સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 3.4

અથાતો ગર્ભવ્યાકરણં (નામ) શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધવન્તરિઃ॥

અગ્નિઃ સોમો વાયુઃ સત્ત્વં રજસ્તમઃ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ ભૂતાત્મેતિ પ્રાણાઃ॥

તસ્ય ખલ્વેવંપ્રવૃત્તસ્ય શુક્રશોણિતસ્યાભિપચ્યમાનસ્ય[ઽશુક્રશોણિતસ્યઽઇતિ કેષુચિદ્ધસ્તલિખિતપુસ્તકેષુ નોપલભ્યતે।] માનસ્ય ક્ષીરસ્યેવ સન્તાનિકાઃ સપ્ત ત્વચો ભવન્તિ। તસાં પ્રથમાવભાસિની નામ, યા સર્વવર્ણાનવભાસયતિ પઞ્ચવિધાં ચ છાયાં પ્રકાશયતિ, સા વ્રીહેરષ્ટાદશભાગપ્રમાણા, સિદ્ધ્મપદ્મકંટકાધિષ્ઠાના; દ્વિતીયા લોહિતા નામ, વ્રીહિષોડશભાગપ્રમાણા, તિલકલકન્યચ્છવ્યઙ્ગાધિષ્ઠાના; તૃતીયા શ્વેતા નામ,વ્રીહિદ્વાદશભાગપ્રમાણા, ચર્મદલાજગલ્લીમશકાધિષ્ઠાના; ચરુર્થી તામ્રા નામ વ્રીહેરષ્ટભાગપ્રમાણા, વિવિધકિલાસકુષ્ઠાધિષ્ઠાના; પઞ્ચમી વેદિની નામ, વ્રીહિપઞ્ચભાગપ્રમાણા, કુષ્ઠવિસર્પાધિષ્ઠાના; ષષ્ઠી રોહિણી નામ, વ્રીહિપ્રમાણા, ગ્રન્થ્યપચ્યર્બુદશ્લીપદગલગણ્ડાધિષ્ઠાના; સપ્તમી માંસધરા નામ, વ્રીહિદ્વયપ્રમાણા, ભગન્દરવિદ્રધ્યર્શોઽધિષ્ઠાના। યદેતત્ પ્રમાણં નિર્દિષ્ટં તન્માંસલેષ્વવકાશેષુ, ન લલાટે સૂક્ષ્માઙ્ગુલ્યાદિષુ; યતો વક્ષ્યત્યુદરેષુ---વ્રીહિમુખેનાઙ્ગુષ્ઠોદરપ્રમાણમવગાઢં વિધ્યેદિતિ॥ [ઽશરીરે ષટ્ ત્વચઃ;-----ઽ(ચ.શા.અ.7.સૂ.5)। ઽષષ્ઠી તુ પ્રાણધરાઽ ઇતિ આષ્ટાઙ્ગસંગ્રહે પાઠઃ। ઽત્વચો નામ---સર્વદેહાવરણરૂપા ભૂમિઃ સ્પર્શનેવ્દ્રિયસ્ય સ્રોતસાઞ્ચ સ્વેદવહાનાં, રોમ્ણામપિ સરોમકૂપાનામ્। તાઃ સ્થૂલદષ્ટ્યા સ્તરદ્વયવિભક્તાઃ---બહિસ્ત્વગ્ભાગોઽન્તરસ્ત્વગ્ભાગશ્ચેતિ। તત્ર બહિસ્ત્વઙ્નામાતીવ તન્વી કૃષ્ણગૌરાદિવર્ણાધારા વહ્નિસ્પર્શેન પ્લોષપિડકાવ્યઞ્જના ચ। અન્તસ્ત્વડ્નામ સ્થૂલા શરીરાભિરક્ષણી સ્નેહાદિકર્ષણી ચ। સૈવ પ્રધાનાયતનં સ્પર્શભૂમેઃ સ્વેદસ્રુતાઞ્ચ માર્ગાણામ્ઽ(પ્રત્યક્ષશારીર પ્ર. ભા.પૃ 5-6)।]

કલાઃ ખલ્વપિ સપ્ત સંભવન્તિ ધાત્વાશયાન્તરમર્યાદાઃ॥

ભવતશ્ચાત્ર।[ઽભવન્તિ ચાત્રઽઇતિ પા] યથા હિ સારઃ કાષ્ઠેષુ છિદ્યમાનેષુ દૃશ્યતે॥ તથા ધાતુર્હિ માંસેષુ છિદ્યમાનેષુ દૃશ્યતે॥

સ્નાયુભિશ્ચ પ્રતિચ્છન્નાન્ સન્તતાંશ્ચ જરાયુણા॥ શ્લેષ્મણા વેષ્ટિતાંશ્ચાપિ કલાભાગાંસ્તુ તાન્ વિદુઃ॥ [ઽઅસ્યાગ્રેઽઅધાત્વાશયાન્તરેઽન્નસ્ય યઃ ક્લેદસ્ત્વધિષ્ઠતિ। દેહોષ્મણા વિપક્વસ્તુ સા કલેત્યભિધીયતેઽ ઇત્યધિકં પઠ્યતે ક્વચિત્પુસ્તકે।]

