તૈત્તિરીયારણ્યકમ્ · અધ્યાય 7

7.1
હરિઃ ૐ ।
શં નો મિત્રઃ શં વરુણઃ । શં નો ભવત્વર્યમા । શં ન ઇન્દ્રો બૃહસ્પતિઃ । શં નો વિષ્ણુરુરુક્રમઃ, ઇતિ । નમો બ્રહ્મણે । નમસ્તે વાયો । ત્વમેવ પ્રત્યક્ષં બ્રહ્માસિ । ત્વમેવ પ્રત્યક્ષં બ્રહ્મ વદિષ્યામિ । ઋતં વદિ ષ્યામિ । સત્યં વદિષ્યામિ । તન્મામવન્તુ । તદ્વક્તારમવતુ । અવતુ મામ્ । અવતુ વક્તારમ્, ઇતિ ।
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ( ૧) ઇતિ ।
સત્યં વદિષ્યામિ પઞ્ચ ચ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે સપ્તમપ્રપાઠકે પ્રથમોઽનુવાકઃ

7.2
ૐ શીક્ષાં વ્યાખ્યાસ્યામઃ । વર્ણઃ સ્વરઃ । માત્રા બલમ્ । સામ સંતાનઃ । ઇત્યુક્તઃ શીક્ષાધ્યાયઃ ( ૧, ઇતિ । શીક્ષાં પઞ્ચ ।
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે સપ્તમપ્રપાઠકે દ્વિતીયોઽનુવાકઃ
7.3
સહ નૌ યશઃ । સહ નૌ બ્રહ્મવર્ચસમ્, ઇતિ । અથાતઃ સઁહિતાયા ઉપનિષદં વ્યાખ્યાસ્યામઃ । પઞ્ચસ્વધિકરણેષુ । અધિલોકમધિજ્યૌતિષમધિવિદ્યમધિપ્રજ મધ્યાત્મમ્ । તા મહાસંહિતા ઇત્યાચક્ષતે, ઇતિ । અથાધિલોકમ્ । પૃથિવી પૂર્વરૂપમ્ । દ્યૌરુત્તરરૂપમ્ । આકાશઃ સંધિઃ ( ૧) । વાયુઃ સંધાનમ્ । ઇત્યધિલોકમ્, ઇતિ ।
અથાધિજ્યૌતિષમ્ । અગ્નિઃ પૂર્વરૂપમ્ । આદિત્ય ઉત્તરરૂપમ્ । આપઃ સંધિઃ । વૈદ્યુતઃ સંધાનમ્ । ઇત્યધિજ્યૌતિષમ્, ઇતિ ।
અથાધિવિદ્યમ્ । આચાર્યઃ પૂર્વરૂપમ્ ( ૨) । અન્તેવાસ્યુત્તરરૂપમ્ । વિદ્યા સંધિઃ । પ્રવચનં સંધાનમ્ । ઇત્યધિવિદ્યમ્, ઇતિ । અથાધિપ્રજમ્ । માતા પૂર્વરૂપમ્ । પિતોત્તરરૂપમ્ । પ્રજા સંધિઃ । પ્રજનનંશ સંધાનમ્ । ઇત્યધિપ્રજમ્ ( ૩), ઇતિ ।
અથાધ્યાત્મમ્ । અધરા હનુઃ પૂર્વરૂપમ્ । ઉત્તરા હનુરુત્તરરૂ- પમ્ । વાક્સંધિઃ । જિહ્વા સંધાનમ્ । ઇત્યધ્યાત્મમ્, ઇતિ । ઇતીમા મહાસંહિતાઃ, ઇતિ । ય એવમેતા મહાસંહિતા વ્યાખ્યાતા વેદ । સંધીયતે પ્રજયા પશુભિઃ । બ્રહ્મવર્ચસેનાન્નાદ્યેન સુવર્ગ્યેણ લોકેન ( ૪), ઇતિ ॥ સધિરાચાર્યઃ પૂર્વરૂપમિત્યધિપ્રજં લોકેન ॥ ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે સપ્તમપ્રપાઠકે તૃતીયોઽનુવાકઃ

