સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 4.29

અથાતઃ સ્વભાવવ્યાધિપ્રતિષેધનીયં રસાયનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

બ્રહ્માદયોઽસૃજન્ પૂર્વમમૃતં સોમસંજ્ઞિતમ્। જરામૃત્યુવિનાશાય વિધાનં તસ્ય વક્ષ્યતે॥

એક એવ ખલુ ભગવાન્ સોમઃ સ્થાનનામાકૃતિવીર્યવિશેષૈશ્ચતુર્વિંશતિધા ભિદ્યતે॥

અંશુમાન્ મુઞ્જવાંશ્ચૈવ ચન્દ્રમા રજતપ્રભઃ। દૂર્વાસોમઃ કનીયાંશ્ચ શ્વેતાક્ષઃ કનકપ્રભઃ॥

પ્રતાનવાંસ્તાલવૃન્તઃ કરવીરોઽંશવાનપિ। સ્વયંપ્રભો મહાસોમો યશ્ચાપિ ગરુડાહૃતઃ॥

ગાયત્રસ્ત્રૈષ્ટુભઃ પાઙ્ક્તો જાગતઃ શાક્વરસ્તથા। અગ્નિષ્ટોમો રૈવતશ્ચ યથોક્ત ઇતિ સંજ્ઞિતઃ॥

ગાયત્ર્યા ત્રિપદા યુક્તો યશ્ચોડુપતિરુચ્યતે। એતે સોમાઃ સમાખ્યાતા વેદોક્તૈર્નામભિઃ શુભૈઃ॥

સર્વેષામેવ ચૈતેષામેકો વિધિરુપાસને। સર્વે તુલ્યગુણાશ્ચૈવ વિધાનં તેષુ વક્ષ્યતે॥

અતોઽન્યતમં સોમમુપયુયુક્ષુઃ સર્વોપકરણપરિચારકોપેતઃ પ્રશસ્તે દેશે ત્રિવૃતમાગારં કારયિત્વા હૃતદોષઃ પ્રતિસંસૃષ્ટભક્તઃ પ્રશસ્તેષુ તિથિકરણમુહૂર્તનક્ષત્રેષુ અંશુમન્તમાદાયાધ્વરકલ્પેનાહૃતમભિષુતમભિહુતં ચાન્તરાગારે કૃતમઙ્ગલસ્વસ્તિવાચનઃ સોમકન્દં સુવર્ણસૂચ્યા વિદાર્ય પયો ગૃહ્ણીયાત્ સૌવર્ણે (રાજતે વા) પાત્રેઽઞ્જલિમાત્રં, તતઃ સકૃદેવોપયુઞ્જીત નાસ્વાદયન્, તત ઉપસ્પૃશ્ય શેષમપ્સ્વવસાદ્ય યમનિયમાભ્યામાત્માનં સંયોજ્ય વાગ્યતોઽભ્યન્તરતઃ સુહૃદ્ભિરુપાસ્યમાનો વિહરેત્॥

રસાયનં પીતવાંસ્તુ નિવાતે તન્મનાઃ શુચિઃ। આસીત તિષ્ઠેત્ ક્રામેચ્ચ ન કથંચન સંવિશેત્॥

