સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 2.12

અથાતો વૃદ્ધ્યુપદંશશ્લીપદાનાં નિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

વાતપિત્તશ્લેષ્મશોણિતમેદોમૂત્રાન્ત્રનિમિત્તાઃ સપ્ત વૃદ્ધયો ભવન્તિ। તાસાં મૂત્રાન્ત્રનિમિત્તે વૃદ્ધી વાતસમુત્થે કેવલમુત્પત્તિહેતુરન્યતમઃ॥

અધઃ પ્રકુપિતોઽન્યતમો હિ દોષઃ ફલકોશવાહિનીરભિપ્રપદ્ય ધમનીઃ ફલકોષયોર્વૃદ્ધિં જનયતિ તાં વૃદ્ધિમિત્યાચક્ષતે॥

તાસાં ભવિષ્યતીનાં પૂર્વરૂપાણિ બસ્તિકટીમુષ્કમેઢ્રેષુ વેદના મારુતનિગ્રહઃ ફલકોશશોફશ્ચેતિ॥

તત્રાનિલપરિપૂર્ણાં બસ્તિમિવાતતાં પરુષામનિમિત્તાનિલરુજાં વાતવૃદ્ધિમાચક્ષતે; પક્વોદુમ્બરસઙ્કાશાં જ્વરદાહોષ્મવતીં ચાશુસમુત્થાનપાકાં પિત્તવૃદ્ધિં; કઠિનામલ્પવેદનાં શીતાં કણ્ડૂમતીં શ્લેષ્મવૃદ્ધિં; કૃષ્ણસ્ફોટાવૃતાં પિત્તવૃદ્ધિલિઙ્ગાં રક્તવૃદ્ધિં, મૃદુસ્નિગ્ધાં કણ્ડૂમતીમલ્પવેદનાં તાલફલપ્રકાશાં મેદોવૃદ્ધિં; મૂત્રસંધારણશીલસ્ય મૂત્રવૃદ્ધિર્ભવતિ, સા ગચ્છતોઽમ્બુપૂર્ણા દૃતિરિવ ક્ષુભ્યતિ મૂત્રકૃચ્છ્રવેદનાં વૃષણયોઃ શ્વયથું કોશયોશ્ચાપાદયતિ, તાં મૂત્રવૃદ્ધિં વિદ્યાત્; ભારહરણબલવદ્વિગ્રહવૃક્ષપ્રપતનાદિભિરાયાસવિશેષૈર્ વાયુરભિપ્રવૃદ્ધઃ પ્રકુપિતશ્ચ સ્થૂલાન્ત્રસ્યેતરસ્ય ચૈકદેશં વિગુણમાદાયાધો ગત્વા વઙ્ક્ષણસન્ધિમુપેત્ય ગ્રન્થિરૂપેણ સ્થિત્વાપ્રતિક્રિયમાણે ચ કાલાન્તરેણ ફલકોશં પ્રવિશ્ય મુષ્કશોફમાપાદયતિ, આધ્માતો બસ્તિરિવાતતઃ પ્રદીર્ઘઃ સ શોફો ભવતિ, સશબ્દમવપીડિતશ્ચોર્ધ્વમુપૈતિ, વિમુક્તશ્ચ પુનરાધ્માયતે, તામન્ત્રવૃદ્ધિમસાધ્યામિત્યાચક્ષતે॥

