તૈત્તિરીયસંહિતા · અધ્યાય 1.6

1.6 પ્રપાઠક: 6 ઐષ્ટિક યાજમાનમન્ત્રાઃ તદ્બ્રાહ્મણાનિ ચ॥
1.6.1 અનુવાક 1 આજ્યગ્રહણાનુમન્ત્રણ મન્ત્રાઃ
1 સં ત્વા સિઞ્ચામિ યજુષા પ્રજામ્ આયુર્ ધનં ચ । બૃહસ્પતિપ્રસૂતો યજમાન ઇહ મા રિષત્ ॥ આજ્યમ્ અસિ સત્યમ્ અસિ સત્યસ્યાધ્યક્ષમ્ અસિ હવિર્ અસિ વૈશ્વાનરં વૈશ્વદેવમ્ ઉત્પૂતશુષ્મꣳ સત્યૌજાઃ સહો ઽસિ સહમાનમ્ અસિ સહસ્વારાતીઃ સહસ્વારાતીયતઃ સહસ્વ પૃતનાઃ સહસ્વ પૃતન્યતઃ સહસ્રવીર્યમ્ અસિ તન્ મા જિન્વાજ્યસ્યાજ્યમ્ અસિ સત્યસ્ય સત્યમ્ અસિ સત્યાયુઃ
2 અસિ સત્યશુષ્મમ્ અસિ સત્યેન ત્વાઽભિ ઘારયામિ તસ્ય તે ભક્ષીય પઞ્ચાનાં ત્વા વાતાનાં યન્ત્રાય ધર્ત્રાય ગૃહ્ણામિ પઞ્ચાનાં ત્વર્તૂનાં યન્ત્રાય ધર્ત્રાય ગૃહ્ણામિ પઞ્ચાનાં ત્વા દિશાꣳ યન્ત્રાય ધર્ત્રાય ગૃહ્ણામિ પઞ્ચાનાં ત્વા પઞ્ચજનાનાં યન્ત્રાય ધર્ત્રાય ગૃહ્ણામિ ચરોસ્ ત્વા પઞ્ચબિલસ્ય યન્ત્રાય ધર્ત્રાય ગૃહ્ણામિ બ્રહ્મણસ્ ત્વા તેજસે યન્ત્રાય ધર્ત્રાય ગૃહ્ણામિ ક્ષત્રસ્ય ત્વૌજસે યન્ત્રાય
3 ધર્ત્રાય ગૃહ્ણામિ વિશે ત્વા યન્ત્રાય ધર્ત્રાય ગૃહ્ણામિ સુવીર્યાય ત્વા ગૃહ્ણામિ સુપ્રજાસ્ત્વાય ત્વા ગૃહ્ણામિ રાયસ્ પોષાય ત્વા ગૃહ્ણામિ બ્રહ્મવર્ચસાય ત્વા ગૃહ્ણામિ ભૂર્ અસ્માકꣳ હવિર્ દેવાનામ્ આશિષો યજમાનસ્ય દેવાનાં ત્વા દેવતાભ્યો ગૃહ્ણામિ કામાય ત્વા ગૃહ્ણામિ ॥
1.6.2 અનુવાક 2 હવિર્હોમાનુમન્ત્રણ મન્ત્રાઃ
1 ધ્રુવો ઽસિ ધ્રુવો ઽહꣳ સજાતેષુ ભૂયાસં ધીરશ્ ચેત્તા વસુવિદ્ । ઉગ્રો ઽસ્ય્ ઉગ્રો ઽહꣳ સજાતેષુ ભૂયાસમ્ ઉગ્રશ્ ચેત્તા વસુવિદ્ । અભિભૂર્ અસ્ય્ અભિભૂર્ અહꣳ સજાતેષુ ભૂયાસમ્ અભિભૂશ્ ચેત્તા વસુવિદ્ । યુનજ્મિ ત્વા બ્રહ્મણા દૈવ્યેન હવ્યાયાસ્મૈ વોઢવે જાતવેદઃ । ઇન્ધાનાસ્ ત્વા સુપ્રજસઃ સુવીરા જ્યોગ્ જીવેમ બલિહૃતો વયં તે ॥ યન્ મે અગ્ને અસ્ય યજ્ઞસ્ય રિષ્યાત્
2 યદ્ વા સ્કન્દાદ્ આજ્યસ્યોત વિષ્ણો । તેન હન્મિ સપત્નમ્ દુર્મરાયુમ્ ઐનં દધામિ નિરૃત્યા ઉપસ્થે ॥ ભૂર્ ભુવઃ સુવર્ ઉચ્છુષ્મો અગ્ને યજમાનાયૈધિ નિશુષ્મો અભિદાસતે અગ્ને દેવેદ્ધ મન્વિદ્ધ મન્દ્રજિહ્વામર્ત્યસ્ય તે હોતર્ મૂર્ધન્ન્ આ જિઘર્મિ રાયસ્ પોષાય સુપ્રજાસ્ત્વાય સુવીર્યાય મનો ઽસિ પ્રાજાપત્યમ્ મનસા મા ભૂતેનાવિશ વાગ્ અસ્ય્ ઐન્દ્રી સપત્નક્ષયણી
3 વાચા મેન્દ્રિયેણાવિશ વસન્તમ્ ઋતૂનામ્ પ્રીણામિ સ મા પ્રીતઃ પ્રીણાતુ ગ્રીષ્મમ્ ઋતૂનામ્ પ્રીણામિ સ મા પ્રીતઃ પ્રીણાતુ વર્ષા ઋતૂનામ્ પ્રીણામિ તા મા પ્રીતાઃ પ્રીણન્તુ શરદમ્ ઋતૂનામ્ પ્રીણામિ સા મા પ્રીતા પ્રીણાતુ હેમન્તશિશિરાવ્ ઋતૂનામ્ પ્રીણામિ તૌ મા પ્રીતૌ પ્રીણીતામ્ અગ્નીષોમયોર્ અહં દેવયજ્યયા ચક્ષુષ્માન્ ભૂયાસમ્ અગ્નેર્ અહં દેવયજ્યયાઽન્નાદો ભૂયાસમ્ ॥
4 દબ્ધિરસ્ય્ અદબ્ધો ભૂયાસમ્ અમું દભેયમ્ અગ્નીષોમયોર્ અહં દેવયજ્યયા વૃત્રહા ભૂયાસમ્ ઇન્દ્રાગ્નિયોર્ અહં દેવયજ્યયેન્દ્રિયાવ્યન્નાદો ભૂયાસમ્ ઇન્દ્રસ્યાહં દેવયજ્યયેન્દ્રિયાવી ભૂયાસમ્ મહેન્દ્રસ્યાહં દેવયજ્યયા જેમાનમ્ મહિમાનં ગમેયમ્ અગ્નેઃ સ્વિષ્ટકૃતો ઽહં દેવયજ્યયાઽઽયુષ્માન્ યજ્ઞેન પ્રતિષ્ઠાં ગમેયમ્ ॥
1.6.3 અનુવાક 3 ઇડાભાગાદિ અનુમન્ત્રણમન્ત્રાઃ
1 અગ્નિર્ મા દુરિષ્ટાત્ પાતુ સવિતાઽઘશꣳસાત્ । યો મે ઽન્તિ દૂરે ઽરાતીયતિ તમ્ એતેન જેષમ્ । સુરૂપવર્ષવર્ણ એહીમાન્ ભદ્રાન્ દુર્યાꣳ અભ્ય્ એહિ મામ્ અનુવ્રતા ન્યુ શીર્ષાણિ મૃઢ્વમ્ ઇડ એહ્ય્ અદિત એહ્ય્ સરસ્વત્ય્ એહિ રન્તિર્ અસિ રમતિર્ અસિ સૂનર્ય્ અસિ જુષ્ટે જુષ્ટિં તે ઽશીયોપહૂત ઉપહવં
