સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 1.38
અથાતો દ્રવયસંગ્રહણીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥
યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ॥
સમાસેન સપ્તત્રિંશદ્દ્રવ્યગણા ભવન્તિ ॥
તદ્યથા વિદારિગન્ધા વિદારી વિશ્વદેવા સહદેવા શ્વદંષ્ટ્રા પૃથક્પર્ણી શતાવરી સારિવા કૃષ્ણસારિવા જીવકર્ષભકૌ મહાસહા ક્ષુદ્રસહા બૃહત્યૌ પુનર્નવૈરણ્ડો હંસપાદી વૃશ્ચિકાલ્યૃષભી ચેતિ ॥
વિદારીગન્ધાદિરયં ગણઃ પિત્તાનિલાપહઃ ।
શોષગુલ્માઙ્ગમર્દોર્ધ્વશ્વાસકાસવિનાશનઃ ॥
આરગ્વધમદનગોપઘોણ્ટાકણ્ટકીકુટજપાઠાપાટલામૂર્વેન્દ્રયવસપ્તવર્ણનિમ્બકુરુણ્ટકદાસી-કુરુણ્ટકગુડૂચીચિત્રકશાર્ઙ્ગ(આ.ર્ઙ્ગે)ષ્ટાકરઞ્જદ્વયપટોલકિરાતતિક્તકાનિ સુષવી ચેતિ ॥
આરગ્વધાદિરિત્યેષ ગણઃ શ્લેષ્મવિષાપહઃ ।
મેહકુષ્ઠજ્વરવમીકણ્ડૂઘ્નો વ્રણશોધનઃ ॥
વરુણાર્તગલશિગ્રુમધુશિગ્રુતર્કારીમેષશૃઙ્ગીપૂતીકનક્તમાલમોરટાગ્નિમન્થસૈરેયકદ્વયબિમ્બીવસુકવસિરચિત્રકશતાવરીબિલ્વાજશૃઙ્ગીદર્ભા બૃહતીદ્વયં ચેતિ ॥
વરુણાદિર્ગણો હ્યેષ કફમેદોનિવારણઃ ।
વિનિહન્તિ શિરઃશૂલગુલ્માભ્યન્તરવિદ્રધીન્ ॥
વીરતરુસહચરદ્વયદર્ભવૃક્ષાદનીગુન્દ્રાનલકુશકાશાશ્મભેદકાગ્નિમન્થમોરટાવસુકવસિરભલ્લૂકકુરણ્ટકેન્દીવરકપોતવઙ્કા શ્વદંષ્ટ્રા ચેતિ ॥
વીરતર્વાદિરિત્યેષ ગણો વાતવિકારનુત્ ।
અશ્મરીશર્કરામૂત્રકૃચ્છ્રાઘાતરુજાપહઃ ॥
સાલસારાજકર્ણખદિરકદરકાલસ્કન્ધક્રમુકભૂર્જમેષશૃઙ્ગીતિનિશચન્દનકુચન્દનશિંશપાશિરીષાસનધવાર્જુનતાલશાકનક્તમાલપૂતીકાશ્વકર્ણાગુરૂણિ કાલીયકં ચેતિ ॥
સાલસારાદિરિત્યેષ ગણઃ કુષ્ઠવિનાશનઃ ।
મેહપાણ્ડ્વામયહરઃ કફમેદોવિશોષણઃ ॥
રોધ્રસાવરરોધ્રપલાશકુટન્નટાશોકફઞ્જીકટ્ફલૈલવાલુકશલ્લકીજિઙ્ગિનીકદમ્બસાલાઃ કદલી ચેતિ ॥
એષ રોધ્રાદિરિત્યુક્તો મેદઃકફહરો ગણઃ ।
યોનિદોષહરઃ સ્તમ્ભી વર્ણ્યો વિષવિનાશનઃ ॥
