્વાયાં યત્ તનુવાં તનૂમ્ ઐરયત । ઉપયામગૃહીતો ઽસિ પ્રજાપતયે ત્વા જુષ્ટં ગૃહ્ણામ્ય્ એષ તે યોનિઃ પ્રજાપતયે ત્વા ॥
1.7.13 અનુવાક 13 કામ્યેષ્ટિયાજ્યાપુરોનુવાક્યાઃ
1 અન્વ્ અહ માસા અન્વ્ ઇદ્ વનાન્ય્ અન્વ્ ઓષધીર્ અનુ પર્વતાસઃ । અન્વ્ ઇન્દ્રꣳ રોદસી વાવશાને અન્વ્ આપો આજિહત જાયમાનમ્ ॥ અનુ તે દાયિ મહ ઇન્દ્રિયાય સત્રા તે વિશ્વમ્ અનુ વૃત્રહત્યે । અનુ ક્ષત્રમ્ અનુ સહો યજત્રેન્દ્ર દેવેભિર્ અનુ તે નૃષહ્યે । ઇન્દ્રાણીમ્ આસુ નારિષુ સુપત્નીમ્ અહમ્ અશ્રવમ્ । ન હ્ય્ અસ્યા અપરં ચન જરસા
2 મરતે પતિઃ ॥ નાહમ્ ઇન્દ્રાણિ રારણ સખ્યુર્ વૃષાકપેર્ ઋતે । યસ્યેદમ્ અપ્યꣳ હવિઃ પ્રિયં દેવેષુ ગચ્છતિ ॥ યો જાત એવ પ્રથમો મનસ્વાન્ દેવો દેવાન્ ક્રતુના પર્યભૂષત્ । યસ્ય શુષ્માદ્ રોદસી અભ્યસેતામ્ નૃમ્ણસ્ય મહ્ના સ જનાસ ઇન્દ્રઃ ॥ આ તે મહ ઇન્દ્રોત્ય્ ઉગ્ર સમન્યવો યત્ સમરન્ત સેનાઃ । પતાતિ દિદ્દ્યુન્ નર્યસ્ય બાહુવોર્ મા તે
3 મનો વિષ્વદ્રિયગ્ વિ ચારીત્ ॥ મા નો મર્ધીર્ આ ભરા દદ્ધિ તન્ નઃ પ્ર દાશુષે દાતવે ભૂરિ યત્ તે । નવ્યે દેષ્ણે શસ્તે અસ્મિન્ ત ઉક્થે પ્ર બ્રવામ વયમ્ ઇન્દ્ર સ્તુવન્તઃ ॥ આ તૂ ભર માકિર્ એતત્ પરિ ષ્ઠાદ્ વિદ્મા હિ ત્વા વસુપતિં વસૂનામ્ । ઇન્દ્ર યત્ તે માહિનં દત્ત્રમ્ અસ્ત્ય્ અસ્મભ્યં તદ્ધર્યશ્વ
4 પ્ર યન્ધિ ॥ પ્રદાતારꣳ હવામહ ઇન્દ્રમ્ આ હવિષા વયમ્ । ઉભા હિ હસ્તા વસુના પૃણસ્વાઽઽ પ્ર યચ્છ દક્ષિણાદ્ ઓત સવ્યાત્ ॥ પ્રદાતા વજ્રી વૃષભસ્ તુરાષાટ્ છુષ્મી રાજા વૃત્રહા સોમપાવા । અસ્મિન્ યજ્ઞે બર્હિષ્ય્ આ નિષદ્યાથા ભવ યજમાનાય શં યોઃ ॥ ઇન્દ્રઃ સુત્રામા સ્વવાꣳ અવોભિઃ સુમૃડીકો ભવતુ વિશ્વવેદાઃ । બાધતાં દ્વેષો અભયં કૃણોતુ સુવીર્યસ્ય
5 પતયઃ સ્યામ ॥ તસ્ય વયꣳ સુમતૌ યજ્ઞિયસ્યાપિ ભદ્રે સૌમનસે સ્યામ । સ સુત્રામા સ્વવાꣳ ઇન્દ્રો અસ્મે આરાચ્ ચિદ્ દ્વેષઃ સનુતર્ યુયોતુ ॥ રેવતીર્ નઃ સધમાદ ઇન્દ્રે સન્તુ તુવિવાજાઃ । ક્ષુમન્તો યાભિર્ મદેમ ॥ પ્રો ષ્વ્ અસ્મૈ પુરોરથમ્ ઇન્દ્રાય શૂષમ્ અર્ચત । અભીકે ચિદ્ ઉ લોકકૃત્ સંગે સમત્સુ વૃત્રહા । અસ્માકમ્ બોધિ ચોદિતા નભન્તામ્ અન્યકેષામ્ । જ્યાકા અધિ ધન્વસુ ॥
1.7.1 અનુવાક

ઇડાનુમન્ત્રણમ્

પાકયજ્ઞં વા અન્વ્ આહિતાગ્નેઃ પશવ ઉપ તિષ્ઠન્ત ઇડા ખલુ વૈ પાકયજ્ઞઃ
સૈષાન્તરા પ્રયાજાનૂયાજાન્ યજમાનસ્ય લોકે ઽવહિતા । તામ્ આહ્રિયમાણામ્ અભિ મન્ત્રયેત
સુરૂપવર્ષવર્ણ એહીતિ પશવો વા ઇડા પશૂન્ એવોપ હ્વયતે । યજ્ઞં વૈ દેવા અદુહ્રન્ યજ્ઞો ઽસુરાꣳ અદુહત્
તે ઽસુરા યજ્ઞદુગ્ધાઃ પરાભવન્ યો વૈ યજ્ઞસ્ય દોહં વિદ્વાન્

યજતે ઽપ્ય્ અન્યં યજમાનં દુહે । સા મે સત્યાશીર્ અસ્ય યજ્ઞસ્ય ભૂયાદ્ ઇત્ય્ આહૈષ વૈ યજ્ઞસ્ય દોહસ્
તેનૈવૈનં દુહે । પ્રત્તા વૈ ગૌર્ દુહે પ્રત્તેડા યજમાનાય દુહ એતે વા ઇડાયૈ સ્તના ઇડોપહૂતેતિ વાયુર્ વત્સો । યર્હિ હોતેડામ્ ઉપહ્વયેત તર્હિ યજમાનો હોતારમ્ ઈક્ષમાણો વાયુમ્ મનસા ધ્યાયેત્

