તૈત્તિરીયારણ્યકમ્ · અધ્યાય 2

2.1 અનુવાક ૧
ૐ સહ વૈ દેવાનાં ચાસુરાણાં ચ યજ્ઞૌ પ્રતતાવાસ્તાં વયઁ સ્વર્ગં લોકમેષ્યામો વયમેષ્યામ ઇતિ તેઽસુરાઃ સંનહ્ય સહસૈવાઽઽચરન્બ્રહ્મચર્યેણ તપસૈવ દેવાસ્તેઽસુરા અમુહ્યઁસ્તે ન પ્રાજાનઁસ્તે પરાભવન્તે ન સ્વર્ગં લોકમાયન્પ્રસૃતેન વૈ યજ્ઞેન દેવાઃ સ્વર્ગં લોકમાંયન્નપ્રસૃતેનાસુરાન્પરાભાવયન્, ઇતિ । પ્રસૃતો હ વૈ યજ્ઞોપવીતિનો યજ્ઞોઽપ્રસૃતોઽનપવીતિનો યત્કિંચ બ્રાહ્મણો યજ્ઞોપવીત્યધીતે યજત એવ તત્-, ઇતિ ।
તસ્માદ્યજ્ઞોપવીત્યેવાધીયીત યાજયેદ્યજેત વા યજ્ઞસ્ય પ્રસૃત્યૈ ઇતિ । અજિનં વાસો વા દક્ષિણત ઉપવીય-, ઇતિ । દક્ષિણં બાહુમુદ્ધરતેઽવેધત્તે સવ્યમિતિ યજ્ઞોપવીતમેતદેવ વિપરીતં પ્રાચીનાવીતઁ સંવીતં માનુષમ્

, ઇતિ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે દ્વિતીયપ્રપાઠકે પ્રથમોઽનુવાકઃ

2.1
2.2 અનુવાક ૨
રક્ષાંસિ હ વા પુરોનુવાકે તપોગ્રમતિષ્ઠન્ત તાન્પ્રજાપતિર્વરેણોપામન્ત્રયત તાનિ વરમવૃણીતાઽઽદિત્યો નો યોદ્ધા ઇતિ તાન્પ્ર જાપતિરબ્રવીદ્યોધયધ્વમિતિ તસ્માદુત્તિષ્ઠન્તં હ વા તાનિ રક્ષાંસ્યાદિત્યં યોધયન્તિ યાવદસ્તમન્વગાત્તાનિ હ વા એતાનિ રક્ષાંસિ ગાયત્રિયાઽભિમન્ત્રિતેનામ્ભસા શામ્યન્તિ-, ઇતિ । તદુ હ વા એતે બ્રહ્મવાદિનઃ પૂર્વાભિમુખાઃ સંધ્યાયાં ગાયત્રિયાઽભિમન્ત્રિતા આપ ઊર્ધ્વં વિક્ષિપન્તિ તા એતા આપો વજ્રીભૂત્વા તાનિ રક્ષાંસિ મન્દેહારુણે દ્વીપે પ્રક્ષિપન્તિ-, ઇતિ । યત્પ્રદક્ષિણં પ્રક્રમન્તિ તેન પાપ્માનમવધૂન્વન્તિ-, ઇતિ । ઉદ્યન્તમસ્તં યાન્ત​માદિત્યમભિધ્યાયન્કુર્વન્બ્રાહ્મણો વિદ્વાન્ત્સકલં ભદ્રમશ્નુતેઽસાવાદિત્યો બ્રહ્મેતિ-, ઇતિ । બ્રહ્મૈવ સન્બ્રહ્માપ્યેતિ ય એવં વેદ

, ઇતિ । ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે દ્વિતીયપ્રપાઠકે દ્વિતીયોઽનુવાકઃ

2.3 અનુવાક ૩
યદ્દેવા દેવહેળનં દેવાસશ્ચકૃમા વયમ્ । આદિત્યાસ્તસ્માન્મા મુઞ્ચતર્તસ્યર્તેન મામિત, ઇતિ । દેવા જીવનકામ્યા યદ્વાચાઽનૃતમૂદિમ । તસ્માન્ન ઇહ મુઞ્ચત વિશ્વે દેવાઃ સજોષસઃ, ઇતિ । ઋતેન દ્યાવાપૃથિવી ઋતેન ત્વં સરસ્વતિ । કૃતાન્નઃ પાહ્યેનસો યત્કિંચાનૃતમૂદિમ, ઇતિ । ઇન્દ્રાગ્ની મિત્રાવરુણૌ સોમો ધાતા બૃહસ્પતિઃ । તે નો મુઞ્ચન્ત્વેનસો યદન્યકૃતમારિમ, ઇતિ । સજાતશઁસાદુત જામિશંસાજ્જ્યાયસઃ શંસાદુત વા કનીયસઃ । અનાધૃષ્ટં દેવકૃતં યદેનસ્તસ્માત્ત્વમુસ્માઞ્જાતવેદો મુમુગ્ધિ, ઇતિ ।
યદ્વાચા યન્મનસા બાહુભ્યામૂરુભ્યામષ્ઠીવદ્ભ્યાં શિશ્નૈર્યદનૃતં ચકૃમા વયમ્ । અગ્નિર્મા તસ્માદેનસો ગાર્હપત્યઃ પ્રમુઞ્ચતુ ચકૃમ યાનિ દુષ્કૃતા, ઇતિ । યેન ત્રિતો અર્ણવાન્નિર્બભૂઽવ યેન સૂર્યે તમસો નિર્મુમોચ । યેનેન્દ્રો વિશ્વા અજહાદરાતીસ્તેનાહં જ્યોતિષા જ્યોતિરાનશાન આક્ષિ, ઇતિ । યત્કુસીદમપ્રતીત્તં મયેહ યેન યમસ્ય નિધિના ચરામિ । એતત્તદગ્ને અનૃણો ભવામિ જીવન્નેવ પ્રતિ તત્તે દધામિ, ઇતિ ।
તન્મયિ માતા યદા પિપેષ યદન્તરિક્ષં યદાશસાતિક્રામામિ ત્રિતે દેવા દિવિ જાતા યદાપ ઇમં મે વરુણ તત્ત્વા યામિ ત્વં નો અગ્ને સ ત્વં નો અગ્ને ત્વમગ્ને અયાસિ ( ૧), ઇતિ ॥
મુમુગ્ધિ સપ્ત ચ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે દ્વિતીયપ્રપાઠકે તૃતીયોઽનુવાકઃ