2 તે ઽશીય સા મે સત્યાશીર્ અસ્ય યજ્ઞસ્ય ભૂયાત્ । અરેડતા મનસા તચ્ છકેયમ્ । યજ્ઞો દિવꣳ રોહતુ યજ્ઞો દિવં ગચ્છતુ યો દેવયાનઃ પન્થાસ્ તેન યજ્ઞો દેવાꣳ અપ્ય્ એતુ । અસ્માસ્વ્ ઇન્દ્ર ઇન્દ્રિયં દધાત્વ્ અસ્માન્ રાય ઉત યજ્ઞાઃ સચન્તામ્ અસ્માસુ સન્ત્વ્ આશિષઃ સા નઃ પ્રિયા સુપ્રતૂર્તિર્ મઘોની જુષ્ટિર્ અસિ જુષસ્વ નો જુષ્ટા નઃ
3 અસિ જુષ્ટિં તે ગમેયમ્ મનો જ્યોતિર્ જુષતામ્ આજ્યં વિચ્છિન્નં યજ્ઞꣳ સમ્ ઇમં દધાતુ । બૃહસ્પતિસ્ તનુતામ્ ઇમં નો વિશ્વે દેવા ઇહ માદયન્તામ્ ॥ બ્રધન્ પિન્વસ્વ દદતો મે મા ક્ષાયિ કુર્વતો મે મોપ દસત્ પ્રજાપતેર્ ભાગો ઽસ્ય્ ઊર્જસ્વાન્ પયસ્વાન્ પ્રાણાપાનૌ મે પાહિ સમાનવ્યાનૌ મે પાહ્ય્ ઉદાનવ્યાનૌ મે પાહિ । અક્ષિતો ઽસ્ય્ અક્ષિત્યૈ ત્વા મા મે ક્ષેષ્ઠા અમુત્રા ઽમુષ્મિઁલ્લોકે
1.6.4 અનુવાક 4 અનુયાજાદ્યનુમન્ત્રમ્
1 બર્હિષો ઽહં દેવયજ્યયા પ્રજાવાન્ ભૂયાસમ્ । નરાશꣳસસ્યાહં દેવયજ્યયા પશુમાન્ ભૂયાસમ્ અગ્નેઃ સ્વિષ્ટકૃતો ઽહં દેવયજ્યયાયુષ્માન્ યજ્ઞેન પ્રતિષ્ઠાં ગમેયમ્ અગ્નેર્ અહમ્ ઉજ્જિતિમ્ અનૂજ્ જેષમ્ । સોમસ્યાહમ્ ઉજ્જિતિમ્ અનૂજ્ જેષમ્ અગ્નેર્ અહમ્ ઉજ્જિતિમ્ અનૂજ્ જેષમ્ અગ્નીષોમયોર્ અહમ્ ઉજ્જિતિમ્ અનૂજ્ જેષમ્ ઇન્દ્રાગ્નિયોર્ અહમ્ ઉજ્જિતિમ્ અનૂજ્ જેષમ્ ઇન્દ્રસ્યાહમ્
2 ઉજ્જિતિમ્ અનૂજ્ જેષમ્ મહેન્દ્રસ્યાહમ્ ઉજ્જિતિમ્ અનૂજ્ જેષમ્ અગ્નેઃ સ્વિષ્ટકૃતો ઽહમ્ ઉજ્જિતિમ્ અનૂજ્ જેષમ્ વાજસ્ય મા પ્રસવેનોદ્ગ્રાભેણોદ્ અગ્રભીત્ । અથા સપત્નાꣳ ઇન્દ્રો મે નિગ્રાભેણાધરાꣳ અકઃ ॥ ઉદ્ગ્રાભં ચ નિગ્રાભં ચ બ્રહ્મ દેવા અવીવૃધન્ । અથા સપત્નાન્ ઇન્દ્રાગ્ની મે વિષૂચીનાન્ વ્યસ્યતામ્ ॥ એમા અગ્મન્ન્ આશિષો દોહકામા ઇન્દ્રવન્તઃ
3 વનામહે ધુક્ષીમહિ પ્રજામ્ ઇષમ્ ॥ રોહિતેન ત્વાઽગ્નિર્ દેવતાં ગમયતુ હરિભ્યાં ત્વેન્દ્રો દેવતાં ગમયત્વ્ એતશેન ત્વા સૂર્યો દેવતાં ગમયતુ વિ તે મુઞ્ચામિ રશના વિ રશ્મીન્ વિ યોક્ત્રા યાનિ પરિચર્તનાનિ ધત્તાદ્ અસ્માસુ દ્રવિણં યચ્ ચ ભદ્રમ્ પ્ર ણો બ્રૂતાદ્ ભાગધાન્ દેવતાસુ વિષ્ણોઃ શમ્યોર્ અહં દેવયજ્યયા યજ્ઞેન પ્રતિષ્ઠાં ગમેયમ્ । સોમસ્યાહં દેવયજ્યયા
4 સુરેતા રેતો ધિષીય ત્વષ્ટુર્ અહં દેવયજ્યયા પશૂનાꣳ રૂપમ્ પુષેયમ્ । દેવાનામ્ પત્નીર્ અગ્નિર્ ગૃહપતિર્ યજ્ઞસ્ય મિથુનં તયોર્ અહં દેવયજ્યયા મિથુનેન પ્ર ભૂયાસમ્ । વેદો ઽસિ વિત્તિર્ અસિ વિદેય કર્માસિ કરુણમ્ અસિ ક્રિયાસમ્ । સનિર્ અસિ સનિતાસિ સનેયમ્ । ઘૃતવન્તં કુલાયિનꣳ રાયસ્ પોષꣳ સહસ્રિણં વેદો દદાતુ વાજિનમ્ ॥
1.6.5 અનુવાક 5 આપ્યાયનાદિ અનુમન્ત્રણમ્
1 આ પ્યાયતાં ધ્રુવા ઘૃતેન યજ્ઞંયજ્ઞમ્ પ્રતિ દેવયદ્ભ્યઃ । સૂર્યાયા ઊધો ઽદિત્યા ઉપસ્થ ઉરુધારા પૃથિવી યજ્ઞે અસ્મિન્ ॥ પ્રજાપતેર્ વિભાન્ નામ લોકસ્ તસ્મિꣳસ્ ત્વા દધામિ સહ યજમાનેન સદ્ અસિ સન્ મે ભૂયાઃ સર્વમ્ અસિ સર્વમ્ મે ભૂયાઃ પૂર્ણમ્ અસિ પૂર્ણમ્ મે ભૂયા અક્ષિતમ્ અસિ મા મે ક્ષેષ્ઠાઃ । પ્રાચ્યાં દિશિ દેવા ઋત્વિજો માર્જયન્તાં દક્ષિણાયામ્
2 દિશિ માસાઃ પિતરો માર્જયન્તામ્ પ્રતીચ્યાં દિશિ ગૃહાઃ પશવો માર્જયન્તામ્ ઉદીચ્યાં દિશ્ય્ આપ ઓષધયો વનસ્પતયો માર્જયન્તામૂર્ધ્વાયાં દિશિ યજ્ઞઃ સંવત્સરો યજ્ઞપતિર્ માર્જયન્તામ્ । વિષ્ણોઃ ક્રમો ઽસ્ય્ અભિમાતિહા ગાયત્રેણ છન્દસા પૃથિવીમ્ અનુ વિ ક્રમે નિર્ભક્તઃ સ યં દ્વિષ્મઃ । વિષ્ણોઃ ક્રમો ઽસ્ય્ અભિશસ્તિહા ત્રૈષ્ટુભેન છન્દસાન્તરિક્ષમ્ અનુ વિ ક્રમે નિર્ભક્તઃ સ યં દ્વિષ્મઃ । વિષ્ણોઃ ક્રમો ઽસ્ય્ અરાતીયતો હન્તા જાગતેન છન્દસા દિવમ્ અનુ વિ ક્રમે નિર્ભક્તઃ સ યં દ્વિષ્મઃ । વિષ્ણોઃ ક્રમો ઽસિ શત્રૂયતો હન્તાઽઽનુષ્ટુભેન છન્દસા દિશો ઽનુ વિ ક્રમે નિર્ભક્તઃ સ યં દ્વિષ્મઃ ॥
1.6.6 અનુવાક 6 સૂર્યોપસ્થાનાદિ મન્ત્રાઃ

