સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 1.42

અથાતો રસવિશેષવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ॥

આકાશપવનદહનતોયભૂમિષુ યથાસઙ્ખ્યમેકોત્તરપરિવૃદ્ધાઃ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાઃ તસ્માદાપ્યો રસઃ । પરસ્પરસંસર્ગાત્ પરસ્પરાનુગ્રહાત્ પરસ્પરાનુપ્રવેશાચ્ચ સર્વેષુ સર્વેષાં સાન્નિધ્યમસ્તિ ઉત્કર્ષાપકર્ષાત્તુ ગ્રહણમ્ । સ ખલ્વાપ્યો રસઃ શેષભૂતસંસર્ગાદ્વિદગ્ધઃ ષોઢા વિભજ્યતે તદ્યથા મધુરોઽમ્લો લવણઃ કટુકસ્તિક્તઃ કષાય ઇતિ । તે ચ ભૂયઃ પરસ્પરસંસર્ગાત્ત્રિષષ્ટિધા ભિદ્યન્તે । તત્ર ભૂમ્યમ્બુગુણબાહુલ્યાન્મધુરઃ ભૂમ્યગ્નિગુણબાહુલ્યાદમ્લઃ તોયાગ્નિગુણબાહુલ્યાલ્લવણઃ વાય્વગ્નિગુણબાહુલ્યાત્કટુકઃ વાય્વાકાશગુણબાહુલ્યાત્તિક્તઃ પૃથિવ્યનિલગુણબાહુલ્યાત્કષાય ઇતિ ॥

તત્ર મધુરામ્લલવણા વાતઘ્નાઃ મધુરતિક્તકષાયાઃ પિતઘ્નાઃ કટુતિક્તકષાયાઃ શ્લેષ્મઘ્નાઃ ॥

તત્ર વાયો(આ.યુ)રાત્મૈવાત્મા પિત્તમાગ્નેયં શ્લેષ્મા સૌમ્ય ઇતિ ॥

ત એતે રસાઃ સ્વયોનિવર્ધના અન્યયોનિપ્રશમનાશ્ચ ॥

કેચિદાહુરગ્નીષોમીયત્વાજ્જગતો રસા દ્વિવિધાઃ સૌમ્યા આગ્નેયાશ્ચ । તત્ર મધુરતિક્તકષાયાઃ સૌમ્યાઃ કટ્વમ્લલવણા આગ્નેયાઃ । તત્ર મધુરામ્લલવણાઃ સ્નિગ્ધા ગુરવશ્ચ કટુતિક્તકષાયા રૂક્ષા લઘવશ્ચ સૌમ્યાઃ શીતા આગ્નેયાશ્ચોષ્ણાઃ ॥

{ં.4} તસ્ય પુનરન્યોનિઃ કટુકો રસઃ સ શ્લેષ્મણઃ પ્રત્યનીકત્વાત્ કટુકત્વાન્માધુર્યમભિભવતિ રૌક્ષ્યાત્ સ્નેહં લાઘવાદ્ગૌરવમૌષ્ણ્યાચ્છૈત્યં વૈશદ્યાત્પૈચ્છિલ્યમિતિ । તદેતન્નિદર્શનમાત્રમુક્તમ્ ॥

રસલક્ષણમત ઊર્ધ્વં વક્ષ્યામઃ તત્ર યઃ પરિતોષમુત્પાદયતિ પ્રહ્લાદયતિ તર્પયતિ જીવયતિ મુખો{ઓ.આ}પલેપં જનયતિ શ્લેષ્માણં ચાભિવર્ધયતિ સ મધુરઃ યો દન્તહર્ષમુત્પાદયતિ મુખાસ્રાવં જનયતિ શ્રદ્ધાં ચોત્પાદયતિ સોઽમ્લઃ યો ભક્તરુચિમુત્પાદયતિ કફપ્રસેકં જનયતિ માર્દવમ્ ચાપાદયતિ સ લવણઃ યો જિહ્વાગ્રં બાધતે ઉદ્વેગં જનયતિ શિરો ગૃહ્ણીતે નાસિકાં ચ સ્રાવયતિ સ કટુકઃ યો ગલે ચોષમુત્પાદયતિ મુખવૈશદ્યં જનયતિ ભક્તરુચિં ચાપાદ્યતિ હર્ષં ચ સ તિક્તઃ યો વક્ત્રં પરિશોષયતિ જિહ્વાં સ્તમ્ભયતિ કણ્ઠં બધ્નાતિ હૃદયં કર્ષતિ પીડયતિ ચ સ કષાયઃ ॥

