તૈત્તિરીયારણ્યકમ્ · અધ્યાય 3

3.1 અનુવાક ૧
ૐ ચિત્તિઃ સ્રુક્ । ચિત્તમાજ્યમ્ । વાગ્વેદિઃ । આધીતં બર્હિઃ । કેતો અગ્નિઃ । વિજ્ઞાતમગ્નિઃ । વાક્પતિર્હોતા । મન ઉપવક્તા । પ્રાણો હવિઃ । સામાધ્વર્યુઃ, ઇતિ । વાચસ્પતે વિધે નામન્ । વિધેમ તે નામ । વિધેસ્ત્વમસ્માકં નામ । વાચસ્પતિઃ સોમં પિબતુ । આઽસ્માસુ નૃમ્ણં ધાત્સ્વાહા ( ૧), ઇતિ ॥ અધ્વર્યુઃ પઞ્ચ ચ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે તૃતીયપ્રપાઠકે પ્રથમોઽનુવાકઃ

3.2 અનુવાક ૨
પૃથિવી હોતા । દ્યૌરધ્વર્યુઃ । રુદ્રોઽગ્નીત્ । બૃહસ્પતિરુપવક્તા, ઇતિ । વાચસ્પતે વાચો વીર્યેણ । સંભૃતતમેનાઽઽયક્ષ્યસે । યજમાનાય વાર્યમ્ । આ સુવસ્કરસ્મૈ । વાચસ્પતિઃ સોમં પિબતિ । જજનદિન્દ્રમિન્દ્રિયાય સ્વાહા ( ૧), ઇતિ ॥ પૃથિવી હોતા દશ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે તૃતીયપ્રપાઠકે દ્વિતીયોઽનુવાકઃ

3.3 અનુવાક ૩
અગ્નિર્હોતા । અશ્વિનાઽધ્વર્યૂ । ત્વષ્ટાઽગ્નીત્ । મિત્ર ઉપવક્તા , ઇતિ । સોમઃ સોમસ્ય પુરોગાઃ । શુક્રઃ શુક્રસ્ય પુરોગાઃ । શ્રાતાસ્ત ઇન્દ્ર સોમાઃ । વાતાપેર્હવનશ્રુતઃ સ્વાહા ( ૧), ઇતિ ॥ અગ્નિર્હોતાઽષ્ટૌ ॥
ઇતિ કૃપ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે તૃતીયપ્રપાઠકે તૃતીયોઽનુવાકઃ

3.4 અનુવાક ૪
સૂર્યં તે ચક્ષુઃ । વાતં પ્રાણઃ । દ્યાં પૃષ્ઠમ્ । અન્તરિક્ષમાત્મા । અઙ્ગૈર્યજ્ઞમ્ । પૃથિવીꣳ શરીરૈઃ, ઇતિ । વાચસ્પતેઽચ્છિદ્રયા વાચા । અચ્છિદ્રયા જુહ્વા । દિવિ દેવાવૃધꣳ હોત્રામેરયસ્વ સ્વાહા ( ૧), ઇતિ ॥ સૂર્યં તે નવ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે તૃતીયપ્રપાઠકે ચતુર્થોઽનુવાકઃ

3.5 અનુવાક ૫
મહાહવિર્હોતા । સત્યહવિરધ્વર્યુઃ, અચ્યુતપાજા અગ્નીત્ । અચ્યુતમના ઉપવક્તા । અનાધૃષ્યશ્ચાપ્રતિધૃષ્યશ્ચ યજ્ઞસ્યાભિગરૌ । અયાસ્ય ઉદ્ગાતા, ઇતિ । વાચસ્પતે હૃદ્વિધે નામન્ । વિધેમ તે નામ । વિધેસ્ત્વમસ્માકં નામ । વાચસ્પતિઃ સોમમપાત્ । મા દૈવ્યસ્તન્તુશ્છેદિ મા મનુષ્યઃ । નમો દિવે । નમઃ પૃથિવ્યૈ સ્વાહા (૧), ઇતિ ।
અપાત્રીણિ ચ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે તૃતીયપ્રપાઠકે પઞ્ચમોઽનુવાકઃ

3.6 અનુવાક ૬
વાગ્ઘોતા । દીક્ષા પત્ની । વાતોઽધ્વર્યુઃ । આપોઽભિગરઃ । મનો હવિઃ । તપસિ જુહોમિ, ઇતિ । ભૂર્ભુવઃ સુવઃ । બ્રહ્મ સ્વયંભુ । બ્રહ્મણે સ્વયંભુવે સ્વાહા (૧), ઇતિ ।
વાગ્ઘોતા નવ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે તૃતીયપ્રપાઠકે ષષ્ઠોઽનુવાકઃ