7.4
યશ્છન્દસામૃષભો વિશ્વરૂપઃ । છન્દોભ્યોઽધ્યમૃતાત્સંબભૂવ । સ મેન્દ્રો મેધયા સ્પૃણોતુ । અમૃતસ્ય દેવ ધારણો ભૂયાસમ્, ઇતિ । શરીરં મે વિચર્ષણમ્ । જિહ્વા મે મધુમત્તમા । કર્ણાભ્યાં ભૂરિ વિશ્રુવમ્ । બ્રહ્મણઃ કોશોઽસિ મેધયાઽપિહિતઃ । શ્રુતં મે ગોપાય, ઇતિ ।
આવહન્તી વિતન્વાના ( ૧) । કુર્વાણા ચીરમ્રાત્મનઃ । વાસાંસિ મમ ગાવશ્ચ । અન્નપાને ચ સર્વદા । તતો મે શ્રિયમાવહ । લોમશાં પશુભિઃ સહ સ્વાહા, ઇતિ । આ મા યન્તુ બ્રહ્મચારિણઃ સ્વાહા । વિ માઽઽયન્તુ બ્રહ્મચારિણઃ સ્વાહા । પ્ર માઽઽયન્તુ બ્રહ્મચારિણઃ સ્વાહા । દમાયન્તુ બ્રહ્મચારિણઃ સ્વાહા । શમાયન્તુ બ્રહ્મચારિણઃ સ્વાહા ( ૨), ઇતિ । યશો જનેઽસાનિ સ્વાહા । શ્રેયાન્વસ્યસોઽસાનિ સ્વાહા, ઇતિ । તં ત્વા ભગ પ્રવિશાનિ સ્વાહા । સ મા ભગ પ્રવિશ સ્વાહા । તસ્મિન્ત્સહસ્રશાખે । નિ ભગાહં ત્વયિ મૃજે સ્વાહા, ઇતિ । યથાઽઽપઃ પ્રવતાઽઽયન્તિ । યથા માસા અહર્જરમ્ । એવં માં બ્રહ્મચારિણઃ । ધાતરાયન્તુ સર્વતઃ સ્વાહા, ઇતિ । પ્રતિવેશોઽસિ પ્ર મા ભાહિ પ્ર મા પદ્યસ્વ( ૩), ઇતિ । વિતન્વાના શમાયન્તુ બ્રહ્મચારિણઃ સ્વાહા ધાતરાયન્તુ સર્વતઃ સ્વાહૈકં ચ । ।
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે સપ્તમપ્રપાઠકે ચતુર્થોઽનુવાકઃ

7.5
ભૂર્ભુવઃ સુવરિતિ વા એતાસ્તિસ્રો વ્યાહૃતયઃ, ઇતિ । તાસામુ હ સ્મૈતાં ચતુર્થીમ્ । માહાચમસ્યઃ પ્રવેદયતે । મહ ઇતિ, ઇતિ । તદ્બ્રહ્મ । સ આત્મા । અઙ્ગાન્યન્યા દેવતાઃ, ઇતિ । ભૂરિતિ વા અયં લોકઃ । ભુવ ઇત્યન્તરિક્ષમ્ । સુવરિત્યસૌ લોકઃ ( ૧) । મહ ઇત્યાદિત્યઃ । આદિત્યેન વાવ સર્વે લોકા મહીયન્તે, ઇતિ । ભૂરિતિ વા અગ્નિઃ । ભુવ ઇતિ વાયુઃ । સુવરિત્યાદિત્યઃ । મહ ઇતિ ચન્દ્રમાઃ। ચન્દ્રમસા વાવ સર્વાણિ જ્યોતીંષિ મહીયન્તે। ભૂરિતિ વા ઋચઃ । ભુવ ઇતિ સામાનિ । સુવરિતિ યજૂંષિ (૨) । મહ ઇતિ બ્રહ્મ । બ્રહ્મણા વાવ સર્વે વેદા મહીયન્તે, ઇતિ । ભૂરિતિ વૈ પ્રાણઃ । ભુવ ઇત્યપાનઃ । સુવરિતિ વ્યાનઃ । મહ ઇત્યન્નમ્ । અન્નેન વાવ સર્વે પ્રાણા મહીયન્તે, ઇતિ । તા વા એતાશ્ચતસ્રશ્ચતુર્ધા । ચતસ્રશ્ચતસ્રો વ્યાહૃતયઃ, ઇતિ । તા યો વેદ । સ વેદ બ્રહ્મ । સર્વેઽસ્મૈ દેવા બલિમાવહન્તિ(૩), ઇતિ । અસૌ લોકો યજૂંષિ વેદ દ્વે ચ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે સપ્તમપ્રપાઠકે પઞ્ચમોઽનુવાકઃ

7.6
સ ય એષોઽન્તર્હૃદય આકાશઃ । તસ્મિન્નયં પુરુષો મનોમયઃ । અમૃતો હિરણ્મયઃ, ઇતિ । અન્તરેણ તાલુકે । ય એષ સ્તન ઇવાવલમ્બતે । સેન્દ્રયોનિઃ । યત્રાસૌ કેશાન્તો વિવર્તતે । વ્યપોહ્ય શીર્ષકપાલે, ઇતિ । ભૂરિત્યગ્નૌ પ્રતિતિષ્ઠતિ । ભુવ ઇતિ વાયૌ ( ૧) । સુવરિત્યાદિત્યે । મહ ઇતિ બ્રહ્મણિ । આપ્નોતિ સ્વારાજ્યમ્ । આપ્નોતિ મનસસ્પતિમ્ । વાક્પતિ- શ્ચક્ષુષ્પતિઃ । શ્રોત્રપતિર્વિજ્ઞાનપતિઃ । એતત્તતો ભવતિ । આકાશશરીરં બ્રહ્મ । સત્યાત્મ પ્રાણારામં મન આનન્દમ્ । શાન્તિસમૃદ્ધમમૃતમ્, ઇતિ । ઇતિ પ્રાચીનયોગ્યોપાસ્સ્વ ( ૨), ઇતિ । વાયાવમૃતમેકં ચ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે સપ્તમપ્રપાઠકે ષષ્ઠોઽનુવાકઃ