માત્રે વત્સમ્ ઉપાવસૃજતિ । સર્વેણ વૈ યજ્ઞેન દેવાઃ સુવર્ગં લોકમ્ આયન્
પાકયજ્ઞેન મનુર્ અશ્રામ્યત્ સેડા મનુમ્ ઉપાવર્તત તાં દેવાસુરા વ્યહ્વયન્ત પ્રતીચીં દેવાઃ પરાચીં અસુરાઃ સા દેવાન્ ઉપાવર્તત પશવો વૈ તદ્ દેવાન્ અવૃણત પશવો ઽસુરાન્ અજહુર્ । યં કામયેતાપશુઃ સ્યાદ્ ઇતિ પરાચીં તસ્યેડામ્ ઉપ હ્વયેતાપશુર્ એવ ભવન્તિ
યમ્

કામયેત પશુમાન્ત્ સ્યાદ્ ઇતિ પ્રતીચીમ્ તસ્યેડામ્ ઉપ હ્વયેત પશુમાન્ એવ ભવતિ । બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ
સ ત્વા ઇડાં ઉપ હ્વયેત ય ઇડાં ઉપહૂયાત્માનમ્ ઇડાયામ્ ઉપહ્વયેતેતિ । સા નઃ પ્રિયા સુપ્રતૂર્તિર્ મઘોનીત્ય્ આહેડામ્ એવોપહૂયાત્માનમ્ ઇડાયામ્ ઉપ હ્વયતે । વ્યસ્તમ્ ઇવ વા એતદ્ યજ્ઞસ્ય યદ્ ઇડા સામિ પ્રાશ્નન્તિ

સામિ માર્જયન્ત એતત્ પ્રતિ વા અસુરાણાં યજ્ઞો વ્યચ્છિદ્યત
બ્રહ્મણા દેવાઃ સમ્ અદધુર્ । બૃહસ્પતિસ્ તનુતામ્ ઇમં ન ઇત્ય્ આહ બ્રહ્મ વૈ દેવાનામ્ બૃહસ્પતિર્ બ્રહ્મણૈવ યજ્ઞꣳ સં દધાતિ । વિચ્છિન્નં યજ્ઞꣳ સમ્ ઇમં દધાત્વ્ ઇત્ય્ આહ
સંતત્યૈ । વિશ્વે દેવા ઇહ માદયન્તામ્ ઇત્ય્ આહ સંતત્યૈવ યજ્ઞં દેવેભ્યો ઽનુ દિશતિ । યાં વૈ

યજ્ઞે દક્ષિણાં દદાતિ તામ્ અસ્ય પશવો ઽનુ સં ક્રામન્તિ
સ એષ ઈજાનો ઽપશુર્ ભાવુકો યજમાનેન ખલુ વૈ તત્ કાર્યમ્ ઇત્ય્ આહુર્ યથા દેવત્રા દત્તં કુર્વીતાઽઽત્મન્ પશૂન્ રમયેતેતિ । બ્રધ્ન પિન્વસ્વેત્ય્ આહ
યજ્ઞો વૈ બ્રધ્નો યજ્ઞમ્ એવ તન્ મહયત્ય્ અથો દેવત્રૈવ દત્તં કુરુત આત્મન્ પશૂન્ રમયતે । દદતો મે મા ક્ષાયીત્ય્ આહાક્ષિતિમ્ એવોપૈતિ । કુર્વતો મે મોપ દસદ્ ઇત્ય્ આહ
ભૂમાનમ્ એવોપૈતિ ॥
1.7.2 અનુવાક 2 ઇડાપ્રશંસા

સꣳશ્રવા હ સૌવર્ચનસસ્ તુમિંજમ્ ઔપોદિતિમ્ ઉવાચ
યત્ સત્ત્રિણાꣳ હોતાભૂઃ કામ્ ઇડામ્ ઉપાહ્વથા ઇતિ
તામ્ ઉપાહ્વ ઇતિ હોવાચ યા પ્રાણેન દેવાન્ દધાર વ્યાનેન મનુષ્યાન્ અપાનેન પિતૄન્ ઇતિ
છિનત્તિ સા ન છિનત્તી3 ઇતિ
છિનત્તીતિ હોવાચ
શરીરં વા અસ્યૈ તદ્ ઉપાહ્વથા ઇતિ હોવાચ
ગૌર્ વૈ

અસ્યૈ શરીરમ્ ।
ગાં વાવ તૌ તત્ પર્ય્ અવદતામ્
યા યજ્ઞે દીયતે સા પ્રાણેન દેવાન્ દાધાર યયા મનુષ્યા જીવન્તિ સા વ્યાનેન મનુષ્યાન્ યામ્ પિતૃભ્યો ઘ્નન્તિ સાઽપાનેન પિતૄન્
ય એવં વેદ પશુમાન્ ભવતિ ।
અથ વૈ તામ્ ઉપાહ્વ ઇતિ હોવાચ યા પ્રજાઃ પ્રભવન્તીઃ પ્રત્ય્ આભવતીતિ ।
અન્નં વા અસ્યૈ તત્

ઉપાહ્વથા ઇતિ હોવાચ ।
ઓષધયો વા અસ્યા અન્નમ્
ઓષધયો વૈ પ્રજાઃ પ્રભવન્તીઃ પ્રત્ય્ આ ભવન્તિ
ય એવં વેદાન્નાદો ભવતિ ।
અથ વૈ તામ્ ઉપાહ્વ ઇતિ હોવાચ યા પ્રજાઃ પરાભવન્તીર્ અનુગૃહ્ણાતિ પ્રત્ય્ આભવન્તીર્ ગૃહ્ણાતીતિ
પ્રતિષ્ઠાં વા અસ્યૈ તદ્ ઉપાહ્વથા ઇતિ હોવાચ ।
ઇયં વા અસ્યૈ પ્રતિષ્ઠા

ઇયં વૈ પ્રજાઃ પરાભવન્તીર્ અનુ ગૃહ્ણાતિ પ્રત્ય્ આભવન્તીર્ ગૃહ્ણાતિ
ય એવં વેદ પ્રત્ય્ એવ તિષ્ઠતિ ।
અથ વૈ તામ્ ઉપાહ્વ ઇતિ હોવાચ યસ્યૈ નિક્રમણે ઘૃતમ્ પ્રજાઃ સંજીવન્તીઃ પિબન્તીતિ
છિનત્તિ સા ન છિનત્તી3 ઇતિ
ન છિનત્તીતિ હોવાચ પ્ર તુ જનયતીતિ ।
એષ વા ઇડામ્ ઉપાહ્વથા ઇતિ હોવાચ
વૃષ્ટિર્ વા ઇડા
વૃષ્ટ્યૈ વૈ નિક્રમણે ઘૃતમ્ પ્રજાઃ સંજીવન્તીઃ પિબન્તિ
ય એવં વેદ પ્રૈવ જાયતે ઽન્નાદો ભવતિ ॥
1.7.3 અનુવાક