અર્કાલર્કકરઞ્જદ્વયમાગદન્તીમયૂરકભાર્ગીરાસ્નેન્દ્રપુષ્પીક્ષુદ્રશ્વેતામહાશ્વેતાવૃશ્ચિકાલ્યલવણાસ્તાપસવૃક્ષશ્ચેતિ ॥
અર્કાદિકો ગણો હ્યેષ કફમેદોવિષાપહઃ ।
કૃમિકુષ્ઠપ્રશમનો વિશેષાદ્દ્રણશોધનઃ ॥
સુરસાશ્વેતસુરસાફણિજ્જ્ઞકાર્જકભૂસ્તૃણસુગન્ધકસુમુખકાલમાલકાસમર્દક્ષવકખરપુષ્પાવિડઙ્ગકટ્ફલસુરસીનિર્ગુણ્ડીકુલાહલોન્દુરુકર્ણિકાફઞ્જીપ્રાચીબલકાકમાચ્યો વિષમુષ્ટિકશ્ચેતિ ॥
સુરસાદિર્ગણો હ્યેષ કફહૃત્ કૃમિસૂદનઃ ।
પ્રતિશ્યાયારુચિશ્વાસકાસઘ્નો વ્રણશોધનઃ ॥
મુષ્કકપલાશધવચિત્રકમદનવૃક્ષકર્શિંશપાવજ્રવૃક્ષસ્ત્રિફલા ચેતિ ॥
મુષ્કકાદિર્ગણો હ્યેષ મેદોઘ્નઃ શુક્રદોષહૃત્ ।
મેહાર્શઃપાણ્ડુરોગઘ્નઃ શર્કરાનાશનઃ પરઃ ॥
પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલચવ્યચિત્રકશૃઙ્ગવેરમરિચહસ્તિપિપ્પલીહરેણુકૈલાજમોદેન્દ્રયવપાઠાજીરકસર્ષપમહાનિમ્બફલહિઙ્ગુભાર્ગીમધુરસાતિવિષાવચાવિડઙ્ગાનિ કટુરોહિણી ચેતિ ॥
પિપ્પલ્યાદિઃ કફહરઃ પ્રતિશ્યાયાનિલારુચીઃ ।
નિહન્યાદ્દીપનો ગુલ્મશૂલઘ્નશ્ચામપાચનઃ ॥
એલાતગરકુષ્ઠમાંસીધ્યામકત્વક્પત્રનાગપુષ્પપ્રિયઙ્ગુહરેણુકાવ્યાઘ્રનખશુક્તિચણ્ડસ્થૌણેયકશ્રીવેષ્ટકચોચચોરકવાલુ{ઓ.}કગુગ્ગુલુસર્જરસતુરુષ્કકુન્દુરુકાગ{ઓ.ઉ}રુસ્પૃક્કોશીરભદ્રદારુકુઙ્કુમાનિ પુન્નાગકેશરં ચેતિ ॥
એલદિકો વાતકફૌ નિહન્યાદ્વિષમેવ ચ ।
વર્ણપ્રસાદનઃ કણ્ડૂપિડકાલોઠનાશનઃ ॥
વચામુસ્તાતિવિષાભયાભદ્રદારૂણિ નાગકેશરં ચેતિ ॥
હરિદ્રાદારુહરિદ્રાકલશીકુટજબીજાનિ મધુકં ચેતિ ॥
એતૌ વચાહરિદ્રાદી ગણૌ સ્તન્યવિશોધનૌ ।
આમાતિસારશમનૌ વિશેષાદ્દોષપાચનૌ ॥
શ્યામામહાશ્યામાત્રિવૃદ્દન્તીશઙ્ખિનીતિલ્વકકમ્પિલ્લકરમ્યકક્રમુકપુત્રશ્રેણીગવાક્ષીરજવૃક્ષકરઞ્જદ્વયગુડૂચીસપ્તલાચ્છગલાન્ત્રીસુધાઃ સુવર્ણક્ષીરી ચેતિ ॥
ઉક્તઃ શ્યામાદિરિત્યેષ ગણો ગુલ્મવિષાપહઃ ।
આનાહોદરવિડ્ભેદી તથોદાવર્તનાશનઃ ॥
બૃહતીકણ્ટકારિકાકુટજફલપાઠા મધુકં ચેતિ ॥
પાચનીયો બૃહત્યાદિર્ગણઃ પિત્તાનિલાપહઃ ।
