તૈત્તિરીયારણ્યકમ્ · અધ્યાય 8

8.1
હરિઃ ૐ ।
સહ નાવવતુ । સહ નૌ ભુનક્તુ । સહ વીર્યં કરવાવહૈ । તેજસ્વિ નાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ । ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ઇતિ ।
ૐ બ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્, ઇતિ । તદેષાઽભ્યુક્તા । સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ । યો વેદ નિહિતં ગુહાયાં પરમે વ્યોમન્ । સોઽશ્નુતે સર્વાન્કામાન્ત્સહ । બ્રહ્મણા વિપશ્ચિતેતિ, ઇતિ । તસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મન આકાશઃ સંભૂતઃ । આકાશાદ્વાયુઃ । વાયોરગ્નિઃ । અગ્નેરાપઃ । અદ્ભ્યઃ પૃથિવી । પૃથિવ્યા ઓષધયઃ । ઓષધીભ્યોઽન્નમ્ । અન્નાત્પુરુષઃ, ઇતિ । સ વા એષ પુરુષોઽન્નરસમયઃ, ઇતિ । તસ્યેદમેવ શિરઃ । અયં દક્ષિણઃ પક્ષઃ । અયમુ ત્તરઃ પક્ષઃ । અયમાત્મા । ઇદં પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા, ઇતિ ।
તદપ્યેષ શ્લોકો ભવતિ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકેઽષ્ટમપ્રપાઠકે પ્રથમોઽનુવાકઃ

8.2
અન્નાદ્વૈ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે । યાઃ કાશ્ચ પૃથિવીં શ્રિતાઃ । અથો અન્નેનૈવ જીવન્તિ । અથૈનદપિયન્ત્યન્તતઃ । અન્નં હિ ભૂતાનાં જ્યેષ્ઠમ્ । તસ્માત્સર્વૌષધમુચ્યતે । સર્વં વૈ તેઽન્નમાપ્નુ- વન્તિ । યેઽન્નં બ્રહ્મોપાસતે । અન્નં હિ ભૂતાનાં જ્યેષ્ઠમ્ । તસ્મા-
ત્સર્વૌષધમુચ્યતે । અન્નાદ્ભૂતાનિ જાયન્તે । જાતાન્યન્નેન વર્ધન્તે । અદ્યતેઽત્તિ ચ ભૂતાનિ । તસ્માદન્નં તદુચ્યત ઇતિ, ઇતિ । તસ્માદ્વા એતસ્માદન્નરસમયાત્ । અન્યોઽન્તર આત્મા પ્રાણમયઃ । તેનૈષ પૂર્ણઃ, ઇતિ । સ વા એષ પુરુષવિધ એવ । તસ્ય પુરુષવિધતામ્ । અન્વયં પુરુષવિધઃ । તસ્ય પ્રાણ એવ શિરઃ । વ્યાનો દક્ષિણઃ પક્ષઃ । અપાન ઉત્તરઃ પક્ષઃ । આકાશ આત્મા । પૃથિવી પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા, ઇતિ ।
તદપ્યેષ શ્લોકો ભવતિ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકેઽષ્ટમપ્રપાઠકે દ્વિતીયોઽનુવાકઃ

8.3 અથ તૃતીયોઽનુવાકઃ ।
પ્રાણં દેવા અનુપ્રાણન્તિ । મનુષ્યાઃ પશવશ્ચ યે । પ્રાણો હિ શ્રુતાનામાયુઃ । તસ્માત્સર્વાયુષમુચ્યતે । સર્વમેવ ત આયુર્યન્તિ । યે પ્રાણં બ્રહ્મોપાસતે । પ્રાણો હિ ભૂતાનામાયુઃ । તસ્માત્સર્વાયુષમુચ્યત ઇતિ, ઇતિ । તસ્યૈષ એવ શારીર આત્મા । યઃ પૂર્વસ્ય, ઇતિ । તસ્માદ્વા એતસ્માત્પ્રાણમયાત્ । અન્યોઽન્તર આત્મા મનોમયઃ । તેનૈષ પૂર્ણઃ, ઇતિ । સ વા એષ પુરુષવિધ એવ । તસ્ય પુરુષવિધતામ્ । અન્વયં પુરુષવિધઃ । તસ્ય યજુરેવ શિરઃ । ઋગ્દક્ષિણઃ પક્ષઃ । સામોત્તરઃ પક્ષઃ । આદેશ આત્મા । અથર્વાઙ્ગિરસઃ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા, ઇતિ ।
તદપ્યેષ શ્લોકો ભવતિ ।
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકેઽષ્ટમપ્રપાઠકે તૃતીયોઽનુવાકઃ