તત્રાતિમૈથુનાદતિબ્રહ્મચર્યાદ્વા તથાતિબ્રહ્મચારિણીં ચિરોત્સૃષ્ટાં રજસ્વલાં દીર્ઘરોમાં કર્કશરોમાં સઙ્કીર્ણરોમાં નિગૂઢરોમામલ્પદ્વારાં મહાદ્વારામપ્રિયામકામામચૌક્ષસલિલપ્રક્ષાલિતયોનિમપ્રક્ષાલિતયોનિં યોનિરોગોપસૃષ્ટાં સ્વભાવતો વા દુષ્ટયોનિં વિયોનિં વા નારીમત્યર્થમુપસેવમાનસ્ય તથા કરજદશનવિષશૂકનિપાતનાદ્બન્ધનાદ્ધસ્તાભિઘાતાચ્ચતુષ્પદીગમનાદચૌક્ષસલિલપ્રક્ષાલનાદવપીડનાચ્છ્રુક્રવેગવિઘારણાન્મૈથુનાન્તે વાપ્રક્ષાલનાદિભિર્મેઢ્રમાગમ્ય પ્રકુપિતા દોષાઃ ક્ષતેઽક્ષતે વા શ્વયથુમુપજનયન્તિ, તમુપદંશમિત્યાચક્ષતે॥

સ પઞ્ચવિધસ્ત્રિભિર્દોષૈઃ પૃથક્ સમસ્તૈરસૃજા ચેતિ॥

તત્ર વાતિકે પારુષ્યં ત્વક્પરિપુટનં સ્તબ્ધમેઢ્રતા પરુષશોફતા વિવિધાશ્ચ વાતવેદનાઃ; પૈત્તિકે જ્વરઃ શ્વયથુઃ પક્વોડુમ્બરસઙ્કાશસ્તીવ્રદાહઃ ક્ષિપ્રપાકઃ પિત્તવેદનાશ્ચ; શ્લૈષ્મિકે શ્વયથુઃ કણ્ડૂમાન્ કઠિનઃ સ્નિગ્ધઃ શ્લેષ્મવેદનાશ્ચ; રક્તજે કૃષ્ણસ્ફોટપ્રાદુર્ભાવોઽત્યર્થમસૃક્પ્રવૃત્તિઃ પિત્તલિઙ્ગાન્યત્યર્થં જ્વરદાહૌ શોષશ્ચ, યાપ્યશ્ચૈવ કદાચિત્; સર્વજે સર્વલિઙ્ગદર્શનમવદરણં ચ શેફસઃ કૃમિપ્રાદુર્ભાવો મરણં ચેતિ॥

કુપિતાસ્તુ દોષા વાતપિત્તશ્લેષ્માણોઽધઃપ્રપન્ના વઙ્ક્ષણોરુજાનુજઙ્ઘાસ્વવતિષ્ઠમાનાઃ કાલાન્તરેણ પાદમાશ્રિત્ય શનૈઃ શોફં જનયન્તિ, તં શ્લીપદમિત્યાચક્ષતે। તત્ત્રિવિધં વાતપિત્તકફનિમિત્તમિતિ॥

તત્ર વાતજં ખરં કૃષ્ણં પરુષમનિમિત્તાનિલરુજં પરિસ્ફુટતિ ચ બહુશઃ; પિત્તજં તુ પીતાવભાસમીષન્મૃદુ જ્વરદાહપ્રાયં ચ; શ્લેષ્મજં તુ શ્વેતં સ્નિગ્ધાવભાસં મન્દવેદાનં ભારિકં મહાગ્રન્થિકં કણ્ટકૈરુપચિતં ચ॥

તત્ર સંવત્સરાતીતમતિમહદ્વલ્મીકજાતં પ્રસૃતમિતિ વર્જનીયાનિ॥

ભવન્તિ ચાત્ર ત્રીણ્યપ્યેતાનિ જાનીયાચ્છ્લીપદાનિ કફોચ્છ્રયાત્। ગુરુત્વં ચ મહત્ત્વં ચ યસ્માન્નાસ્તિ વિના કફાત્॥

પુરાણોદકભૂયિષ્ઠાઃ સર્વર્તુષુ ચ શીતલાઃ। યે દેશાસ્તેષુ જાયન્તે શ્લીપદાનિ વિશેષતઃ॥

પાદવદ્ધસ્તયોશ્ચાપિ શ્લીપદં જાયતે નૃણામ્। કર્ણાક્ષિનાસિકૌષ્ઠેષુ કેચિદિચ્છન્તિ તદ્વિદઃ॥