અન્વાહાર્યઃ

પરોઽક્ષં વા અન્યે દેવા ઇજ્યન્તે પ્રત્યક્ષમ્ અન્યે
યદ્ યજતે ય એવ દેવાઃ પરોઽક્ષમ્ ઇજ્યન્તે તાન્ એવ તદ્ યજતિ
યદ્ અન્વાહાર્યમ્ આહરત્ય્ એતે વૈ દેવાઃ પ્રત્યક્ષં યદ્ બ્રાહ્મણાસ્ તાન્ એવ તેન પ્રીણાતિ ।
અથો દક્ષિણૈવાસ્યૈષા ।
અથો યજ્ઞસ્યૈવ છિદ્રમ્ અપિ દધાતિ
યદ્ વૈ યજ્ઞસ્ય ક્રૂરં યદ્ વિલિષ્ટં તદ્ અન્વાહાર્યેણ

અન્વાહરતિ
તદ્ અન્વાહાર્યસ્યાન્વાહાર્યત્વમ્ ।
દેવદૂતા વા એતે યદ્ ઋત્વિજઃ ।
યદ્ અન્વાહાર્યમ્ આહરતિ દેવદૂતાન્ એવ પ્રીણાતિ
પ્રજાપતિર્ દેવેભ્યો યજ્ઞાન્ વ્યાદિશત્
સ રિરિચાનો ઽમન્યત
સ એતમ્ અન્વાહાર્યમ્ અભક્તમ્ અપશ્યત્
તમ્ આત્મન્ન્ અધત્ત
સ વા એષ પ્રાજાપત્યો યદ્ અન્વાહાર્યઃ ।
યસ્યૈવંવિદુષો ઽન્વાહાર્ય આહ્રિયતે સાક્ષાદ્ એવ પ્રજાપતિમ્ ઋધ્નોતિ ।
અપરિમિતો નિરુપ્યઃ ।
અપરિમિતઃ પ્રજાપતિઃ ।
પ્રજાપતેઃ

આપ્ત્યૈ
દેવા વૈ યદ્ યજ્ઞે ઽકુર્વત તદ્ અસુરા અકુર્વત
તે દેવા એતમ્ પ્રાજાપત્યમ્ અન્વાહાર્યમ્ અપશ્યન્
તમ્ અન્વાહરન્ત
તતો દેવા અભવન્ પરાસુરાઃ ।
યસ્યૈવં વિદુષો ઽન્વાહાર્ય આહ્રિયતે ભવત્ય્ આત્મના પરાસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ
યજ્ઞેન વા ઇષ્ટી પક્વેન પૂર્તી
યસ્યૈવં વિદુષો ઽન્વાહાર્ય આહ્રિયતે સ ત્વ્ એવેષ્ટાપૂર્તી
પ્રજાપતેર્ ભાગો ઽસિ

ઇત્ય્ આહ
પ્રજાપતિમ્ એવ ભાગધેયેન સમ્ અર્ધયતિ ।
ઊર્જસ્વાન્ પયસ્વાન્ ઇત્ય્ આહ ।
ઊર્જમ્ એવાસ્મિન્ પયો દધાતિ
પ્રાણાપાનૌ મે પાહિ સમાનવ્યાનૌ મે પાહીત્ય્ આહ ।
આશિષમ્ એવૈતામ્ આ શાસ્તે ।
અક્ષિતો ઽસ્ય્ અક્ષિત્યૈ ત્વા મા મે ક્ષેષ્ઠા અમુત્રામુષ્મિઁ લોક ઇત્ય્ આહ
ક્ષીયતે વા અમુષ્મિઁ લોકે ઽન્નમ્
ઇતઃપ્રદાનꣳ હ્ય્ અમુષ્મિઁ લોકે પ્રજા ઉપજીવન્તિ
યદ્ એવમ્ અભિમૃશત્ય્ અક્ષિતિમ્ એવૈનદ્ ગમયતિ નાસ્યામુષ્મિઁ લોકે ઽન્નં ક્ષીયતે ॥
1.7.4 અનુવાક

શેષાહુત્યનુમન્ત્રણમ્

બર્હિષો ઽહં દેવયજ્યયા પ્રજાવાન્ ભૂયાસમ્ ઇત્ય્ આહ
બર્હિષા વૈ પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત
તેનૈવ પ્રજાઃ સૃજતે
નરાશꣳસસ્યાહં દેવયજ્યયા પશુમાન્ ભૂયાસમ્ ઇત્ય્ આહ
નરાશꣳસેન વૈ પ્રજાપતિઃ પશૂન્ અસૃજત
તેનૈવ પશૂન્ત્ સૃજતે ।
અગ્નેઃ સ્વિષ્ટકૃતો ઽહં દેવયજ્યયાયુષ્માન્ યજ્ઞેન પ્રતિષ્ઠાં ગમેયમ્ ઇત્ય્ આહ ।
આયુર્ એવાત્મન્ ધત્તે પ્રતિ યજ્ઞેન તિષ્ઠતિ
દર્શપૂર્ણમાસયોઃ

વૈ દેવા ઉજ્જિતિમ્ અનૂદજયન્ દર્શપૂર્ણમાસાભ્યામ્ અસુરાન્ અપાનુદન્ત ।
અગ્નેર્ અહમ્ ઉજ્જિતિમ્ અનૂજ્ જેષમ્ ઇત્ય્ આહ
દર્શપૂર્ણમાસયોર્ એવ દેવતાનાં યજમાન ઉજ્જિતિમ્ અનૂજ્ જયતિ દર્શપૂર્ણમાસાભ્યામ્ ભ્રાતૃવ્યાન્ અપ નુદતે
વાજવતીભ્યાં વ્ય્ ઊહતિ ।
અન્નં વૈ વાજઃ ।
અન્નમ્ એવાવ રુન્દ્ધે
દ્વાભ્યામ્ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ
યો વૈ યજ્ઞસ્ય દ્વૌ દોહૌ વિદ્વાન્ યજત ઉભયતઃ

એવ યજ્ઞં દુહે પુરસ્તા ચ્ચોપરિષ્ટાચ્ ચૈષ વા અન્યો યજ્ઞસ્ય દોહ ઇડાયામ્ અન્યઃ ।
યર્હિ હોતા યજમાનસ્ય નામ ગૃહ્ણીયાત્ તર્હિ બ્રૂયાત્ ।
એમા અગ્મન્ન્ આશિષો દોહકામા ઇતિ
સꣳસ્તુતા એવ દેવતા દુહે ।
અથો ઉભયત એવ યજ્ઞં દુહે પુરસ્તાચ્ ચોપરિષ્ટાચ્ ચ
રોહિતેન ત્વાગ્નિર્ દેવતાં ગમયત્વ્ ઇત્ય્ આહ ।
એતે વૈ દેવાશ્વાઃ