સાયં વા ભુક્તવાનુપશ્રુતશાન્તિઃ કુશશય્યાયાં કૃષ્ણાજિનોત્તરાયાં સુહૃદ્ભિરુપાસ્યમાનઃ શયીત, તૃષિતો વા શીતોદકમાત્રાં પિબેત્ (અશનાયિતો વા ક્ષીરં); તતઃ પ્રાતરુત્થાયોપશ્રુતશાન્તિઃ કૃતમઙ્ગલો ગાં સ્પૃષ્ટ્વા તતહૈવાસીત, તસ્ય જીર્ણે સોમે છર્દિરુત્પદ્યતે, તતઃ શોણિતાક્તં કૃમિવ્યામિશ્રં છર્દિતવતે સાયં શૃતશીતં ક્ષીરં વિતરેત્; તતસ્તૃતીયેઽહનિ કૃમિવ્યામિશ્રમતિસાર્યતે, સ તેનાનિષ્ટપ્રતિગ્રહભુક્તપ્રભૃતિભિર્વિશેષૈર્વિનિર્મુક્તઃ શુદ્ધતનુર્ભવતિ, તતઃ સાયં સ્નાતાય પૂર્વવદેવ ક્ષીરં વિતરેત્, ક્ષૌમવસ્ત્રાસ્તૃતાયાં ચૈનં શય્યાયાં શાયયેત્; તતશ્ચતુર્થેઽહનિ તસ્ય શ્વયથુરુત્પદ્યતે, તતઃ સર્વાઙ્ગેભ્યઃ કૃમયો નિષ્ક્રામન્તિ, તદહશ્ચ શય્યાયાં પાંશુભિરવકીર્યમાણઃ શયીત, તતઃ સાયં પૂર્વવદેવ ક્ષીરં વિતરેત્; એવં પઞ્ચમષષ્ઠયોર્દિવસયોર્વર્તેત, કેવલમુભયકાલમસ્મૈ ક્ષીરં વિતરેત્; તતઃ સપ્તમેઽહનિ નિર્માંસસ્ત્વગસ્થિભૂતઃ કેવલં સોમપરિગ્રહાદેવોચ્છ્વસિતિ, તદહશ્ચ ક્ષીરેણ સુખોષ્ણેન પરિષિચ્ય તિલમધુકચન્દનાનુલિપ્તદેહં પયઃ પાયયેત્; તતોઽષ્ટમેઽહનિ પ્રાતરેવ ક્ષીરપરિષિક્તં ચન્દનપ્રદિગ્ધાગાત્રં પયઃ પાયયિત્વા પાંશુશય્યાં સમુત્સૃજ્ય ક્ષૌમવસ્ત્રાસ્તૃતાયાં શય્યાયાં શાયયેત્, તતોઽસ્ય માંસમાપ્યાય્યતે, ત્વક્ ચાવદલતિ, દન્તનખરોમાણિ ચાસ્ય પતન્તિ; તસ્ય નવમદિવસાત્ પ્રભૃત્યણુતૈલાભ્યઙ્ગઃ સોમવલ્કકષાયપરિષેકઃ; તતો દશમેઽહન્યેતદેવ વિતરેત્, તતોઽસ્ય ત્વક્ સ્થિરતામુપૈતિ; એવમેકાદશદ્વાદશયોર્વર્તેત; તતસ્ત્રયોદશાત્ પ્રભૃતિ સોમવલ્કકષાયપરિષેકઃ, એવમાષોડશાદ્વર્તેત; તતઃ સપ્તદશાષ્ટાદશયોર્દિવસયોર્દશના જાયન્તે શિખરિણઃ સ્નિગ્ધવજ્રવૈદૂર્યસ્ફટિકપ્રકાશાઃ સમાઃ સ્થિરાઃ સહિષ્ણવઃ, તદા પ્રભૃતિ ચાનવૈઃ શાલિતણ્ડુલૈઃ ક્ષીરયવાગૂમુપસેવેત યાવત્ પઞ્ચવિંશતિરિતિ; તતોઽસ્મૈ દદ્યાચ્છાલ્યોદનં મૃદૂભયકાલં પયસા, તતોઽસ્ય નખા જાયન્તે વિદ્રુમેન્દ્રગોપકતરુણાદિત્યપ્રકાશાઃ, સ્થિરાઃ સ્નિગ્ધા લક્ષણસંપન્નાઃ કેશાશ્ચ સૂક્ષ્મા જાયન્તે, ત્વક્ ચ નીલોત્પલાતસીપુષ્પવૈદૂર્યપ્રકાશા; ઊર્ધ્વં ચ માસાત્ કેશાન્ વાપયેત્, વાપયિત્વા ચોશીરચન્દનકૃષ્ણતિલકલ્કૈઃ શિરઃ પ્રદિહ્યાત્ પયસા વા સ્નાપયેત્; તતોઽસ્યાનન્તરં સપ્તરાત્રાત્ કેશા જાયન્તે ભ્રમરાઞ્જનનિભાઃ કુઞ્ચિતાઃ સ્થિરાઃ સ્નિગ્ધાઃ; તતસ્ત્રિરાત્રાત્ પ્રથમાવસથપરિસરાન્નિષ્ક્રમ્ય મુહૂર્તં સ્થિત્વા પુનરેવાન્તઃ પ્રવિશેત્, તતોઽસ્ય બલાતૈલમભ્યઙ્ગાર્થેઽવચાર્યં, યવપિષ્ટમુદ્વર્તનાર્થે, સુખોષ્ણં ચ પયઃ પરિષેકાર્થે, અજકર્ણકષાયમુત્સાદનાર્થે, સોશીરં કૂપોદકં સ્નાનાર્થે, ચન્દનમનુલેપાર્થે, આમલકરસવિમિશ્રાશ્ચાસ્ય યૂષસૂપવિકલ્પાઃ, ક્ષીરમધુકસિદ્ધં ચ કૃષ્ણતિલમવચારણાર્થે, એવં દશરાત્રં; તતોઽન્યદ્દશરાત્રં દ્વિતીયે પરિસરે વર્તેત; તતસ્તૃતીયે પરિસરે સ્થિરીકુર્વન્નાત્માનમન્યદ્દશરાત્રમાસીત, કિઞ્ચિદાતપપવનાન્ વા સેવેત, પુનશ્ચાન્તઃ પ્રવિશેત્, ન ચાત્માનમાદર્શેઽપ્સુ વા નિરીક્ષેત રૂપશાલિત્વાત્; તતોઽન્યદ્દશરાત્રં ક્રોધાદીન્ પરિહરેત્, એવં સર્વેષામુપયોગવિકલ્પઃ। વિશેષતસ્તુ વલ્લીપ્રતાનક્ષુપકાદયઃ સોમા બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવૈશ્યૈર્ભક્ષયિતવ્યાઃ। તેષાં તુ પ્રમાણમર્ધચતુષ્કમુષ્ટયઃ॥