1 અગન્મ સુવઃ સુવર્ અગન્મ સંદૃશસ્ તે મા છિત્સિ યત્ તે તપસ્ તસ્મૈ તે મા વૃક્ષિ સુભૂર્ અસિ શ્રેષ્ઠો રશ્મીનામ્ આયુર્ધા અસ્ય્ આયુર્ મે ધેહિ વર્ચોધા અસિ વર્ચો મયિ ધેહિ । ઇદમ્ અહમ્ અમુમ્ ભ્રાતૃવ્યમ્ આભ્યો દિગ્ભ્યો ઽસ્યૈ દિવો ઽસ્માદ્ અન્તરિક્ષાદ્ અસ્યૈ પૃથિવ્યા અસ્માદ્ અન્નાદ્યાન્ નિર્ ભજામિ નિર્ભક્તઃ સ યં દ્વિષ્મઃ ॥
2 સમ્ જ્યોતિષાઽભૂવમ્ ઐન્દ્રીમ્ આવૃતમ્ અન્વાવર્તે સમ્ અહમ્ પ્રજયા સમ્ મયા પ્રજા સમ્ અહꣳ રાયસ્ પોષેણ સમ્ મયા રાયસ્ પોષઃ । સમિદ્ધો અગ્ને મે દીદિહિ સમેદ્ધા તે અગ્ને દીદ્યાસમ્ । વસુમાન્ યજ્ઞો વસીયાન્ ભૂયાસમ્ અગ્ન આયૂꣳષિ પવસ આ સુવોર્જમ્ ઇષં ચ નઃ । આરે બાધસ્વ દુચ્છુનામ્ ॥ અગ્ને પવસ્વ સ્વપા અસ્મે વર્ચઃ સુવીર્યમ્
3 દધત્ પોષꣳ રયિમ્ મયિ ॥ અગ્ને ગૃહપતે સુગૃહપતિર્ અહં ત્વયા ગૃહપતિના ભૂયાસꣳ સુગૃહપતિર્ મયા ત્વં ગૃહપતિના ભૂયાઃ શતꣳ હિમાસ્ તામ્ આશિષમ્ આ શાસે તન્તવે જ્યોતિષ્મતીં તામ્ આશિષમ્ આ શાસે ઽમુષ્મૈ જ્યોતિષ્મતીમ્ । કસ્ ત્વા યુનક્તિ સ ત્વા વિ મુઞ્ચત્વ્ ॥ અગ્ને વ્રતપતે વ્રતમ્ અચારિષં તદ્ અશકં તન્ મે ઽરાધિ યજ્ઞો બભૂવ સ આ
4 બભૂવ સ પ્ર જજ્ઞે સ વાવૃધે । સ દેવાનામ્ અધિપતિર્ બભૂવ સો અસ્માꣳ અધિપતીન્ કરોતુ વયꣳ સ્યામ પતયો રયીણામ્ ગોમાꣳ અગ્ને ઽવિમાꣳ અશ્વી યજ્ઞો નૃવત્સખા સદમ્ ઇદ્ અપ્રમૃષ્યઃ । ઇડાવાꣳ એષો અસુર પ્રજાવાન્ દીર્ઘો રયિઃ પૃથુબુધ્નઃ સભાવાન્ ॥
1.6.7 અનુવાક 7 દેવતાપરિગ્રહાદિ
1 યથા વૈ સમૃતસોમા એવં વા એતે સમૃતયજ્ઞા યદ્ દર્શપૂર્ણમાસૌ કસ્ય વાહ દેવા યજ્ઞમ્ આગચ્છન્તિ કસ્ય વા ન બહૂનાં યજમાનાનાં યો વૈ દેવતાઃ પૂર્વઃ પરિગૃહ્ણાતિ સ એનાઃ શ્વો ભૂતે યજતે । એતદ્ વૈ દેવાનામ્ આયતનં યદ્ આહવનીયઃ । અન્તરાગ્ની પશૂનામ્ । ગાર્હપત્યો મનુષ્યાણામ્ અન્વાહાર્યપચનઃ પિતૃણામ્ અગ્નિં ગૃહ્ણાતિ સ્વ એવાયતને દેવતાઃ પરિ
2 ગૃહ્ણાતિ તાઃ શ્વો ભૂતે યજતે વ્રતેન વૈ મેધ્યો ઽગ્નિર્ વ્રતપતિઃ । બ્રાહ્મણો વ્રતભૃત્ । વ્રતમ્ ઉપૈષ્યન્ બ્રૂયાત્ । અગ્ને વ્રતપતે વ્રતં ચરિષ્યામીતિ । અગ્નિર્ વૈ દેવાનાં વ્રતપતિસ્ તસ્મા એવ પ્રતિપ્રોચ્ય વ્રતમ્ આ લભતે બર્હિષા પૂર્ણમાસે વ્રતમ્ ઉપૈતિ વત્સૈર્ અમાવાસ્યાયામ્ એતદ્ ધ્ય્ એતયોર્ આયતનમ્ ઉપસ્તીર્યઃ પૂર્વશ્ ચાગ્નિર્ અપરશ્ ચેત્ય્ આહુઃ । મનુષ્યાઃ
3 ઇન્ ન્વા ઉપસ્તીર્ણમ્ ઇચ્છન્તિ કિમ્ ઉ દેવા યેષાં નવાવસાનમ્ ઉપાસ્મિઞ્ છ્વો યક્ષ્યમાણે દેવતા વસન્તિ ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિમ્ ઉપસ્તૃણાતિ યજમાનેન ગ્રામ્યાશ્ ચ પશવો ઽવરુધ્યા આરણ્યાશ્ ચેત્ય્ આહુઃ । યદ્ ગ્રામ્યાન્ ઉપવસતિ તેન ગ્રામ્યાન્ અવ રુન્દ્ધે યદ્ આરણ્યસ્યાશ્નાતિ તેનારણ્યાન્ યદ્ અનાશ્વાન્ ઉપવસેત્ પિતૃદેવત્યઃ સ્યાત્ । આરણ્યસ્યાશ્નાતિ । ઇન્દ્રિયમ્
4 વા આરણ્યમ્ ઇન્દ્રિયમ્ એવાત્મન્ ધત્તે યદ્ અનાશ્વાન્ ઉપવસેત્ ક્ષોધુકઃ સ્યાત્ । યદ્ અશ્નીયાદ્ રુદ્રો ઽસ્ય પશૂન્ અભિ મન્યેત । અપો ઽશ્નાતિ તન્ નેવાશિતં નેવાનશિતમ્ । ન ક્ષોધુકો ભવતિ નાસ્ય રુદ્રઃ પશૂન્ અભિ મન્યતે વજ્રો વૈ યજ્ઞઃ ક્ષુત્ ખલુ વૈ મનુષ્યસ્ય ભ્રાતૃવ્યઃ । યદ્ અનાશ્વાન્ ઉપવસતિ વજ્રેણૈવ સાક્ષાત્ ક્ષુધમ્ ભ્રાતૃવ્યꣳ હન્તિ ॥
1.6.8 અનુવાક 8 યજ્ઞાયુધભૃતિઃ
1 યો વૈ શ્રદ્ધામ્ અનારભ્ય યજ્ઞેન યજતે નાસ્યેષ્ટાય શ્રદ્ દધતે । અપઃ પ્ર ણયતિ શ્રદ્ધા વા આપઃ શ્રદ્ધામ્ એવારભ્ય યજ્ઞેન યજત ઉભયે ઽસ્ય દેવમનુષ્યા ઇષ્ટાય શ્રદ્ દધતે તદ્ આહુર્ અતિ વા એતા વર્ત્રં નેદન્ત્ય્ અતિ વાચં મનો વાવૈતા નાતિ નેદન્તીતિ મનસા પ્ર ણયતીયં વૈ મનઃ
2 અનયૈવૈનાઃ પ્ર ણયત્ય્ અસ્કન્નહવિર્ ભવતિ ય એવં વેદ યજ્ઞાયુધાનિ સમ્ ભવતિ યજ્ઞો વૈ યજ્ઞાયુધાનિ યજ્ઞમ્ એવ તત્ સમ્ ભરતિ યદ્ એકમેકꣳ સમ્ભરેત્ પિતૃદેવત્યાનિ સ્યુર્ યત્ સહ સર્વાણિ માનુષાણિ દ્વેદ્વે સમ્ ભરતિ યાજ્યાનુવાક્યયોર્ એવ રૂપં કરોત્ય્ અથો મિથુનમ્ એવ યો વૈ દશ યજ્ઞાયુધાનિ વેદ મુખતો ઽસ્ય યજ્ઞઃ કલ્પતે સ્ફ્યઃ
3 ચ કપાલાનિ ચાગ્નિહોત્રહવણી શૂર્પં ચ કૃષ્ણાજિનં ચ શમ્યા ચોલૂખલં ચ મુસલં ચ દૃષચ્ ચોપલા ચૈતાનિ વૈ દશ યજ્ઞાયુધાનિ ય એવં વેદ મુખતો ઽસ્ય યજ્ઞઃ કલ્પતે યો વૈ દેવેભ્યઃ પ્રતિપ્રોચ્ય યજ્ઞેન યજતે જુષન્તે ઽસ્ય દેવા હવ્યમ્ હવિર્ નિરુપ્યમાણમ્ અભિ મન્ત્રયેતાગ્નિꣳ હોતારમ્ ઇહ તꣳ હુવ ઇતિ ॥
4 દેવેભ્ય એવ પ્રતિપ્રોચ્ય યજ્ઞેન યજતે જુષન્તે ઽસ્ય દેવા હવ્યમ્ એષ વૈ યજ્ઞસ્ય ગ્રહો ગૃહીત્વૈવ યજ્ઞેન યજતે તદ્ ઉદિત્વા વાચં યચ્છતિ યજ્ઞસ્ય ધૃત્યૈ । અથો મનસા વૈ પ્રજાપતિર્ યજ્ઞમ્ અતનુત મનસૈવ તદ્ યજ્ઞં તનુતે રક્ષસામ્ અનન્વવચારાય યો વૈ યજ્ઞં યોગ આગતે યુનક્તિ યુઙ્ક્તે યુઞ્જાનેષુ કસ્ ત્વા યુનક્તિ સ ત્વા યુનક્ત્વ્ ઇત્ય્ આહ પ્રજાપતિર્ વૈ કઃ પ્રજાપતિનૈવૈનં યુનક્તિ યુઙ્ક્તે યુઞ્જાનેષુ ॥
1.6.9 અનુવાક 9 દ્વાદશ દ્વન્દ્વ સમ્પત્તિઃ
1 પ્રજાપતિર્ યજ્ઞાન્ અસૃજતાગ્નિહોત્રં ચાગ્નિષ્ટોમં ચ પૌર્ણમાસીં ચોક્થ્યં ચામાવાસ્યાં ચાતિરાત્રં ચ તાન્ ઉદ્ અમિમીત યાવદ્ અગ્નિહોત્રમ્ આસીત્ તાવાન્ અગ્નિષ્ટોમો યાવતી પૌર્ણમાસી તાવાન્ ઉક્થ્યો યાવત્ય્ અમાવાસ્યા તાવાન્ અતિરાત્રઃ । ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ યાવદ્ અગ્નિષ્ટોમેનોપાપ્નોતિ તાવદ્ ઉપાપ્નોતિ
ય એવં વિદ્વાન્ પૌર્ણમાસીં યજતે યાવદ્ ઉક્થ્યેનોપાપ્નોતિ
2 તાવદ્ ઉપાપ્નોતિ ય એવં વિદ્વાન્ અમાવાસ્યાં યજતે યાવદ્ અતિરાત્રેણોપાપ્નોતિ તાવદ્ ઉપાપ્નોતિ પરમેષ્ઠિનો વા એષ યજ્ઞો ઽગ્ર આસીત્ તેન સ પરમાં કાષ્ઠામ્ અગચ્છત્ તેન પ્રજાપતિં નિરવાસાયયત્ તેન પ્રજાપતિઃ પરમાં કાષ્ઠામ્ અગચ્છત્ તેનેન્દ્રં નિરવાસાયયત્ તેનેન્દ્રઃ પરમાં કાષ્ઠામ્ અગચ્છત્ તેનાગ્નીષોમૌ નિરવાસાયયત્ તેનાગ્નીષોમૌ પરમાં કાષ્ઠામ્ અગચ્છતામ્ । યઃ
3 એવં વિદ્વાન્ દર્શપૂર્ણમાસૌ યજતે પરમામ્ એવ કાષ્ઠાં ગચ્છતિ યો વૈ પ્રજાતેન યજ્ઞેન યજતે પ્ર પ્રજયા પશુભિર્ મિથુનૈર્ જાયતે દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરો દ્વાદશ દ્વંદ્વાનિ દર્શપૂર્ણમાસયોસ્ તાનિ સમ્પાદ્યાનીત્ય્ આહુઃ । વત્સં ચોપાવસૃજત્ય્ ઉખાં ચાધિ શ્રયતિ । અવ ચ હન્તિ દૃષદૌ ચ સમાહન્તિ । અધિ ચ વપતે કપાલાનિ ચોપ દધાતિ પુરોડાશં ચ ॥
4 અધિશ્રયત્ય્ આજ્યં ચ સ્તમ્બયજુશ્ ચ હરત્ય્ અભિ ચ ગૃહ્ણાતિ વેદિં ચ પરિ ગૃહ્ણાતિ પત્નીં ચ સં નહ્યતિ પ્રોક્ષણીશ્ ચાસાદયત્ય્ આજ્યં ચ । એતાનિ વૈ દ્વાદશ દ્વંદ્વાનિ દર્શપૂર્ણમાસયોસ્ તાનિ ય એવꣳ સમ્પાદ્ય યજતે પ્રજાતેનૈવ યજ્ઞેન યજતે પ્ર પ્રજયા પશુભિર્ મિથુનૈર્ જાયતે ॥
1.6.10 અનુવાક 10 હવિઃસાદનમ્
1 ધ્રુવો ઽસિ ધ્રુવો ઽહꣳ સજાતેષુ ભૂયાસમ્ ઇત્ય્ આહ ધ્રુવાન્ એવૈનાન્ કુરુતે । ઉગ્રો ઽસ્ય્ ઉગ્રો ઽહꣳ સજાતેષુ ભૂયાસમ્ ઇત્ય્ આહાપ્રતિવાદિન એવૈનાન્ કુરુતે । અભિભૂર્ અસ્ય્ અભિભૂર્ અહꣳ સજાતેષુ ભૂયાસમ્ ઇત્ય્ આહ ય એવૈનમ્ પ્રત્યુત્પિપીતે તમ્ ઉપાસ્યતે યુનજ્મિ ત્વા બ્રહ્મણા દૈવ્યેનેત્ય્ આહૈષ વા અગ્નેર્ યોગસ્ તેન
2 એવૈનં યુનક્તિ યજ્ઞસ્ય વૈ સમૃદ્ધેન દેવાઃ સુવર્ગં લોકમ્ આયન્ યજ્ઞસ્ય વ્યૃદ્ધેનાસુરાન્ પરા ભાવયન્ યન્ મે અગ્ને અસ્ય યજ્ઞસ્ય રિષ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ યજ્ઞસ્યૈવ તત્ સમૃદ્ધેન યજમાનઃ સુવર્ગં લોકમ્ એતિ યજ્ઞસ્ય વ્યૃદ્ધેન ભ્રાતૃવ્યાન્ પરા ભાવયતિ । અગ્નિહોત્રમ્ એતાભિર્ વ્યાહૃતીભિર્ ઉપ સાદયેદ્ યજ્ઞમુખં વા અગ્નિહોત્રમ્ બ્રહ્મૈતા વ્યાહૃતયો યજ્ઞમુખ એવ બ્રહ્મ