3.7 અનુવાક ૭
બ્રાહ્મણ એકહોતા । સ યજ્ઞઃ । સ મે દદાતુ પ્રજાં પશૂન્પુષ્ટિં યશઃ । યજ્ઞશ્ચ મે ભૂયાત્ ઇતિ । અગ્નિર્દ્વિહોતા । સ ભર્તા । સ મે દદાતુ પ્રજાં પશૂન્પુષ્ટિં યશઃ । ભર્તા ચ મે ભૂયાત્, ઇતિ । પૃથિવી ત્રિહોતા । સ પ્રતિષ્ઠા ( ૧) । સ મે દદાતુ પ્રજાં પશૂન્પુષ્ટિં યશઃ । પ્રતિષ્ઠા ચ મે ભૂયાત્, ઇતિ । અન્તરિક્ષં ચતુર્હોતા । સ વિષ્ઠાઃ । સ મે દદાતુ પ્રજાં પશૂન્પુષ્ટિં યશઃ । વિષ્ઠાશ્ચ મે ભૂયાત્, ઇતિ । વાયુઃ પઞ્ચહોતા । સ પ્રાણઃ । સ મે દદાતુ પ્રજાં પશૂ ન્પુષ્ટિં યશઃ । પ્રાણશ્ચ મે ભૂયાત્ ( ૨), ઇતિ । ચન્દ્રમાઃ ષડ્ઢોતા । સ ઋતૂન્કલ્પયાતિ । સ મે દદાતુ પ્રજાં પશૂન્પુષ્ટિં યશઃ । ઋતવશ્ચ મે કલ્પન્તામ્, ઇતિ । અન્નꣳ સપ્તહોતા । સ પ્રાણસ્ય પ્રાણઃ । સ મે દદાતુ પ્રજાં પશૂન્પુષ્ટિં યશઃ । પ્રાણસ્ય ચ મે પ્રાણો ભૂયાત્, ઇતિ । દ્યૌરષ્ટહોતા । સોઽનાધૃષ્યઃ ( ૩) । સ મે દદાતુ પ્રજાં પશૂન્પુષ્ટિં યશઃ । અનાધૃષ્યશ્ચ ભૂયાસમ્, ઇતિ । આદિત્યો નવહોતા । સ તેજસ્વી । સ મે દદાતુ પ્રજાં પશૂન્પુષ્ટિં યશઃ । તેજસ્વી ચ ભૂયાસમ્, ઇતિ । પ્રજાપતિર્દશહોતા । સ ઇદꣳ સર્વમ્ । સ મે દદાતુ પ્રજાં પશૂન્પુષ્ટિં યશઃ । સર્વં ચ મે ભૂયાત્ ( ૪), ઇતિ । પ્રતિષ્ઠા પ્રાણશ્ચ મે ભૂયાદનાધૃશ્યઃ સર્વં ચ મે ભૂયાત્ ॥ બ્રાહ્મણો યજ્ઞોઽગ્નિર્ભર્તા પૃથિવી પ્રતિષ્ઠાઽન્તરિક્ષં વિષ્ઠા વાયુઃ પ્રાણશ્ચન્દ્રમા સ ઋતૂનન્નꣳ સ પ્રાણસ્ય પ્રાણો દ્યૌરનાધૃષ્ય આદિત્યઃ સ તેજસ્વી પ્રજાપતિઃ સ ઇદꣳ સર્વં ચ મે ભૂયાત્ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે તૃતીયપ્રપાઠકે સપ્તમોઽનુવાકઃ ॥ ૭ । ।
3.8 અનુવાક ૮
અગ્નિર્યજુર્ભિઃ । સવિતા સ્તોમૈઃ । ઇન્દ્ર ઉક્થામદૈઃ । મિત્રાવરુણાવાશિષા । અઙ્ગિરસો ધિષ્ણિયૈરગ્નિભિઃ । મરુતઃ સદોહવિર્ધાનાભ્યામ્ । આપઃ પ્રોક્ષણીભિઃ । ઓષધયો બર્હિષા । અદિતિર્વેદ્યા । સોમો દીક્ષયા ( ૧) । ત્વષ્ટેધ્મેન । વિષ્ણુર્યજ્ઞેન । વસવ આજ્યેન । આદિત્યા દક્ષિણાભિઃ । વિશ્વે દેવા ઊર્જા । પૂષા સ્વગાકારેણ । બૃહસ્પતિઃ પુરોધયા । પ્રજાપતિરુદ્ગીથેન । અન્તરિક્ષં પવિત્રેણ । વાયુઃ પાત્રૈઃ । અહꣳ શ્રદ્ધયા (૨), ઇતિ ॥ દીક્ષયા પાત્રૈરેકં ચ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે તૃતીયપ્રપાઠકેઽષ્ટમોઽનુવાકઃ

3.9 અનુવાક ૯
સેનેન્દ્રસ્ય । ધેના બૃહસ્પતેઃ । પથ્યા પૂષ્ણઃ । વાગ્વાયોઃ । દીક્ષા સોમસ્ય । પૃથિવ્યગ્નેઃ । વસૂનાં ગાયત્રી । રુદ્રાણાં ત્રિષ્ટુક્ । આદિત્યાનાં જગતી । વિષ્ણોરનુષ્ટુક્ (૧) । વરુણસ્ય વિરાટ્ । યજ્ઞસ્ય પઙ્ક્તિઃ । પ્રજાપતેરનુમતિઃ । મિત્રસ્ય શ્રદ્ધા । સવિતુઃ પ્રસૂતિઃ । સૂર્યસ્ય મરીચિઃ । ચન્દ્રમસો રોહિણી । ઋષીણામરુન્ધતી । પર્જન્યસ્ય વિદ્યુત્ । ચતસ્રો દિશઃ । ચતસ્રોઽવાન્તરદિશાઃ । અહશ્ચ રાત્રિશ્ચ । કૃષિશ્ચ વૃષ્ટિશ્ચ । ત્વિષિશ્ચાપચિતિશ્ચ । આપશ્ચૌષધયશ્ચ । ઊર્ક્ ચ સૂનૃતા ચ દેવાનાં પત્નયઃ ( ૨), ઇતિ । અનુષ્ટુગ્ દિશઃ ષટ્ ચ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે તૃતીયપ્રપાઠકે નવમોઽનુવાકઃ