તાસં પ્રથમા માંસધારા નામ; યસ્યાં માંસે સિરાસ્નાયુધમનીસ્રોતસાં પ્રતાના ભવન્તિ॥ [ઽમાંસગતાનાંઽઇતિ હારાણચન્દ્રસંમતઃ પાઠઃ। ઽમાંસસિરાસ્નાયુધમનીસ્રોતસાંઽ ઇતિ વૈ.પં.હરિપ્રપન્નસંમતઃ પાઠઃ। વિશેષવિવરણં તુ રસયોગસાગરસ્યોપોદ્ધાતે 164-165 પૃષ્ઠયોર્દ્રષ્ટવ્યમ્।]

ભવતિ ચાત્ર। યથા બિસમૃણાલાનિ વિવર્ધન્તે સમન્તતઃ॥ ભૂમૌ પઙ્કોદકસ્થાનિ તથા માંસે સિરાદયઃ॥

દ્વિતીયા રક્તધરા નામ માંસસ્યાભ્યન્તરતઃ, તસ્યાં શોણિતં વિશેષતશ્ચ સિરાસુ યકૃત્પ્લીહ્નોશ્ચ ભવતિ ॥

ભવતિ ચાત્ર। વૃક્ષાદ્યથાભિપ્રહતાત્ ક્ષીરિણઃ ક્ષીરમાવહેત્ ॥ માંસાદેવં ક્ષતાત્ ક્ષિપ્રં શોણિતં સંપ્રસિચ્યતે ॥

તૃતીયા મેદોધરા નામ; મેદો હિ સર્વભૂતાનામુદરસ્થમણ્વસ્થિષુ ચ, મહત્સુ ચ મજ્જા ભવતિ॥ [ઽતદેવ ચ શિરસિ કપાલપ્રતિચ્છન્નં મસ્તિષ્કાખ્યં મસ્તુલુઙ્ગાખ્યં ચઽ ઇત્યષ્ટાઙ્ગસંગ્રહેઽધિકઃ પાઠઃ। ઽમેદો નામ---સાન્દ્રસર્પિસ્તુલ્યઃ સ્નેહધાતુઃ શરીરસ્ય। તસ્ય સ્થાનમુદરાન્તઃ, ત્વચામધશ્ચ। વસા તુ માંસાન્તરાનુપ્રવિષ્ટઃ સ્નેહસ્તસ્યા મેદસ્યનુપ્રવેશસ્તુલ્યોપાદાનત્વાત્। મજ્જા નામ અસ્થિમધ્યગતઃ સ્નેહઃ। સ દ્વિવિધઃ પીતો રક્તશ્ચ। તત્ર પીતો નલકાસ્થ્નામન્તઃ, રક્તસ્ત્નિતરાસ્થિષુ, પ્રાન્તભાહેષુ ચ નલકાસ્થ્નામ્। સોઽયં સ્થૂલસ્વરૂપેણ મેદસોઽભિન્નોઽપિકર્મવૈશેષ્યાત્પૃથગેવ ધાતુઃ,ઽ(પ્રત્યક્ષાશારીર પ્ર. ભા.પૃ.10।]

ભવતિ ચાત્ર। સ્થૂલાસ્થિષુ વિશેષેણ મજ્જા ત્વભ્યન્તરાશ્રિતઃ॥ અથેતરેષુ સર્વેષુ સરક્તં મેદ ઉચ્યતે॥ શુદ્ધમાંસસ્ય યઃ સ્નેહઃ સા વસા પરિકીર્તિતા॥

ચતુર્થી શ્લેષ્મધરા નામ; સર્વસન્ધિષુ પ્રાણભૃતાં ભવતિ॥

ભવતિ ચાત્ર। સ્નેહાભ્યક્તે યથા હ્યક્ષે ચક્રં સાધુ પ્રવર્તતે॥ સન્ધયઃ સાધુ વર્તન્તે સંશ્લિષ્ટાઃ શ્લેષ્મણા તથા॥

પઞ્ચમી પુરીષધરા નામ; યાવ્તઃકોષ્ઠે મલમભિવિભજતે પક્વાશયસ્થા॥

ભવતિ ચાત્ર। યકૃત્સમન્તાત્ કોષ્ઠં ચ તથાન્ત્રાણિ સમાશ્રિતા॥ ઉણ્ડુકસ્થં વિભજતે મલં મલધરા કલા॥