3 કુરુતે સંવત્સરે પર્યાગત એતાભિર્ એવોપ સાદયેદ્ બ્રહ્મણૈવોભયતઃ સંવત્સરમ્ પરિ ગૃહ્ણાતિ દર્શપૂર્ણમાસૌ ચાતુર્માસ્યાન્ય્ આલભમાન એતાભિર્ વ્યાહૃતીભિર્ હવીꣳષ્ય્ આ સાદયેદ્ યજ્ઞમુખં વૈ દર્શપૂર્ણમાસૌ ચાતુર્માસ્યાનિ બ્રહ્મૈતા વ્યાહૃતયો યજ્ઞમુખ એવ બ્રહ્મ કુરુતે સંવત્સરે પર્યાગત એતાભિર્ એવા સાદયેદ્ બ્રહ્મણૈવોભયતઃ સંવત્સરમ્ પરિ ગૃહ્ણાતિ
યદ્ વૈ યજ્ઞસ્ય સામ્ના ક્રિયતે રાષ્ટ્રમ્
4 યજ્ઞસ્યાઽઽશીર્ ગચ્છતિ યદ્ ઋચા વિશં યજ્ઞસ્યાઽઽશીર્ ગચ્છત્ય્ અથ બ્રાહ્મણો ઽનાશીર્કેણ યજ્ઞેન યજતે સામિધેનીર્ અનુવક્ષ્યન્ન્ એતા વ્યાહૃતીઃ પુરસ્તાદ્ દધ્યાદ્ બ્રહ્મૈવ પ્રતિપદં કુરુતે તથા બ્રાહ્મણઃ સાશીર્કેણ યજ્ઞેન યજતે યં કામયેત યજમાનમ્ ભ્રાતૃવ્યમ્ અસ્ય યજ્ઞસ્યાઽઽશીર્ ગચ્છેદ્ ઇતિ તસ્યૈતા વ્યાહૃતીઃ પુરોઽનુવાક્યાયાં દધ્યાદ્ ભ્રાતૃવ્યદેવત્યા વૈ પુરોઽનુવાક્યા ભ્રાતૃવ્યમ્ એવાસ્ય યજ્ઞસ્ય
5 આશીર્ ગચ્છતિ યાન્ કામયેત યજમાનાન્ત્ સમાવત્ય્ એનાન્ યજ્ઞસ્યાઽઽશીર્ ગચ્છેદ્ ઇતિ તેષામ્ એતા વ્યાહૃતીઃ પુરોઽનુવાક્યાયા અર્ધર્ચ એકાં દધ્યાદ્ યાજ્યાયૈ પુરસ્તાદ્ એકાં યાજ્યાયા અર્ધર્ચ એકાં તથૈનાન્ત્ સમાવતી યજ્ઞસ્યાશીર્ ગચ્છતિ યથા વૈ પર્જન્યઃ સુવૃષ્ટં વર્ષત્ય્ એવં યજ્ઞો યજમાનસ્ય વર્ષતિ સ્થલયોદકમ્ પરિગૃહ્ણન્ત્ય્ આશિષા યજ્ઞં યજમાનઃ પરિ ગૃહ્ણાતિ મનો ઽસિ પ્રાજાપત્યમ્ ॥
6 મનસા મા ભૂતેના ઽઽવિશેત્ય્ આહ મનો વૈ પ્રાજાપત્યમ્ પ્રજાપત્યો યજ્ઞો મન એવ યજ્ઞમ્ આત્મન્ ધત્તે વાગ્ અસ્ય્ ઐન્દ્રી સપત્નક્ષયણી વાચા મેન્દ્રિયેણાઽઽ વિશેત્ય્ આહૈન્દ્રી વૈ વાગ્ વાચમ્ એવૈન્દ્રીમ્ આત્મન્ ધત્તે ॥
1.6.11 અનુવાક 11 આશ્રાવણાદિમન્ત્રાઃ
1 યો વૈ સપ્તદશમ્ પ્રજાપતિં યજ્ઞમ્ અન્વાયત્તં વેદ પ્રતિ યજ્ઞેન તિષ્ઠતિ ન યજ્ઞાદ્ ભ્રꣳશતે । આ શ્રાવયેતિ ચતુરક્ષરમ્ અસ્તુ શ્રૌષડ્ ઇતિ ચતુરક્ષરં યજેતિ દ્વ્યક્ષરં યે યજામહ ઇતિ પઞ્ચાક્ષરં દ્વ્યક્ષરો વષટ્કારઃ । એષ વૈ સપ્તદશઃ પ્રજાપતિર્ યજ્ઞમ્ અન્વાયત્તઃ । ય એવં વેદ પ્રતિ યજ્ઞેન તિષ્ઠત્ ન યજ્ઞાદ્ ભ્રꣳશતે યો વૈ યજ્ઞસ્ય પ્રાયણમ્ પ્રતિષ્ઠામ્
2 ઉદયનં વેદ પ્રતિષ્ઠિતેનારિષ્ટેન યજ્ઞેન સꣳસ્થાં ગચ્છતિ । આ શ્રાવયાસ્તુ શ્રૌષડ્ યજ યે યજામહે વષટ્કાર એતદ્ વૈ યજ્ઞસ્ય પ્રાયણમ્ એષા પ્રતિષ્ઠૈતદ્ ઉદયનમ્ । ય એવં વેદ પ્રતિષ્ઠિતેનારિષ્ટેન યજ્ઞેન સꣳસ્થાં ગચ્છતિ યો વૈ સૂનૃતાયૈ દોહં વેદ દુહ એવૈનામ્ । યજ્ઞો વૈ સૂનૃતા । આ શ્રાવયેત્યેવૈનામ્ અહ્વત્ । અસ્તુ
3 શ્રૌષડ્ ઇત્ય્ યજેત્ય્ ઉદ્ અનૈષીત્ । યે યજામહ ઇત્ય્ ઉપાસદત્ । વષટ્કારેણ દોગ્ધિ । એષ વૈ સૂનૃતાયૈ દોહઃ । ય એવં વેદ દુહ એવૈનામ્ । દેવા વૈ સત્ત્રમ્ આસત તેષાં દિશો ઽદસ્યન્ ત એતામ્ આર્દ્રામ્ પઙ્ક્તિમ્ અપશ્યન્ન્ આ શ્રાવયેતિ પુરોવાતમ્ અજનયન્ન્ અસ્તુ શ્રૌષડ્ ઇત્ય્ અભ્રꣳ સમ્ અપ્લાવયન્ યજેતિ વિદ્યુતમ્
4 અજનયન્ યે યજામહ ઇતિ પ્રાવર્ષયન્ અભ્ય્ અસ્તનયન્ વષટ્કારેણ તતો વૈ તેભ્યો દિશઃ પ્રાપ્યાયન્ત ય એવં વેદ પ્રાસ્મૈ દિશઃ પ્યાયન્તે પ્રજાપતિં ત્વો વેદ પ્રજાપતિસ્ ત્વં વેદ યમ્ પ્રજાપતિર્ વેદ સ પુણ્યો ભવતિ । એષ વૈ છન્દસ્યઃ પ્રજાપતિર્ આ શ્રાવયાસ્તુ શ્રૌષડ્ યજ યે યજામહે વષટ્કારઃ । ય એવં વેદ પુણ્યો ભવતિ વસન્તમ્
5 ઋતૂનામ્ પ્રીણામીત્ય્ આહ । ઋતવો વૈ પ્રયાજાઃ । ઋતૂન્ એવ પ્રીણાતિ તે ઽસ્મૈ પ્રીતા યથાપૂર્વં કલ્પન્તે કલ્પન્તે ઽસ્મા ઋતવો ય એવં વેદ । અગ્નીષોમયોર્ અહં દેવયજ્યયા ચક્ષુષ્માન્ ભૂયાસમ્ ઇત્ય્ આહ । અગ્નીષોમાભ્યાં વૈ યજ્ઞશ્ ચક્ષુષ્માન્ તાભ્યામ્ એવ ચક્ષુર્ આત્મન્ ધત્તે । અગ્નેર્ અહં દેવયજ્યયાન્નાદો ભૂયાસમ્ ઇત્ય્ આહ । અગ્નિર્ વૈ દેવાનામ્ અન્નાદસ્ તેનૈવ
6 અન્નાદ્યમ્ આત્મન્ ધત્તે દબ્ધિરસ્ય્ અદબ્ધો ભૂયાસમ્ અમું દભેયમ્ ઇત્ય્ આહ । એતયા વૈ દબ્ધ્યા દેવા અસુરાન્ અદભ્નુવન્ તયૈવ ભ્રાતૃવ્યં દભ્નોતિ । અગ્નીષોમયોર્ અહં દેવયજ્યયા વૃત્રહા ભૂયાસમ્ ઇત્ય્ આહ । અગ્નીષોમાભ્યાં વા ઇન્દ્રો વૃત્રમ્ અહન્ તાભ્યામ્ એવ ભ્રાતૃવ્યꣳ સ્તૃણુતે । ઇન્દ્રાગ્નિયોર્ અહં દેવયજ્યયેન્દ્રિયાવ્યન્નાદો ભૂયાસમ્ ઇત્ય્ આહ । ઇન્દ્રિયાવ્ય્ એવાન્નાદો ભવતિ । ઇન્દ્રસ્ય
7 અહં દેવયજ્યયેન્દ્રિયાવી ભૂયાસમ્ ઇત્ય્ આહ । ઇન્દ્રિયાવ્ય્ એવ ભવતિ મહેન્દ્રસ્યાહં દેવયજ્યયા જેમાનમ્ મહિમાનં ગમેયમ્ ઇત્ય્ આહ જેમાનમ્ એવ મહિમાનં ગચ્છતિ । અગ્નેઃ સ્વિષ્ટકૃતો ઽહં દેવયજ્યયાયુષ્માન્ યજ્ઞેન પ્રતિષ્ઠાં ગમેયમ્ ઇત્ય્ આહ । આયુર્ એવાત્મન્ ધત્તે પ્રતિ યજ્ઞેન તિષ્ઠતિ
1.6.12 અનુવાક 12 કામ્યેષ્ટિયાજ્યાપુરોનુવાક્યાઃ
1 ઇન્દ્રં વો વિશ્વતસ્ પરિ હવામહે જનેભ્યઃ । અસ્માકમ્ અસ્તુ કેવલઃ ॥ ઇન્દ્રં નરો નેમધિતા હવન્તે યત્ પાર્યા યુનજતે ધિયસ્ તાઃ । શૂરો નૃષાતા શવસશ્ ચકાન આ ગોમતિ વ્રજે ભજા ત્વં નઃ ॥ ઇન્દ્રિયાણિ શતક્રતો યા તે જનેષુ પઞ્ચસુ । ઇન્દ્ર તાનિ ત આ વૃણે ॥ અનુ તે દાયિ મહ ઇન્દ્રિયાય સત્રા તે વિશ્વમ્ અનુ વૃત્રહત્યે । અનુ
2 ક્ષત્રમ્ અનુ સહો યજત્રેન્દ્ર દેવેભિર્ અનુ તે નૃષહ્યે ॥ આ યસ્મિન્ત્ સપ્ત વાસવાસ્ તિષ્ઠન્તિ સ્વારુહો યથા । ઋષિર્ હ દીર્ઘશ્રુત્તમ ઇન્દ્રસ્ય ઘર્મો અતિથિઃ ॥ આમાસુ પક્વમ્ ઐરય આ સૂર્યꣳ રોહયો દિવિ । ઘર્મં ન સામન્ તપતા સુવૃક્તિભિર્ જુષ્ટં ગિર્વણસે ગિરઃ ॥ ઇન્દ્રમ્ ઇદ્ ગાથિનો બૃહદ્ ઇન્દ્રમ્ અર્કેભિર્ અર્કિણઃ । ઇન્દ્રં વાણીર્ અનૂષત ॥
ગાયન્તિ ત્વા ગાયત્રિણઃ
3 અર્ચન્ત્ય્ અર્કમ્ અર્કિણઃ । બ્રહ્માણસ્ ત્વા શતક્રતવ્ ઉદ્ વꣳશમ્ ઇવ યેમિરે ॥ અꣳહોમુચે પ્ર ભરેમા મનીષામ્ ઓષિષ્ઠદાવ્ને સુમતિં ગૃણાનાઃ । ઇદમ્ ઇન્દ્ર પ્રતિ હવ્યં ગૃભાય સત્યાઃ સન્તુ યજમાનસ્ય કામાઃ ॥ વિવેષ યન્ મા ધિષણા જજાન સ્તવૈ પુરા પાર્યાદ્ ઇન્દ્રમ્ અહ્નઃ । અꣳહસો યત્ર પીપરદ્ યથા નો નાવેવ યાન્તમ્ ઉભયે હવન્તે ॥ પ્ર સમ્રાજમ્ પ્રથમમ્ અધ્વરાણામ્
4 અꣳહોમુચં વૃષભં યજ્ઞિયાનામ્ । અપાં નપાતમ્ અશ્વિના હયન્તમ્ અસ્મિન્ નર ઇન્દ્રિયં ધત્તમ્ ઓજઃ ॥ વિ ન ઇન્દ્ર મૃધો જહિ નીચા યચ્છ પૃતન્યતઃ । અધસ્પદં તમ્ ઈં કૃધિ યો અસ્માꣳ અભિદાસતિ ॥ ઇન્દ્ર ક્ષત્રમ્ અભિ વામમ્ ઓજો ઽજાયથા વૃષભ ચર્ષણીનામ્ । અપાનુદો જનમ્ અમિત્રયન્તમ્ ઉરું દેવેભ્યો અકૃણોર્ ઉ લોકમ્ ॥ મૃગો ન ભીમઃ કુચરો ગિરિષ્ઠાઃ પરાવતઃ
5 આ જગામા પરસ્યાઃ । સૃકꣳ સꣳશાય પવિમ્ ઇન્દ્ર તિગ્મં વિ શત્રૂન્ તાઢિ વિ મૃધો નુદસ્વ ॥ વિ શત્રૂન્ વિ મૃધો નુદ વિ વૃત્રસ્ય હનૂ રુજ । વિ મન્યુમ્ ઇન્દ્ર ભામિતો ઽમિત્રસ્યાભિદાસતઃ ॥ ત્રાતારમ્ ઇન્દ્રમ્ અવિતારમ્ ઇન્દ્રꣳ હવેહવે સુહવꣳ શૂરમ્ ઇન્દ્રમ્ । હુવે નુ શક્રમ્ પુરુહૂતમ્ ઇન્દ્રꣳ સ્વસ્તિ નો મઘવા ધાત્વ્ ઇન્દ્રઃ ॥ મા તે અસ્યામ્
6 સહસાવન્ પરિષ્ટાવ્ અઘાય ભૂમ હરિવઃ પરાદૈ । ત્રાયસ્વ નો ઽવૃકેભિર્ વરૂથૈસ્ તવ પ્રિયાસઃ સૂરિષુ સ્યામ ॥ અનવસ્ તે રથમ્ અશ્વાય તક્ષન્ ત્વષ્ટા વજ્રમ્ પુરુહૂત દ્યુમન્તમ્ । બ્રહ્માણ ઇન્દ્રમ્ મહયન્તો અર્કૈર્ અવર્ધયન્ન્ અહયે હન્તવા ઉ ॥ વૃષ્ણે યત્ તે વૃષણો અર્કમ્ અર્ચાન્ ઇન્દ્ર ગ્રાવાણો અદિતિઃ સજોષાઃ । અનશ્વાસો યે પવયો ઽરથા ઇન્દ્રેષિતા અભ્યવર્તન્ત દસ્યૂન્ ॥
1.6.1 અનુવાક