યજમાનઃપ્રસ્તરઃ ।
યદ્ એતૈઃ પ્રસ્તરમ્ પ્રહરતિ દેવાશ્વૈર્ એવ યજમાનꣳ સુવર્ગં લોકં ગમયતિ
વિ તે મુઞ્ચામિ રશના વિ રશ્મીન્ ઇત્ય્ આહ ।
એષ વા અગ્નેર્ વિમોકસ્
તેનૈવૈનં વિ મુઞ્ચતિ
વિષ્ણોઃ શમ્યોર્ અહં દેવયજ્યયા યજ્ઞેન પ્રતિષ્ઠાં ગમેયમ્ ઇત્ય્ આહ
યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુર્ યજ્ઞ એવાન્તતઃ પ્રતિ તિષ્ઠતિ
સોમસ્યાહં દેવયજ્યયા સુરેતાઃ

રેતો ધિષીયેત્ય્ આહ
સોમો વૈ રેતોધાસ્ તેનૈવ રેત આત્મન્ ધત્તે
ત્વષ્ટુર્ અહં દેવયજ્યયા પશૂનાꣳ રૂપમ્ પુષેયમ્ ઇત્ય્ આહ
ત્વષ્ટા વૈ પશૂનામ્ મિથુનાનાꣳ રૂપકૃત્
તેનૈવ પશૂનાꣳ રૂપમ્ આત્મન્ ધત્તે
દેવાનામ્ પત્નીર્ અગ્નિર્ ગૃહપતિર્ યજ્ઞસ્ય મિથુનં તયોર્ અહં દેવયજ્યયા મિથુનેન પ્ર ભૂયાસમ્ ઇત્ય્ આહ ।
એતસ્માદ્ વૈ મિથુનાત્ પ્રજાપતિર્ મિથુનેન

પ્રાજાયત
તસ્માદ્ એવ યજમાનો મિથુનેન પ્ર જાયતે
વેદો ઽસિ વિત્તિર્ અસિ વિદેયેત્ય્ આહ
વેદેન વૈ દેવા અસુરાણાં વિત્તં વેદ્યમ્ અવિન્દન્ત
તદ્ વેદસ્ય વેદત્વમ્ ।
યદ્યદ્ ભ્રાતૃવ્યસ્યાભિધ્યાયેત્ તસ્ય નામ ગૃહ્ણીયાત્
તદ્ એવાસ્ય સર્વં વૃઙ્ક્તે
ઘૃતવન્તં કુલાયિનꣳ રાયસ્ પોષꣳ સહસ્રિણં વેદો દદાતુ વાજિનમ્ ઇત્ય્ આહ
પ્ર સહસ્રમ્ પશૂન્ આપ્નોતિ ।
આસ્ય પ્રજાયાં વાજી જાયતે ય એવં વેદ ॥
1.7.5 અનુવાક

આપ્યાયનાદિ મન્ત્રાઃ

ધ્રુવાં વૈ રિચ્યમાનાં યજ્ઞો ઽનુ રિચ્યતે યજ્ઞં યજમાનો યજમાનમ્ પ્રજાઃ ।
ધ્રુવામ્ આપ્યાયમાનાં યજ્ઞો ઽન્વ્ આ પ્યાયતે યજ્ઞં યજમાનો યજમાનમ્ પ્રજાઃ ।
આ પ્યાયતાં ધ્રુવા ઘૃતેનેત્ય્ આહ
ધ્રુવામ્ એવા પ્યાયયતિ
તામ્ આપ્યાયમાનાં યજ્ઞો ઽન્વ્ આ પ્યાયતે યજ્ઞં યજમાનો યજમાનમ્ પ્રજાઃ
પ્રજાપતેર્ વિભાન્ નામ લોકસ્ તસ્મિꣳસ્ ત્વા દધામિ સહ યજમાનેનેતિ

આહ ।
અયં વૈ પ્રજાપતેર્ વિભાન્ નામ લોકસ્
તસ્મિન્ન્ એવૈનં દધાતિ સહ યજમાનેન
રિચ્યત ઇવ વા એતદ્ યદ્ યજતે
યદ્ યજમાનભાગમ્ પ્રાશ્નાત્ય્ આત્માનમ્ એવ પ્રીણાતિ ।
એતાવાન્ વૈ યજ્ઞો યાવાન્ યજમાનભાગઃ ।
યજ્ઞો યજમાનઃ ।
યદ્ યજમાન ભાગમ્ પ્રાશ્નાતિ યજ્ઞ એવ યજ્ઞમ્ પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ ।
એતદ્ વૈ સૂયવસꣳ સોદકં યદ્ બર્હિશ્ ચાપશ્ ચ ।
એતત્

યજમાનસ્યાયતનં યદ્ વેદિઃ ।
યદ્ પૂર્ણપાત્રમ્ અન્તર્વેદિ નિનયતિ સ્વ એવાયતને સૂયવસꣳ સોદકં કુરુતે
સદ્ અસિ સન્ મે ભૂયા ઇત્ય્ આહ ।
આપો વૈ યજ્ઞઃ ।
આપો ઽમૃતમ્ ।
યજ્ઞમ્ એવામૃતમ્ આત્મન્ ધત્તે
સર્વાણિ વૈ ભૂતાનિ વ્રતમ્ ઉપયન્તમ્ અનૂપ યન્તિ
પ્રાચ્યાં દિશિ દેવા ઋત્વિજો માર્જયન્તામ્ ઇત્ય્ આહ ।
એષ વૈ દર્શપૂર્ણમાસયોર્ અવભૃથઃ

યાન્ય્ એવૈનમ્ ભૂતાનિ વ્રતમ્ ઉપયન્તમ્ અનૂપયન્તિ તૈર્ એવ સહાવભૃથમ્ અવૈતિ
વિષ્ણુમુખા વૈ દેવાશ્ છન્દોભિર્ ઇમાઁલ્લોકાન્ અનપજય્યમ્ અભ્ય્ અજયન્
યદ્ વિષ્ણુક્રમાન્ ક્રમતે વિષ્ણુર્ એવ ભૂત્વા યજમાનઃ ।
છન્દોભિર્ ઇમાઁલ્લોકાન્ અનપજય્યમ્ અભિ જયતિ
વિષ્ણોઃ ક્રમો ઽસ્ય્ અભિમાતિહેત્ય્ આહ
ગાયત્રી વૈ પૃથિવી ત્રૈષ્ટુભમ્ અન્તરિક્ષં જાગતી દ્યૌર્ આનુષ્ટુભીર્ દિશઃ ।
છન્દોભિર્ એવેમાઁલ્લોકાન્ યથાપૂર્વમ્ અભિ જયતિ ॥
1.7.6 અનુવાક