ષષ્ઠી પિત્તધરા નામ; યા ચતુર્વિધમન્નપાનમુપભુ(યુ)ક્તમામાશયાત્ પ્રચ્યુતં પક્વાશયોપસ્થિતં ધારયતિ॥ [ઽષષ્ઠી પિત્તધરા નામ પક્વામાશયમધ્યસ્થા। સા હ્યન્તરગ્નેરધિષ્ઠાનતયાઆમાશયાત્ પક્વાશયોન્મુખમન્નં બલેન વિધાર્ય પિત્તતેજસા શોષયતિ પચતિ પક્વં ચ વિમુઞ્ચતિ। દોષાધિષ્ઠિતા તુ દૌર્બલ્યાદામમેવ। તતોઽસાવન્નસ્ય ગ્રહણાત્ પુનર્ગ્રહણીસંજ્ઞા। બલં ચ તસ્યાઃ પિત્તમેવાગ્ન્યભિધાનમતઃ સાગ્નિનોપસ્તબ્ધોપબૃંહિતૈકયોગક્ષેમા શરીરં વર્તયતિ।ઽ (અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ શા.સ્થા.અ.)]

ભવતિ ચાત્ર। અશિતં ખાદિતં પીતં કોષ્ઠગતં નૃણામ્॥ તજ્જીર્યતિ યથાકાલં શોષિતં પિત્તતેજસા॥

સપ્તમી શુક્રધરા નામ; યા સર્વપ્રાણિનાં સર્વશરીરવ્યાપિની॥

ભવન્તિ ચાત્ર। યથા પયસિ સર્પિસ્તુ ગૂઢશ્ચેક્ષૌ રસો યથા॥ શરીરેષુ તથા શુક્રં નૃણાં વિદ્યાદ્ભિષગ્વરઃ॥

દ્વ્યઙ્ગુલે દક્ષિણે પાર્શ્વે બસ્તિદ્વારસ્ય ચાપ્યધઃ॥ મૂત્રસ્રોતઃપથાચ્ચ્ગુક્રં પુરુષસ્ય પ્રવર્તતે॥ [ઽદ્વ્યઙ્ગુલે દક્ષિણે પાર્શ્વે બસ્તિદ્વારસ્ય ચાપ્યધઃ। મૂત્રસ્રોતઃપથાચ્છુક્રં પુરુષસ્ય પ્રવર્તતઽ ઇત્યત્રઅદ્વ્યઙ્ગુલે દક્ષિણે વામઽ ઇત્યેવ સાધીયાન્ પાઠઃ, અન્યથા પ્રત્યક્ષવિરોધાત્ સ્વાક્તિવિરોધાચ્ચ। ક્ષુયતે હિઅશુક્રવહે દ્વે શુક્રપ્રાદુર્ભાવાય, દ્વે શુક્રવિસર્ગાય ચઽ ઇતિ સુશ્રુતે એવઽ (પ્રત્યક્ષશારીર, ઉપોદ્ધાત, પૃષ્ઠ 72)।]

કૃત્સ્નદેહાશ્રિતં શુક્રં પ્રસન્નમનસસ્તથા॥ સ્ત્રીષુ વ્યાયચ્છતશ્ચાપિ હર્શાત્તત્ સંપ્રવર્તતે॥

ગૃહીતગર્ભાણામાર્તવવહાનાં સ્રોતસાં વર્ત્માન્યવરુધ્યન્ત ગર્ભેણ, તસ્માદ્ગૃહીતગર્ભાણામાર્તવં ન દૃશ્યતે; તતસ્તદધઃ પ્રતિહતમૂર્ધ્વમાગતમપરં ચોપચીયમાનમપરાîત્યભિધીયતે; શેષં ચોર્ધ્વતરમાગતં પયોધરાવભિપ્રતિપદ્યતે, તસ્માદ્ગર્ભિણ્યઃ પીનોન્નતપયોધરા ભવન્તિ॥

ગર્ભસ્ય યકૃત્પ્લીહાનૌ શોણિતજૌ, શોણિતફેનપ્રભભવઃ ફુપ્ફુસઃ, શોણિતાંકટ્ટપ્રભભ્વ ઉણ્ડુકઃ॥

અસૃજઃ શ્લેષ્મણશ્ચાપિ યઃ પ્રસાદઃ પરો મતઃ॥ તં પચ્યમાનં પિત્તેન વાયુશ્ચાપ્યનુધાવતિ॥

તતોઽસ્યાન્ત્રાણિ જાયન્તે ગુદં બસ્તિશ્ચ દેહિનઃ॥ ઉદરે પચ્યમાનાનામાધ્માનાદ્રુક્મસારવત્॥

કફશોણિતમાંસાનાં સારો જિહ્વા પ્રજાયતે॥ યથાર્થમૂષ્મણા યુક્તો વાયુઃ સ્રોતાંસિ દારયેત્॥ [ઽતત્રાસ્ય મથ્યમાનસ્ય ધ્માયમાનસ્ય રુક્મવત્। જિહ્વા સંજાયતે સૌમી યયા વેદયતે રસાન્ઽ ઇતિ પા]