આજ્યગ્રહણાનુમન્ત્રણ મન્ત્રાઃ

સં ત્વા સિઞ્ચામિ યજુષા પ્રજામ્ આયુર્ ધનં ચ । બૃહસ્પતિપ્રસૂતો યજમાન ઇહ મા રિષત્ ॥
આજ્યમ્ અસિ સત્યમ્ અસિ સત્યસ્યાધ્યક્ષમ્ અસિ હવિર્ અસિ વૈશ્વાનરં વૈશ્વદેવમ્ ઉત્પૂતશુષ્મꣳ સત્યૌજાઃ સહો ઽસિ સહમાનમ્ અસિ સહસ્વારાતીઃ સહસ્વારાતીયતઃ સહસ્વ પૃતનાઃ સહસ્વ પૃતન્યતઃ સહસ્રવીર્યમ્ અસિ તન્ મા જિન્વાજ્યસ્યાજ્યમ્ અસિ સત્યસ્ય સત્યમ્ અસિ સત્યાયુઃ

અસિ સત્યશુષ્મમ્ અસિ સત્યેન ત્વાઽભિ ઘારયામિ તસ્ય તે ભક્ષીય
પઞ્ચાનાં ત્વા વાતાનાં યન્ત્રાય ધર્ત્રાય ગૃહ્ણામિ
પઞ્ચાનાં ત્વર્તૂનાં યન્ત્રાય ધર્ત્રાય ગૃહ્ણામિ
પઞ્ચાનાં ત્વા દિશાꣳ યન્ત્રાય ધર્ત્રાય ગૃહ્ણામિ
પઞ્ચાનાં ત્વા પઞ્ચજનાનાં યન્ત્રાય ધર્ત્રાય ગૃહ્ણામિ
ચરોસ્ ત્વા પઞ્ચબિલસ્ય યન્ત્રાય ધર્ત્રાય ગૃહ્ણામિ
બ્રહ્મણસ્ ત્વા તેજસે યન્ત્રાય ધર્ત્રાય ગૃહ્ણામિ
ક્ષત્રસ્ય ત્વૌજસે યન્ત્રાય

ધર્ત્રાય ગૃહ્ણામિ
વિશે ત્વા યન્ત્રાય ધર્ત્રાય ગૃહ્ણામિ
સુવીર્યાય ત્વા ગૃહ્ણામિ
સુપ્રજાસ્ત્વાય ત્વા ગૃહ્ણામિ
રાયસ્ પોષાય ત્વા ગૃહ્ણામિ
બ્રહ્મવર્ચસાય ત્વા ગૃહ્ણામિ
ભૂર્ અસ્માકꣳ હવિર્ દેવાનામ્ આશિષો યજમાનસ્ય દેવાનાં ત્વા દેવતાભ્યો ગૃહ્ણામિ
કામાય ત્વા ગૃહ્ણામિ ॥
1.6.2 અનુવાક

હવિર્હોમાનુમન્ત્રણ મન્ત્રાઃ

ધ્રુવો ઽસિ ધ્રુવો ઽહꣳ સજાતેષુ ભૂયાસં ધીરશ્ ચેત્તા વસુવિદ્ ।
ઉગ્રો ઽસ્ય્ ઉગ્રો ઽહꣳ સજાતેષુ ભૂયાસમ્ ઉગ્રશ્ ચેત્તા વસુવિદ્ ।
અભિભૂર્ અસ્ય્ અભિભૂર્ અહꣳ સજાતેષુ ભૂયાસમ્ અભિભૂશ્ ચેત્તા વસુવિદ્ ।
યુનજ્મિ ત્વા બ્રહ્મણા દૈવ્યેન હવ્યાયાસ્મૈ વોઢવે જાતવેદઃ । ઇન્ધાનાસ્ ત્વા સુપ્રજસઃ સુવીરા જ્યોગ્ જીવેમ બલિહૃતો વયં તે ॥
યન્ મે અગ્ને અસ્ય યજ્ઞસ્ય રિષ્યાત્

યદ્ વા સ્કન્દાદ્ આજ્યસ્યોત વિષ્ણો । તેન હન્મિ સપત્નમ્ દુર્મરાયુમ્ ઐનં દધામિ નિરૃત્યા ઉપસ્થે ॥
ભૂર્ ભુવઃ સુવર્
ઉચ્છુષ્મો અગ્ને યજમાનાયૈધિ નિશુષ્મો અભિદાસતે
અગ્ને દેવેદ્ધ મન્વિદ્ધ મન્દ્રજિહ્વામર્ત્યસ્ય તે હોતર્ મૂર્ધન્ન્ આ જિઘર્મિ રાયસ્ પોષાય સુપ્રજાસ્ત્વાય સુવીર્યાય
મનો ઽસિ પ્રાજાપત્યમ્ મનસા મા ભૂતેનાવિશ
વાગ્ અસ્ય્ ઐન્દ્રી સપત્નક્ષયણી

વાચા મેન્દ્રિયેણાવિશ
વસન્તમ્ ઋતૂનામ્ પ્રીણામિ સ મા પ્રીતઃ પ્રીણાતુ
ગ્રીષ્મમ્ ઋતૂનામ્ પ્રીણામિ સ મા પ્રીતઃ પ્રીણાતુ
વર્ષા ઋતૂનામ્ પ્રીણામિ તા મા પ્રીતાઃ પ્રીણન્તુ
શરદમ્ ઋતૂનામ્ પ્રીણામિ સા મા પ્રીતા પ્રીણાતુ
હેમન્તશિશિરાવ્ ઋતૂનામ્ પ્રીણામિ તૌ મા પ્રીતૌ પ્રીણીતામ્
અગ્નીષોમયોર્ અહં દેવયજ્યયા ચક્ષુષ્માન્ ભૂયાસમ્
અગ્નેર્ અહં દેવયજ્યયાઽન્નાદો ભૂયાસમ્

દબ્ધિરસ્ય્ અદબ્ધો ભૂયાસમ્ અમું દભેયમ્
અગ્નીષોમયોર્ અહં દેવયજ્યયા વૃત્રહા ભૂયાસમ્
ઇન્દ્રાગ્નિયોર્ અહં દેવયજ્યયેન્દ્રિયાવ્યન્નાદો ભૂયાસમ્
ઇન્દ્રસ્યાહં દેવયજ્યયેન્દ્રિયાવી ભૂયાસમ્
મહેન્દ્રસ્યાહં દેવયજ્યયા જેમાનમ્ મહિમાનં ગમેયમ્
અગ્નેઃ સ્વિષ્ટકૃતો ઽહં દેવયજ્યયાઽઽયુષ્માન્ યજ્ઞેન પ્રતિષ્ઠાં ગમેયમ્ ॥
1.6.3 અનુવાક

ઇડાભાગાદિ અનુમન્ત્રણમન્ત્રાઃ

અગ્નિર્ મા દુરિષ્ટાત્ પાતુ સવિતાઽઘશꣳસાત્ ।
યો મે ઽન્તિ દૂરે ઽરાતીયતિ તમ્ એતેન જેષમ્ ।
સુરૂપવર્ષવર્ણ એહીમાન્ ભદ્રાન્ દુર્યાꣳ અભ્ય્ એહિ મામ્ અનુવ્રતા
ન્યુ શીર્ષાણિ મૃઢ્વમ્
ઇડ એહ્ય્ અદિત એહ્ય્ સરસ્વત્ય્ એહિ
રન્તિર્ અસિ રમતિર્ અસિ સૂનર્ય્ અસિ
જુષ્ટે જુષ્ટિં તે ઽશીયોપહૂત ઉપહવં

તે ઽશીય
સા મે સત્યાશીર્ અસ્ય યજ્ઞસ્ય ભૂયાત્ ।
અરેડતા મનસા તચ્ છકેયમ્ ।
યજ્ઞો દિવꣳ રોહતુ યજ્ઞો દિવં ગચ્છતુ
યો દેવયાનઃ પન્થાસ્ તેન યજ્ઞો દેવાꣳ અપ્ય્ એતુ ।
અસ્માસ્વ્ ઇન્દ્ર ઇન્દ્રિયં દધાત્વ્ અસ્માન્ રાય ઉત યજ્ઞાઃ સચન્તામ્ અસ્માસુ સન્ત્વ્ આશિષઃ સા નઃ પ્રિયા સુપ્રતૂર્તિર્ મઘોની
જુષ્ટિર્ અસિ જુષસ્વ નો જુષ્ટા નઃ

અસિ જુષ્ટિં તે ગમેયમ્
મનો જ્યોતિર્ જુષતામ્ આજ્યં વિચ્છિન્નં યજ્ઞꣳ સમ્ ઇમં દધાતુ । બૃહસ્પતિસ્ તનુતામ્ ઇમં નો વિશ્વે દેવા ઇહ માદયન્તામ્ ॥
બ્રધન્ પિન્વસ્વ
દદતો મે મા ક્ષાયિ કુર્વતો મે મોપ દસત્
પ્રજાપતેર્ ભાગો ઽસ્ય્ ઊર્જસ્વાન્ પયસ્વાન્
પ્રાણાપાનૌ મે પાહિ સમાનવ્યાનૌ મે પાહ્ય્ ઉદાનવ્યાનૌ મે પાહિ ।
અક્ષિતો ઽસ્ય્ અક્ષિત્યૈ ત્વા મા મે ક્ષેષ્ઠા અમુત્રા ઽમુષ્મિઁલ્લોકે
1.6.4 અનુવાક

અનુયાજાદ્યનુમન્ત્રમ્

બર્હિષો ઽહં દેવયજ્યયા પ્રજાવાન્ ભૂયાસમ્ ।
નરાશꣳસસ્યાહં દેવયજ્યયા પશુમાન્ ભૂયાસમ્
અગ્નેઃ સ્વિષ્ટકૃતો ઽહં દેવયજ્યયાયુષ્માન્ યજ્ઞેન પ્રતિષ્ઠાં ગમેયમ્
અગ્નેર્ અહમ્ ઉજ્જિતિમ્ અનૂજ્ જેષમ્ ।
સોમસ્યાહમ્ ઉજ્જિતિમ્ અનૂજ્ જેષમ્
અગ્નેર્ અહમ્ ઉજ્જિતિમ્ અનૂજ્ જેષમ્
અગ્નીષોમયોર્ અહમ્ ઉજ્જિતિમ્ અનૂજ્ જેષમ્
ઇન્દ્રાગ્નિયોર્ અહમ્ ઉજ્જિતિમ્ અનૂજ્ જેષમ્
ઇન્દ્રસ્યાહમ્

ઉજ્જિતિમ્ અનૂજ્ જેષમ્
મહેન્દ્રસ્યાહમ્ ઉજ્જિતિમ્ અનૂજ્ જેષમ્
અગ્નેઃ સ્વિષ્ટકૃતો ઽહમ્ ઉજ્જિતિમ્ અનૂજ્ જેષમ્
વાજસ્ય મા પ્રસવેનોદ્ગ્રાભેણોદ્ અગ્રભીત્ । અથા સપત્નાꣳ ઇન્દ્રો મે નિગ્રાભેણાધરાꣳ અકઃ ॥
ઉદ્ગ્રાભં ચ નિગ્રાભં ચ બ્રહ્મ દેવા અવીવૃધન્ । અથા સપત્નાન્ ઇન્દ્રાગ્ની મે વિષૂચીનાન્ વ્યસ્યતામ્ ॥
એમા અગ્મન્ન્ આશિષો દોહકામા ઇન્દ્રવન્તઃ