2.4 અનુવાક ૪
યદદીવ્યન્નૃણમહં બભૂવાદિત્સન્વા સંજગર જનેભ્યઃ । અગ્નિર્મા તસ્માદિન્દ્રશ્ચ સંવિદાનૌ પ્રમુઞ્ચતામ્, ઇતિ । યદ્ધસ્તાભ્યાં ચકર કિલ્બિષાણ્યક્ષાણાં વગ્નુમુપજિઘ્નમાનઃ । ઉગ્રંપશ્યા ચ રાષ્ટ્રભૃચ્ચ તાન્યપ્સરસાવનુદત્તામૃણાનિ, ઇતિ ।
ઉગ્રંપશ્યે રાષ્ટ્રભૃત્કિલ્બિષાણિ યદક્ષવૃત્તમનુદત્તમેતત્ । નેન્ન ઋણાનૃણવ ઇત્સમાનો યમસ્ય લોકે અધિરજ્જુરાય, ઇતિ । અવ તે હેળ ઉદુત્તમમિમં મે વરુણ તત્ત્વા યામિ ત્વં નો અગ્ને સ ત્વં નો અગ્ને ઇતિ । સંકુસુકો વિકુસુકો નિરૃથો યશ્ચ નિસ્વનઃ । તેઽ૧સ્મદ્યક્ષ્મમનાગસો દૂરાદ્દૂરમચીચતમ્, ઇતિ । નિર્યક્ષ્મમચીચતે કૃત્યાં નિરૃતિં ચ । તેન યોઽ૧સ્મત્સમૃચ્છાતૈ તમસ્મૈ પ્રસુવામસિ, ઇતિ । દુઃશંસાનુશંસાભ્યાં ઘણેનાનુઘણેન ચ । તેનાન્યોઽ૧સ્મત્સમૃચ્છાતૈ તમસ્મૈ પ્રસુવામસિ, ઇતિ । સં વર્ચસા પયસા સં તનૂભિરગન્મહિ મનસા સં શિવેન । ત્વષ્ટા નો અત્ર વિદધાતુ રાયોઽનુમાર્ષ્ટુ તન્વો૧ યદ્વિલિષ્ટમ્ (૧),ઇતિ ॥ કૃત્યાં નિરૃતિં ચ પઞ્ચ ચ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે દ્વિતીયપ્રપાઠકે ચતુર્થોઽનુવાકઃ

2.5 અનુવાક ૫
આયુષ્ટે વિશ્વતો દધદયમગ્નિર્વરેણ્યઃ । પુનસ્તે પ્રાણ આયાતિ પરા યક્ષ્મં સુવામિ તે, ઇતિ । આયુર્દા અગ્ને હવિષો જુષાણો ઘૃતપ્રતીકો ઘૃતયોનિરેધિ । ઘૃતં પીત્વા મધુ ચારુ ગવ્યં પિતેવ પુત્રમભિરક્ષતાદિમમ્, ઇતિ । ઇમમગ્ન આયુષે વર્ચસે કૃધિ તિગ્મમોજો વરુણ સંશિશાધિ । માતેવાસ્મા અદિતે શર્મ યચ્છ વિશ્વે દેવા જરદષ્ટિર્યથાઽસત્, ઇતિ । અગ્ન આયૂઁષિ પવસ આસુવોર્જમિષં ચ નઃ । આરે બાધસ્વ દુચ્છુનામ્, ઇતિ । અગ્ને પવસ્વ સ્વપા અસ્મે વર્ચઃ સુવીર્યમ્ । દધદ્રયિં મયિ પોષમ્ ( ૧), ઇતિ । અગ્નિરૃષિઃ પવમાનઃ પાઞ્ચજન્યઃ પુરોહિતઃ । તમીમહે મહાગયમ્, ઇતિ । અગ્ને જાતાન્પ્રણુદા નઃ સપત્નાન્પ્રત્યજાતાઞ્જાતવેદો નુદસ્વ । અસ્મે દીદિહિ સુમના અહેળઞ્છર્મન્તે સ્યામ ત્રિવરૂથ ઉદ્ભૌ, ઇતિ । સહસા જાતાન્પ્રણુદા નઃ સપત્નાન્પ્રત્યજાતાઞ્જાતવેદો નુદસ્વ । અધિ નો બ્રૂહિ સુમનસ્યમાનો વયં સ્યામ પ્રણુદા નઃ સપત્નાન્, ઇતિ । અગ્ને યો નોઽભિતો જનો વૃકો વારો જિઘાંસતિ । તાઁસ્ત્વં વૃત્રહઞ્જહિ વસ્વસ્મભ્યમાભર, ઇતિ । અગ્ને યો નોઽભિદાસતિ સમાનો યશ્ચ નિષ્ટ્યઃ । તં વયં સમિધં કૃત્વા તુભ્યમગ્નેઽપિદધ્મસિ (૨), ઇતિ । યો નઃ શપાદશપતો યશ્ચ નઃ શપતઃ શપાત્ । ઉષાશ્ચ તસ્મૈ નિમ્રુક્ચ સર્વં પાપં સમૂહતામ્, ઇતિ । યો નઃ સપત્નો યો રણો મર્તોઽભિદાસતિ દેવાઃ । ઇધ્મસ્યેવ પ્રક્ષાયતો મા તસ્યોચ્છેષિ કિંચન, ઇતિ । યો માં દ્વેષ્ટિ જાતવેદો યં ચાહં દ્વેષ્મિ યશ્ચ મામ્ । સર્વાઁસ્તાનગ્ને સંદહ યાંશ્ચાહં દ્વેષ્મિ યે ચ મામ્, ઇતિ । યો અસ્મભ્યમરાતીયાદ્યશ્ચ નો દ્વેષતે જનઃ । નિન્દાદ્યો અસ્માન્દિપ્સાચ્ચ સર્વાંસ્તાન્મષ્મષા કુરુ, ઇતિ । સંશિતં મ્રે બ્રહ્મ સંશિતં વીર્યાં૧ બલમ્ । સંશિતં ક્ષત્ત્રં મે જિષ્ણુ યસ્યાહમસ્મિ પુરોહિતઃ, ઇતિ । ઉદેષાં બાહૂ અતિરમુદ્વર્ચો અથો બલમ્ । ક્ષિણોમિ બ્રહ્મણાઽમિત્રાનુન્નયામિ સ્વાઁ ૧ અહમ્, ઇતિ । પુનુર્મનઃ પુનરાયુર્મ આગાત્પુનશ્ચક્ષુઃ પુનઃ શ્રોત્રં મ આગાત્પુનઃ પ્રાણઃ પુનરાકૂતં મ આગાત્પુનશ્ચિત્તં પુનરાધીતં મ આગાત્ । વૈશ્વાનરો મેઽદબ્ધસ્તનૂપા અવબાધતાં દુરિતાનિ વિશ્વા ( ૩), ઇતિ ॥ પોષં દધ્મસિ પુરોહિતશ્ચત્વારિ ચ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે દ્વિતીયપ્રપાઠકે પઞ્ચમોઽનુવાકઃ