અનુપ્રવિશ્ય પિશિતં પેશીર્વિભજતે તથા॥ મેદસઃ સ્નેહમાદાય સિરાસ્નાયુત્વમાપ્નુયાત્॥ [વૈ પં હરિપ્રપન્નશર્મણા તુ અયં પાઠોઽન્યથા પઠિતો વ્યાખ્યાતશ્ચ,અમેદઃ સ સ્નેહમાદાય સિરાસ્નાયુત્વમપ્યથ। સિરાણાં તુ મૃદુઃ પાકઃ સ્નાયૂનાં ચ તતઃ ખરઃ॥ આશય્યાભ્યાસયોગેન કરોત્યાશયસંભવમ્। સ વાયુઃ કર્તા, અન્નરસાત્ સ્નેહમાદાય મેદો વિભજતે અર્થાદુદરે મેદશ્ચિમોતિ; અથ એવં સિરાસ્નાયુત્વં વિભજતે અર્થાત્ સિરાત્વં સિરાસ્વરૂપં, સ્નાયુત્વં સ્નાયુસ્વરૂપં ચ વિભજતે। નનુ સમવાયિકારણસ્યૈકત્વેઽપિ કથમેતદ્વેચિત્ર્યં સંજાયત ઇત્યાહ---સિરાણાં તુ મૃદુઃ પાક ઇત્યાદિ। ---સિરાણામશુદ્ધરક્તવાહિનાનાં, ધમનીરસાયનીનામપ્યુપલક્ષણમેતત્; અત્ર મૃદુઃ પાકા ભવતિ નિરન્તરરસસંમૃતત્વાત્; સ્નાયૂનાં ચ પેશીપ્રાન્તાનાં ખરઃ પાકો ભવતિ અલ્પરસગમનાત્। ----સ વાયુઃ માંસપેશીષુ આશય્ય આસમન્તાત્ નિવાસં કૃત્વા હૃદયાદ્યાશયાનાં સંભવમુત્પત્તિં કરોતિઽ(રસયોગસાગર, ઉપોદ્ધાત, પૃ 113-114)।]

સિરાણાં તુ મૃદુઃ પાકઃ સ્નાયૂનાં ચ તતઃ ખરઃ॥ આશય્યાભ્યાસયોગેન કરોત્યાશયસંભવમ્॥

રક્તમેદઃપ્રસાદાદ્વૃક્કૌ; માંસાસૃક્કલ્હમેદઃપ્રસાદાદ્વૃષણૌ; શોણિતકફપ્રસાદજં હૃદયં, યદાશ્રયા હિ ધમન્યઃ પ્રાણવહાઃ; તસ્યાધો વામતઃ પ્લીહા ફુપ્ફુસશ્ચ, દક્ષિણતો યકૃત્ ક્લોમ ચ; તદ્ધૃદયં વિશેષેણ ચેતનાસ્થાનમ્, અતસ્તસ્મિંસ્તમસાઆવૃતે સર્વપ્રાણિનઃ સ્વપન્તિ॥ [યત્તુઅહૃદયસ્યાધો વામતઃ પ્લીહા ફુસ્ફુસશ્ચ, દક્ષિણતો યકૃત્ ક્લોમ ચઽ ઇતિ સૌશ્રુતઃ પાઠઃ તત્ર પ્રમાદ એવ દરીદૃશ્યતે,અહૃદયસ્યાધો વામતઃ પ્લીહા, દક્ષિણતો યકૃત્, ઉભયતઃ ક્લોમ ફુસ્ફુસૌ ચઽ ઇતિ તુ સાધીયાન્ પાઠઃ, અન્યથા ન કેનાપિ કથમપિ શક્યં સમાધાતુમ્,(પ્રત્યક્ષશારીર, ઉપોદ્ધાત, પૃ 68)। ક્લોમ શ્વાસનલિકા---ઽટ્રેકિયા "ત્રછેઅ"ઽ ઇતિ ગણનાથસેનઃ (પ્રત્યક્ષશારીર, દ્વિતીયભાગ, પૃ 178),અગાલ બ્લડર "ગલ્લ્-બ્લદ્દેર્"ઽ ઇતિ રસયોગસાગરસ્યોપોદ્ધાતે(પૃ96-102) વૈ પં હરિપ્રપન્નશર્મા। વિસ્તરસ્તુ તત્રૈવ દ્રષ્ટવ્યઃ।]

ભવતિ ચાત્ર। પુણ્ડરીકેણ સદૃશં હૃદયં સ્યાદધોમુખમ્॥ જાગ્રતસ્તદ્વિકસતિ સ્વપતશ્ચ નિમીલતિ॥