7.7
પૃથિવ્યન્તરિક્ષં દ્યૌર્દિશોઽવાન્તરદિશાઃ । અગ્નિર્વાયુરાદિત્યશ્ચન્દ્રમા નક્ષત્રાણિ । આપ ઓષધયો વનસ્પતય આકાશ આત્મા । ઇત્યધિભૂતમ્, ઇતિ । અથાધ્યાત્મમ્ । પ્રાણો વ્યાનોઽપાન ઉદાનઃ સમાનઃ । ચક્ષુઃ શ્રોત્રં મનો વાક્ત્વક્ । ચર્મ માંસં સ્નાવાસ્થિ મજ્જા, ઇતિ । એતદધિવિધાય ઋષિરવોચત્ । પાઙ્ક્તં વા ઇદં સર્વમ્ । પાઙ્ક્તેનૈવ પાઙ્ક્તં સ્પૃણોતીતિ ( ૧), ઇતિ । સર્વમેકં ચ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે સપ્તમપ્રપાઠકે સપ્તમોઽનુવાકઃ

7.8
ઓમિતિ બ્રહ્મ, ઇતિ । ઓમિતીદં સર્વમ્, ઇતિ । ઓમિત્યેતદનુકૃતિ હ સ્મ વા અપ્યો શ્રાવયત્યાશ્રાવયન્તિ । ઓમિતિ સામાનિ ગાયન્તિ । ઓં શોમિતિ શસ્ત્રાણિ શઁસન્તિ । ઓમિત્યધ્વર્યુઃ પ્રતિગરં પ્રતિગૃણાતિ । ઓમિતિ બ્રહ્મ પ્રસૌતિ । ઓમિત્યગ્નિહોત્રમનુજાનાતિ । ઓમિતિ બ્રાહ્મણઃ પ્રવક્ષ્યન્નાહ,-ઇતિ ।
બ્રહ્મોપાપ્નવાનીતિ । બ્રહ્મૈવોપાપ્નોતિ ( ૧) ઇતિ । ઓં દશ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે સપ્તમપ્રપાઠકેઽષ્ટમોઽનુવાકઃ

7.9
ઋતં ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ । સત્યં ચ સ્વાધ્યા- યપ્રવચને ચ । તપશ્ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ । દમશ્ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ । શમશ્ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ । અગ્નયશ્ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ । અગ્નિહોત્રં ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ। અતિથયશ્ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ । માનુષં ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ । પ્રજા ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ । પ્રજનશ્ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ । પ્રજાતિશ્ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ, ઇતિ । સત્યમિતિ સત્યવચા રાથીતરઃ । તપ ઇતિ તપોનિત્યઃ પૌરુશિષ્ટિઃ । સ્વાધ્યાયપ્રવચને એવૈતિ નાકો મૌદ્ગલ્યઃ । તદ્ધિ તપસ્તદ્ધિ તપઃ ( ૧) ઇતિ । પ્રજા ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ ષટ્ ચ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે સપ્તમપ્રપાઠકે નવમોઽનુવાકઃ

7.10
અહં વૃક્ષસ્ય રેરિવા । કીર્તિઃ પૃષ્ઠં ગિરેરિવ । ઊર્ધ્વપવિત્રો વાજિનીવ સ્વમૃતમસ્મિ । દ્રવિણં સવર્ચસમ્ । સુમેધા અમૃતોક્ષિતઃ । ઇતિ ત્રિશઙ્કોર્વેદાનુવચનમ્ ( ૧), ઇતિ । અહં ષટ્ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે સપ્તમપ્રપાઠકે દશમોઽનુવાકઃ