3.10 અનુવાક ૧૦
દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવે । અશ્વિનોર્બાહુભ્યામ્ । પૂષ્ણો હસ્તાભ્યાં પ્રતિગૃહ્ણામિ । રાજા ત્વા વરુણો નયતુ । દેવિ દક્ષિણેઽગ્નયે હિરણ્યમ્ । તેનામૃતત્વમશ્યામ્ । વયો દાત્રે । મયો મહ્યમસ્તુ પ્રતિગ્રહીત્રે । ક ઇદં કસ્મા અદાત્ । કામઃ કામાય । કામો દાતા ( ૧) । કામઃ પ્રતિગ્રહીતા । કામꣳ સમુદ્રમાવિશ । કામેન ત્વા પ્રતિગૃહ્ણામિ । કામૈતત્તે । એષા તે કામ દક્ષિણા । ઉત્તાનસ્ત્વાઽઽઙ્ગીરસઃ પ્રતિગૃહ્ણાતુ, ઇતિ । સોમાય વાસઃ । રુદ્રાય ગામ્ । વરુણાયાશ્વમ્ । પ્રજાપતયે પુરુષમ્ ( ૨) । મનવે તલ્પમ્ । ત્વષ્ટ્રેઽજામ્ । પૂષ્ણેઽ વિમ્ । નિરૃત્યા અશ્વતરગર્દભૌ । હિમવતો હસ્તિનમ્ । ગન્ધર્વાપ્સરાભ્યઃ સ્રગલંકરુણે । વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યો ધાન્યમ્ । વાચેઽન્નમ્ । બ્રહ્મણ ઓદનમ્ । સુમુદ્રાયાપઃ ( ૩) । ઉત્તાનાયાઽઽઙ્ગીરસાયાનઃ । વૈશ્વાનરાય રથમ્, ઇતિ । વૈશ્વાનરઃ પ્રત્નથા નાકમારુહત્ । દિવઃ પૃષ્ઠં ભન્દમાનઃ સમન્મભિઃ । સ પૂર્વવજ્જનયજ્જન્તવે ધનમ્ । સમાનમજ્મા પરિયાતિ જાગૃવિઃ, ઇતિ । રાજા ત્વા વરુણો નયતુ દેવિ દક્ષિણે વૈશ્વાનરાય રથમ્ । તેનામૃતત્વમશ્યામ્ । વયો દાત્રે । મયો મહ્યમસ્તુ પ્રતિગ્રહીત્રે ( ૪) । ક ઇદં કસ્મા અદાત્ । કામઃ કામાય । કામો દાતા । કામઃ પ્રતિગ્રહીતા । કામꣳ સમુદ્રમાવિશ । કામેન ત્વા પ્રતિગૃહ્ણામિ । કામૈતત્તે । એષા તે કામ દક્ષિણા । ઉત્તાનસ્ત્વાઽઽઙ્ગીરસઃ પ્રતિગૃહ્ણાતુ ( ૫), ઇતિ ॥ દાતા પુરુષમાપઃ પ્રતિગ્રહીત્રે નવ ચ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે તૃતીયપ્રપાઠકે દશમોઽનુવાકઃ