વનામહે ધુક્ષીમહિ પ્રજામ્ ઇષમ્ ॥
રોહિતેન ત્વાઽગ્નિર્ દેવતાં ગમયતુ હરિભ્યાં ત્વેન્દ્રો દેવતાં ગમયત્વ્ એતશેન ત્વા સૂર્યો દેવતાં ગમયતુ
વિ તે મુઞ્ચામિ રશના વિ રશ્મીન્ વિ યોક્ત્રા યાનિ પરિચર્તનાનિ ધત્તાદ્ અસ્માસુ દ્રવિણં યચ્ ચ ભદ્રમ્ પ્ર ણો બ્રૂતાદ્ ભાગધાન્ દેવતાસુ
વિષ્ણોઃ શમ્યોર્ અહં દેવયજ્યયા યજ્ઞેન પ્રતિષ્ઠાં ગમેયમ્ ।
સોમસ્યાહં દેવયજ્યયા

સુરેતા રેતો ધિષીય
ત્વષ્ટુર્ અહં દેવયજ્યયા પશૂનાꣳ રૂપમ્ પુષેયમ્ ।
દેવાનામ્ પત્નીર્ અગ્નિર્ ગૃહપતિર્ યજ્ઞસ્ય મિથુનં તયોર્ અહં દેવયજ્યયા મિથુનેન પ્ર ભૂયાસમ્ ।
વેદો ઽસિ વિત્તિર્ અસિ વિદેય
કર્માસિ કરુણમ્ અસિ ક્રિયાસમ્ ।
સનિર્ અસિ સનિતાસિ સનેયમ્ ।
ઘૃતવન્તં કુલાયિનꣳ રાયસ્ પોષꣳ સહસ્રિણં વેદો દદાતુ વાજિનમ્ ॥
1.6.5 અનુવાક

આપ્યાયનાદિ અનુમન્ત્રણમ્

આ પ્યાયતાં ધ્રુવા ઘૃતેન યજ્ઞંયજ્ઞમ્ પ્રતિ દેવયદ્ભ્યઃ । સૂર્યાયા ઊધો ઽદિત્યા ઉપસ્થ ઉરુધારા પૃથિવી યજ્ઞે અસ્મિન્ ॥
પ્રજાપતેર્ વિભાન્ નામ લોકસ્ તસ્મિꣳસ્ ત્વા દધામિ સહ યજમાનેન
સદ્ અસિ સન્ મે ભૂયાઃ સર્વમ્ અસિ સર્વમ્ મે ભૂયાઃ પૂર્ણમ્ અસિ પૂર્ણમ્ મે ભૂયા અક્ષિતમ્ અસિ મા મે ક્ષેષ્ઠાઃ ।
પ્રાચ્યાં દિશિ દેવા ઋત્વિજો માર્જયન્તાં દક્ષિણાયામ્

દિશિ માસાઃ પિતરો માર્જયન્તામ્ પ્રતીચ્યાં દિશિ ગૃહાઃ પશવો માર્જયન્તામ્ ઉદીચ્યાં દિશ્ય્ આપ ઓષધયો વનસ્પતયો માર્જયન્તામૂર્ધ્વાયાં દિશિ યજ્ઞઃ સંવત્સરો યજ્ઞપતિર્ માર્જયન્તામ્ ।
વિષ્ણોઃ ક્રમો ઽસ્ય્ અભિમાતિહા ગાયત્રેણ છન્દસા પૃથિવીમ્ અનુ વિ ક્રમે નિર્ભક્તઃ સ યં દ્વિષ્મઃ ।
વિષ્ણોઃ ક્રમો ઽસ્ય્ અભિશસ્તિહા ત્રૈષ્ટુભેન છન્દસાન્તરિક્ષમ્ અનુ વિ ક્રમે નિર્ભક્તઃ સ યં દ્વિષ્મઃ ।
વિષ્ણોઃ ક્રમો ઽસ્ય્ અરાતીયતો હન્તા જાગતેન છન્દસા દિવમ્ અનુ વિ ક્રમે નિર્ભક્તઃ સ યં દ્વિષ્મઃ ।
વિષ્ણોઃ ક્રમો ઽસિ શત્રૂયતો હન્તાઽઽનુષ્ટુભેન છન્દસા દિશો ઽનુ વિ ક્રમે નિર્ભક્તઃ સ યં દ્વિષ્મઃ ॥
1.6.6 અનુવાક

સૂર્યોપસ્થાનાદિ મન્ત્રાઃ

અગન્મ સુવઃ સુવર્ અગન્મ
સંદૃશસ્ તે મા છિત્સિ યત્ તે તપસ્ તસ્મૈ તે મા વૃક્ષિ
સુભૂર્ અસિ શ્રેષ્ઠો રશ્મીનામ્ આયુર્ધા અસ્ય્ આયુર્ મે ધેહિ વર્ચોધા અસિ વર્ચો મયિ ધેહિ ।
ઇદમ્ અહમ્ અમુમ્ ભ્રાતૃવ્યમ્ આભ્યો દિગ્ભ્યો ઽસ્યૈ દિવો ઽસ્માદ્ અન્તરિક્ષાદ્ અસ્યૈ પૃથિવ્યા અસ્માદ્ અન્નાદ્યાન્ નિર્ ભજામિ નિર્ભક્તઃ સ યં દ્વિષ્મઃ

સમ્ જ્યોતિષાઽભૂવમ્
ઐન્દ્રીમ્ આવૃતમ્ અન્વાવર્તે
સમ્ અહમ્ પ્રજયા સમ્ મયા પ્રજા
સમ્ અહꣳ રાયસ્ પોષેણ સમ્ મયા રાયસ્ પોષઃ ।
સમિદ્ધો અગ્ને મે દીદિહિ સમેદ્ધા તે અગ્ને દીદ્યાસમ્ ।
વસુમાન્ યજ્ઞો વસીયાન્ ભૂયાસમ્
અગ્ન આયૂꣳષિ પવસ આ સુવોર્જમ્ ઇષં ચ નઃ । આરે બાધસ્વ દુચ્છુનામ્ ॥
અગ્ને પવસ્વ સ્વપા અસ્મે વર્ચઃ સુવીર્યમ્

દધત્ પોષꣳ રયિમ્ મયિ ॥
અગ્ને ગૃહપતે સુગૃહપતિર્ અહં ત્વયા ગૃહપતિના ભૂયાસꣳ સુગૃહપતિર્ મયા ત્વં ગૃહપતિના ભૂયાઃ શતꣳ હિમાસ્ તામ્ આશિષમ્ આ શાસે તન્તવે જ્યોતિષ્મતીં તામ્ આશિષમ્ આ શાસે ઽમુષ્મૈ જ્યોતિષ્મતીમ્ ।
કસ્ ત્વા યુનક્તિ સ ત્વા વિ મુઞ્ચત્વ્ ॥
અગ્ને વ્રતપતે વ્રતમ્ અચારિષં તદ્ અશકં તન્ મે ઽરાધિ
યજ્ઞો બભૂવ સ આ

બભૂવ સ પ્ર જજ્ઞે સ વાવૃધે । સ દેવાનામ્ અધિપતિર્ બભૂવ સો અસ્માꣳ અધિપતીન્ કરોતુ વયꣳ સ્યામ પતયો રયીણામ્
ગોમાꣳ અગ્ને ઽવિમાꣳ અશ્વી યજ્ઞો નૃવત્સખા સદમ્ ઇદ્ અપ્રમૃષ્યઃ । ઇડાવાꣳ એષો અસુર પ્રજાવાન્ દીર્ઘો રયિઃ પૃથુબુધ્નઃ સભાવાન્ ॥
1.6.7 અનુવાક

દેવતાપરિગ્રહાદિ

યથા વૈ સમૃતસોમા એવં વા એતે સમૃતયજ્ઞા યદ્ દર્શપૂર્ણમાસૌ
કસ્ય વાહ દેવા યજ્ઞમ્ આગચ્છન્તિ કસ્ય વા ન
બહૂનાં યજમાનાનાં યો વૈ દેવતાઃ પૂર્વઃ પરિગૃહ્ણાતિ સ એનાઃ શ્વો ભૂતે યજતે ।
એતદ્ વૈ દેવાનામ્ આયતનં યદ્ આહવનીયઃ ।
અન્તરાગ્ની પશૂનામ્ ।
ગાર્હપત્યો મનુષ્યાણામ્
અન્વાહાર્યપચનઃ પિતૃણામ્
અગ્નિં ગૃહ્ણાતિ
સ્વ એવાયતને દેવતાઃ પરિ

ગૃહ્ણાતિ
તાઃ શ્વો ભૂતે યજતે
વ્રતેન વૈ મેધ્યો ઽગ્નિર્ વ્રતપતિઃ ।
બ્રાહ્મણો વ્રતભૃત્ ।
વ્રતમ્ ઉપૈષ્યન્ બ્રૂયાત્ ।
અગ્ને વ્રતપતે વ્રતં ચરિષ્યામીતિ ।
અગ્નિર્ વૈ દેવાનાં વ્રતપતિસ્
તસ્મા એવ પ્રતિપ્રોચ્ય વ્રતમ્ આ લભતે
બર્હિષા પૂર્ણમાસે વ્રતમ્ ઉપૈતિ વત્સૈર્ અમાવાસ્યાયામ્
એતદ્ ધ્ય્ એતયોર્ આયતનમ્
ઉપસ્તીર્યઃ પૂર્વશ્ ચાગ્નિર્ અપરશ્ ચેત્ય્ આહુઃ ।
મનુષ્યાઃ

ઇન્ ન્વા ઉપસ્તીર્ણમ્ ઇચ્છન્તિ કિમ્ ઉ દેવા યેષાં નવાવસાનમ્
ઉપાસ્મિઞ્ છ્વો યક્ષ્યમાણે દેવતા વસન્તિ ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિમ્ ઉપસ્તૃણાતિ
યજમાનેન ગ્રામ્યાશ્ ચ પશવો ઽવરુધ્યા આરણ્યાશ્ ચેત્ય્ આહુઃ ।
યદ્ ગ્રામ્યાન્ ઉપવસતિ તેન ગ્રામ્યાન્ અવ રુન્દ્ધે
યદ્ આરણ્યસ્યાશ્નાતિ તેનારણ્યાન્
યદ્ અનાશ્વાન્ ઉપવસેત્ પિતૃદેવત્યઃ સ્યાત્ ।
આરણ્યસ્યાશ્નાતિ ।
ઇન્દ્રિયમ્

વા આરણ્યમ્
ઇન્દ્રિયમ્ એવાત્મન્ ધત્તે
યદ્ અનાશ્વાન્ ઉપવસેત્ ક્ષોધુકઃ સ્યાત્ ।
યદ્ અશ્નીયાદ્ રુદ્રો ઽસ્ય પશૂન્ અભિ મન્યેત ।
અપો ઽશ્નાતિ
તન્ નેવાશિતં નેવાનશિતમ્ ।
ન ક્ષોધુકો ભવતિ
નાસ્ય રુદ્રઃ પશૂન્ અભિ મન્યતે
વજ્રો વૈ યજ્ઞઃ
ક્ષુત્ ખલુ વૈ મનુષ્યસ્ય ભ્રાતૃવ્યઃ ।
યદ્ અનાશ્વાન્ ઉપવસતિ
વજ્રેણૈવ સાક્ષાત્ ક્ષુધમ્ ભ્રાતૃવ્યꣳ હન્તિ ॥
1.6.8 અનુવાક

યજ્ઞાયુધભૃતિઃ

યો વૈ શ્રદ્ધામ્ અનારભ્ય યજ્ઞેન યજતે નાસ્યેષ્ટાય શ્રદ્ દધતે ।
અપઃ પ્ર ણયતિ શ્રદ્ધા વા આપઃ શ્રદ્ધામ્ એવારભ્ય યજ્ઞેન યજત ઉભયે ઽસ્ય દેવમનુષ્યા ઇષ્ટાય શ્રદ્ દધતે તદ્ આહુર્ અતિ વા એતા વર્ત્રં નેદન્ત્ય્ અતિ વાચં મનો વાવૈતા નાતિ નેદન્તીતિ
મનસા પ્ર ણયતીયં વૈ મનઃ