નિદ્રાં તુ વૈષ્ણવીં પાપ્માનમુપદિશન્તિ, સા સ્વભાવત એવ સર્વપ્રાણિનોઽભિસ્પૃશતિ। તત્ર યદા સંજ્ઞાવહાનિ સ્રોતાંસિ તમોભૂયિષ્ઠઃ શ્લેષ્મા પ્રતિપદ્યતે તદા તામસી નામ નિદ્રા ભવત્યનવબોધિની , સા પ્રલયકાલે; તમોભૂયિષ્ઠાનામહઃસુ નિશાસુ ચ ભવતિ, રજોભૂયિષ્ઠાનામનિમિત્તં, સત્ત્વભૂયિષ્ઠાનામર્ધરાત્રે; ક્ષીણશ્લેષ્મનિલબહુલાનાં મનઃશરીરાભિતાપવતાં ચ નૈવ, સા વૈકારિકી ભવતિ॥

ભવન્તિ ચાત્ર। હૃદયં ચેતનાસ્થાનમુક્તં સુશ્રુત! દેહિનામ્॥ તમોભિભૂતે તસ્મિંસ્તુ નિદ્રા વિશતિ દેહિનમ્॥

નિદ્રાહેતુસ્તમઃ, સત્ત્વં બોધને હેતુરુચ્યતે॥ સ્વભાવ એવ વા હેતુર્ગરીયાન્ પરિકીર્ત્યતે॥

પૂર્વદેહાનુભૂતાંસ્તુ ભૂતાત્મા સ્વપતઃ પ્રભુઃ॥ રજોયુક્તેન મનસા ગૃહ્ણાત્યર્થાન્ શુભાશુભાન્॥

કરણાનાં તુ વૈકલ્યે[ઽવૈગુણ્યેઽઇતિ પા] તમસાભિપ્રવર્ધિતે॥ અસ્વપન્નપિ ભૂતાત્મા પ્રસુપ્ત ઇવ ચોચ્યતે॥

સર્વર્તુષુ દિવાસ્વાપઃ પ્રતિષિદ્ધોઽન્યત્ર ગ્રીષ્માત્, પ્રતિષિદ્ધેષ્વપિ તુ બાલવૃદ્ધસ્ત્રીકર્શિતક્ષતક્ષીણમદ્યનિત્યયાનવાહનાધ્વકર્મપરિશ્રાન્તાનામભુક્તવતાં મેદઃસ્વેદકફરસરક્તક્ષીણાનામજીર્ણિનાં ચ મુહૂર્તં દિવાસ્વપનમપ્રતિષિદ્ધમ્। રાત્રાવપિ જાગરિતવતાં જાગરિતકાલાદર્ધમિષ્યતે દિવાસ્વપનમ્। વિકૃતિર્હિ દિવાસ્વપ્નો નામ; તત્ર સ્વપતામધર્મઃ સર્વદોષપ્રકોપશ્ચ, તત્પ્રકોપાચ્ચ કાસશ્વાસપ્રતિશ્યાયશિરો-ગૌરવાઙ્ગમર્દારોચકજ્વરાગ્નિદૌર્બલ્યાનિ[ઽગૌરવજ્વરાગ્નિદૌર્બલ્યાનિઽઇતિ પા] ભવન્તિ; રાત્રાવપિ જાગરિતવતાં વાતપિત્તનિમિત્તાસ્ત એવોપદ્રવા ભવન્તિ॥

ભવન્તિ ચાત્ર। તસ્માન્ન જાગૃયાદ્રાત્રૌ દિવાસ્વપ્નં ચ વર્જયેત્॥ જ્ઞાત્વા દોષકરાવેતૌ બુધઃ સ્વપ્નં મિતં ચરેત્॥

અરોગઃ સુમના હ્યેવં બલવર્ણાન્વિતો વૃષઃ॥ નાતિસ્થૂલકૃશઃ શ્રીમાન્ નરો જીવેત્ સમાઃ શતમ્॥

નિદ્રા સાત્મ્યીકૃતા યૈસ્તુ રાત્રૌ ચ યદિ વા દિવા॥ (દિવારાત્રૌ ચ યે નિત્યં સ્વપ્નજાગરણોચિતાઃ।) ન તેષાં સ્વપતાં દોષો જાગ્રતાં વાપિ જાયતે॥ [અયમર્ધશ્લોકઃ કેષુચિત્પુસ્તકેષુ નોપલભ્યતે।]

નિદ્રાનાશોઽનિલાત્ પિત્તાન્મનસ્તાપાત્ ક્ષયાદપિ॥ સંભવત્યભિઘાતાચ્ચ પ્રત્યનીકૈઃ પ્રશામ્યતિ॥

નિદ્રાનાશેઽભ્યઙ્ગયોગો મૂર્ધ્નિ તૈલનિષેવણમ્॥ ગાત્રસ્યોદ્વર્તનં ચૈવ હિતં સંવાહનાનિ ચ ॥

શાલિગોધૂમપિષ્ટાન્નભક્ષ્યૈરૈક્ષવસંસ્કૃતૈઃ॥ ભોજનં મધુરં સ્નિગ્ધં ક્ષીરમાંસરસાદિભિઃ॥