3.11 અનુવાક ૧૧
સુવર્ણં ઘર્મં પરિવેદ વેનમ્ । ઇન્દ્રસ્યાઽઽત્માનં દશધા ચરન્તમ્ । અન્તઃ સમુદ્રે મનસા ચરન્તમ્ । બ્રહ્માઽન્વવિન્દદ્દશહોતારમર્ણે । અન્તઃ પ્રવિષ્ટઃ શાસ્તા જનાનામ્ । એકઃ સન્બહુધા વિચારઃ । શતꣳ શુક્રાણિ યત્રૈકં ભવન્તિ । સર્વે વેદા યત્રૈકં ભવન્તિ । સર્વે હોતારો યત્રૈકં ભવન્તિ । સ માનસીન આત્મા જનાનામ્ ( ૧) । અન્તઃ પ્રવિષ્ટઃ શાસ્તા જનાનાꣳ સર્વાત્મા । સર્વાઃ પ્રજા યત્રૈકં ભવન્તિ । ચતુર્હોતારો યત્ર સંપદં ગચ્છન્તિ દેવૈઃ । સ માનસીન આત્મા જનાનામ્, ઇતિ । બ્રહ્મેન્દ્રમગ્નિં જગતઃ પ્રતિષ્ઠામ્ । દિવ આત્માનꣳ સવિતારં બૃહસ્પતિમ્ । ચતુર્હોતારં પ્રદિશોઽનુક્લૃપ્તમ્ । વાચો વીર્યં તપસાઽન્વવિન્દત્, ઇતિ । અન્તઃ પ્રવિષ્ટં કર્તારમેતમ્ । ત્વષ્ટારꣳ રૂપાણિ વિકુર્વન્તં વિપશ્ચિમ્ ( ૨) । અમૃતસ્ય પ્રાણં યજ્ઞમેતમ્ । ચતુહોંતૃણામાત્માનં કવયો નિચિક્યુઃ, ઇતિ । બ્રહ્મેન્દ્રમગ્નિં જગતઃ પ્રતિષ્ઠામ્ । દિવ આત્માનꣳ સવિતારં બૃહસ્પતિમ્ । ચતુર્હોતારં પ્રદિશોઽનુક્લૃપ્તમ્ । વાચો વીર્યં તપસાઽન્વવિન્દત્, ઇતિ । અન્તઃ પ્રવિષ્ટં કર્તારમેતમ્ । ત્વષ્ટારꣳ રૂપાણિ વિકુર્વન્તં વિપશ્ચિમ્ ( ૨) । અમૃતસ્ય પ્રાણં યજ્ઞમેતમ્ । ચતુહોંતૃણામાત્માનં કવયો નિચિક્યુઃ, ઇતિ । ઇન્દ્રꣳ રાજાનꣳ સવિતારમેતમ્ । વાયોરાત્માનં કવય્રો નિચિક્યુઃ । રશ્મિꣳ રશ્મીનાં મધ્યે તપન્તમ્ । ઋતસ્ય પદે કવયો નિપાન્તિ, ઇતિ । ય આણ્ડકોશે ભુવનં બિભર્તિ । અનિર્ભિણ્ણઃ સન્નથ લોકાન્વિચષ્ટે । યસ્યાઽઽણ્ડકોશꣳ શુષ્મમાહુઃ પ્રાણમુલ્બમ્ । તેન ક્લૃપ્તોઽમૃતેનાહમસ્મિ, ઇતિ । સુવર્ણં કોશꣳ રજસા પરીવૃતમ્ । દેવાનાં વસુધાનીં વિરાજમ્ ( ૪) । અમૃતસ્ય પૂર્ણાં તામુ કલાં વિચક્ષતે । પાદꣳ ષડ્ઢોતુર્ન કિલાઽઽવિવિત્સે, ઇતિ । યેનર્તવઃ પઞ્ચધોત ક્લૃપ્તા । ઉત વા ષડ્ધા મનસોત ક્લૃપ્તાઃ । તત્ ષડ્ઢોતારમૃતુભિઃ કલ્પમાનમ્ । ઋતસ્ય પદે કવયો નિપાન્તિ, ઇતિ । અન્તઃ પ્રવિષ્ટં કર્તારમેતમ્ । અન્તશ્ચન્દ્રમસિ મનસા ચરન્તમ્ । સહૈવ સન્તં ન વિજાનન્તિ દેવાઃ । ઇન્દ્રસ્યાઽઽત્માનꣳ શતધા ચરન્તમ્ ( ૫), ઇતિ । ઇન્દ્રો રાજા જગતો ય ઈશે । સપ્તહોતા સપ્તધા વિક્લૃપ્તઃ, ઇતિ । પરેણ તન્તું પરિષિચ્યમાનમ્ । અન્તરાદિત્યે મનસા ચરન્તમ્ । દેવાનાꣳ હૃદયં બ્રહ્માઽન્વવિન્દત્, ઇતિ । બ્રહ્મૈતદ્બ્રહ્મણ ઉજ્જભાર । અર્કꣳ શ્ચોતન્તꣳ સરિરસ્ય મધ્યે, ઇતિ । આ યસ્મિન્ત્સપ્ત પેરવઃ । મેહન્તિ બહુલાꣳ શ્રિયમ્ । બહ્વશ્વામિન્દ્ર ગોમતીમ્ (૬), ઇતિ । અચ્યુતાં બહુલાꣳ શ્રિયમ્ । સ હરિર્વસુવિત્તમઃ । પેરુરિન્દ્રાય પિન્વતે, ઇતિ । બહ્વશ્વામિન્દ્ર ગોમતીમ્ । અચ્યુતાં બહુલાꣳ શ્રિયમ્ । મહ્યમિન્દ્રો નિયચ્છતુ, ઇતિ । શતꣳ શતા અસ્ય યુક્તા હરીણામ્ । અર્વાઙાયાતુ વસુભી રશ્મિરિન્દ્રઃ ।પ્રમꣳહમાણો બહુલાꣳ શ્રિયમ્। રશ્મિરિન્દ્રઃ સવિતા મે નિયચ્છતુ ( ૭), ઇતિ । ઘૃતં તેજો મધુમદિન્દ્રિયમ્ । મય્યયમગ્નિર્દધાતુ, ઇતિ । હરિઃ પતઙ્ગઃ પટરી સુપર્ણઃ । દિવિક્ષયો નભસા ય એતિ । સ ન ઇન્દ્રઃ કામવરં દદાતુ, ઇતિ। પઞ્ચારં ચક્રં પરિવર્તતે પૃથુ । હિરણ્યજ્યોતિઃ સરિરસ્ય મધ્યે । અજસ્રં જ્યોતિર્નભસા સર્પદેતિ । સ ન ઇન્દ્રઃ કામવરં દદાતુ, ઇતિ । સપ્ત યુઞ્જન્તિ રથમેકચક્રમ્ ( ૮) । એકો અશ્વો બહતિ સપ્તનામા । ત્રિનાભિં ચક્રમજરમનર્વમ્ । યેનેમા વિશ્વા ભુવનાનિ તસ્થુઃ, ઇતિ । ભદ્રં પશ્યન્ત ઉપસેદુરગ્રે । તપો દીક્ષામૃષયઃ સુવર્વિદઃ । તતઃ ક્ષત્ત્રં બલમોજશ્ચ જાતમ્ । તદસ્મૈ દેવા અભિસંનમન્તુ, ઇતિ । શ્વેતꣳ રશ્મિં બોભુજ્યમાનમ્ । અપાં નેતારં ભુવનસ્ય ગોપામ્ । ઇન્દ્રં નિચિક્યુઃ પરમે વ્યોમન્ ( ૯), ઇતિ । રોહિણીઃ પિઙ્ગલા એકરૂપાઃ । ક્ષરન્તીઃ પિઙ્ગલા એકરૂપાઃ । શતꣳ સહસ્રાણિ પ્રયુતાનિ નાવ્યાનામ્, ઇતિ । અયં યઃ શ્વેતો રશ્મિઃ । પરિ સર્વમિદં જગત્ । પ્રજાં પશૂન્ધનાનિ । અસ્માકં દદાતુ, ઇતિ । શ્વેતો રશ્મિઃ પરિ સર્વં બભૂવ । સુવન્મહ્યં પશૂન્વિશ્વરૂપાન્, ઇતિ। પતઙ્ગમક્તમસુરસ્ય માયયા ( ૧૦) । હૃદા પશ્યન્તિ મનસા મનીષિણઃ । સમુદ્રે અન્તઃ કવયો વિચક્ષતે । મરીચીનાં પદમિચ્છન્તિ વેધસઃ, ઇતિ । પતઙ્ગો વાચં મનસા બિભર્તિ । તાં ગન્ધર્વોઽવદદ્ગર્ભે અન્તઃ । તાં દ્યોતમાનાꣳ સ્વર્યં મનીષામ્ । ઋતસ્ય પદે કવયો નિપાન્તિ, ઇતિ । યે ગ્રામ્યાઃ પશવો વિશ્વરૂપાઃ । વિરૂપાઃ સન્તો બહુધૈકરૂપાઃ । અગ્નિસ્તાꣳ અગ્રે પ્રમુમોક્તુ દેવઃ (૧૧) । પ્રજાપતિઃ પ્રજયા સંવિદાનઃ, ઇતિ । વીતꣳ સ્તુકે સ્તુકે । યુવમસ્માસુ નિયચ્છતમ્ । પ્ર પ્ર યજ્ઞપતિં તિર, ઇતિ ।
યે ગ્રામ્યાઃ પશવો વિશ્વરૂપાઃ । વિરૂપાઃ સન્તો બહુધૈકરૂપાઃ । તેષાꣳ સપ્તાનામ્રિહ રન્તિરસ્તુ । રાયસ્પોષાય સુપ્રજાસ્ત્વાય સુવીર્યાય, ઇતિ । ય આરણ્યાઃ પશવો વિશ્વરૂપાઃ । વિરૂપાઃ સન્તો બહુધૈકરૂપાઃ । વાયુસ્તાꣳ અગ્રે પ્રમુમોક્તુ દેવઃ । પ્રજાપતિઃ પ્રજયા સંવિદાનઃ, ઇતિ । ઇડાયૈ સૃપ્તં ઘૃતવચ્ચરાચરમ્ । દેવા અન્વવિન્દન્ગુહાહિતમ્, ઇતિ । ય આરણ્યાઃ પશવો વિશ્વરૂપાઃ । વિરૂપા સન્તો બહુધૈકરૂપાઃ । તેષાꣳ સપ્તાનામિહ રન્તિરસ્તુ । રાયસ્પોષાય સુપ્રજ્રાસ્ત્વાય સુવીર્યાય (૧૨), ઇતિ ॥ આત્મા જનાનાં વિકુર્વન્તં વિપશ્ચિં પ્રજાનાં વસુધાનીં વિરાજં ચરન્તં ગોમતીં મે નિયચ્છત્વેકચક્રં વ્યોમન્માયયા દેવ એકરૂપા અષ્ટૌ ચ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે તૃતીયપ્રપાઠક એકાદશોઽનુવાકઃ