ઉપસ્થાનાદિ મન્ત્રાઃ

અગન્મ સુવઃ સુવર્ અગન્મેત્ય્ આહ સુવર્ગમ્ એવ લોકમ્ એતિ
સંદૃશસ્ તે મા છિત્સિ યત્ તે તપસ્ તસ્મૈ તે માઽઽ વૃક્ષીત્યાહ
યથાયજુર્ એવૈતત્
સુભૂર્ અસિ શ્રેષ્ઠો રશ્મીનામ્ આયુર્ધા અસ્ય્ આયુર્ મે ધેહીત્ય્ આહ ।
આશિષમ્ એવૈતામ્ આ શાસ્તે પ્ર વા એષો ઽસ્માલ્ લોકાચ્ ચ્યવતે યઃ

વિષ્ણુક્રમાન્ ક્રમતે સુવર્ગાય હિ લોકાય વિષ્ણુક્રમાઃ ક્રમ્યન્તે
બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ
સ ત્વૈ વિષ્ણુક્રમાન્ ક્રમેત ય ઇમાઁલ્લોકાન્ ભ્રાતૃવ્યસ્ય સંવિદ્ય પુનર્ ઇમં લોકમ્ પ્રત્યવરોહેદ્ ઇતિ ।
એષ વા અસ્ય લોકસ્ય પ્રત્યવરોહો યદ્ આહ ।
ઇદમ્ અહમ્ અમુમ્ ભ્રાતૃવ્યમ્ આભ્યો દિગ્ભ્યો ઽસ્યૈ દિવ ઇતિ ।
ઇમાન્ એવ લોકાન્ ભ્રાતૃવ્યસ્ય સંવિદ્ય પુનર્ ઇમં લોકમ્ પ્રત્યવરોહતિ
સમ્

જ્યોતિષાભૂવમ્ ઇત્ય્ આહ ।
અસ્મિન્ન્ એવ લોકે પ્રતિ તિષ્ઠતિ ।
ઐન્દ્રીમ્ આવૃતમ્ અન્વાવર્ત ઇત્ય્ આહ ।
અસૌ વા આદિત્ય ઇન્દ્રસ્ તસ્યૈવાવૃતમ્ અનુ પર્યાવર્તતે
દક્ષિણા પર્યાવર્તતે સ્વમ્ એવ વીર્યમ્ અનુ પર્યાવર્તતે તસ્માદ્ દક્ષિનો ઽર્ધ આત્મનો વીર્યાવત્તરો ઽથો આદિત્યસ્યૈવાવૃતમ્ અનુ પર્યાવર્તતે
સમ્ અહમ્ પ્રજયા સમ્ મયા પ્રજેત્ય્ આહ ।
આશિષમ્

એવૈતામ્ આ શાસ્તે
સમિદ્ધો અગ્ને મે દીદિહિ સમેદ્ધા તે અગ્ને દીદ્યાસમ્ ઇત્ય્ આહ
યથાયજુર્ એવૈતત્ ।
વસુમાન્ યજ્ઞો વસીયાન્ ભૂયાસમ્ ઇત્ય્ આહ ।
આશિષમ્ એવૈતામ્ આ શાસ્તે
બહુ વૈ ગાર્હપત્યસ્યાન્તે મિશ્રમ્ ઇવ ચર્યત આગ્નિપાવમાનીભ્યામ્ ગાર્હપત્યમ્ ઉપ તિષ્ઠતે પુનાત્ય્ એવાગ્નિમ્ પુનીત આત્માનં દ્વાભ્યામ્ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ।
અગ્ને ગૃહપત ઇત્ય્ આહ

યથાયજુર્ એવૈતચ્ છતꣳ હિમા ઇત્ય્ આહ શતં ત્વા હેમન્તાન્ ઇન્ધિષીયેતિ વાવૈતદ્ આહ
પુત્રસ્ય નામ ગૃહ્ણાત્ય્ અન્નાદમ્ એવૈનં કરોતિ
તામ્ આશિષમ્ આ શાસે તન્તવે જ્યોતિષ્મતીમ્ ઇતિ બ્રૂયાદ્ યસ્ય પુત્રો ઽજાતઃ સ્યાત્ તેજસ્વ્ય્ એવાસ્ય બ્રહ્મવર્ચસી પુત્રો જાયતે
તામ્ આશિષમ્ આ શાસે ઽમુષ્મૈ જ્યોતિષ્મતીમ્ ઇતિ બ્રૂયાદ્ યસ્ય પુત્રઃ

જાતઃ સ્યાત્ તેજ એવાસ્મિન્ બ્રહ્મવર્ચસં દધાતિ ।
યો વૈ યજ્ઞમ્ પ્રયુજ્ય ન વિમુઞ્ચત્ય્ અપ્રતિષ્ઠાનો વૈ સ ભવતિ
કસ્ ત્વા યુનક્તિ સ ત્વા વિ મુઞ્ચત્વિત્યાહ પ્રજાપતિર્ વૈ કઃ પ્રજાપતિનૈવૈનં યુનક્તિ પ્રજાપતિના વિ મુઞ્ચતિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ।
ઈશ્વરં વૈ વ્રતમ્ અવિસૃષ્ટમ્ પ્રદહો ઽગ્ને વ્રતપતે વ્રતમ્ અચારિષમ્ ઇત્ય્ આહ વ્રતમ્ એવ

વિ સૃજતે શાન્ત્યા અપ્રદાહાય
પરાઙ્ વાવ યજ્ઞ એતિ ન નિ વર્તતે પુનર્ યો વૈ યજ્ઞસ્ય પુનરાલમ્ભં વિદ્વાન્ યજતે તમ્ અભિ નિ વર્તતે
યજ્ઞો બભૂવ સ આ બભૂવેત્ય્ આહૈષ વૈ યજ્ઞસ્ય પુનરાલમ્ભસ્ તેનૈવૈનમ્ પુનર્ આ લભતે ।
અનવરુદ્ધા વા એતસ્ય વિરાડ્ ય આહિતાગ્નિઃ સન્ન્ અસભઃ
પશવઃ ખલુ વૈ બ્રાહ્મણસ્ય સભા ।
ઇષ્ટ્વા પ્રાઙ્ ઉત્ક્રમ્ય બ્રૂયાદ્ ગોમાꣳ અગ્ને ઽવિમાꣳ અશ્વી યજ્ઞ ઇત્ય્ અવ સભાꣳ રુન્દ્ધે પ્ર સહસ્રમ્ પશૂન્ આપ્નોત્ય્ આઽસ્ય પ્રજાયાં વાજી જાયતે ॥
1.7.7 અનુવાક