અંશુમન્તં સૌવર્ણે પાત્રેઽભિષુણુયાત્, ચન્દ્રમસં રાજતે; તાવુપયુજ્યાષ્ટગુણમૈશ્વર્યમવાપ્યેશાનં દેવમનુપ્રવિશતિ, શેષાંસ્તુ તામ્રમયે મૃન્મયે વા રોહિતે વા ચર્મણિ વિતતે; શૂદ્રવર્જં ત્રિભિર્વર્ણૈઃ સોમા ઉપયોક્તવ્યાઃ। તતશ્ચતુર્થે માસે પૌર્ણમાસ્યાં શુચૌ દેશે બ્રાહ્મણાનર્ચયિત્વા કૃતમઙ્ગલો નિષ્ક્રમ્ય યથોક્તં વ્રજેદિતિ॥

ઓષધીનાં પતિં સોમમુપયુજ્ય વિચક્ષણઃ। દશવર્ષસહસ્રાણિ નવાં ધારયતે તનુમ્॥

નાગ્નિર્ન તોયં ન વિષં ન શસ્ત્રં નાસ્ત્રમેવ ચ। તસ્યાલમાયુઃક્ષપણે સમર્થાનિ ભવન્તિ॥

ભદ્રાણાં ષષ્ટિવર્ષાણાં પ્રસ્રુતાનામનેકધા। કુઞ્જરાણાં સહસ્રસ્ય બલં સમધિગચ્છતિ॥

ક્ષીરોદં શક્રસદનમુત્તરાંશ્ચ કુરૂનપિ। યત્રેચ્છતિ સ ગન્તું વા તત્રાપ્રતિહતા ગતિઃ॥

કન્દર્પ ઇવ રૂપેણ કાન્ત્યા ચન્દ્ર ઇવાપરઃ। પ્રહ્લાદયતિ ભૂતાનાં મનાંસિ સ મહાદ્યુતિઃ॥