2.6 અનુવાક ૬
વૈશ્વાનરાય પ્રતિવેદયામો યદીનૃણં સંગરો દેવતાસુ । સ એતાન્પાશાન્મુમુચન્પ્રવેદ સ નો મુઞ્ચાતુ દુરિતાદવદ્યાત્, ઇતિ । વૈશ્વાનરઃ પવયાન્નઃ પવિત્રૈર્યત્સંગરમભિધાવામ્યાશામ્ । અનાજાનન્મનસા યાચમાનો યદત્રૈનો અવ તત્સુવામિ, ઇતિ । અમી યે સુભગે દિવિ વિચૃતૌ નામ તારકે । પ્રેહામૃતસ્ય યચ્છતામેતદ્બદ્ધકમોચનમ, ઇતિ । વિજિહીર્ષ્વ લોકાન્કૃધિ બન્ધાન્મુઞ્ચાસિ બદ્ધકમ્ । યોનેરિવ પ્રચ્યુતો ગર્ભઃ સર્વાન્પથો અનુષ્વ, ઇતિ । સ પ્રજાનન્પ્રતિગૃભ્ણીત વિદ્વાન્પ્રજાપતિઃ પ્રથમજા ઋતસ્ય । અસ્માભિર્દત્તં જરસઃ પરસ્તાદચ્છિન્નં તન્તુમનુસંચરેમ (૧), ઇતિ । તતં તન્તુમન્વેકે અનુસંચરન્તિ યેષાં દત્તં પિત્ર્યમાયનવત્ । અબન્ધ્વેકે દદતઃ પ્રયચ્છાદ્દાતું ચેચ્છક્નવાંસ સ્વર્ગ એષામ્, ઇતિ । આરભેથામનુસંરભેથાં સમાનં પન્થામવથો ઘૃતેન । યદ્વાં પૂર્તં પરિવિષ્ટં યદગ્નૌ તસ્મૈ ગોત્રાયેહ જાયાપતી સંરભેથામ્, ઇતિ । યદન્તરિક્ષં પૃથિવીમુત દ્યાં યન્માતરં પિતરં વા જિહિંસિમ । અગ્નિર્મા તસ્માદેનસો ગાર્હપત્ય ઉન્નો નેષદ્દુરિતા યાનિ ચક્રમ, ઇતિ । ભૂમિર્માતાઽદિતિર્નો જનિત્રં ભ્રાતાઽન્તરિક્ષમભિશસ્ત એનઃ । દ્યૌર્નઃ પિતા પિતૃયાચ્છં ભવાસિ જામિમિત્વા મા વિવિત્સિ લોકાત્, ઇતિ । યત્ર સુહાર્દઃ સુકૃતો મદન્તે વિહાય રોગં તન્વાં૧ં સ્વાયામ્ । અશ્લોણાઙ્ગૈરહ્રુતાઃ સ્વર્ગે તત્ર પશ્યેમ પિતરં ચ પુત્રમ્, ઇતિ । યદન્નમદ્મ્યનૃતેન દેવા દાસ્યન્નદાસ્યન્નુત વાઽકરિષ્યન્ । યદ્દેવાનાં ચક્ષુષ્યાગો અસ્તિ યદેવ કિંચ પ્રતિજગ્રાહમગ્નિર્મા તસ્માદનૃણં કૃણોતુ, ઇતિ । યદન્નમદ્મિ બહુધા વિરૂપં વાસો હિરણ્યમુત ગામજામવિમ્। યદ્દેવાનાં ચક્ષુષ્યાગો અસ્તિ યદેવ કિંચ પ્રતિજગ્રાહમગ્નિર્મા તસ્માદનૃણં કૃણોતુ, ઇતિ । યન્મયા મનસા વાચા કૃતમેનઃ કદાચન । સર્વસ્માત્તસ્માન્મેળિતો મોગ્ધિ ત્વં હિ વેત્થ યથાતથમ્ ( ૨), ઇતિ ॥
ચરેમ પુત્રં ષટ્ ચ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે દ્વિતીયપ્રપાઠકે ષષ્ઠોઽનુવાકઃ