વાજપેયે રથવિષયકાઃ મન્ત્રાઃ

દેવ સવિતઃ પ્ર સુવ યજ્ઞમ્ પ્ર સુવ યજ્ઞપતિમ્ ભગાય દિવ્યો ગન્ધર્વઃ કેતપૂઃ કેતં નઃ પુનાતુ વાચસ્ પતિર્ વાચમ્ અદ્ય સ્વદાતિ નઃ ।
ઇન્દ્રસ્ય વજ્રો ઽસિ વાર્ત્રઘ્નસ્ ત્વયાઽયં વૃત્રં વધ્યાત્ ।
વાજસ્ય નુ પ્રસવે માતરમ્ મહીમ્ અદિતિં નામ વચસા કરામહે । યસ્યામ્ ઇદં વિશ્વમ્ ભુવનમ્ આવિવેશ તસ્યાં નો દેવઃ સવિતા ધર્મ સાવિષત્ ।
અપ્સુ

અન્તર્ અમૃતમ્ અપ્સુ ભેષજમ્ અપામ્ ઉત પ્રશસ્તિષ્વ્ અશ્વા ભવથ વાજિનઃ ॥
વાયુર્ વા ત્વા મનુર્ વા ત્વા ગન્ધર્વાઃ સપ્તવિꣳશતિઃ । તે અગ્રે અશ્વમ્ આયુઞ્જન્ તે અસ્મિઞ્ જવમ્ આદધુઃ ॥
અપાં નપાદ્ આશુહેમન્ ય ઊર્મિઃ કકુદ્માન્ પ્રતૂર્તિર્ વાજસાતમસ્ તેનાયં વાજꣳ સેત્ ।
વિષ્ણોઃ ક્રમો ઽસિ વિષ્ણોઃ ક્રાન્તમ્ અસિ વિષ્ણોર્ વિક્રાન્તમ્ અસિ ।
અઙ્કૌ ન્યઙ્કાવ્ અભિતો રથં યૌ ધ્વાન્તં વાતાગ્રમ્ અનુ સંચરન્તૌ । દૂરેહેતિર્ ઇન્દ્રિયાવાન્ પતત્રી તે નો ઽગ્નયઃ પપ્રયઃ પારયન્તુ ॥
1.7.8 અનુવાક

રથધાવનમન્ત્રાઃ

દેવસ્યાહꣳ સવિતુઃ પ્રસવે બૃહસ્પતિના વાજજિતા વાજં જેષમ્ ।
દેવસ્યાહꣳ સવિતુઃ પ્રસવે બૃહસ્પતિના વાજજિતા વર્ષિષ્ઠં નાકꣳ રુહેયમ્
ઇન્દ્રાય વાચં વદતેન્દ્રં વાજં જાપયતેન્દ્રો વાજમ્ અજયિત્ ।
અશ્વાજનિ વાજિનિ વાજેષુ વાજિનીવત્ય્ અશ્વાન્ત્ સમત્સુ વાજય ।
અર્વાસિ સપ્તિર્ અસિ વાજ્ય્ અસિ
વાજિનો વાજં ધાવત મરુતામ્ પ્રસવે જયત વિ યોજના મિમીધ્વમ્ અધ્વન સ્કભ્નીત

કાષ્ઠાં ગચ્છત
વાજેવાજે ઽવત વાજિનો નો ધનેષુ વિપ્રા અમૃતા ઋતજ્ઞાઃ । અસ્ય મધ્વઃ પિબત માદયધ્વં તૃપ્તા યાત પથિભિર્ દેવયાનૈઃ ॥
તે નો અર્વન્તો હવનશ્રુતો હવં વિશ્વે શૃણ્વન્તુ વાજિનઃ ।
મિતદ્રવઃ સહસ્રસા મેધસાતા સનિષ્યવઃ । મહો યે રન્તꣳ સમિથેષુ જભ્રિરે શં નો ભવન્તુ વાજિનો હવેષુ
દેવતાતા મિતદ્રવઃ સ્વર્કાઃ । જમ્ભયન્તો ઽહિં વૃકꣳ રક્ષાꣳસિ સનેમ્ય્ અસ્મદ્ યુયવન્

અમીવાઃ ॥
એષ સ્ય વાજી ક્ષિપણિં તુરણ્યતિ ગ્રીવાયામ્ બદ્ધો અપિકક્ષ આસનિ । ક્રતું દધિક્રા અનુ સંતવીત્વત્ પથામ્ અઙ્કાꣳસ્ય્ અન્વ્ આપનીફણત્ ॥
ઉત સ્માસ્ય દ્રવતસ્ તુરણ્યતઃ પર્ણં ન વેર્ અનુ વાતિ પ્રગર્ધિનઃ । શ્યેનસ્યેવ ધ્રજતો અઙ્કસમ્ પરિ દધિક્રાવ્ણઃ સહોર્જા તરિત્રતઃ ॥
આ મા વાજસ્ય પ્રસવો જગમ્યાદ્ આ દ્યાવાપૃથિવી વિશ્વશમ્ભૂ । આ મા ગન્તામ્ પિતરા

માતરા ચાઽઽ મા સોમો અમૃતત્વાય ગમ્યાત્ ॥
વાજિનો વાજજિતો વાજꣳ સરિષ્યન્તો વાજં જેષ્યન્તો બૃહસ્પતેર્ ભાગમ્ અવ જિઘ્રત ॥
વાજિનો વાજજિતો વાજꣳ સસૃવાꣳસો વાજં જિગિવાꣳસો બૃહસ્પતેર્ ભાગે નિ મૃડ્ઢ્વમ્
ઇયં વઃ સા સત્યા સંધાભૂદ્ યામ્ ઇન્દ્રેણ સમધદ્ધ્વમ્
અજીજિપત વનસ્પતય ઇન્દ્રં વાજં વિ મુચ્યધ્વમ્ ॥
1.7.9 અનુવાક

