સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 1.8

અથાતઃ શસ્ત્રાવચારણીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ॥

વિંશતિઃ શાસ્ત્રાણિ તદ્યથા મણ્ડલાગ્રકરપત્રવૃદ્ધિપત્રનખશસ્ત્રમુદ્રિકોત્પલપત્રકાર્ધધારસૂચીકુશપત્રાટીમુખશરારિમૌખાન્તર્મુખત્રિકૂર્ચકકુઠારિકાવ્રીહિમુખારાવેતસપત્રકબડિશદન્તશઙ્ક્વેષણ્ય ઇતિ ॥

તત્ર મણ્ડલાગ્રકરપત્રે સ્યાતાં છેદને લેખને ચ વૃદ્ધિપત્રનખશસ્ત્રમુદ્રિકોત્પલપત્રકાર્ધધારાણિ છેદને ભેદને ચ સૂચીકુશપત્રાટીમુખશરારિમુખાન્તર્મુખત્રિકૂર્ચકાનિ વિસ્રાવણે કુઠારિકાવ્રીહિમુખારાવેતસપત્રકાણિ વ્યધને સૂચી ચ બડિશં દન્તશઙ્કુશ્ચાહરણે એષણ્યેષણે આનુલોભ્યે ચ સૂચ્યઃ સીવને ઇત્યષ્ટવિધે કર્મણ્યુપયોગઃ શસ્ત્રાણાં વ્યાક્ખ્યાતઃ ॥

તેષમથ યથાયોગં ગ્રહણસમાસોપાયઃ કર્મસુવક્ષ્યતે તત્ર વૃદ્ધિપત્રં વૃન્તફલસાધારણે ભાગે ગૃહ્ણીયાદ્ભેદનાન્યેવં સર્વાણિ વૃદ્ધિપત્રં મણ્ડલાગ્રં ચ કિંચિદુત્તાનેન પાણિના લેખને બહુશોઽવચાર્યં વૃન્તાગ્રે વિસ્રાવણાનિ વિશેષેણ તુ બાલવૃદ્ધસુકુમારભીરુનારીણાં રાજ્ઞાં રાજપુત્રાણાં ચ ત્રિકૂર્ચકેન વિસ્રાવયેત્ તલપ્રચ્છાદિતવૃન્તમઙ્ગુષ્ઠપ્રદેશિનીભ્યાં વ્રીહિમુખં કુઠારિકાં વામહસ્તન્યસ્તામિતરહસ્તમધ્યમાઙ્ગુલ્યાઙ્ગુષ્ઠવિષ્ટબ્ધયાભિહન્યાત્ આરાકરપત્રૈષણ્યો મૂલે શેષાણિ તુ યથાયોગં કૃહ્ણીયાત્ ॥

તેષાં નામભિરેવાકૃતયઃ પ્રાયેણ વ્યાખ્યાતાઃ ॥

તત્ર નખશસ્ત્રૈષણ્યાવષ્ટાઙ્ગુલે સૂચ્યો વક્ષ્યન્તે ( પ્રદેશિન્યગ્રપર્વપ્રદેશપ્રમાણા મુદ્રિકા દશાઙ્ગુલા શરારિમુખી સા ચ કર્તરીતિ કથ્યતે ।) શેષાણિ તુ ષડઙ્ગુલાનિ ॥

તાનિ સુગ્રહાણિ સુલોહાનિ સુધારાણિ સુરૂપાણિ સુસમાહિતમુખાગ્રાણિ અકરાલાનિ ચેતિ શસ્ત્રસંપત્ ॥

તત્ર વક્રં કુણ્ઠં ખણ્ડં ખરધારં અતિસ્થૂલં અતિતુચ્છં અતિદીર્ઘં અતિહ્રસ્વં ઇત્યષ્ટૌ શસ્ત્રદોષાઃ । અતો વિપરીતગુણમાદદીત અન્યત્ર કરપત્રાત્ તદ્ધિ ખરધારમસ્થિચ્છેદનાર્થમ્॥

તત્ર ધારા ભેદનાનાં માસૂરી લેખનાનામર્ધમાસૂરી વ્યધનાનાં વિસ્રાવણાનાં ચ કૈશિકી છેદનાનામર્ધકૈશિકીતિ ॥

બડિશં દન્તશઙ્કુશ્ચાનતાગ્રે । તીક્ષ્ણકણ્ટકપ્રથમયવપત્રમુખ્યેષણી ( ગણ્ડૂપદાકારમુખી ચ ) ॥

તેષાં પાયના ત્રિવિધા ક્શારોદકતૈલેષુ । તત્ર ક્ષારપાયિતં શરશલ્યાસ્થિચ્છેદનેષુ ઉદકપાયિતં માંસચ્છેદનભેદનપાટનેષુ તૈલપાયિતં સિરાવ્યધનસ્નાયુચ્છેદનેષુ ॥

તેષાં નિશાનાર્થં શ્લક્ષ્ણશિલા માષવર્ણા ધારાસંસ્થાપનાર્થં શાલ્મલીફલકમિતિ ॥

ભવતિ ચાત્ર ।

યદા સુનિશિતં શસ્ત્રં રોમચ્છેદિ સુસંસ્થિતમ્ ।

સુગૃહીતં પ્રમાણેન તદા કર્મસુ યોજયેત્ ॥

અનુશસ્ત્રાણિ તુ ત્વક્સારસ્ફટિકકાચકુરુવિન્દજલૌકોગ્નિક્ષારનખગોજીશેફાલિકાશાકપત્રકરીરબાલાઙ્ગુલય ઇતિ ॥

શિષૂનાં શસ્ત્રભીરૂણાં શસ્ત્રાભાવે ચ યોજયેત્ ।

ત્વક્સારાદિચતુર્વર્ગં છેદ્યે ચ બુદ્ધિમાન્ ॥

આહાર્યચ્છેદ્યભેદ્યેષુ નખં શક્યેષુ યોજયેત્ ।

વિધિઃ પ્રવક્ષ્યતે પશ્ચાત્ ક્ષારવહ્નિજલૌકસામ્ ॥

યે સ્યુર્મુખગતા રોગા નેત્રવર્ત્મગતાશ્ચ યે ।

ગોજીશેફાલિકાશાકપત્રૈર્વિસ્રાવયેત્તુ તાન્ ॥

એષ્યેષ્વેષણ્યલાભે તુ બાલાઙ્ગુલ્યઙ્કુરા હિતાઃ ।

શસ્ત્રાણ્યેતાનિ મતિમાન્ શુદ્ધશૈક્યાયસાનિ તુ ।

કારયેત્ કરણપ્રાપ્તં કર્મારં કર્મકોવિદમ્ ॥

પ્રયોગજ્ઞસ્ય વૈદ્યસ્ય સિદ્ધિર્ભવતિ નિત્યશઃ ।

તસ્માત્ પરિચયં કુર્યાચ્છસ્ત્રાણાં ગ્રહણે સદા ॥