અનયૈવૈનાઃ પ્ર ણયત્ય્ અસ્કન્નહવિર્ ભવતિ ય એવં વેદ
યજ્ઞાયુધાનિ સમ્ ભવતિ યજ્ઞો વૈ યજ્ઞાયુધાનિ યજ્ઞમ્ એવ તત્ સમ્ ભરતિ
યદ્ એકમેકꣳ સમ્ભરેત્ પિતૃદેવત્યાનિ સ્યુર્ યત્ સહ સર્વાણિ માનુષાણિ
દ્વેદ્વે સમ્ ભરતિ યાજ્યાનુવાક્યયોર્ એવ રૂપં કરોત્ય્ અથો મિથુનમ્ એવ
યો વૈ દશ યજ્ઞાયુધાનિ વેદ મુખતો ઽસ્ય યજ્ઞઃ કલ્પતે
સ્ફ્યઃ

ચ કપાલાનિ ચાગ્નિહોત્રહવણી શૂર્પં ચ કૃષ્ણાજિનં ચ શમ્યા ચોલૂખલં ચ મુસલં ચ દૃષચ્ ચોપલા ચૈતાનિ વૈ દશ યજ્ઞાયુધાનિ ય એવં વેદ મુખતો ઽસ્ય યજ્ઞઃ કલ્પતે
યો વૈ દેવેભ્યઃ પ્રતિપ્રોચ્ય યજ્ઞેન યજતે જુષન્તે ઽસ્ય દેવા હવ્યમ્
હવિર્ નિરુપ્યમાણમ્ અભિ મન્ત્રયેતાગ્નિꣳ હોતારમ્ ઇહ તꣳ હુવ ઇતિ

દેવેભ્ય એવ પ્રતિપ્રોચ્ય યજ્ઞેન યજતે જુષન્તે ઽસ્ય દેવા હવ્યમ્
એષ વૈ યજ્ઞસ્ય ગ્રહો ગૃહીત્વૈવ યજ્ઞેન યજતે
તદ્ ઉદિત્વા વાચં યચ્છતિ યજ્ઞસ્ય ધૃત્યૈ ।
અથો મનસા વૈ પ્રજાપતિર્ યજ્ઞમ્ અતનુત મનસૈવ તદ્ યજ્ઞં તનુતે રક્ષસામ્ અનન્વવચારાય
યો વૈ યજ્ઞં યોગ આગતે યુનક્તિ યુઙ્ક્તે યુઞ્જાનેષુ
કસ્ ત્વા યુનક્તિ સ ત્વા યુનક્ત્વ્ ઇત્ય્ આહ પ્રજાપતિર્ વૈ કઃ પ્રજાપતિનૈવૈનં યુનક્તિ યુઙ્ક્તે યુઞ્જાનેષુ ॥
1.6.9 અનુવાક

દ્વાદશ દ્વન્દ્વ સમ્પત્તિઃ

પ્રજાપતિર્ યજ્ઞાન્ અસૃજતાગ્નિહોત્રં ચાગ્નિષ્ટોમં ચ પૌર્ણમાસીં ચોક્થ્યં ચામાવાસ્યાં ચાતિરાત્રં ચ
તાન્ ઉદ્ અમિમીત
યાવદ્ અગ્નિહોત્રમ્ આસીત્ તાવાન્ અગ્નિષ્ટોમો યાવતી પૌર્ણમાસી તાવાન્ ઉક્થ્યો યાવત્ય્ અમાવાસ્યા તાવાન્ અતિરાત્રઃ ।
ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ યાવદ્ અગ્નિષ્ટોમેનોપાપ્નોતિ તાવદ્ ઉપાપ્નોતિ
ય એવં વિદ્વાન્ પૌર્ણમાસીં યજતે યાવદ્ ઉક્થ્યેનોપાપ્નોતિ

તાવદ્ ઉપાપ્નોતિ
ય એવં વિદ્વાન્ અમાવાસ્યાં યજતે યાવદ્ અતિરાત્રેણોપાપ્નોતિ તાવદ્ ઉપાપ્નોતિ
પરમેષ્ઠિનો વા એષ યજ્ઞો ઽગ્ર આસીત્
તેન સ પરમાં કાષ્ઠામ્ અગચ્છત્
તેન પ્રજાપતિં નિરવાસાયયત્
તેન પ્રજાપતિઃ પરમાં કાષ્ઠામ્ અગચ્છત્
તેનેન્દ્રં નિરવાસાયયત્
તેનેન્દ્રઃ પરમાં કાષ્ઠામ્ અગચ્છત્
તેનાગ્નીષોમૌ નિરવાસાયયત્
તેનાગ્નીષોમૌ પરમાં કાષ્ઠામ્ અગચ્છતામ્ ।
યઃ

એવં વિદ્વાન્ દર્શપૂર્ણમાસૌ યજતે પરમામ્ એવ કાષ્ઠાં ગચ્છતિ
યો વૈ પ્રજાતેન યજ્ઞેન યજતે પ્ર પ્રજયા પશુભિર્ મિથુનૈર્ જાયતે
દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરો દ્વાદશ દ્વંદ્વાનિ દર્શપૂર્ણમાસયોસ્ તાનિ સમ્પાદ્યાનીત્ય્ આહુઃ ।
વત્સં ચોપાવસૃજત્ય્ ઉખાં ચાધિ શ્રયતિ ।
અવ ચ હન્તિ દૃષદૌ ચ સમાહન્તિ ।
અધિ ચ વપતે કપાલાનિ ચોપ દધાતિ
પુરોડાશં ચ

અધિશ્રયત્ય્ આજ્યં ચ
સ્તમ્બયજુશ્ ચ હરત્ય્ અભિ ચ ગૃહ્ણાતિ
વેદિં ચ પરિ ગૃહ્ણાતિ પત્નીં ચ સં નહ્યતિ
પ્રોક્ષણીશ્ ચાસાદયત્ય્ આજ્યં ચ ।
એતાનિ વૈ દ્વાદશ દ્વંદ્વાનિ દર્શપૂર્ણમાસયોસ્
તાનિ ય એવꣳ સમ્પાદ્ય યજતે પ્રજાતેનૈવ યજ્ઞેન યજતે પ્ર પ્રજયા પશુભિર્ મિથુનૈર્ જાયતે ॥
1.6.10 અનુવાક

હવિઃસાદનમ્

ધ્રુવો ઽસિ ધ્રુવો ઽહꣳ સજાતેષુ ભૂયાસમ્ ઇત્ય્ આહ ધ્રુવાન્ એવૈનાન્ કુરુતે ।
ઉગ્રો ઽસ્ય્ ઉગ્રો ઽહꣳ સજાતેષુ ભૂયાસમ્ ઇત્ય્ આહાપ્રતિવાદિન એવૈનાન્ કુરુતે ।
અભિભૂર્ અસ્ય્ અભિભૂર્ અહꣳ સજાતેષુ ભૂયાસમ્ ઇત્ય્ આહ ય એવૈનમ્ પ્રત્યુત્પિપીતે તમ્ ઉપાસ્યતે
યુનજ્મિ ત્વા બ્રહ્મણા દૈવ્યેનેત્ય્ આહૈષ વા અગ્નેર્ યોગસ્ તેન

એવૈનં યુનક્તિ
યજ્ઞસ્ય વૈ સમૃદ્ધેન દેવાઃ સુવર્ગં લોકમ્ આયન્ યજ્ઞસ્ય વ્યૃદ્ધેનાસુરાન્ પરા ભાવયન્ યન્ મે અગ્ને અસ્ય યજ્ઞસ્ય રિષ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ યજ્ઞસ્યૈવ તત્ સમૃદ્ધેન યજમાનઃ સુવર્ગં લોકમ્ એતિ યજ્ઞસ્ય વ્યૃદ્ધેન ભ્રાતૃવ્યાન્ પરા ભાવયતિ ।
અગ્નિહોત્રમ્ એતાભિર્ વ્યાહૃતીભિર્ ઉપ સાદયેદ્ યજ્ઞમુખં વા અગ્નિહોત્રમ્ બ્રહ્મૈતા વ્યાહૃતયો યજ્ઞમુખ એવ બ્રહ્મ

કુરુતે સંવત્સરે પર્યાગત એતાભિર્ એવોપ સાદયેદ્ બ્રહ્મણૈવોભયતઃ સંવત્સરમ્ પરિ ગૃહ્ણાતિ
દર્શપૂર્ણમાસૌ ચાતુર્માસ્યાન્ય્ આલભમાન એતાભિર્ વ્યાહૃતીભિર્ હવીꣳષ્ય્ આ સાદયેદ્ યજ્ઞમુખં વૈ દર્શપૂર્ણમાસૌ ચાતુર્માસ્યાનિ બ્રહ્મૈતા વ્યાહૃતયો યજ્ઞમુખ એવ બ્રહ્મ કુરુતે સંવત્સરે પર્યાગત એતાભિર્ એવા સાદયેદ્ બ્રહ્મણૈવોભયતઃ સંવત્સરમ્ પરિ ગૃહ્ણાતિ
યદ્ વૈ યજ્ઞસ્ય સામ્ના ક્રિયતે રાષ્ટ્રમ્

યજ્ઞસ્યાઽઽશીર્ ગચ્છતિ યદ્ ઋચા વિશં યજ્ઞસ્યાઽઽશીર્ ગચ્છત્ય્ અથ બ્રાહ્મણો ઽનાશીર્કેણ યજ્ઞેન યજતે સામિધેનીર્ અનુવક્ષ્યન્ન્ એતા વ્યાહૃતીઃ પુરસ્તાદ્ દધ્યાદ્ બ્રહ્મૈવ પ્રતિપદં કુરુતે તથા બ્રાહ્મણઃ સાશીર્કેણ યજ્ઞેન યજતે
યં કામયેત યજમાનમ્ ભ્રાતૃવ્યમ્ અસ્ય યજ્ઞસ્યાઽઽશીર્ ગચ્છેદ્ ઇતિ તસ્યૈતા વ્યાહૃતીઃ પુરોઽનુવાક્યાયાં દધ્યાદ્ ભ્રાતૃવ્યદેવત્યા વૈ પુરોઽનુવાક્યા ભ્રાતૃવ્યમ્ એવાસ્ય યજ્ઞસ્ય

આશીર્ ગચ્છતિ
યાન્ કામયેત યજમાનાન્ત્ સમાવત્ય્ એનાન્ યજ્ઞસ્યાઽઽશીર્ ગચ્છેદ્ ઇતિ તેષામ્ એતા વ્યાહૃતીઃ પુરોઽનુવાક્યાયા અર્ધર્ચ એકાં દધ્યાદ્ યાજ્યાયૈ પુરસ્તાદ્ એકાં યાજ્યાયા અર્ધર્ચ એકાં તથૈનાન્ત્ સમાવતી યજ્ઞસ્યાશીર્ ગચ્છતિ
યથા વૈ પર્જન્યઃ સુવૃષ્ટં વર્ષત્ય્ એવં યજ્ઞો યજમાનસ્ય વર્ષતિ સ્થલયોદકમ્ પરિગૃહ્ણન્ત્ય્ આશિષા યજ્ઞં યજમાનઃ પરિ ગૃહ્ણાતિ
મનો ઽસિ પ્રાજાપત્યમ્

મનસા મા ભૂતેના ઽઽવિશેત્ય્ આહ મનો વૈ પ્રાજાપત્યમ્ પ્રજાપત્યો યજ્ઞો મન એવ યજ્ઞમ્ આત્મન્ ધત્તે
વાગ્ અસ્ય્ ઐન્દ્રી સપત્નક્ષયણી વાચા મેન્દ્રિયેણાઽઽ વિશેત્ય્ આહૈન્દ્રી વૈ વાગ્ વાચમ્ એવૈન્દ્રીમ્ આત્મન્ ધત્તે ॥
1.6.11 અનુવાક