2.7 અનુવાક ૭
વાતરશના હ વા ઋષયઃ શ્રમણા ઊર્ધ્વમન્થિનો બભૂવુસ્તાનૃષયોઽર્થમાયંસ્તે નિલાયમચરંસ્તેઽનુપ્રવિશુઃ કૂશ્માણ્ડાનિ તાꣳસ્તેષ્વન્વવિન્દઞ્છ્રદ્ધયા ચ તપસા ચ-,ઇતિ । તાનૃષયોઽબ્રુવન્કથા નિલાયં ચરથેતિ ત ઋષીનબ્રુવન્નમો વોઽસ્તુ ભગવન્તોઽસ્મિન્ધામ્નિ કેન વઃ સપર્યામેતિ તાનૃષયોઽબ્રુવન્પવિત્રં નો બ્રૂત યેનારેપસઃ સ્યામેતિ ત એતાનિ સૂક્તાન્યપશ્યન્-,ઇતિ। યદ્દેવા દેવ હેળનં યદદીવ્યન્નૃણમહં બભૂવાઽઽયુષ્ટે વિશ્વતો દધ-દિત્યેતૈરાજ્યં જુહુત વૈશ્વાનરાય પ્રતિવેદયામ ઇત્યુપતિષ્ઠત યદર્વાચીનમેનો ભ્રૂણહત્યાયાસ્તસ્માન્મોક્ષ્યધ્વ ઇતિ-, ઇતિ । ત એતૈરજુહવુસ્તેઽરેપસોઽભવન્-, ઇતિ । કર્માદિષ્વેતૈર્જુહુયાત્પૂતો દેવલોકાન્સમશ્નુતે ( ૧), ઇતિ ॥ ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે દ્વિતીયપ્રપાઠકે સપ્તમોઽનુવાકઃ

2.8 અનુવાક ૮
કૂશ્માણ્ડૈર્જુહુયાદ્યોઽપૂત ઇવ મન્યેત-,ઇતિ । યથા સ્તેનો યથા ભ્રૂણહૈવમેષ ભવતિ યોઽયોનૌ રેતઃ સિઞ્ચતિ-, ઇતિ । યદર્વાચીનમેનો ભ્રૂણહત્યાયાસ્તસ્માન્મુચ્યતે-,ઇતિ ।
યાવદેનો દીક્ષામુપૈતિ દીક્ષિત એતૈઃ સતતિ જુહોતિ-, ઇતિ । સંવત્સરં દીક્ષિતો ભવતિ સંવત્સરાદેવાઽઽત્માનં પુનીતે-,ઇતિ । માસં દીક્ષિતો ભવતિ યો માસઃ સ સંવત્સરઃ સંવત્સરાદેવાઽઽત્માનં પુનીતે ચતુર્વિꣳશતિꣳ રાત્રીર્દીક્ષિતો ભવતિ ચતુર્વિꣳશતિ- રર્ધમાસાઃ સંવત્સરઃ સંવત્સરાદેવાઽઽત્માનં પુનીતે દ્વાદશ રાત્રીર્દીક્ષિતો ભવતિં દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ સંવત્સરા દેવાઽઽત્માનં પુનીતે ષડ્રાત્રીર્દીક્ષિતો ભવતિ ષડ્વા ઋતવઃ સંવત્સરઃ સંવત્સરાદેવાઽઽત્માનં પુનીતે તિસ્રો રાત્રીર્દીક્ષિતો ભવતિ ત્રિપદા ગાયત્રી ગાયત્રિયા એવાઽઽત્માતં પુનીતે-,ઇતિ । ન માꣳસમશ્નીયાન્ન સ્ત્રિયમુપેયાન્નોપર્યાસીત જુગુપ્સેતાનૃતાત્ ઇતિ । પયો બ્રાહ્મણસ્ય વ્રતં યવાગૂ રાજન્યસ્યાઽઽમિક્ષા વૈશ્યસ્ય-, ઇતિ। । અથો સૌમ્યેઽપ્યધ્વર એતદ્વ્રતં બ્રૂયાત્-,ઇતિ । યદિ મન્યેતોપદસ્યામીત્યોદનં ધાનાઃ સક્તૂન્ધૃતમિત્યનુવ્રતયેદાત્મનોઽનુપદાસાય (૧), ઇતિ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે દ્વિતીયપ્રપાઠકેઽષ્ટમોઽનુવાકઃ

2.9 અનુવાક ૯
અજાન્હ વૈ પૃશ્નીꣳસ્તપસ્યમાનાન્બ્રહ્મ સ્વયંભ્વભ્યાનર્ષત્ત ઋષયોઽભવન્તદૃષીણામૃષિત્વં તાં દેવતામુપાતિષ્ઠન્ત યજ્ઞકામાસ્ત એતં બ્રહ્મયજ્ઞમપશ્યન્તમાહરન્તેનાયજન્ત- ઇતિ । યદૃચોઽધ્યગીષત તાઃ પયઆહુતયો દેવાનામભવન્યદ્યજૂꣳષિ ઘૃતાહુતયો યત્સામાનિ સોમાહુતયો યદથર્વાઙ્ગિરસો મધ્વા- હુતયો યદ્બ્રાહ્મણાનીતિહાસાન્પુરાણાનિ કલ્પાન્ગાથા નારાશꣳસીર્મેદાહુતયો દેવાનામભવન્તાભિઃ ક્ષુધં પાપ્મા- નમપાઘ્નન્નપહતપાપ્માનો દેવાઃ સ્વર્ગં લોકમાયન્બ્રહ્મણઃ સાયુજ્યમૃષયોઽગચ્છન્ ( ૧), ઇતિ ॥ ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીય તૈત્તિરીયારણ્યકે દ્વિતીયપ્રપાઠકે નવમોઽનુવાકઃ