3.12 અનુવાક ૧૨
સહસ્રશીર્ષા પુરુષઃ । સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્ । સ ભૂમિં વિશ્વતો વૃત્વા । અત્યતિષ્ઠદ્દશાઙ્ગુલમ્, ઇતિ । પુરુષ એવેદꣳ સર્વમ્ । યદ્ભૂતં યચ્ચ ભવ્યમ્ । ઉતામૃતત્વસ્યેશાનઃ । યદન્નેનાતિરોહતિ, ઇતિ । એતાવાનસ્ય મહિમા । અતો જ્યાયાꣳશ્ચ પૂરુષઃ ( ૧) । પાદોઽસ્ય વિશ્વા ભૂતાનિ । ત્રિપાદસ્યામૃતં દિવિ, ઇતિ । ત્રિપાદૂર્ધ્વ ઉદૈત્પુરુષઃ । પાદોઽસ્યેહાઽભવાત્પુનઃ । તતો વિષ્વઙ્વ્યક્રામત્ । સાશનાનશને અભિ, ઇતિ । તસ્માદ્વિરાડજાયત । વિરાજો અધિ પૂરુષઃ । સ જાતો અત્યરિચ્યત । પશ્ચાદ્ભૂમિમથો પુરઃ (૨), ઇતિ । યત્પુરુષેણ હવિષા । દેવા યજ્ઞમતન્વત । વસન્તો અસ્યાઽઽસીદાજ્યમ્ । ગ્રીષ્મ ઇધ્મઃ શરદ્ધવિઃ, ઇતિ । સપ્તાસ્યાઽઽસન્પરિધયઃ । ત્રિઃસપ્ત સમિધઃ કૃતાઃ । દેવા યદ્યજ્ઞં તન્વાનાઃ । અબધ્નન્પુરુષં પશુમ્, ઇતિ । તં યજ્ઞં બર્હિષિ પ્રૌક્ષન્ । પુરુષં જાતમગ્રતઃ (૩) । તેન દેવા અયજન્ત । સાધ્યા ઋષયશ્ચ યે, ઇતિ । તસ્માદ્યજ્ઞાત્સર્વહુતઃ । સંભૃતં પૃષદાજ્યમ્ । પશૂꣳસ્તાꣳશ્ચક્રે વાયવ્યાન્ । આરણ્યાન્ગ્રામ્યાશ્ચ યે, ઇતિ । તસ્માદ્યજ્ઞાત્સર્વહુતઃ । ઋચઃ સામાનિ જજ્ઞિરે । છન્દાꣳસિ જજ્ઞિરે તસ્માત્ । યજુસ્તસ્માદજાયત (૪), ઇતિ । તસ્માદશ્વા અજાયન્ત । યે કે ચોભયાદતઃ । ગાવો હ જજ્ઞિરે તસ્માત્ । તસ્માજ્જાતા અજાવયઃ, ઇતિ । યત્પુરુષં વ્યદધુઃ । કતિધા વ્યકલ્પયન્ । મુખં કિમસ્ય કૌ બાહૂ । કાવૂરૂ પાદાવુચ્યેતે, ઇતિ । બ્રાહ્મણોઽસ્ય મુખમાસીત્ । બાહૂ રાજન્યઃ કૃતઃ ( ૫) । ઊરૂ તદસ્ય યદ્વૈશ્યઃ । પદ્ભ્યામ્ શૂદ્રો અજાયત, ઇતિ । ચન્દ્રમા મનસો જાતઃ । ચક્ષોઃ સૂર્યો અજાયત । મુખાદિન્દ્રશ્ચાગ્નિશ્ચ । પ્રાણાદ્વાયુરજાયત, ઇતિ । નાભ્યા આસીદન્તરિક્ષમ્ । શીર્ષ્ણો દ્યૌઃ સમવર્તત । પદ્ભ્યાં ભૂમિર્દિશઃ શ્રોત્રાત્ । તથા લોકાꣳ અકલ્પયન્ ( ૬), ઇતિ । વેદાહમેતં પુરુષં મહાન્તમ્ । આદિત્યવર્ણં તમસસ્તુ પારે । સર્વાણિ રૂપાણિ વિચિત્ય ધીરઃ । નામાનિ કૃત્વાઽભિવદન્યદાસ્તે, ઇતિ । ધાતા પુરસ્તાદ્યમુદાજહાર । શક્રઃ પ્રવિદ્વાન્પ્રદિશશ્ચતસ્રઃ । તમેવં વિદ્વાનમૃતં ઇહ ભવતિ । નાન્યઃ પન્થા અયનાય વિદ્યતે, ઇતિ । યજ્ઞેન યજ્ઞમયજન્ત દેવાઃ । તાનિ ધર્માણિ પ્રથમાન્યાસન્ । તે હ નાકં મહિમાનઃ સચન્તે । યત્ર પૂર્વે સાધ્યાઃ સન્તિ દેવાઃ ( ૭), ઇતિ । પૂરુષઃ પુરોઽગ્રતોઽજાયત કૃતોઽકલ્પયન્નાસન્દ્વે ચ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે તૃતીયપ્રપાઠકે દ્રાદશોઽનુવાકઃ