સાઙ્ગોપાઙ્ગાંશ્ચ નિખિલાન્ વેદાન્ વિન્દતિ તત્ત્વતઃ। ચરત્યમોઘસઙ્કલ્પો દેવવચ્ચાખિલં જગત્॥

સર્વેષામેવ સોમાનાં પત્રાણિ દશ પઞ્ચ ચ। તાનિ શુક્લે ચ કૃષ્ણે ચ જાયન્તે નિપતન્તિ ચ॥

એકૈકં જાયતે પત્રં સોમસ્યાહરહસ્તદા। શુક્લસ્ય પૌર્ણમાસ્યાં તુ ભવેત્ પઞ્ચદશચ્છદઃ॥

શીર્યતે પત્રમેકૈકં દિવસે દિવસે પુનઃ। કૃષ્ણપક્ષક્ષયે ચાપિ લતા ભવતિ કેવલા॥

અંશુમાનાજ્યગન્ધસ્તુ કન્દવાન્ રજતપ્રભઃ। કદલ્યાકારકન્દસ્તુ મુઞ્જવાંલ્લશુનચ્છદઃ॥

ચન્દ્રમાઃ કનકાભાસો જલે ચરતિ સર્વદા। ગરુડાહૃતનામા ચ શ્વેતાક્ષશ્ચાપિ પાણ્ડુરૌ॥

સર્પનિર્મોકસદૃશૌ તૌ વૃક્ષાગ્રાવલમ્બિનૌ। તથાન્યે મણ્ડલૈશ્ચિત્રૈશ્ચિત્રિતા ઇવ ભાન્તિ તે॥

સર્વ એવ તુ વિજ્ઞેયાઃ સોમાઃ પઞ્ચદશચ્છદાઃ। ક્ષીરકન્દલતાવન્તઃ પત્રૈર્નાનાવિધૈઃ સ્મૃતાઃ॥

હિમવત્યર્બુદે સહ્યે મહેન્દ્રે મલયે તથા। શ્રીપર્વતે દેવગિરૌ ગિરૌ દેવસહે તથા॥

પારિયાત્રે ચ વિન્ધ્યે ચ દેવસુન્દે હ્રદે તથા। ઉત્તરેણ વિતસ્તાયાઃ પ્રવૃદ્ધા યે મહીધરાઃ॥

હષ્ઠવત્ પ્લવતે તત્ર ચન્દ્રમાઃ સોમસત્તમઃ। તસ્યોદ્દેશેષુ ચાપ્યન્તિ મુઞ્જવાનંશુમાનપિ॥

તસ્યોદ્દેશેષુ ચાપ્યસ્તિ મુઞ્જવાનંશુમાનપિ। કાશ્મીરેષુ સરો દિવ્યં નામ્ના ક્ષુદ્રકમાનસમ્॥

ગાયત્રસ્ત્રૈષ્ટુભઃ પાઙ્ક્તો જાગતઃ શાક્વરસ્તથા। અત્ર સન્ત્યપરે ચાપિ સોમાઃ સોમસમપ્રભાઃ॥

યૈશ્ચાત્ર મન્દભાગ્યૈસ્તે ભિષજશ્ચાપમાનિતાઃ। ન તાન્ પશ્યન્ત્યધર્મિષ્ઠાઃ કૃતઘ્નાશ્ચાપિ માનવાઃ। ભેષજદ્વેષિણશ્ચાપિ બ્રાહ્મણદ્વેષિણસ્તથા॥