કફારોચકહૃદ્રોગમૂત્રકૃચ્છ્રરુજાપહઃ ॥
પટોલચન્દનકુચન્દનમૂર્વાગુડૂચીપાઠાઃ કટુરોહિણી ચેતિ ॥
પટોલાદિર્ગણઃ પિત્તકફારોચકનાશનઃ ।
જ્વરોપશમનો વ્રણ્યશ્છર્દિકણ્ડૂવિષાપહઃ ॥
કાકોલીક્ષીરકાકોલીજીવકર્ષભકમુદ્ગપર્ણીમાષપર્ણીમેદામહામેદાચ્છિન્નરુહાકર્કટશૃઙ્ગીતુગાક્ષીરીપદ્મકપ્રપૌણ્ડરીકર્ધિવૃદ્ધિમૃદ્વીકાજીવન્ત્યો મધુકં ચેતિ ॥
કાકોલ્યાદિરય્ં પિત્તશોણિતાનિલનાશનઃ ।
જીવનો બૃંહણો વૃષ્યઃ સ્તન્યશ્લેષ્મકરસ્તથા ॥
ઊષકસૈન્ધવશિલાજતુકાસીસદ્વયહિઙ્ગૂનિ તુત્થકં ચેતિ ॥
ઊષકાદિઃ કફં હન્તિ ગણો મેદોવિશોષણઃ ।
અશ્મરીશર્કરામૂત્રકૃચ્છ્રગુલ્મપ્રણાશનઃ ॥
સારિવામધુકચન્દનકુચન્દનપદ્મકકાશ્મરીફલમધૂકપુષ્પાણ્યુશીરં ચેતિ ॥
સારિવાદિઃ પિપાસાઘ્નો રક્તપિત્તહરો ગણઃ ।
પિત્તજ્વરપ્રશમનો વિશેષાદ્દાહનાશનઃ ॥
અઞ્જનરસાઞ્જનનાગપુષ્પપ્રિયઙ્ગુનીલોત્પલનલદનલિનકેશરાણિ મધુકં ચેતિ ॥
અઞ્જનાદિર્ગણો હ્યેષ રક્તપિત્તનિબર્હણઃ ।
વિષોપશમનો દાહં નિહન્ત્યાભ્યન્તરં તથા ॥
પરૂષકદ્રાક્ષાકટ્ફલદાડિમરાજાદનકતકફલશાકફલાનિ ત્રિફલા ચેતિ ॥
પરૂષકાદિરિત્યેષ ગણોઽનિલવિનાશનઃ ।
મૂત્રદોષહરો હૃદ્યઃ પિપાસાઘ્નો રુચિપ્રદઃ ॥
પ્રિયઙ્ગુસમઙ્ગાધાતકીપુન્નાગનાગપુષ્પચન્દનકુચન્દનમોચરસરસાઞ્જનકુમ્ભીકસ્રોતોઞ્જનપદ્મકેસરયોજનવલ્લયો દીર્ઘમૂલા ચેતિ ॥
અમ્બષ્ઠાધાતકીકુસુમસમઙ્ગાકટ્વઙ્ગમધુકબિલ્વપેશિકાસાવરરોધ્રપલાશનન્દીવૃક્ષાઃ પદ્મકેશરાણિ ચેતિ ॥
ગણૌ પ્રિયઙ્ગ્વમ્બષ્ઠાદી પક્વાતીસારનાશનૌ ।
સન્ધાનીયૌ હિતૌ પિત્તે વ્રણાનાં ચાપિ રોપણૌ ॥
ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થપ્લક્ષમધુકકપીતનકકુભામ્રકોશામ્રચોરકપત્રજમ્બૂદ્વયપિયાલમધૂકરોહિણીવઞ્જુલકદમ્બબદરીતિન્દુકીસલ્લકીરોધ્રસાવરરોધ્રભલ્લાતકપલાશા નન્દીવૃક્ષશ્ચેતિ ॥
ન્યગ્રોધાદિર્ગણો વ્રણ્યઃ સંગ્રાહી ભગ્નસાધકઃ ।
રક્તપિત્તહરો દાહમેદોઘ્નો યોનિદોષહૃત્ ॥
ગુડૂચીનિમ્બકુસ્તુમ્બુરુચન્દનાનિ પદ્મકં ચેતિ ॥