2.10 અનુવાક ૧૦
પઞ્ચ વા એતે મહાયજ્ઞાઃ સતતિ પ્રતાયન્તે સતતિ સંતિષ્ઠન્તે દેવયજ્ઞઃ પિતૃયજ્ઞો ભૂતયજ્ઞો મનુષ્યયજ્ઞો બ્રહ્મયત્ર ઇતિ,ઇતિ । યદસૌ જુહોત્યપિ સમિધં તદ્દેવયજ્ઞઃ સંતિષ્ઠતે-,ઇતિ । યત્પિતૃભ્યઃ સ્વધા કરોત્યપ્યપસ્તત્પિતૃયજ્ઞઃ સંતિષ્ઠતે-,ઇતિ ।
યદ્ભૂતેભ્યો બલિꣳ હરતિ તદ્ભૂતયજ્ઞઃ સંતિષ્ઠતે-,ઇતિ । યદ્બ્રાહ્મણેભ્યોઽન્નં દદાતિ તન્મનુષ્યયજ્ઞઃ સંતિષ્ઠતે-,ઇતિ । યત્સ્વાધ્યાયમધીયીતૈકામપ્યૃચં યજુઃ સામ વા તદ્બ્રહ્મયજ્ઞઃ સંતિષ્ઠતે-, ઇતિ । યદૃચોઽધીતે પયસઃ કૂલ્યા અસ્ય પિતૄન્ત્સ્વધા અભિવહન્તિ યદ્યજૂꣳષિ ઘૃતસ્ય કૂલ્યા યત્સામાનિ સોમ એભ્યઃ પવતે યદથર્વાઙ્ગિ-રસો મધોઃ કૂલ્યા યદ્બ્રાહ્મણાનીતિહાસાન્પુરાણાનિ કલ્પાન્ગાથા નારાશꣳસીર્મેદસઃ કૂલ્યા અસ્ય પિતૄન્સ્વધા અભિવહન્તિ-,ઇતિ । યદૃચોઽધીતે પયઆહુતિભિરેવ તદ્દેવાꣳસ્તર્પયતિ યદ્યજૂઁષિ ઘૃતાહુતિભિર્યત્સામાનિ સોમાહુતિભિર્યદથર્વાઙ્ગિરસો મધ્વાહુતિભિર્યદ્બ્રાહ્મણાનીતિહાસાન્પુરાણાનિ કલ્પાન્ગાથા નારાશꣳસીર્મેદાહુરતિભિરેવ તદ્દેવાઁસ્તર્પયતિ ત એનં તૃપ્તા આયુષા તેજસા વર્ચસા શ્રિયા યશસા બ્રહ્મવર્ચસેનાન્નાદ્યેન ચ તર્પયન્તિ ( ૧), ઇતિ ॥ ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે દ્વિતીયપ્રપાઠકે દશમોઽનુવાકઃ

2.11 અનુવાક ૧૧
બ્રહ્મયજ્ઞેન યક્ષ્યમાણઃ પ્રાચ્યાં દિશિ ગ્રામાદછદિર્દર્શ ઉદીચ્યાં પ્રાગુદીચ્યાં વોદિત આદિત્યે દક્ષિણત ઉપવીયોપવિશ્ય હસ્તાવવનિજ્ય ત્રિરાચામેદ્દ્વિઃ પરિમૃજ્ય સકૃદુપસ્પૃશ્ય શિરશ્ચક્ષુષી નાસિકે શ્રોત્રે હૃદયમાલભ્ય-, ઇતિ । યત્ત્રિરાચામતિ તેન ઋચઃ પ્રીણાતિ યદ્દ્વિઃ પરિમૃજતિ તેન યજૂꣳષિ યત્સકૃદુપસ્પૃશતિ તેન સામાનિ યત્સવ્યં પાણિં પાદૌ પ્રોક્ષતિ યચ્છિરશ્ચક્ષુષી નાસિકે શ્રોત્રે હૃદયમાલભતે તેનાથર્વા-ઙ્ગિરસો બ્રાહ્મણાનીતિહાસાન્પુરાણાનિ કલ્પાન્ગાથાં નારાશઁસીઃ પ્રીણાતિ-, ઇતિ ।
દર્ભાણાં મહદુપસ્તીર્યોપસ્થં કૃત્વા પ્રાઙાસીનઃ સ્વાધ્યાયમધીયીતાપાં વા એષ ઓષધીનામ્ રસો યદ્દર્ભાઃ સરસમેવ બ્રહ્મ કુરુતે-, ઇતિ । દક્ષિણોત્તરૌ પાણી પાદૌ કૃત્વા સપવિત્રાવોમિતિ પ્રતિપદ્યત એતદ્વૈ યજુસ્ત્રયીં વિદ્યાં પ્રત્યેષા વાગેતત્પરમમક્ષરમ્-, ઇતિ । તદેતદૃચાઽભ્યુક્તમ્ , ઇતિ । ઋચો અક્ષરે પરમે વ્યોમન્યસ્મિન્દેવા અધિ વિશ્વે નિષેદુર્યસ્તન્ન વેદ કિમૃચા કરિષ્યતિ ય ઇત્તદ્વિદુસ્ત ઇમે સમાસત ઇતિ-, ઇતિ ।
ત્રીનેવ પ્રાયુઙ્ક્ત ભૂર્ભુવુઃ સ્વરિત્યાહૈતદ્વૈ વાચઃ સત્યં યદેવ વાચઃ સત્યં તત્પ્રાયુઙ્ક્ત-, ઇતિ । અથ સાવિત્રીં ગાયત્રીં ત્રિરન્વાહ પચ્છોઽર્ધર્ચશોઽનવાનꣳ સવિતા શ્રિયઃ પ્રસવિતા શ્રિયમેવાઽઽપ્નોત્યથો પ્રજ્ઞાતયૈવ પ્રતિપદા છન્દાꣳસિ પ્રતિપદ્યતે ( ૧), ઇતિ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે દ્વિતીયપ્રપાઠક એકાદશોઽનુવાકઃ

