સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 1.39

અથાતઃ સંશોધનસંશમનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ॥

મદનકુટજજીમૂતકેક્ષ્વાકુધામાર્ગવકૃતવેધનસર્ષપવિડઙ્ગપિપ્પલીકરઞ્જપ્રપુન્નાડકોવિદારકર્બુદારારિષ્ટાશ્વગન્ધાવિદુલબન્ધુજીવકશ્વેતાશણપુષ્પીબિમ્બીવચામૃગેર્વારુશ્ચિત્રા ચેત્યૂર્ધ્વભાગહરાણિ । તત્ર કોવિદારપૂર્વાણાં ફલાનિ કોવિદારાદીનાં મૂલાનિ ॥

વિવૃતાશ્યામાદન્તીદ્રવન્તીસપ્તલાશઙ્ખિનીવિષાણિકાગવાક્ષીચ્છગલાન્ત્રીસ્રુક્સુવર્ણક્ષીરીચિત્રકકિણિહીકુશકાશતિલ્વકકમ્પિલ્લકરમ્યકપાટલાપૂગહરીતક્યામલકબિભીતકનીલિનીચતુરઙ્ગુલૈરણ્ડપૂતીકમહાવૃક્ષસપ્તચ્છદાર્કા જ્યોતિષ્મતી ચેત્યધોભાગહરાણિ । તત્ર તિલ્વકપૂર્વાણાં મૂલાનિ તિલ્વકાદીનાં પાટલાન્તાનાં ત્વચઃ કમ્પિલ્લકફલરજઃ પૂગાદીનામેરણ્ડાન્તાનાં ફલાનિ પૂતીકારગ્વધયોઃ પત્રાણિ શેષાણાં ક્ષીરાણીતિ ॥

કોષાતકી સપ્તલા શઙ્ખિની દેવદાલી કારવેલ્લિકા ચેત્યુભયતોભાગહરાણિ । એષાં સ્વરસા ઇતિ ॥

પિપ્પલીવિડઙ્ગાપામાર્ગશિગ્રુસિદ્ધાર્થકશિરીષમરિચકરવીરબિમ્બીગિરિકર્ણિકાકિણિહીવચાજ્યોતિષ્મતીકરઞ્જાર્કાલર્કલશુનાતિવિષાશૃઙ્ગવેરતાલીશતમાલસુરસાર્જકેઙ્ગુદીમેષશૃઙ્ગુકીમેષશૃઙ્ગીમાતુલુઙ્ગીસુરઙ્ગીપીલુજાતીશાલતાલમધૂકલાક્ષાહિઙ્ગુલવણમદ્યગોશકૃદ્રસમૂત્રાણીતિ શિરોવિરેચનાનિ । તત્ર કરવીરપૂર્વાણાં ફલાનિ કરવીરાદીનામર્કાન્તાનાં મૂલાનિ તાલીશપૂર્વાણાં કન્દાઃ તાલીશાદીનામર્જકાન્તાનાં પતાણિ ઇઙ્ગુકીમેષશૃઙ્ગ્યોસ્તવચઃ માતુલુઙ્ગીસુરઙ્ગીપીલુજાતીનાં પૂસ્પાણિ શાલતાલમધૂકાનાં સારાઃ હિઙ્ગુલાક્ષે નિર્યાસૌ લવણાનિ પાર્થિવવિશેષાઃ મદ્યાન્યાસુતસંયોગાઃ શકૃદ્રસમૂત્રે મલાવિતિ ॥

સંશમનાન્યત ઊર્ધ્વં વક્ષ્યામઃ તત્ર ભદ્રદારુકુષ્ઠહરિદ્રાવરુણમેષશ્ર્ઙ્ગીબલાતિબલાર્તગલકચ્છુરાસલ્લકીકુબેરાક્ષીવીરતરુસહચરાગ્નિમન્થવત્સાદન્યેરણ્ડાશ્મભેદકાલર્કાર્કશતાવરીપુનર્નવાવસુકવશિરકાઞ્ચનકભાર્ગીકાર્પાસીવૃશ્ચિકાલીપત્તૂરબદરયવકોલકુલત્થપ્રભૃતીનિ વિદારિગન્ધાદિશ્ચ દ્વે ચાદ્યે પઞ્ચમૂલ્યૌ સમસેન વાતસંશમનો વર્ગઃ ॥

ચન્દનકુચન્દનહ્રીવેરોશીરમઞ્જિષ્ઠાપયસ્યાદિદારીશતાવરીગુન્દ્રાશૈવલકહ્લારકુમુદોત્પલકન્દ(આ.દ)લીદૂર્વામૂર્વાપ્રભૃતીનિ કાકોલ્યાદિઃ સારિવાદિરઞ્જનાદિરુત્પલાદિર્ન્યગ્રોધાદિસ્તૃણપઞ્ચમૂલમિતિ સમાસેન પિત્તસંશમનો વર્ગઃ ॥

કાલેયકાગુરુતિલપર્ણીકુષ્ઠહરિદ્રાશીતશિવશતપુષ્પાસરલારાસ્નાપ્રકીર્યોદકીર્યેઙ્ગુદીસુમનઃકાકાદનીલાઙ્ગલકીહસ્તિકર્ણમુઞ્જાતકલામજ્જકપ્રભૃતીનિ વલ્લીકણ્ટકપઞ્ચમૂલ્યૌ પિપ્પલ્યાદિર્બૃહત્યાદિર્મુષ્કકાદિર્વચાદિઃ સુરસાદિરારગ્વધાદિરિતિ સમાસેન શ્લેષ્મસંશમનો વર્ગઃ ॥

તત્ર સર્વાણ્યેવૌષધાનિ વ્યાધ્યગ્નિપુરુષબલાન્યમ્{}ઇસમીક્ષ્ય વિદધ્યાત્ । તત્ર વ્યાધિબલાદધિકમૌષધમુપયુક્તં તમુપશમ્ય વ્યાધિં વ્યાધિમન્યમાવહતિ અગ્નિબલાદધિકમજીર્ણં વિષ્ટભ્ય વા પચ્યતે પુરુષબલાદધિકં ગ્લાનિમૂર્ચ્છામદાનાવહતિ સંશમનં એવં સંશોધનમતિપાતયતિ । હીનમેભ્યો દત્તમકિંચિત્કરં ભવતિ । તસ્માત્સમમેવ વિદધ્યાત્ ॥

ભવન્તિ ચાત્ર ।

રોગે શોધનસાધ્યે તુ યો ભવેદ્દોષદુર્બલઃ ।

તસ્મૈ દદ્યાદ્ભિષક્ પ્રાજ્ઞો દોષપ્રચ્યાવનં મૃદુ ॥

ચલે દોષે મૃદૌ કોષ્ઠે નેક્ષેતાત્ર બલં નૃણામ્ ।

અવ્યાધિદુર્બલસ્યાપિ શોધનં હિ તદા ભવેત્ ॥

સ્વયં પ્રવૃત્તદોષસ્ય મૃદુકોષ્ઠસ્ય શોધનમ્ ।

ભવેદલ્પબલસ્યાપિ પ્રયુક્તં વ્યાધિનાશનમ્ ॥

વ્યાધ્યાદિષુ તુ મધ્યેષુ ક્વાથસ્યાઞ્જલિરિષ્યતે ।

બિડાલપદકં ચૂર્ણં દેયઃ કલ્કોઽક્ષસંઇતઃ ॥