રસૈર્બિલેશયાનાં ચ વિષ્કિરાણાં તથૈવ ચ॥ દ્રાક્ષાસિતેક્ષુદ્રવ્યાણામુપયોગો ભવેન્નિશિ॥

શયનાસનયાનાનિ મનોજ્ઞાનિ મૃદુનિ ચ॥ નિદ્રાનાશે તુ કુર્વીત તથાન્યાન્યપિ બુદ્ધિમાન્॥

નિદ્રાતિયોગે વમનં હિતં સંશોધનાનિ ચ॥ લઙ્ઘનં રક્તમોક્ષશ્ચ મનોવ્યાકુલનાનિ ચ॥ [ઽવમેન્નિદ્રાતિયોગે તુ કુર્યાત્ઽઇતિ પા]

કફમેદોવિષાર્તાનાં રાત્રૌ જાગરણં હિતમ્॥ દિવાસ્વપ્નશ્ચ તૃટ્શૂલહિક્કાજીર્ણાતિસારિણામ્॥

ઇન્દ્રિયાર્થેષ્વસંપ્રાપ્તિર્ગૌરવં જૃમ્ભણં ક્લમઃ॥ નિદ્રાર્તસ્યેવ યસ્યેહા તસ્ય તન્દ્રાં વિનિર્દિશેત્॥

પીત્વૈકમનિલોચ્છ્વાસમુદ્વેષ્ટન્ વિવૃતાનનઃ॥ યં મુઞ્ચતિ સનેત્રાસ્રં સ જૃમ્ભ ઇતિ સંજ્ઞિતઃ॥

યોઽનાયાસઃ શ્રમો દેહે પ્રવૃદ્ધઃ શ્વાસવર્જિતઃ॥ ક્લમઃ સ ઇતિ વિજ્ઞેય ઇન્દ્રિયાર્થપ્રબાધકઃ॥

સુખસ્પર્શપ્રસઙ્ગિત્વં દુઃખદ્વેષણલોલતા॥ શક્તસ્ય ચાપ્યનુત્સાહઃ કર્મસ્વાલસ્યમુચ્યતે॥

ઉત્ક્લિશ્યાન્નં ન નિર્ગચ્છેત્ પ્રસેકષ્ઠીવનેરિતમ્॥ હૃદયં પીડ્યતે ચાસ્ય તમુત્ક્લેશં વિનિર્દિશેત્॥

વક્ત્રે મધુરતા તન્દ્રા હૃદયોદ્વેષ્ટનં ભ્રમઃ॥ ન ચાન્નમભિકાઙ્ક્ષેત ગ્લાનિં તસ્ય વિનિર્દિશેત્॥

આર્દ્રચર્ભાવનદ્ધં વા(હિ)યો ગાત્રમભિમન્યતે॥ તથા ગુરુ શિરોઽત્યર્થં ગૌરવં તદ્વિનિર્દિશેત્॥

મૂર્ચ્છા પિત્તતમઃપ્રાયા, રજઃપિત્તાનિલાદ્ભ્રમઃ॥ તમોવાતકફાત્તન્દ્રા, નિદ્રા શ્લેષ્મતમોભવા॥

ગર્ભસ્ય ખલુ રસનિમિત્તા મારુતાધ્માનનિમિત્તા ચ પરિવૃદ્ધિર્ભવતિ॥

ભવન્તિ ચાત્ર। તસ્યાન્તરેણ નાભેસ્તુ જ્યોતિઃસ્થાનં ધ્રુવં સ્મૃતમ્॥ તદાધમતિ વાતસ્તુ દેહસ્તેનાસ્ય વર્ધતે॥

ઊષ્મણા સહિતશ્ચાપિ દારયત્યસ્ય મારુતઃ॥ ઊર્ધ્વં તિર્યગધસ્તાચ્ચ સ્રોતાંસ્યપિ યથા તથા॥

દૃષ્ટિશ્ચ રોમકૂપાશ્ચ ન વર્ધન્તે કદાચન ॥ ધ્રુવાણ્યેતાનિ મર્ત્યાનામિતિ ધન્વન્તરેર્મતમ્॥

શરીરે ક્ષીયમાણેઽપિ વર્ધેતે દ્વાવિમૌ સદા॥ સ્વભાવં પ્રકૃતિં કૃત્વા નખકેશાવિતિ સ્થિતિઃ॥

સપ્ત પ્રકૃતયો ભવન્તિ---દોષૈઃ પૃથક્, દ્વિશઃ, સમસ્તૈશ્ચ॥

શુક્રશોણિતસંયોગે યો ભવેદ્દોષ ઉત્કટઃ॥ પ્રકૃતિર્જાયતે તેન તસ્યા મે લક્ષણં શૃણુ॥

તત્ર યઃ પ્રજાગરૂકઃ શીતદ્વેષી દુર્ભગઃ સ્તેનો મત્સર્યનાર્યો ગાન્ધર્વચિત્તઃ સ્ફુટિતકરચરણોઽલ્પરૂક્ષશ્મશ્રુનખકેશઃ[ઽઅતિરૂક્ષશ્મશ્રુનખકેશઃઽઇતિ પા] ક્રાથી દન્તનખખાદી ચ ભવતિ॥