યૂપારોહણમન્ત્રાઃ

ક્ષત્રસ્યોલ્બમ્ અસિ ક્ષત્રસ્ય યોનિર્ અસિ
જાય એહિ સુવો રોહાવ રોહાવ હિ સુવર્ અહં નાવ્ ઉભયોઃ સુવો રોક્ષ્યામિ
વાજશ્ ચ પ્રસવશ્ ચાપિજશ્ ચ ક્રતુશ્ ચ સુવશ્ ચ મૂર્ધા ચ વ્યશ્નિયશ્ ચાઽઽન્ત્યાયનશ્ ચાન્ત્યશ્ ચ ભૌવનશ્ ચ ભુવનશ્ ચાધિપતિશ્ ચ ।
આયુર્ યજ્ઞેન કલ્પતામ્ પ્રાણો યજ્ઞેન કલ્પતામ્ અપાનઃ

યજ્ઞેન કલ્પતાં વ્યાનો યજ્ઞેન કલ્પતાં ચક્ષુર્ યજ્ઞેન કલ્પતાꣳ શ્રોત્રં યજ્ઞેન કલ્પતામ્ મનો યજ્ઞેન કલ્પતાં વાગ્ યજ્ઞેન કલ્પતામ્ આત્મા યજ્ઞેન કલ્પતાં યજ્ઞો યજ્ઞેન કલ્પતામ્ ।
સુવર્ દેવાꣳ અગન્મામૃતા અભૂમ પ્રજાપતેઃ પ્રજા અભૂમ
સમ્ અહમ્ પ્રજયા સમ્ મયા પ્રજા સમ્ અહꣳ રાયસ્ પોષેણ સમ્ મયા રાયસ્ પોષઃ ।
અન્નાય ત્વાન્નાદ્યાય ત્વા વાજાય ત્વા વાજજિત્યાયૈ ત્વા ।
અમૃતમ્ અસિ પુષ્ટિર્ અસિ પ્રજનનમ્ અસિ ॥
1.7.10 અનુવાક 10 અન્નહોમાઃ

વાજસ્યેમમ્ પ્રસવઃ સુષુવે અગ્રે સોમꣳ રાજાનમ્ ઓષધીષ્વ્ અપ્સુ । તા અસ્મભ્યમ્ મધુમતીર્ ભવન્તુ વયꣳ રાષ્ટ્રે જાગ્રિયામ પુરોહિતાઃ ॥
વાજસ્યેદમ્ પ્રસવ આ બભૂવેમા ચ વિશ્વા ભુવનાનિ સર્વતઃ । સ વિરાજમ્ પર્ય્ એતિ પ્રજાનન્ પ્રજામ્ પુષ્ટિં વર્ધયમાનો અસ્મે ॥
વાજસ્યેમામ્ પ્રસવઃ શિશ્રિયે દિવમ્ ઇમા ચ વિશ્વા ભુવનાનિ સમ્રાટ્ । અદિત્સન્તં દાપયતુ પ્રજાનન્ રયિમ્

ચ નઃ સર્વવીરાં નિ યચ્છતુ ॥
અગ્ને અચ્છા વદેહ નઃ પ્રતિ નઃ સુમના ભવ । પ્ર ણો યચ્છ ભુવસ્ પતે ધનદા અસિ નસ્ ત્વમ્ ॥
પ્ર ણો યચ્છત્વ્ અર્યમા પ્ર ભગઃ પ્ર બૃહસ્પતિઃ । પ્ર દેવાઃ પ્રોત સૂનૃતા પ્ર વાગ્ દેવી દદાતુ નઃ ॥
અર્યમણમ્ બૃહસ્પતિમ્ ઇન્દ્રં દાનાય ચોદય । વાચં વિષ્ણુꣳ સરસ્વતીꣳ સવિતારમ્

ચ વાજિનમ્ ॥
સોમꣳ રાજાનં વરુણમ્ અગ્નિમ્ અન્વારભામહે । આદિત્યાન્ વિષ્ણુꣳ સૂર્યમ્ બ્રહ્માણં ચ બૃહસ્પતિમ્ ।
દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવે ઽશ્વિનોર્ બાહુભ્યામ્ પૂષ્ણો હસ્તાભ્યાꣳ સરસ્વત્યૈ વાચો યન્તુર્ યન્ત્રેણાગ્નેસ્ ત્વા સામ્રાજ્યેનાભિ ષિઞ્ચામીન્દ્રસ્ય બૃહસ્પતેસ્ ત્વા સામ્રાજ્યેનાભિ ષિઞ્ચામિ ॥
1.7.11 અનુવાક

ઉજ્જિતિ મન્ત્રાઃ (તુ. વા.સં. ૯.૩૧ )

અગ્નિર્ એકાક્ષરેણ વાચમ્ ઉદ્ અજયત્ ।
અશ્વિનૌ દ્વ્યક્ષરેણ પ્રાણાપાનાવ્ ઉદ્ અજયતામ્ ।
વિષ્ણુસ્ ત્ર્યક્ષરેણ ત્રીન્ લોકાન્ ઉદ્ અજયત્
સોમશ્ ચતુરક્ષરેણ ચતુષ્પદઃ પશૂન્ ઉદ્ અજયત્
પૂષા પઞ્ચાક્ષરેણ પઙ્ક્તિમ્ ઉદ્ અજયત્ ।
ધાતા ષડક્ષરેણ ષડ્ ઋતૂન્ ઉદ્ અજયત્ ।
મરુતઃ સપ્તાક્ષરેણ સપ્તપદાꣳ શક્વરીમ્ ઉદ્ અજયન્
બૃહસ્પતિર્ અષ્ટાક્ષરેણ ગાયત્રીમ્ ઉદ્ અજયત્ ।
મિત્રો નવાક્ષરેણ ત્રિવૃતꣳ સ્તોમમ્ ઉદ્ અજયત્

વરુણો દશાક્ષરેણ વિરાજમ્ ઉદ્ અજયત્ ।
ઇન્દ્ર એકાદશાક્ષરેણ ત્રિષ્ટુભમ્ ઉદ્ અજયત્ ।
વિશ્વે દેવા દ્વાદશાક્ષરેણ જગતીમ્ ઉદ્ અજયન્
વસવસ્ ત્રયોદશાક્ષરેણ ત્રયોદશꣳ સ્તોમમ્ ઉદ્ અજયન્ ।
રુદ્રાશ્ ચતુર્દશાક્ષરેણ ચતુર્દશꣳ સ્તોમમ્ ઉદ્ અજયન્ ।
આદિત્યાઃ પઞ્ચદશાક્ષરેણ પઞ્ચદશꣳ સ્તોમમ્ ઉદ્ અજયન્
પ્રજાપતિઃ સપ્તદશાક્ષરેણ સપ્તદશꣳ સ્તોમમ્ ઉદ્ અજયત્ ॥
1.7.12 અનુવાક