3.13 અનુવાક ૧૩
અદ્ભ્યઃ સંભૂતઃ પૃથિવ્યૈ રસાચ્ચ । વિશ્વકર્મણઃ સમવર્તતાધિ । તસ્ય ત્વષ્ટા વિદધદ્રૂપમેતિ । તત્પુરુષસ્ય વિશ્વમાજાનમગ્રે, ઇતિ । વેદાહમેતં પુરુષં મહાન્તમ્ । આદિત્યવર્ણં તમસઃ પરસ્તાત્ । તમેવં વિદ્વાનમૃત ઇહ ભવતિ । નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતેઽયનાય,ઇતિ । પ્રજાપતિશ્ચરતિ ગર્ભે અન્તઃ । અજાયમાનો બહુધા વિજાયતે ( ૧) । તસ્ય ધીરાઃ પરિજાનન્તિ યોનિમ્ । મરીચીનાં પદમિચ્છન્તિ વેધસઃ, ઇતિ । યો દેવેભ્ય આતપતિ । યો દેવાનાં પુરોહિતઃ । પૂર્વો યો દેવેભ્યો જાતઃ । નમો રુચાય બ્રાહ્મયે, ઇતિ । રુચં બ્રાહ્મં જનયન્તઃ । દેવા અગ્રે તદબ્રુવન્ । યસ્ત્વૈવં બ્રાહ્મણો વિદ્યાત્ । તસ્ય દેવા અસન્વશે, ઇતિ । હ્રીશ્ચ તે લક્ષ્મીશ્ચ પત્ન્યૌ । અહોરાત્રે પાર્શ્વે । નક્ષત્રાણિ રૂપમ્ । અશ્વિનૌ વ્યાત્તમ્। ઇષ્ટં મનિષાણ । અમું મનિષાણ । સર્વં મનિષાણ ( ૨), ઇતિ ॥ જાયતે વશે સપ્ત ચ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે તૃતીયપ્રપાઠકે ત્રયોદશોઽનુવાકઃ