અધૃતિરદૃઢસૌહૃદઃ કૃતઘ્નઃ કૃશપરુષો ધમનીતતઃ પ્રલાપી॥ દ્રુતગતિરટનોઽનવસ્થિતાત્મા વિયતિ ચ ગચ્છતિ સંભ્રમેણ સુપ્તઃ॥

અવ્યવસ્થિતમતિશ્ચલદૃષ્ટિર્મન્દરત્નધનસંચયમિત્રઃ॥ કિંચિદેવ વિલપત્યનિબદ્ધં મારુતપ્રકૃતિરેષ મનુષ્યઃ॥

વાતિકાશ્ચાજગોમાયુશશાખૂષ્ટ્રશુનાં તથા॥ ગૃઘ્રકાકખરાદીનામનૂકૈઃ કીર્તિતા નરાઃ॥

સ્વેદનો દુર્ગન્ધઃ પીતશિથિલાઙ્ગસ્તામ્રનખનયનતાલુજિહ્વૌષ્ઠપાણિપાદતલો દુર્ભગો વલિપલિતખાલિત્યજુષ્ટો બહુભુગુષ્ણદ્વેષી ક્ષિપ્રકોપપ્રસાદો મધ્યમષોલો મધ્યમાયુશ્ચ ભવતિ॥

મેધાવી નિપુણમતિર્વિગૃહ્ય વક્તા તેજસ્વી સમિતિષુ દુર્નિવારવીર્યઃ॥ સુપ્તઃ સન્ કનકપલાશકર્ણિકારાન્ સંપશ્યેદપિ ચ હુતાશવિદ્યુદુલ્કાઃ॥

ન ભયાત્ પ્રણમેદનતેષ્વમૃદુઃ પ્રણતેષ્વપિ સાન્ત્વનદાનરુચિઃ॥ ભવતીહ સદા વ્યથિતાસ્યગતિઃ સ ભવેદિહ પિત્તકૃતપ્રકૃતિઃ॥

ભુજઙ્ગોલૂકગન્ધર્વયક્ષમાર્જારવાનરૈઃ॥ વ્યાઘ્રર્ક્ષનકુલાનૂકૈઃ પૈત્તિકાસ્તુ નરાઃ સ્મૃતાઃ॥

દૂર્વેન્દીવરનિસ્ત્રિંશાર્દ્રારિષ્ટકશરકાણ્ડાનામન્યતમવર્ણઃ સુભગઃ પ્રિયદર્શનો મધુરપ્રિયઃ કૃતજ્ઞો ધૃતિમાન્ સહિષ્ણુરલોલુપો બલવાંશ્ચિરગ્રાહી દૃઢવૈરશ્ચ ભવતિ॥

શુક્લાક્ષઃ સ્થિરકુટિલાલિ(તિ)નીલકેશો લક્ષ્મીવાન્ જલદમૃદઙ્ગસિંહઘોષઃ॥ સુપ્તઃ સન્ સકમલહંસચક્રવાકાન્ સંપશ્યેદપિ ચ જલાશયાન્ મનોજ્ઞાન્॥

રક્તાન્તનેત્રઃ સુવિભક્તગાત્રઃ સ્નિગ્ધચ્છવિઃ સત્ત્વગુણોપપન્નઃ॥ ક્લેશક્ષમો માનયિતા ગુરૂણાં જ્ઞેયો બલાસપ્રકૃતિર્મનુષ્યઃ॥

દૃઢશાસ્ત્રમતિઃ સ્થિરમિત્રધનઃ પરિગણ્ય ચિરાત્ પ્રદદાતિ બહુ॥ પરિનિશ્ચિતવાક્યપદઃ સતતં ગુરુમાનકરશ્ચ ભવેત્સ સદા॥

બ્રહ્મરુદ્રેન્દ્રવરુણૈઃ સિંહાશ્વગજગોવૃષૈઃ॥ તાર્ક્ષ્યહંસસમાનૂકાઃ શ્લેષ્મપ્રકૃતયો નરાઃ॥

દ્વયોર્વા તિસૃણાં વાપિ પ્રકૃતીનાં તુ લક્ષણૈઃ॥ જ્ઞાત્વા સંસર્ગજા વૈદ્યઃ પ્રકૃતીરભિનિર્દિશેત્॥