આશ્રાવણાદિમન્ત્રાઃ

યો વૈ સપ્તદશમ્ પ્રજાપતિં યજ્ઞમ્ અન્વાયત્તં વેદ પ્રતિ યજ્ઞેન તિષ્ઠતિ ન યજ્ઞાદ્ ભ્રꣳશતે ।
આ શ્રાવયેતિ ચતુરક્ષરમ્ અસ્તુ શ્રૌષડ્ ઇતિ ચતુરક્ષરં યજેતિ દ્વ્યક્ષરં યે યજામહ ઇતિ પઞ્ચાક્ષરં દ્વ્યક્ષરો વષટ્કારઃ ।
એષ વૈ સપ્તદશઃ પ્રજાપતિર્ યજ્ઞમ્ અન્વાયત્તઃ ।
ય એવં વેદ પ્રતિ યજ્ઞેન તિષ્ઠત્ ન યજ્ઞાદ્ ભ્રꣳશતે
યો વૈ યજ્ઞસ્ય પ્રાયણમ્ પ્રતિષ્ઠામ્

ઉદયનં વેદ પ્રતિષ્ઠિતેનારિષ્ટેન યજ્ઞેન સꣳસ્થાં ગચ્છતિ ।
આ શ્રાવયાસ્તુ શ્રૌષડ્ યજ યે યજામહે વષટ્કાર એતદ્ વૈ યજ્ઞસ્ય પ્રાયણમ્ એષા પ્રતિષ્ઠૈતદ્ ઉદયનમ્ ।
ય એવં વેદ પ્રતિષ્ઠિતેનારિષ્ટેન યજ્ઞેન સꣳસ્થાં ગચ્છતિ
યો વૈ સૂનૃતાયૈ દોહં વેદ દુહ એવૈનામ્ ।
યજ્ઞો વૈ સૂનૃતા ।
આ શ્રાવયેત્યેવૈનામ્ અહ્વત્ ।
અસ્તુ

શ્રૌષડ્ ઇત્ય્
યજેત્ય્ ઉદ્ અનૈષીત્ ।
યે યજામહ ઇત્ય્ ઉપાસદત્ ।
વષટ્કારેણ દોગ્ધિ ।
એષ વૈ સૂનૃતાયૈ દોહઃ ।
ય એવં વેદ દુહ એવૈનામ્ ।
દેવા વૈ સત્ત્રમ્ આસત
તેષાં દિશો ઽદસ્યન્
ત એતામ્ આર્દ્રામ્ પઙ્ક્તિમ્ અપશ્યન્ન્ આ શ્રાવયેતિ પુરોવાતમ્ અજનયન્ન્ અસ્તુ શ્રૌષડ્ ઇત્ય્ અભ્રꣳ સમ્ અપ્લાવયન્ યજેતિ વિદ્યુતમ્

અજનયન્ યે યજામહ ઇતિ પ્રાવર્ષયન્ અભ્ય્ અસ્તનયન્ વષટ્કારેણ
તતો વૈ તેભ્યો દિશઃ પ્રાપ્યાયન્ત
ય એવં વેદ પ્રાસ્મૈ દિશઃ પ્યાયન્તે
પ્રજાપતિં ત્વો વેદ પ્રજાપતિસ્ ત્વં વેદ
યમ્ પ્રજાપતિર્ વેદ સ પુણ્યો ભવતિ ।
એષ વૈ છન્દસ્યઃ પ્રજાપતિર્ આ શ્રાવયાસ્તુ શ્રૌષડ્ યજ યે યજામહે વષટ્કારઃ ।
ય એવં વેદ પુણ્યો ભવતિ
વસન્તમ્

ઋતૂનામ્ પ્રીણામીત્ય્ આહ ।
ઋતવો વૈ પ્રયાજાઃ ।
ઋતૂન્ એવ પ્રીણાતિ
તે ઽસ્મૈ પ્રીતા યથાપૂર્વં કલ્પન્તે
કલ્પન્તે ઽસ્મા ઋતવો ય એવં વેદ ।
અગ્નીષોમયોર્ અહં દેવયજ્યયા ચક્ષુષ્માન્ ભૂયાસમ્ ઇત્ય્ આહ ।
અગ્નીષોમાભ્યાં વૈ યજ્ઞશ્ ચક્ષુષ્માન્
તાભ્યામ્ એવ ચક્ષુર્ આત્મન્ ધત્તે ।
અગ્નેર્ અહં દેવયજ્યયાન્નાદો ભૂયાસમ્ ઇત્ય્ આહ ।
અગ્નિર્ વૈ દેવાનામ્ અન્નાદસ્
તેનૈવ

અન્નાદ્યમ્ આત્મન્ ધત્તે
દબ્ધિરસ્ય્ અદબ્ધો ભૂયાસમ્ અમું દભેયમ્ ઇત્ય્ આહ ।
એતયા વૈ દબ્ધ્યા દેવા અસુરાન્ અદભ્નુવન્
તયૈવ ભ્રાતૃવ્યં દભ્નોતિ ।
અગ્નીષોમયોર્ અહં દેવયજ્યયા વૃત્રહા ભૂયાસમ્ ઇત્ય્ આહ ।
અગ્નીષોમાભ્યાં વા ઇન્દ્રો વૃત્રમ્ અહન્
તાભ્યામ્ એવ ભ્રાતૃવ્યꣳ સ્તૃણુતે ।
ઇન્દ્રાગ્નિયોર્ અહં દેવયજ્યયેન્દ્રિયાવ્યન્નાદો ભૂયાસમ્ ઇત્ય્ આહ ।
ઇન્દ્રિયાવ્ય્ એવાન્નાદો ભવતિ ।
ઇન્દ્રસ્ય

અહં દેવયજ્યયેન્દ્રિયાવી ભૂયાસમ્ ઇત્ય્ આહ ।
ઇન્દ્રિયાવ્ય્ એવ ભવતિ
મહેન્દ્રસ્યાહં દેવયજ્યયા જેમાનમ્ મહિમાનં ગમેયમ્ ઇત્ય્ આહ
જેમાનમ્ એવ મહિમાનં ગચ્છતિ ।
અગ્નેઃ સ્વિષ્ટકૃતો ઽહં દેવયજ્યયાયુષ્માન્ યજ્ઞેન પ્રતિષ્ઠાં ગમેયમ્ ઇત્ય્ આહ ।
આયુર્ એવાત્મન્ ધત્તે પ્રતિ યજ્ઞેન તિષ્ઠતિ
1.6.12 અનુવાક

કામ્યેષ્ટિયાજ્યાપુરોનુવાક્યાઃ

ઇન્દ્રં વો વિશ્વતસ્ પરિ હવામહે જનેભ્યઃ । અસ્માકમ્ અસ્તુ કેવલઃ ॥
ઇન્દ્રં નરો નેમધિતા હવન્તે યત્ પાર્યા યુનજતે ધિયસ્ તાઃ । શૂરો નૃષાતા શવસશ્ ચકાન આ ગોમતિ વ્રજે ભજા ત્વં નઃ ॥
ઇન્દ્રિયાણિ શતક્રતો યા તે જનેષુ પઞ્ચસુ । ઇન્દ્ર તાનિ ત આ વૃણે ॥
અનુ તે દાયિ મહ ઇન્દ્રિયાય સત્રા તે વિશ્વમ્ અનુ વૃત્રહત્યે । અનુ

ક્ષત્રમ્ અનુ સહો યજત્રેન્દ્ર દેવેભિર્ અનુ તે નૃષહ્યે ॥
આ યસ્મિન્ત્ સપ્ત વાસવાસ્ તિષ્ઠન્તિ સ્વારુહો યથા । ઋષિર્ હ દીર્ઘશ્રુત્તમ ઇન્દ્રસ્ય ઘર્મો અતિથિઃ ॥
આમાસુ પક્વમ્ ઐરય આ સૂર્યꣳ રોહયો દિવિ । ઘર્મં ન સામન્ તપતા સુવૃક્તિભિર્ જુષ્ટં ગિર્વણસે ગિરઃ ॥
ઇન્દ્રમ્ ઇદ્ ગાથિનો બૃહદ્ ઇન્દ્રમ્ અર્કેભિર્ અર્કિણઃ । ઇન્દ્રં વાણીર્ અનૂષત ॥
ગાયન્તિ ત્વા ગાયત્રિણઃ

અર્ચન્ત્ય્ અર્કમ્ અર્કિણઃ । બ્રહ્માણસ્ ત્વા શતક્રતવ્ ઉદ્ વꣳશમ્ ઇવ યેમિરે ॥
અꣳહોમુચે પ્ર ભરેમા મનીષામ્ ઓષિષ્ઠદાવ્ને સુમતિં ગૃણાનાઃ । ઇદમ્ ઇન્દ્ર પ્રતિ હવ્યં ગૃભાય સત્યાઃ સન્તુ યજમાનસ્ય કામાઃ ॥
વિવેષ યન્ મા ધિષણા જજાન સ્તવૈ પુરા પાર્યાદ્ ઇન્દ્રમ્ અહ્નઃ । અꣳહસો યત્ર પીપરદ્ યથા નો નાવેવ યાન્તમ્ ઉભયે હવન્તે ॥
પ્ર સમ્રાજમ્ પ્રથમમ્ અધ્વરાણામ્

અꣳહોમુચં વૃષભં યજ્ઞિયાનામ્ । અપાં નપાતમ્ અશ્વિના હયન્તમ્ અસ્મિન્ નર ઇન્દ્રિયં ધત્તમ્ ઓજઃ ॥
વિ ન ઇન્દ્ર મૃધો જહિ નીચા યચ્છ પૃતન્યતઃ । અધસ્પદં તમ્ ઈં કૃધિ યો અસ્માꣳ અભિદાસતિ ॥
ઇન્દ્ર ક્ષત્રમ્ અભિ વામમ્ ઓજો ઽજાયથા વૃષભ ચર્ષણીનામ્ । અપાનુદો જનમ્ અમિત્રયન્તમ્ ઉરું દેવેભ્યો અકૃણોર્ ઉ લોકમ્ ॥
મૃગો ન ભીમઃ કુચરો ગિરિષ્ઠાઃ પરાવતઃ

આ જગામા પરસ્યાઃ । સૃકꣳ સꣳશાય પવિમ્ ઇન્દ્ર તિગ્મં વિ શત્રૂન્ તાઢિ વિ મૃધો નુદસ્વ ॥
વિ શત્રૂન્ વિ મૃધો નુદ વિ વૃત્રસ્ય હનૂ રુજ । વિ મન્યુમ્ ઇન્દ્ર ભામિતો ઽમિત્રસ્યાભિદાસતઃ ॥
ત્રાતારમ્ ઇન્દ્રમ્ અવિતારમ્ ઇન્દ્રꣳ હવેહવે સુહવꣳ શૂરમ્ ઇન્દ્રમ્ । હુવે નુ શક્રમ્ પુરુહૂતમ્ ઇન્દ્રꣳ સ્વસ્તિ નો મઘવા ધાત્વ્ ઇન્દ્રઃ ॥
મા તે અસ્યામ્

સહસાવન્ પરિષ્ટાવ્ અઘાય ભૂમ હરિવઃ પરાદૈ । ત્રાયસ્વ નો ઽવૃકેભિર્ વરૂથૈસ્ તવ પ્રિયાસઃ સૂરિષુ સ્યામ ॥
અનવસ્ તે રથમ્ અશ્વાય તક્ષન્ ત્વષ્ટા વજ્રમ્ પુરુહૂત દ્યુમન્તમ્ । બ્રહ્માણ ઇન્દ્રમ્ મહયન્તો અર્કૈર્ અવર્ધયન્ન્ અહયે હન્તવા ઉ ॥
વૃષ્ણે યત્ તે વૃષણો અર્કમ્ અર્ચાન્ ઇન્દ્ર ગ્રાવાણો અદિતિઃ સજોષાઃ । અનશ્વાસો યે પવયો ઽરથા ઇન્દ્રેષિતા અભ્યવર્તન્ત દસ્યૂન્ ॥