3.14 અનુવાક ૧૪
ભર્તા સન્ભ્રિયમાણો બિભર્તિ । એકો દેવો બહુધા નિવિષ્ટઃ । યદા ભારં તન્દ્રયતે સ ભર્તુમ્ । નિધાય ભારં પુનરસ્તમેતિ, ઇતિ । તમેવ મૃત્યુમમૃતં તમાહુઃ । તં ભર્તારં તમુ ગોપ્તારમાહુઃ । સ ભૃતો ભ્રિયમાણો બિભર્તિ । ય એનં વેદ સત્યેન ભર્તુમ્, ઇતિ । સદ્યોજાતમુત જહાત્યેષઃ । ઉતો જરન્તં ન જહાત્યેકમ્ ( ૧) । ઉતો બહૂનેકમહર્જહાર । અતન્દ્રો દેવઃ સદમેવ પ્રાર્થઃ, ઇતિ । યસ્તદ્વેદ યત આબભૂવ । સંધાં ચ યાꣳ સંદધે બ્રહ્મણૈષઃ । રમતે તસ્મિન્નુત જીર્ણે શયાને । નૈનં જહાત્યહસ્સુ પૂર્વ્યેષુ, ઇતિ । ત્વામાપો અનુ સર્વાશ્ચરન્તિ જાનતીઃ । વત્સં પયસા પુનાનાઃ । ત્વમગ્નિꣳ હવ્યવાહꣳ સમિન્ત્સે ત્વં ભર્તા માતરિશ્વા પ્રજાનામ્ ( ૨), ઇતિ । ત્વં યજ્ઞસ્ત્વમુ વેવાસિ સોમઃ । તવ દેવા હવમાયન્તિ સર્વે । ત્વમેકોઽસિ બહૂનનુપ્રવિષ્ટઃ । નમસ્તે અસ્તુ સુહવો મ એધિ, ઇતિ । નમો વામસ્તુ શૃણુતꣳ હવં મે । પ્રાણાપાનાવજિરꣳ સંચરન્તૌ । હ્વયામિ વાં બ્રહ્મણા તૂર્તમેતમ્ । યો માં દ્વેષ્ટિ તં જહિતં યુવાના, ઇતિ પ્રાણાપાનૌ સંવિદાનૌ જહિતમ્ । અમુપ્યાસુના મા સંગસાથામ્ ( ૩) । તં મે દેવા બ્રહ્મણા સંવિદાનૌ । વધાય દત્તં તમહꣳ હનામિ, ઇતિ । અસજ્જજાન સત આબભૂવ । યં યં જજાન સ ઉ ગોપો અસ્ય । યદા ભારં તન્દ્રયતે સ ભર્તુમ્ । પરાસ્ય ભારં પુનરસ્તમેતિ, ઇતિ । તદ્વૈ ત્વં પ્રાણો અભવઃ । મહાન્ભોગઃ પ્રજાપતેઃ । ભુજઃ કરિષ્યમાણઃ । યદ્દેવાન્પ્રાણયો નવ (૪ ), ઇતિ ॥ એકં પ્રજાનાં ગસાથાં નવ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે તૃતીયપ્રપાઠકે ચતુર્દશોઽનુવાકઃ

3.15 અનુવાક ૧૫
હરિꣳ હરન્તમનુયન્તિ દેવાઃ । વિશ્વસ્યેશાનં વૃષભં મતીનામ્ । બ્રહ્મ સરૂપમનુ મેદ્-માગાત્ । અયનં મા વિવધીર્વિક્રમસ્વ, ઇતિ । મા છિદો મૃત્યો મા વધીઃ । મા મે બલં
વિવૃહો મા પ્રમોષીઃ । પ્રજાં મા મે રીરિષ આયુરુગ્ર । નૃચક્ષસં ત્વા હવિષા વિધેમ, ઇતિ । સદ્યશ્ચકમાનાય । પ્રવેપાનાય મૃત્યવે (૧) । પ્રાસ્મા આશા અશૃણ્વન્ । કામેનાજનયન્પુનઃ, ઇતિ । કામેન મે કામ આગાત્ । હૃદયાદ્ધૃદયં મૃત્યોઃ । યદમીષામદઃ પ્રિયમ્ । તદૈતૂપ મામભિ, ઇતિ । પરં મૃત્યો અનુપેરહિ પન્થામ્ । યસ્તે સ્વ ઇતરો દેવયાનાત્ । ચક્ષુષ્મતે શૃણ્વતે તે વ્રવીમિ । મા ન પ્રજાꣳ રીરિષો મોત વીરાન્, ઇતિ । પ્ર પૂર્વ્યં મનસા વન્દમાનઃ । નાધમાનો વૃષભં ચર્ષણીનામ્ । યઃ પ્રજાનામેકરાણ્માનુષીણામ્ । મૃત્યું યજે પ્રથમજામૃતસ્ય (૨) ઇતિ ॥ મૃત્યવે વીરાઁશ્ચત્વારિ ચ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે તૃતીયપ્રપાઠકે પઞ્ચદશોઽનુવાકઃ