પ્રકોપો વાન્યભાવો વા ક્ષયો વા નોપજાયતે॥ પ્રકૃતીનાં સ્વભાવેન જાયતે તુ ગતાયુષઃ॥

વિષજાતો યથા કીટો ન વિષેણ વિપદ્યતે॥ તદ્વત્પ્રકૃતયો મર્ત્યં શક્નુવન્તિ ન બાધિતુમ્॥

પ્રકૃતિમિહ નરાણાં ભૌતિકીં કેચિદાહુઃ પવનદહનતોયૈઃ કીર્તિતાસ્તાસ્તુ તિસ્રઃ॥ સ્થિરવિપુલશરીરઃ પાર્થિવશ્ચ ક્ષમાવાન્ શુચિરથ ચિરજીવી નાભસઃ ખૈર્મહદ્ભિઃ॥

શૌચમાસ્તિક્યમભ્યાસો વેદેષુ ગુરુપૂજનમ્॥ પ્રિયાતિથિત્વમિજ્યા ચ બ્રહ્મકાયસ્ય લક્ષણમ્॥

માહાત્મ્યં શૌર્યમાજ્ઞા ચ સતતં શાસ્ત્રબુદ્ધિતા॥ ભૃત્યાનાં ભરણં ચાપિ માહેન્દ્રં કાયલક્ષણમ્॥

શીતસેવા સહિષ્ણુત્વં પૈઙ્ગલ્યં હરિકેશતા॥ પ્રિયવાદિત્વમિત્યેતદ્દારુણં કાયલક્ષણમ્॥

મધ્યસ્થતા સહિષ્ણુત્વમર્થસ્યાગમસંચયૌ॥ મહાપ્રસવશક્તિત્વં કૌબેરં કાયલક્ષણમ્॥

ગન્ધમાલ્યપ્રિયત્વં ચ નૃત્યવાદિત્રકામિતા॥ વિહારશીલતા ચૈવ ગાન્ધર્વં કાયલક્ષણમ્॥

પ્રાપ્તકારી દૃઢોત્થાનો નિર્ભયઃ સ્મૃતિમાન્ શુચિઃ॥ રાગમોહમદદ્દેષૈર્વર્જિતો યામ્યસત્ત્વવાન્॥

।જપવ્રતબ્રહ્મચર્યહોમાધ્યયનસેવિનમ્॥ જ્ઞાનવિજ્ઞાનસંપન્નમૃષિસત્ત્વં નરં વિદુઃ॥

સપ્તૈતે સાત્ત્વિકાઃ કાયા રજસાંસ્તુ નિબોધમે॥ ઐશ્વર્યવન્તં રૌદ્રં ચ શૂરં ચણ્ડમસૂયકમ્॥

એકાશિનં ચૌદરિકમાસુરં સત્ત્વમીદૃશમ્॥ તીક્ષ્ણમાયાસિનં ભીરું ચણ્ડં માયાન્વિતં તથા॥

વિહારાચારચપલં સર્પસત્ત્વં વિદુર્નરમ્॥ પ્રવૃદ્ધકામસેવી ચાપ્યજસ્રાહાર એવ ચ ॥[ઽઅબદ્ધકામસેવીઽઇતિ પા]

અમર્ષણોઽનવસ્થાયી શાકુનં કાયલક્ષણમ્॥ એકાન્તગ્રાહિતા રૌદ્રમસૂયા ધર્મબાહ્યતા॥

ભૃશમાત્મસ્તવશ્ચાપિ રાક્ષસં કાયલક્ષણમ્॥ ઉચ્છિષ્ટાહારતા તૈક્ષ્ણ્યં સાહસપ્રિયતા તથા॥

સ્ત્રીલોલુપત્વં નૈર્લજ્જ્યં પૈશાચં કાયલક્ષણમ્॥ અસંવિભાગમલસં દુઃખશીલમસૂયકમ્॥

લોલુપં ચાપ્યદાતારં પ્રેતસત્ત્વં વિદુર્નરમ્॥ ષડેતે રાજસાઃ કાયાઃ, તામસાંસ્તુ નિબોધ મે॥

દુર્મેધસ્ત્વં મન્દતા ચ સ્વપ્ને મૈથુનનિત્યતા॥ નિરાકરિષ્ણુતા ચૈવ વિજ્ઞેયાઃ પાશવા ગુણાઃ॥

અનવસ્થિતતા મૌર્ખ્યં ભીરુત્વં સલિલાર્થિતા॥ પરસ્પરાભિમર્દશ્ચ મત્સ્યસત્ત્વસ્ય લક્ષણમ્॥

એકસ્થાનરતિર્નિત્યમાહારે કેવલે રતઃ॥ વાનસ્પત્યો નરઃ સત્ત્વધર્મકામાર્થવર્જિતઃ॥

ઇત્યેતે ત્રિવિધાઃ કાયાઃ પ્રોક્તા વૈ તામસાસ્તથા॥ કાયાનાં પ્રકૃતીર્જ્ઞાત્વા ત્વનુરૂપાં ક્રિયાં ચરેત્॥

મહાપ્રકૃતયસ્ત્વેતા રજઃસત્ત્વતમઃકૃતાઃ॥ પ્રોક્તા લક્ષણતઃ સમ્યગ્ભિષક્ તાશ્ચ વિભાવયેત્॥