8.4 અથ ચતુર્થોઽનુવાકઃ ।
યતો વાચો નિવર્તન્તે । અપ્રાપ્ય મનસા સહ । આનન્દં બ્રહ્મણો વિદ્વાન્ । ન બિભેતિ કદાચનેતિ, ઇતિ । તસ્યૈષ એવ શારીર આત્મા । યઃ પૂર્વસ્ય, ઇતિ । તસ્માદ્વા એતસ્માન્મનોમયાત્ । અન્યોઽન્તર આત્મા વિજ્ઞાનમયઃ । તેનૈષ પૂર્ણઃ, ઇતિ । સ વા એષ પુરુષવિધ એવ । તસ્ય પુરુષવિધતામ્ । । અન્વયં પુરુષવિધઃ । તસ્ય શ્રદ્ધૈવ શિરઃ । ઋતં દક્ષિણઃ પક્ષઃ । સત્યમુત્તરઃ પક્ષઃ । યોગ આત્મા । મહઃ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા, ઇતિ ।
તદપ્યેષ શ્લોકો ભવતિ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકેઽષ્ટમપ્રપાઠકે ચતુર્થોઽનુવાકઃ

8.5 અથ પઞ્ચમોઽનુવાકઃ
વિજ્ઞાનં યજ્ઞં તનુતે । કર્માણિ તનુતેઽપિ ચ । વિજ્ઞાનં દેવાઃ સર્વે । બ્રહ્મ જ્યેષ્ઠમુપાસતે । વિજ્ઞાનં બ્રહ્મ ચેદ્વેદ। તસ્માચ્ચેન્ન પ્રમાદ્યતિ । શરીરે પાપ્મનો હિત્વા । સર્વાન્કામાન્ત્સમશ્નુત ઇતિ, ઇતિ । તસ્યૈષ એવ શારીર આત્મા । યઃ પૂર્વસ્ય, ઇતિ । તસ્માદ્વા એતસ્માદ્વિજ્ઞાનમયાત્ । અન્યોઽ- ન્તર આત્માઽઽનન્દમયઃ । તેનૈષ પૂર્ણઃ । સ વા એષ પુરુષવિધ એવ । તસ્ય પુરુષવિધ તામ્ । અન્વયં પુરુષવિધઃ । તસ્ય પ્રિયમેવ શિરઃ । મોદો દક્ષિણઃ પક્ષઃ । પ્રમોદ ઉત્તરઃ પક્ષઃ । આનન્દ આત્મા । બ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા ।
તદપ્યેષ શ્લોકો ભવતિ ॥
ઇતિ કૃપ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકેઽષ્ટમપ્રપાઠકે પઞ્ચમોઽનુવાકઃ

8.6(8.2?) અથાષ્ટમે ષષ્ઠોઽનુવાકઃ ।
અસન્નેવ સ ભવતિ । અસદ્બ્રહ્મેતિ વેદ ચેત્ । અસ્તિ બ્રહ્મેતિ ચેદ્વેદ । સન્તમેનં તતો વિદુરિતિ, ઇતિ । તસ્યૈષ એવ શારીર આત્મા । યઃ પૂર્વસ્ય, ઇતિ । અથાતોઽનુપ્રશ્નાઃ ઇતિ । ઉતાવિદ્વાનમું લોકં પ્રેત્ય । કશ્ચન ગચ્છતી૩ । આહો વિદ્વાનમું લોકં પ્રેત્ય । કશ્ચિત્સમશ્નુતા૩ ઉ, ઇતિ । સોઽકામયત । બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેતિ । સ તપોઽતપ્યત । સ તપસ્તપ્ત્વા । ઇદં સર્વમસૃજત, ઇતિ । અન્નાદ્વૈ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે । યાઃ કાશ્ચ પૃથિવીં શ્રિતાઃ । અથો અન્નેનૈવ જીવન્તિ । અથૈનદપિયન્ત્યન્તતઃ । અન્નં હિ ભૂતાનાં જ્યેષ્ઠમ્ । તસ્માત્સર્વૌષધમુચ્યતે । સર્વં વૈ તેઽન્નમાપ્નુવન્તિ । યેઽન્નં બ્રહ્મોપાસતે । અન્નં હિ ભૂતાનાં જ્યેષ્ઠમ્ । તસ્માત્સર્વૌષધમુચ્યતે । અન્નાદ્ભૂતાનિ જાયન્તે । જાતાન્યન્નેન વર્ધન્તે । અદ્યતેઽત્તિ ચ ભૂતાનિ । તસ્માદન્નં તદુચ્યત ઇતિ, ઇતિ । તસ્માદ્વા એતસ્માદન્નરસમયાત્ । અન્યોઽન્તર આત્મા પ્રાણમયઃ । તેનૈષ પૂર્ણઃ, ઇતિ । સ વા એષ પુરુષવિધ એવ । તસ્ય પુરુષવિધતામ્ । અન્વયં પુરુષવિધઃ । તસ્ય પ્રાણ એવ શિરઃ । વ્યાનો દક્ષિણઃ પક્ષઃ । અપાન ઉત્તરઃ પક્ષઃ । આકાશ આત્મા । પૃથિવી પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા, ઇતિ ।
તદપ્યેષ શ્લોકો ભવતિ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકેઽષ્ટમપ્રપાઠકે દ્વિતીયોઽનુવાકઃ