2.12 અનુવાક ૧૨
ગ્રામે મનસા સ્વાધ્યાયમધીયીત દિવા નક્તં વા - ઇતિ। ઇતિ હ સ્માઽઽહ શૌચ આહ્નેયઃ-, ઇતિ । ઉતારણ્યેઽબલ ઉત વાચોત તિષ્ઠન્નુત વ્રજન્નુતાઽઽસીન ઉત શયાનોઽધીયીતૈવ સ્વાધ્યાયં તપસ્વી પુણ્યો ભવતિ ય એવં વિદ્વાન્ત્સ્વાધ્યાયમધીતે-,ઇતિ । નમો બ્રહ્મણે નમો અસ્ત્વગ્નયે નમઃ પૃથિવ્યૈ નમ ઓષધીભ્યઃ । નમો વાચે નમો વાચસ્પતયે નમો વિષ્ણવે બૃહતે કરોમિ ( ૧), ઇતિ । ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીય તૈત્તિરીયારણ્યકે દ્વિતીયપ્રપાઠકે દ્વાદશોઽનુવાકઃ

2.13 અનુવાક ૧૩
મધ્યંદિને પ્રબલમધીયીતાસૌ ખલુ વાવૈષ આદિત્યો યદ્બ્રાહ્મણસ્તસ્માત્તર્હિ તેક્ષ્ણિષ્ઠં તપતિ તદેષાઽભ્યુક્તા-, ઇતિ । ચિત્રં દેવાનામુદગાદનીકં ચક્ષુર્મિત્રસ્ય વરુણસ્યાગ્નેઃ । આપ્રા દ્યાવાપૃથિવી અન્તરિક્ષમ્ સૂર્ય આત્મા જગતસ્તસ્થુષશ્ચેતિ-ઇતિ ।
સ વા એષ યજ્ઞઃ સદ્યઃ પ્રતાયતે સદ્યઃ સંતિષ્ઠતે તસ્ય પ્રાક્સાયમવભૃથઃ -,ઇતિ । નમો બ્રહ્મણ ઇતિ પરિધાનીયાં ત્રિરન્વાહ-,ઇતિ । અપ ઉપસ્પૃશ્ય ગૃહાનેતિ તતો યત્કિંચ દદાતિ સા દક્ષિણા (૧), ઇતિ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે દ્વિતીયપ્રપાઠકે ત્રયોદશોઽનુવાકઃ

2.14 અનુવાક ૧૪
તસ્ય વા એતસ્ય યજ્ઞસ્ય મેઘો હવિર્ધાનં વિદ્યુદગ્નિર્વર્ષꣳ હવિસ્તનયિત્નુર્વષટ્કારો યદવસ્ફૂર્જતિ સોઽનુવષટ્કારો વાયુરાત્માઽમાવાસ્યા સ્વિષ્ટકૃત્-, ઇતિ । ય એવં વિદ્વાન્મેઘે વર્ષતિ વિદ્યોતમાને સ્તનયત્યવસ્ફૂર્જતિ પવમાને વાયાવમાવાસ્યાયાꣳ સ્વાધ્યાયમધીતે તપ એવ તત્તપ્યતે તપો હિ સ્વાધ્યાય ઇતિ-, ઇતિ । ઉત્તમં નાકꣳ રોહત્યુત્તમઃ સમાનાનાં ભવતિ યાવન્તꣳ હ વા ઇમાં વિત્તસ્ય પૂર્ણાં દદત્સ્વર્ગં લોકં જયતિ તાવન્તં લોકં જયતિ ભૂયાꣳસ ચાક્ષય્યં ચાપ પુનર્મૃત્યું જયતિ બ્રહ્મણઃ સાયુજ્યં ગચ્છતિ ( ૧ ), ઇતિ ।
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે દ્વિતીયપ્રપાઠકે ચતુર્દશોઽનુવાકઃ ॥ ૧ ૪ ।
2.15 અનુવાક ૧૫
તસ્ય વા એતસ્ય યજ્ઞસ્ય દ્વાવનધ્યાયૌ યદાત્માઽશુચિર્યદ્દેશઃ-, ઇતિ । સમૃદ્ધિર્દૈવતાનિ-, ઇતિ । ય એવં વિદ્વાન્મહારાત્ર ઉષસ્યુદિતે વ્રજꣳસ્તિષ્ઠન્નાસીનઃ શયાનોઽરણ્યે ગ્રામે વા યાવત્તરસꣳ સ્વાધ્યાયમધીતે સર્વાઁલ્લોકાઞ્જયતિ સર્વાલ્લોકાનનૃણોઽનુસંચરતિ તદેષાઽભ્યુક્તા--, ઇતિ । અનૃણા અસ્મિન્નનૃણાઃ પરસ્મિꣳતૃતીયે લોકે અનૃણાઃ સ્યામ । યે દેવયાના ઉત પિતૃયાણાઃ સર્વાન્પથો અનૃણા આક્ષીયેમેતિ-, ઇતિ । અગ્નિં વૈ જાતં પાપ્મા જગ્રાહ તં દેવા આહુતીભિઃ પાપ્માનમપાઘ્નન્નાહુતીનાં યજ્ઞેન યજ્ઞસ્ય દક્ષિણાભિર્દક્ષિણાનાં બ્રાહ્મણેન બ્રાહ્મણસ્ય છન્દોભિશ્છન્દસાꣳ સ્વાધ્યાયેનાપહતપાપ્મા સ્વાધ્યાયો દેવપવિત્રં વા એતત્તં યોઽનૂત્સૃજત્યભાગો વાચિ ભવત્યભાગો નાકે તદેષાઽભ્યુક્તા-, ઇતિ । યસ્તિત્યાજ સખિવિદꣳ સખાયં ન તસ્ય વાચ્યપિ ભાગો અસ્તિ । યદીꣳ શૃણોત્યલકંꣳ શૃણોતિ ન હિ પ્રવેદ સુકૃતસ્ય પન્થામિતિ-, ઇતિ । તસ્માત્સ્વાધ્યાયોઽધ્યેતવ્યો યં યં ક્રતુમધીતે તેન તેનાસ્યેષ્ટં ભવત્યગ્નેર્વાયોરાદિત્યસ્ય સાયુજ્યં ગચ્છતિ તદેષાઽભ્યુક્તા-, ઇતિ । યે અર્વાઙુત વા પુરાણે વેદં વિદ્વાꣳસમભિતો વદન્ત્યાદિત્યમેવ તે પરિવદન્તિ સર્વે અગ્નિં દ્વિતીયં તૃતીયં ચ હꣳસમિતિ-,ઇતિ । યાવતીર્વૈ દેવતાસ્તાઃ સર્વા વેદવિદિ બ્રાહ્મણે વસન્તિ તસ્માદ્બ્રાહ્મણેભ્યો વેદવિદ્ભ્યો દિવે દિવે નમસ્કુર્યાન્નાશ્લીલં કીર્તયેદેતા એવ દેવતાઃ પ્રીણાતિ ( ૧), ઇતિ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીય તૈત્તિરીયારણ્યકે દ્વિતીયપ્રપાઠકે પઞ્ચદશોઽનુવાકઃ