અતઃ સર્વેષામેવ દ્રવ્યાણ્યુપદેક્ષ્યામઃ । તદ્યથા કાકોલ્યાદિઃ ક્ષીરઘૃતવસામજ્જશાલિષષ્ટિકયવગોધૂમમાષશૃઙ્ગાટકકસેરુકત્રપુસૈર્વારુકર્કારુકાલાવુકાલિન્દકતકગિલોડ્યપિયાલપુષ્કરબીજકાશ્મર્યમધૂકદ્રાક્ષાખર્જૂરરાજાદનતાલનાલિકેરેક્ષુવિકારબલાતિબલાત્મગુપ્તાવિદારીપયસ્યાગોક્ષુરકક્ષીરમોરટમધૂલિકાકૂષ્માણ્ડપ્રભૃતીનિ સમાસેન મધુરો વર્ગઃ દાડિમામલકમાતુલુઙ્ગામ્રાતકકપિત્થકરમર્દબદરકોલ્લપ્રાચીનામલકતિન્તિડીકકોશામ્રકભવ્યપારાવતવેત્રફલલકુચામ્લવેતસદન્તશઠદધિતક્રસુરાશુક્તસૌવીરકતુષોદકધાન્યામ્લપ્રભૃતીનિ સમાસેનામ્લો વર્ગઃ સૈન્ધવસૌવર્ચલવિડપાક્યરોમકસામુદ્રકપક્ત્રિમયવક્ષારોષરપ્રસૂતસુવર્ચિકાપ્રભૃતીનિ સમાસેન લવણો વર્ગઃ પિપ્પલ્યાદિઃ સુરસાદિઃ શિગ્રુમધુશિગ્રુમૂલકલશુનસુમુખશીતશીતશિવકુષ્ઠદેવદારુહરેણુકાવલ્ગુજફલચણ્ડાગુગ્ગુલુમુસ્તલાઙ્ગલકીશુકનાસાપીલુપ્રભૃતીનિ સાલસારાદિશ્ચ પ્રાયશઃ કટુકો વર્ગઃ આરગ્વધાદિર્ગુડૂચ્યાદિર્મણ્ડૂકપર્ણીવેત્રકરીરહરિદ્રાદ્વયેન્દ્રયવવરુણસ્વાદુકણ્ટકસપ્તપર્ણબૃહતીદ્વયશઙ્ખિનીદ્રવન્તીત્રિવૃત્કૃતવેધનકર્કોટકકારવેલ્લવાર્તાકકરીરકરવીરસુમનઃશઙ્ખપુષ્પ્યપામાર્ગત્રાયમાણાશોકરોહિણીવૈજયન્તીસુવર્ચલાપુનર્નવાવૃશ્ચિકાલીજ્યોતિષ્મતીપ્રભૃતીનિ સમાસેન તિક્તો વર્ગઃ ન્યગ્રોધાદિરમ્બષ્ઠાદિઃ પ્રિયઙ્વાદી રોધ્રાદિસ્ત્રિફલા શલ્લકીજમ્બ્વામ્રબકુલતિન્દુકફલાનિ કતકશાકપાષાણભેદકવનસ્પતિફલાનિ સાલસારાદિશ્ચ પ્રાયશઃ કુરુવકકોવિદારકજીવન્તીચિલ્લીપાલઙ્ક્યાસુનિષણ્ણકપ્રભૃતીનિ નીવારકાદયો મુદ્ગાદયશ્ચ વૈદલાઃ સમાસેન કષાયો વર્ગઃ ॥

તત્રૈતેષાં રસાનાં સંયોગાસ્ત્રિષષ્ટિર્ભવન્તિ । તદ્યથા પઞ્ચદશ દ્વિકાઃ વિંશતિસ્ત્રિકાઃ પઞ્ચદશ ચતુષ્કાઃ ષટ્ પઞ્ચકાઃ એકશઃ ષડ્રસાઃ એકઃ ષટ્ક ઇતિ । તેષામન્યત્ર પ્રયોજનાનિ વક્ષ્યામઃ ॥

ભવતિ ચાત્ર ।

જગ્ધાઃ ષડધિગચ્છન્તિ બલિનો વશતાં રસાઃ ।

યથા પ્રકુપિતા દોષા વશં યાન્તિ બલીયસઃ ॥