8.3(?) અથ તૃતીયોઽનુવાકઃ ।
પ્રાણં દેવા અનુપ્રાણન્તિ । મનુષ્યાઃ પશવશ્ચ યે । પ્રાણો હિ ભૂતાનામાયુઃ । તસ્માત્સર્વાયુષમુચ્યતે । સર્વમેવ ત આયુર્યન્તિ । યે પ્રાણં બ્રહ્મોપાસતે । પ્રાણો હિ ભૂતાનામાયુઃ । તસ્માત્સર્વાયુષમુચ્યત ઇતિ, ઇતિ । તસ્યૈષ એવ શારીર આત્મા । યઃ પૂર્વસ્ય, ઇતિ । તસ્માદ્વા એતસ્માત્પ્રાણમયાત્ । અન્યોઽન્તર આત્મા મનોમયઃ । તેનૈષ પૂર્ણઃ, ઇતિ । સ વા એષ પુરુષવિધ એવ । તસ્ય પુરુષવિધતામ્ । અન્વયં પુરુષવિધઃ । તસ્ય યજુરેવ શિરઃ । ઋગ્દક્ષિણઃ પક્ષઃ । સામોત્તરઃ પક્ષઃ । આદેશ આત્મા । અથર્વાઙ્ગિરસઃ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા, ઇતિ ।
તદપ્યેષ શ્લોકો ભવતિ ।
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકેઽષ્ટમપ્રપાઠકે તૃતીયોઽનુવાકઃ

8.4(8.6?) અથ ચતુર્થોઽનુવાકઃ ।
યતો વાચો નિવર્તન્તે । અપ્રાપ્ય મનસા સહ । આનન્દં બ્રહ્મણો વિદ્વાન્ । ન બિભેતિ કદાચનેતિ, ઇતિ । યદિદં કિંચ । તત્સૃષ્ટ્વા । તદેવાનુપ્રાવિશત્, ઇતિ । તદનુપ્રવિશ્ય । સચ્ચ ત્યચ્ચાભવત્ । નિરુક્તં ચાનિરુક્તં ચ । નિલયનં ચાનિલયનં ચ । વિજ્ઞાનં ચાવિજ્ઞાનં ચ । સત્યં ચાનૃતં ચ સત્યમભવત્ । યદિદં કિંચ । તત્સત્યમિત્યાચક્ષતે ।
તદપ્યેષ શ્લોકો ભવતિ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકેઽષ્ટમપ્રપાઠકે ષષ્ઠોઽનુવાકઃ

8.7 અથ સપ્તમોઽનુવાકઃ
અસદ્વા ઇદમગ્ર આસીત્ । તતો વૈ સદજાયત । તદા- ત્માનં સ્વયમકુરુત । તસ્માત્તત્સુકૃતમુચ્યત ઇતિ । યદ્વૈતત્સુકૃતમ્ । રસો વૈ સઃ । રસં હ્યેવાયં લબ્ધ્વાઽઽનન્દી ભવતિ । કો હ્યેવાન્યાત્કઃ પ્રાણ્યાત્ । યદેષ આકાશ આનન્દો ન સ્યાત્ । એષ હ્યેવાઽઽનન્દયાતિ । યદા હ્યેવૈષ એતસ્મિન્નદૃશ્યેઽનાત્મ્યેઽનિરુક્તેઽનિલયનેઽભયં પ્રતિષ્ઠાં વિન્દતે । અથ સોઽભયં ગતો ભવતિ । યદા હ્યેવૈષ એતસ્મિન્નુદરમન્તરં કુરુતે । અય તસ્ય ભયં ભવતિ । તત્ત્વેવ ભયં વિદુષોઽમન્વાનસ્ય ઇતિ ।
તદપ્યેષ શ્લોકો ભવતિ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકેઽષ્ટમપ્રપાઠકે સપ્તમોઽનુવાકઃ