2.16 અનુવાક ૧૬
રિચ્યત ઇહ વા એષ પ્રેવ રિચ્યતે યો યાજયતિ પ્રતિ વા ગૃહ્ણાતિ યાજયિત્વા પ્રતિગૃહ્ય વાઽનશ્નન્ત્રિઃ સ્વાધ્યાયં વેદમધીયીત-, ઇતિ । ત્રિરાત્રં વા સાવિત્રીં ગાયત્રીમન્વાતિરેચયતિ-,ઇતિ । વરો દક્ષિણા વરેણૈવ વરꣳ સ્પૃણોત્યાત્મા હિ વરઃ (૧), ઇતિ ॥ ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે દ્વિતીયપ્રપાઠકે ષોડશોઽનુવાકઃ

2.17 અનુવાક ૧૭
દુહે હવા એષ છન્દાꣳસિ યો યાજયતિ સ યેન યજ્ઞક્રતુના યાજયેત્સોઽરણ્યં પરેત્ય શુચૌ દેશે સ્વાધ્યાયમેવૈનમધીયન્નાસીત-, ઇતિ । તસ્યાનશનં દીક્ષા સ્થાનમુપસદ આસનꣳ સુત્યા વાગ્જુહૂર્મન ઉપભૃદ્ધૃતિર્ધ્રુવા પ્રાણો હવિઃ સામાધ્વર્યુઃ સ વા એષ યજ્ઞઃ પ્રાણદક્ષિણોઽનન્તદક્ષિણઃ સમૃદ્ધતરઃ ( ૧), ઇતિ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે દ્વિતીયપ્રપાઠકે સપ્તદશોઽનુવાકઃ

2.18 અનુવાક ૧૮
કતિધાઽવકીર્ણી પ્રવિશતિ ચતુર્ધેત્યાહુર્બ્રહ્મવાદિનો મરુતઃ પ્રાણૈરિન્દ્રં બલેન બૃહસ્પતિં બ્રહ્મવર્ચસેનાગ્નિમેવેતરેણ સર્વેણ તસ્યૈતાં પ્રાયશ્ચિત્તિં વિદાંચકાર સુદેવઃ કાશ્યપઃ-, ઇતિ । યો બ્રહ્મચાર્યવકિરેદમાવાસ્યાયાꣳ રાત્ર્યામગ્નિં પ્રણીયોપસમાધાય દ્વિરાજ્યસ્યોપઘાતં જુહોતિ કામાવકીર્ણોઽસ્મ્યવકીર્ણોઽસ્મિ કામ કામાય સ્વાહા કામાભિદુગ્ધોઽસ્મ્યભિદુગ્ધોઽસ્મિ કામ કામાય સ્વાહેત્યમૃતં વા આજ્યમમૃતમેવાઽઽત્મન્ધત્તે - ઇતિ । હુત્વા પ્રયતાઞ્જલિઃ કવાતિર્યઙ્ઙગ્નિમભિમન્ત્રયેત,-ઇતિ । સં માંઽઽસિઞ્ચન્તુ મરુતઃ સમિન્દ્રઃ સં બૃહસ્પતિઃ । સં માઽયમગ્નિઃ સિઞ્ચત્વાયુષા ચ બલેન ચાઽઽયુષ્મન્તં કરોત મેતિ-, ઇતિ । પ્રતિ હાસ્મૈ મરુતઃ પ્રાણાન્દધતિ પ્રતીન્દ્રો વલં પ્રતિ બૃહસ્પતિર્બ્રહ્મવર્ચસં પ્રત્યગ્નિરિતરઃ સર્વꣳ સર્વતનુર્ભૂત્વા સર્વમાયુરેતિ, -ઇતિ ।
ત્રિરભિમન્ત્રયેત ત્રિષત્યા હિ દેવાઃ,-ઇતિ । યોઽપૂત ઇવ મન્યેત સ ઇત્થં જુહુયાદિત્થમભિમન્ત્રયેત પુનીત એવાઽઽત્માનમાયુરેવાઽઽત્મન્ધત્તે, -ઇતિ । વરો દક્ષિણા વરેણૈવ વરમ્ સ્પૃણોત્યાત્મા હિ વરઃ (૧), ઇતિ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે દ્વિતીયપ્રપાઠકેઽષ્ટાદશોઽનુવાકઃ

