સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 6.66

અથાતો દોષભેદવિકલ્પમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

અષ્ટાઙ્ગવેદિવિદ્વાંસં દિવોદાસં મહૌજસમ્।
છિન્નશાસ્ત્રાર્થસંદેહં સૂક્ષ્માગાધાગમોદધિમ્।

વિશ્વામિત્રસુતઃ શ્રીમાન્ સુશ્રુતઃ પરિપૃચ્છતિ।
દ્વિષષ્ટિર્દોષભેદા યે પુરસ્તાત્પરિકીર્તિતાઃ॥

કતિ તત્રૈકશો જ્ઞેયા દ્વિશો વાપ્યથવા ત્રિશઃ।
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા સંશયચ્છિન્મહાતપાઃ॥

પ્રીતાત્મા નૃપશાર્દૂલઃ સુશ્રુતાયાહ તત્ત્વતઃ।
ત્રયો દોષા ધાતવશ્ચ પુરીષં મૂત્રમેવ ચ॥

દેહં સન્ધારયન્ત્યેતે હ્યવ્યાપન્ના રસૈર્હિતૈઃ।
પુરુષઃ ષોડશકલઃ પ્રાણાશ્ચૈકાદશૈવ યે॥

રોગાણાં તુ સહસ્રં યચ્છતં વિંશતિરેવ ચ।
શતં ચ પઞ્ચ દ્રવ્યાણાં ત્રિસપ્તત્યધિકોત્તરમ્॥

વ્યાસતઃ કીર્તિતં તદ્ધિ ભિન્ના દોષાસ્ત્રયો ગુણાઃ।
દ્વિષષ્ટિધા ભવન્ત્યેતે ભૂયિષ્ઠમિતિ નિશ્ચયઃ॥

ત્રય એવ પૃથક્ દોષા દ્વિશો નવ સમાધિકૈઃ।
ત્રયોદશાધિકૈકદ્વિસમમધ્યોલ્બણૈસ્ત્રિશઃ॥

પઞ્ચાશદેવં તુ સહ ભવન્તિ ક્ષયમાગતૈઃ।
ક્ષીણમધ્યાધિકક્ષીણક્ષીણવૃદ્ધૈસ્તથાપરૈઃ॥

દ્વાદશૈવં સમાખ્યાતાસ્ત્રયો દોષા દ્વિષષ્ટિધા।
મિશ્રા ધાતુમલૈર્દોષા યાન્ત્યસંખ્યેયતાં પુનઃ॥

તસ્માત્ પ્રસઙ્ગં સંયમ્ય દોષભેદવિકલ્પનૈઃ।
રોગં વિદિત્વોપચરેદ્રસભેદૈર્યથૈરિતૈઃ॥

ભિષક્ કર્તાથ કરણં રસા દોષાસ્તુ કારણમ્।
કાર્યમારોગ્યમેવૈકમનારોગ્યમતોઽન્યથા॥

અધ્યાયાનાં તુ ષટ્ષષ્ટ્યા ગ્રથિતાર્થપદક્રમમ્।
એવમેતદશેષેણ તન્ત્રમુત્તરમૃદ્ધિમત્॥

સ્પષ્ટગૂઢાર્થવિજ્ઞાનમગાઢમન્દચેતસામ્।
યથાવિધિ યથાપ્રશ્નં ભવતાં પરિકીર્તિતમ્॥

સહોત્તરં ત્વેતદધીત્ય સર્વં બ્રાહ્મં વિધાનેન યથોદિતેન।
ન હીયતેઽર્થાન્મનસોઽભ્યુપેતાદેતદ્વચો બ્રહ્મમતીવ સત્યમ્॥