8.8 અથાષ્ટમોનુવાકઃ
ભીષાઽસ્માદ્વાતઃ પવતે । ભીષોદેતિ સૂર્યઃ । ભીષાઽ- સ્વાદગ્નિશ્ચેન્દ્રશ્ચ । મૃત્યુર્ધાવતિ પઞ્ચમ ઇતિ । સૈષાઽઽનન્દસ્ય મીમાંસા ભવતિ, ઇતિ । યુવા સ્યાત્સાધુયુવાઽધ્યાયકઃ। આશિષ્ઠો દૃઢિષ્ઠો બલિષ્ઠઃ । તસ્યેયં પૃથિવી સર્વા વિત્તસ્ય પૂર્ણા સ્યાત્। સ એકો માનુષ આનન્દઃ, ઇતિ । તે યે શતં માનુષા આનન્દાઃ ( ૧) । સ એકો મનુષ્યગન્ધર્વાણામાનન્દઃ । શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય, ઇતિ । તે યે શતં મનુષ્યગન્ધર્વાણામાનન્દાઃ । સ એકો દેવગન્ધર્વાણામાનન્દઃ । શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય, ઇતિ । તે યે શતં દેવગન્ધર્વાણામાનન્દાઃ । સ એકઃ પિતૃણાં ચિરલોકલોકાનામાનન્દઃ । શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય, ઇતિ । તે યે શતં પિતૃણાં ચિરલોકલોકાનામાનન્દાઃ । સ એક આજાનજાનાં દેવાનામાનન્દઃ । ( ૨) । શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય, ઇતિ । તે યે શતમાજાનજાનાં દેવાનામાનન્દાઃ । સ એકઃ કર્મદેવાનાં દેવાનામાનન્દઃ । યે કર્મણા દેવાનપિયન્તિ । શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય, ઇતિ । તે યે શતં કર્મદેવાનાં દેવાનામાનન્દાઃ । સ એકો દેવાનામાનન્દઃ । શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય, ઇતિ । તે યે શતં દેવાનામાનન્દાઃ । સ એક ઇન્દ્રસ્યાઽઽનન્દઃ ( ૩) શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય, ઇતિ । તે યે શતમિન્દ્રસ્યાઽઽનન્દાઃ । સ એકો બૃહસ્પતેરાનન્દઃ । શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય, ઇતિ । તે યે શતં બૃહસ્પતેરાનન્દાઃ । સ એકઃ પ્રજાપતેરાનન્દઃ । શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય, ઇતિ । તે યે શતં પ્રજાપતેરાનન્દાઃ । સ એકો બ્રહ્મણ આનન્દઃ । શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય (૪), ઇતિ । સ યશ્ચાયં પુરુષે । યશ્ચાસાવાદિત્યે । સ એકઃ, ઇતિ । સ ય એવંવિત્ । અસ્માલ્લોકાત્પ્રેત્ય । એતમન્નમયમાત્માનમુપસંક્રામતિ । એતં પ્રાણમયમાત્માનમુપસંક્રામતિ । એતં મનોમયમાત્માનમુપસંક્રામતિ । એતં વિજ્ઞાનમયમાત્માનમુપસંક્રામતિ । એતમાનન્દમયમાત્માનમુપસંક્રામતિ, ઇતિ ।
તદપ્યેષ શ્લોકો ભવતિ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકેઽષ્ટમપ્રપાઠકેઽષ્ટમોઽનુવાકઃ

8.9
અથ નવમોઽનુવાકઃ
યતો વાચો નિવર્તન્તે । અપ્રાપ્ય મનસા સહ । આનન્દં બ્રહ્મણો વિદ્વાન્ । ન બિભેતિ કુતશ્ચનેતિ, ઇતિ । એતં હ વાવ ન તપતિ । કિમહં સાધુ નાકરવમ્ । કિમહં પાપમકરવમિતિ, ઇતિ । સ ય એવં વિદ્વાનેતે આત્માનં સ્પૃણુતે, ઇતિ । ઉભે હ્યેવૈષ એતે આત્માનં સ્પૃણુતે । ય એવ વેદ, ઇતિ ।
ઇત્યુપનિષત્ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકેઽષ્ટમપ્રપાઠકે નવમોઽનુવાકઃ સમાપ્તઃ

બ્રહ્મવિદિદમેકવિંશતિરન્નાદન્નરસમયાત્પ્રાણો વ્યાનોઽપાન આકાશઃ પૃથિવી પુચ્છં ષડ્વિંશતિઃ પ્રાણં યજુરૃક્સામાઽઽદેશોઽથર્વાઙ્ગિરસઃ પુચ્છં દ્વાવિંતિર્યતઃ શ્રદ્ધર્તં સત્યં યોગો મહોઽષ્ટાદશ વિજ્ઞાનં પ્રિયં મોદઃ પ્રમોદ આનન્દો બ્રહ્મ પુચ્છં દ્વાવિંશતિરસન્નેવાષ્ટાવિંશતિરસત્ષોડશ ભીષાઽસ્માદેકપઞ્ચાશદ્યતઃ કુતશ્ચૈકાદશ ।
સહ નાવવતુ । સહ નૌ ભુનક્તુ । સહ વીર્યં કરવાવહૈ ।
તેજસ્વિ નાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ।
હરિઃ ૐ ।
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકેઽષ્ટમોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