2.19 અનુવાક ૧૯
ભૂઃ પ્રપદ્યે ભુવઃ પ્રપદ્યે સ્વઃ પ્રપદ્યે ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ પ્રપદ્યે બ્રહ્મ પ્રપદ્યે બ્રહ્મકોશં પ્રપદ્યેઽમૃતં પ્રપદ્યેઽમૃતકોશં પ્રપદ્યે ચતુર્જાલં બ્રહ્મક્રોશં યં મૃત્યુર્નાવપશ્યતિ તં પ્રપદ્યે દેવાન્પ્રપદ્યે દેવપુરં પ્રપદ્યે પરીવૃતો વરીવૃતો બ્રહ્મણા વર્મણાઽહં તેજસા કશ્યપસ્ય,-ઇતિ । યસ્મૈ નમસ્તચ્છિરો ધર્મો મૂર્ધાનં બ્રહ્મોત્તરા હનુર્યજ્ઞોઽધરા વિષ્ણુર્હૃદયꣳ સંવત્સરઃ પ્રજનનમશ્વિનૌ પૂર્વપાદાવત્રિર્મધ્યં મિત્રાવરુણાવપરપાદાવગ્નિઃ પુચ્છસ્ય પ્રથમં કાણ્ડં તત ઇન્દ્રસ્તતઃ પ્રજાપતિરભયં ચતુર્થꣳ-, ઇતિ । સ વા એષ દિવ્યઃ શાક્વરઃ શિશુમારસ્તꣳ હ,-ઇતિ । ય એવં વેદાપ પુનર્મૃત્યું જયતિ જયતિ સ્વર્ગં લોકં નાધ્વનિ પ્રમીયતે નાગ્નૌ પ્રમીયતે નાપ્સુ પ્રમીયતે નાનપત્યઃ પ્રમીયતે લઘ્વાન્નો ભવતિ,-ઇતિ । ધ્રુવસ્ત્વમસિ ધ્રુવસ્ય ક્ષિતમસિ ત્વં ભૂતાનામધિપતિરસિ ત્વં ભૂતાનાꣳ શ્રેષ્ઠોઽસિ ત્વાં ભૂતાન્યુપપર્યાવર્તન્તે નમસ્તે નમઃ સર્વં તે નો નમઃ શિશુકુમારાય નમઃ (૧), ઇતિ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે દ્વિતીયપ્રપાઠક એકોનવિંશોઽનુવાકઃ

2.20 અનુવાક ૨૦
નમઃ પ્રાચ્યૈ દિશે યાશ્ચ દેવતા એતસ્યાં પ્રતિવસન્ત્યેતાભ્યશ્ચ નમઃ,-ઇતિ । નમો દક્ષિણાયૈ દિશે યાશ્ચ દેવતા એતસ્યાં પ્રતિવસન્ત્યેતાભ્યશ્ચ નમો નમઃ પ્રતીચ્યૈ દિશે યાશ્ચ દેવતા એતસ્યાં પ્રતિવસન્ત્યેતાભ્યશ્ચ નમો નમ ઉદીચ્યૈ દિશે યાશ્ચ દેવતા એતસ્યાં પ્રતિવસન્ત્યેતાભ્યશ્ચ નમો નમ ઊર્ધ્વાયૈ દિશે યાશ્ચ દેવતા એતસ્યાં પ્રતિવસન્ત્યેતાભ્યશ્ચ નમો નમોઽધરાયૈ દિશે યાશ્ચ દેવતા એતસ્યાં પ્રતિવસન્ત્યેતાભ્યશ્ચ નમો નમોઽવાન્તરાયૈ દિશે યાશ્ચ દેવતા એતસ્યાં પ્રતિવસન્ત્યેતાભ્યશ્ચ નમઃ,-ઇતિ । નમો ગઙ્ગાયમુનયોર્મધ્યે યે વસન્તિ તે મે પ્રસન્નાત્માનશ્ચિરં જીવિતં વર્ધયન્તિ નમો ગઙ્ગાયમુનયોર્મુનિભ્યશ્ચ નમો નમો ગઙ્ગાયમુનયોર્મુનિભ્યશ્ચ નમઃ ( ૧), ઇતિ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે દ્વિતીયપ્રપાઠકે વિંશોઽનુવાકઃ

સહ રક્ષાꣳસિ યદ્દેવાઃ સપ્તદશ યદદીવ્યન્પઞ્ચદશાઽઽયુષ્ટે ચતુસ્ત્રિશꣳશદ્વૈશ્વાનરાય ષડ્વિꣳશતિર્વાતરશના હ કૂશ્માણ્ડૈરજાન્હ પઞ્ચ વ્રહ્મયજ્ઞેન ગ્રામે મધ્યંદિને તસ્ય વૈ મેઘસ્તસ્ય વૈ દ્વૌ રિચ્યતે દુહે હ કતિધાઽવકીર્ણી ભૂર્નમઃ પ્રાચ્યં વિꣳશતિઃ સહ વાતરશના હ દુહે હ ચતુર્વિꣳશશતિઃ ॥ નમો બ્રહ્મણે નમો અસ્ત્વગ્નયે નમઃ પૃથિવ્યૈ નમ ઓષધીભ્યઃ । નમો વાચે નમો વાચસ્પતયે નમો વિષ્ણવે બૃહતે કરોમિ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે દ્વિતીયઃ પ્રપાઠકઃ સમાપ્તઃ

અથ કૃષ્ણયજુર્વેદીયતૈત્તિરીયારણ્યકે તૃતીયપ્રપાઠકસ્યાઽરમ્ભઃ ।
હરિઃ ૐ ।
તચ્છં યોરાવૃણીમહે । ગાતું યજ્ઞાય । ગાતું યજ્ઞપતયે । દૈવી સ્વસ્તિરસ્તુ નઃ । સ્વસ્તિર્માનુષેભ્યઃ । ઊર્ધ્વં જિગાતુ ભેષજમ્ । શં નો અસ્તુ દ્વિપદે । શં ચતુષ્પદે ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