3.16 અનુવાક ૧૬
તરણિર્વિશ્વદર્શતો જ્યોતિષ્કૃદસિ સૂર્ય । વિશ્વમાભાસિ રોચનમ્ । ઉપયામગૃહીતોઽસિ સૂર્યાય ત્વા ભ્રાજસ્વત એષ તે યોનિઃ સૂર્યાય ત્વા ભ્રાજસ્વતે, ઇતિ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે તૃતીયપ્રપાઠકે ષોડશોઽનુવાકઃ

3.17 અનુવાક ૧૭
આપ્યાયસ્વ મદિન્તમ સોમ વિશ્વાભિરૂતિભિઃ । ભવા નઃ સપ્રથસ્તમઃ, ઇતિ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે તૃતીયપ્રપાઠકે સપ્તદશોઽનુવાકઃ

3.18 અનુવાક ૧૮
ઈયુષ્ટે યે પૂર્વતરામપશ્યન્વ્યુચ્છન્તીમુષસં મર્ત્યાસઃ । અસ્માભિરૂ નુ પ્રતિચક્ષ્યાઽભૂદો તે યન્તિ યે અપરીષુ પશ્યાન્, ઇતિ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે તૃતીયપ્રપાઠકેઽષ્ટાદશોઽનુવાકઃ

3.19 અનુવાક ૧૯
જ્યોતિષ્મતીં ત્વા સાદયામિ જ્યોતિષ્કૃતં ત્વા સાદયામિ જ્યોતિર્વિદં ત્વા સાદયામિ ભાસ્વતીં ત્વા સાદયામિ જ્વલન્તીં ત્વા સાદયામિ મલ્મલા ભવન્તીં ત્વા સાદયામિ દીપ્યમાનાં ત્વા સાદયામિ રોચમાનાં ત્વા સાદયામ્યજસ્રાં ત્વા સાદયામિ બૃહજ્જ્યોતિષં ત્વા સાદયામિ બોધયન્તીં ત્વા સાદયામિ જાગ્રતીં ત્વા સાદયામિ, ઇતિ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે તૃતીયપ્રપાઠક એકોનવિંશોઽનુવાકઃ

3.20 અનુવાક ૨૦
પ્રયાસાય સ્વાહાઽઽયાસાય સ્વાહા વિયાસાય સ્વાહા સંયાસાય સ્વાહોદ્યાસાય સ્વાહાઽવયાસાય સ્વાહા શુચે સ્વાહા શોકાય સ્વાહા તપ્યત્વૈ સ્વાહા તપતે સ્વાહા બ્રહ્મહત્યાયૈ સ્વાહા સર્વસ્મૈ સ્વાહા, ઇતિ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે તૃતીયપ્રપાઠકે વિંશોઽનુવાકઃ

3.21 અનુવાક ૨૧
ચિત્તꣳ સંતાનેન ભવં યક્ના રુદ્રં તનિમ્ના પશુપતિꣳꣳ સ્થૂલહૃદયેનાગ્નિꣳ હૃદયેન રુદ્રં લોહિતેન શર્વં મતસ્નાભ્યાં મહાદેવમન્તઃપાર્શ્વેનૌષિષ્ઠહનꣳ શિઙ્ગીનિકોશ્યાભ્યામ્ (૧), ઇતિ ॥ ચિત્તમેકમ્ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે તૃતીયપ્રપાઠક એકવિંશોઽનુવાકઃ

ચિત્તિઃ પૃથિવ્યગ્નિઃ સૂર્યં તે ચક્ષુર્મહાહવિર્હોતા વાગ્ઘોતા બ્રાહ્મણ એકહોતાઽગ્નિર્યજુર્ભિઃ સેનેન્દ્રસ્ય દેવસ્ય સુવર્ણં ઘર્મꣳ સહસ્રશીર્ષાઽદ્ભ્યો ભર્તા હરિં તરણિરાપ્યાયસ્વેયુષ્ટે યે જ્યોતિષ્મતીં પ્રયાસાય ચિત્તમેકવિꣳશતિઃ

ચિત્તિરગ્નિર્યજુર્ભિરન્તઃપ્રવિષ્ટઃ પ્રજાપતિઃ પ્રજયા સંવિદા નસ્તસ્ય ધીરા જ્યોતિષ્મતીં ત્રિપઞ્ચાશત્

તચ્છં યોરાવૃણીમહે । ગાતું યજ્ઞાય । ગાતું યજ્ઞપતયે । દૈવી સ્વસ્તિરસ્તુ નઃ । સ્વસ્તિર્માનુષેભ્યઃ । ઊર્ધ્વં જિગાતુ ભેષજમ્ । શં નો અસ્તુ દ્વિપદે । શં ચતુષ્પદે ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે તૃતીયઃ પ્રપાઠકઃ સમાપ્તઃ