અતિગ્રાહ્યમન્ત્રાઃ

ઉપયામગૃહીતો ઽસિ નૃષદં ત્વા દ્રુષદમ્ ભુવનસદમ્ ઇન્દ્રાય જુષ્ટં ગૃહ્ણામ્ય્ એષ તે યોનિર્ ઇન્દ્રાય ત્વા ।
ઉપયામગૃહીતો ઽસિ અપ્સુષદં ત્વા ઘૃતસદમ્ વ્યોમસદમ્ ઇન્દ્રાય જુષ્ટં ગૃહ્ણામ્ય્ એષ તે યોનિર્ ઇન્દ્રાય ત્વા ।
ઉપયામગૃહીતો ઽસિ પૃથિવિષદં ત્વાન્તરિક્ષસદમ્ નાકસદમ્ ઇન્દ્રાય જુષ્ટં ગૃહ્ણામ્ય્ એષ તે યોનિર્ ઇન્દ્રાય ત્વા
યે ગ્રહાઃ પઞ્ચજનીના યેષાં તિસ્રઃ પરમજાઃ । દૈવ્યઃ કોશઃ

સમુબ્જિતઃ । તેષાં વિશિપ્રિયાણામ્ ઇષમૂર્જꣳ સમ્ અગ્રભીમ્ એષ તે યોનિર્ ઇન્દ્રાય ત્વા ।
અપાꣳ રસમ્ ઉદ્વયસꣳ સૂર્યરશ્મિꣳ સમાભૃતમ્ । અપાꣳ રસસ્ય યો રસસ્ તં વો ગૃહ્ણામ્ય્ ઉત્તમમ્ એષ તે યોનિર્ ઇન્દ્રાય ત્વા ।
અયા વિષ્ઠા જનયન્ કર્વરાણિ સ હિ ઘૃણિર્ ઉરુર્ વરાય ગાતુઃ । સ પ્રત્યુદૈદ્ ધરુણો મધ્વો અગ્રꣳ સ્વાયાં યત્ તનુવાં તનૂમ્ ઐરયત ।
ઉપયામગૃહીતો ઽસિ પ્રજાપતયે ત્વા જુષ્ટં ગૃહ્ણામ્ય્ એષ તે યોનિઃ પ્રજાપતયે ત્વા ॥
1.7.13 અનુવાક

કામ્યેષ્ટિયાજ્યાપુરોનુવાક્યાઃ

અન્વ્ અહ માસા અન્વ્ ઇદ્ વનાન્ય્ અન્વ્ ઓષધીર્ અનુ પર્વતાસઃ । અન્વ્ ઇન્દ્રꣳ રોદસી વાવશાને અન્વ્ આપો આજિહત જાયમાનમ્ ॥
અનુ તે દાયિ મહ ઇન્દ્રિયાય સત્રા તે વિશ્વમ્ અનુ વૃત્રહત્યે । અનુ ક્ષત્રમ્ અનુ સહો યજત્રેન્દ્ર દેવેભિર્ અનુ તે નૃષહ્યે ।
ઇન્દ્રાણીમ્ આસુ નારિષુ સુપત્નીમ્ અહમ્ અશ્રવમ્ । ન હ્ય્ અસ્યા અપરં ચન જરસા

મરતે પતિઃ ॥
નાહમ્ ઇન્દ્રાણિ રારણ સખ્યુર્ વૃષાકપેર્ ઋતે । યસ્યેદમ્ અપ્યꣳ હવિઃ પ્રિયં દેવેષુ ગચ્છતિ ॥
યો જાત એવ પ્રથમો મનસ્વાન્ દેવો દેવાન્ ક્રતુના પર્યભૂષત્ । યસ્ય શુષ્માદ્ રોદસી અભ્યસેતામ્ નૃમ્ણસ્ય મહ્ના સ જનાસ ઇન્દ્રઃ ॥
આ તે મહ ઇન્દ્રોત્ય્ ઉગ્ર સમન્યવો યત્ સમરન્ત સેનાઃ । પતાતિ દિદ્દ્યુન્ નર્યસ્ય બાહુવોર્ મા તે

મનો વિષ્વદ્રિયગ્ વિ ચારીત્ ॥
મા નો મર્ધીર્ આ ભરા દદ્ધિ તન્ નઃ પ્ર દાશુષે દાતવે ભૂરિ યત્ તે । નવ્યે દેષ્ણે શસ્તે અસ્મિન્ ત ઉક્થે પ્ર બ્રવામ વયમ્ ઇન્દ્ર સ્તુવન્તઃ ॥
આ તૂ ભર માકિર્ એતત્ પરિ ષ્ઠાદ્ વિદ્મા હિ ત્વા વસુપતિં વસૂનામ્ । ઇન્દ્ર યત્ તે માહિનં દત્ત્રમ્ અસ્ત્ય્ અસ્મભ્યં તદ્ધર્યશ્વ

પ્ર યન્ધિ ॥
પ્રદાતારꣳ હવામહ ઇન્દ્રમ્ આ હવિષા વયમ્ । ઉભા હિ હસ્તા વસુના પૃણસ્વાઽઽ પ્ર યચ્છ દક્ષિણાદ્ ઓત સવ્યાત્ ॥
પ્રદાતા વજ્રી વૃષભસ્ તુરાષાટ્ છુષ્મી રાજા વૃત્રહા સોમપાવા । અસ્મિન્ યજ્ઞે બર્હિષ્ય્ આ નિષદ્યાથા ભવ યજમાનાય શં યોઃ ॥
ઇન્દ્રઃ સુત્રામા સ્વવાꣳ અવોભિઃ સુમૃડીકો ભવતુ વિશ્વવેદાઃ । બાધતાં દ્વેષો અભયં કૃણોતુ સુવીર્યસ્ય

પતયઃ સ્યામ ॥
તસ્ય વયꣳ સુમતૌ યજ્ઞિયસ્યાપિ ભદ્રે સૌમનસે સ્યામ । સ સુત્રામા સ્વવાꣳ ઇન્દ્રો અસ્મે આરાચ્ ચિદ્ દ્વેષઃ સનુતર્ યુયોતુ ॥
રેવતીર્ નઃ સધમાદ ઇન્દ્રે સન્તુ તુવિવાજાઃ । ક્ષુમન્તો યાભિર્ મદેમ ॥
પ્રો ષ્વ્ અસ્મૈ પુરોરથમ્ ઇન્દ્રાય શૂષમ્ અર્ચત । અભીકે ચિદ્ ઉ લોકકૃત્ સંગે સમત્સુ વૃત્રહા । અસ્માકમ્ બોધિ ચોદિતા નભન્તામ્ અન્યકેષામ્ । જ્યાકા અધિ ધન્વસુ ॥