7.11
સત્યં વદ । ધર્મં ચર, ઇતિ । સ્વાધ્યાયાન્મા પ્રમદઃ । આચાર્યાય પ્રિયં ધનમાહૃત્ય પ્રજાતન્તું મા વ્યવચ્છેત્સીઃ । સત્યાન્ન પ્રમદિતવ્યમ્ । ધર્માન્ન પ્રમદિતવ્યમ્ । કુશલાન્ન પ્રમદિતવ્યમ્ । ભૂત્યૈ ન પ્રમદિતવ્યમ્ । સ્વાધ્યાયપ્રવચનાભ્યાં ન પ્રમદિ- તવ્યમ્ (૧) । દેવપિતૃકાર્યાભ્યાં ન પ્રમદિતવ્યમ્, ઇતિ । માતૃદેવો ભવ । પિતૃદેવો ભવ । આચાર્ય- દેવો ભવ । અતિથિદેવો ભવ, ઇતિ । યાન્યનવદ્યાનિ કર્માણિ । તાનિ સેવિ- તવ્યાનિ । નો ઇતરાણિ, ઇતિ । યાન્યસ્માકં સુચરિતાનિ । તાનિ ત્વયોપાસ્યાનિ ( ૨) । નો ઇતરાણિ, ઇતિ । યે કે ચાસ્મચ્છ્રેયાંસો બ્રાહ્મણાઃ । તેષાં ત્વયાઽઽસનેન પ્રશ્વસિતવ્યમ્, ઇતિ । શ્રદ્ધયા દેયમ્ । અશ્રદ્ધયાઽદેયમ્ । શ્રિયા દેયમ્ । હ્રિયા દેયમ્ । ભિયા દેયમ્ । સંવિદા દેયમ્, ઇતિ । અથ યદિ તે કર્મવિચિકિત્સા વા વૃત્તવિચિકિત્સા બ્રા સ્યાત્ ( ૩) । યે તત્ર બ્રાહ્મણાઃ સંમર્શિનઃ । યુક્તા આયુક્તાઃ । અલૂક્ષા ધર્મકામાઃ સ્યુઃ । યથા તે તત્ર વર્તેરન્ । તથા તત્ર વર્તેથાઃ, ઇતિ । અથાભ્યાખ્યાતેષુ । યે તત્ર બ્રાહ્મણાઃ સંમર્શિનઃ । યુક્તા આયુક્તાઃ । અલૂક્ષા ધર્મકામઃ સ્યુઃ । યથા તે તેષુ વર્તેરન્ । તથા તેષુ વર્તેથાઃ, ઇતિ । એષ આદેશઃ । એષ ઉપદેશઃ । એષા વેદોપનિષત્ । એતદન્રુશાસનમ્ । એવમુપાસિતવ્યમ્ । એવમુ ચૈતદુપાસ્યમ્ ( ૪), ઇતિ । સ્વાધ્યાયપ્રવચનાભ્યાં ન પ્રમદિતવ્યં તાનિ ત્વયોપાસ્યાનિ સ્યાત્તેષુ વર્તેરન્ત્સપ્ત ચ ॥
ઇતિ કૃપ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે સપ્તમપ્રપાઠક એકાદશોઽનુવાકઃ

7.12
શં નો મિત્રઃ શં વરુણઃ । શં નો ભવત્વર્યમા । શં ન ઇન્દ્રો બૃહ- સ્પતિઃ । શં નો વિષ્ણુરુરુક્રમઃ । નમો બ્રહ્મણે । નમસ્તે વાયો । ત્વમેવ પ્રત્યક્ષં બ્રહ્માસિ । ત્વામેવ પ્રત્યક્ષં બ્રહ્માવાદિષમ્ । ઋતમવાદિષમ્ । સત્યમવાદિષમ્ । તન્મામાવીત્ । તદ્વક્તારમાવીત્ । આવીન્મામ્ । આવીદ્વક્તારમ્ । ૐ શાન્તિઃ શાન્તિ શાન્તિઃ(૧),ઇતિ। સત્યમવાદિષં પઞ્ચ ચ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે સપ્તમપ્રપાઠકે દ્વાદશોઽનુવાકઃ

શં નઃ શીક્ષાં સહ નૌ યશ્છન્દસાં ભૂઃ સ યઃ પૃથિવ્યોમિત્યૃતં ચાહં વેદમનૂચ્ય શં નો દ્વાદશ

શં નો મહ ઇત્યાદિત્યો નો ઇતરાણિ ત્રયોવિઁશતિઃ

શં નો મિત્રઃ શં વરુણઃ ॥ શં નો ભવત્વર્યમા । શં ન ઇન્દ્રો બૃહસ્પતિઃ । શં નો વિષ્ણુરુરુક્રમઃ । નમો બ્રહ્મણે । નમસ્તે વાયો । ત્વમેવ પ્રત્યક્ષં બ્રહ્માસિ । ત્વમેવ પ્રત્યક્ષં બ્રહ્મ વદિષ્યામિ । ઋતં વદિષ્યામિ । સત્યં વદિષ્યામિ । તન્મામવતુ । તદ્વક્તારમવતુ । અવતુ મામ્ । અવતુ વક્તારમ્ ।
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
હરિઃ ૐ ।
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે સપ્તમઃ પ્રપાઠકઃ સમાપ્તઃ