એષ સર્વજ્વરાન્ હન્તિ ગુડૂચ્યાદિસ્તુ દીપનઃ ।
હલ્લાસારોચકવમીપિપાસાદાહનાશનઃ ॥
ઉત્પલરક્તોત્પલકુમુદસૌગન્ધિકકુવલયપુણ્ડરીકાણિ મધુકં ચેતિ ॥
ઉત્પલાદિરયં દાહપિત્તરક્તવિનાશનઃ ।
પિપાસાવિષહૃદ્રોગચ્છર્દિમૂર્ચ્છાહરો ગણઃ ॥
મુસ્તાહરિદ્રાદારુહરિદ્રાહરીતક્યામલકબિભીતકકુષ્ઠહૈમવતીવચાપાઠાકટુરોહિણીશાર્ઙ્ગષ્ટાતિવિષાદ્રાવિડીભલ્લાતકાનિ ચિત્રકશ્ચેતિ ॥
એષ મુસ્તાદિકો નામ્ના ગણઃ શ્લેષ્મનિષૂદનઃ ।
યોનિદોષહરઃ સ્તન્યશોધનઃ પાચનસ્તથા ॥
હરીતક્યામલકબિભીતકાનિ ત્રિફલા ॥
ત્રિફલા કફપિત્તઘ્ની મેહકુષ્ઠવિનાશની ।
ચુક્ષુષ્યા દીપની ચૈવ વિષમજ્વરનાશની ॥
પિપ્પલીમરિચશૃઙ્ગવેરાણિ ત્રિકટુકમ્ ॥
ત્ર્યૂષણં કફમેદોઘ્નં મેહકુષ્ઠત્વગામયાન્ ।
નિહન્યાદ્દીપનં ગુલ્મપીનસાગ્ન્યલ્પતામપિ ॥
આમલકીહરીતકીપિપ્પલ્યશ્ચિત્રકશ્ચેતિ ॥
આમલક્યાદિરિત્યેષ ગણઃ સર્વજ્વરાપહઃ ।
ચક્ષુષ્યો દીપનો વૃષ્યઃ કફારોચકનાશનઃ ॥
ત્રપુસીસતામ્રરજતકૃષ્ણલોહસુવર્ણાનિ લોહમલશ્ચેતિ ॥
ગણસ્ત્રપ્વાદિરિત્યેષ ગરક્રિમિહરઃ પરઃ ।
પિપાસાવિષહૃદ્રોગપણ્ડુમેહહરસ્તથા ॥
લાક્ષારેવતકુટજાશ્વમારકટ્ફલહરિદ્રાદ્વયનિમ્બસપ્તચ્છદમાલત્યસ્ત્રાયમાણા ચેતિ ॥
કાષાયસ્તિક્તમધુરઃ કફપિત્તાર્તિનાશનઃ ।
કુષ્ઠક્રિમિહરશ્ચૈવ દુષ્ટવ્રણવિશોધનઃ ॥
પઞ્ચ પઞ્ચમૂલાન્યત ઊર્ધ્વં વક્ષ્યામઃ । તત્ર ત્રિકણ્ટકબૃહતીદ્વયપૃથક્પર્ણ્યો વિદારિગન્ધા ચેતિ કનીયઃ ॥
કષાયતિક્તમધુરં કનીયઃ પઞ્ચમૂલકમ્ ।
વાતઘ્નં પિત્તશમનં બૃંહણં બલવર્ધનમ્ ॥
બિલ્વાગ્નિમન્થટિણ્ટુકપાટલાઃ કાશ્મર્યશ્ચેતિ મહત્ ॥
સતિક્તં કફવાતઘ્નં પાકે લઘ્વગ્નિદીપનમ્ ।
મધુરાનુરસં ચૈવ પઞ્ચમૂલં મહત્ સ્મૃતઃ ॥
અનયોર્દશમૂલમુચ્યતે ॥
ગણઃ શ્વાસહરો હ્યેષ કફપિત્તાનિલાપહઃ ।
આમસ્ય પાચનશ્ચૈવ સર્વજ્વરવિનાશનઃ ॥
વિદારીસારિવારજનીગુડૂચ્યોઽજશૃઙ્ગી ચેતિ વલ્લીસંજ્ઞઃ ॥
કરમર્દત્રિકણ્ટકસૈરીયકશતાવરીગૃધ્રનખ્ય ઇતિ કણ્ટકસંજ્ઞઃ ॥
રક્તપિત્તહરૌ હ્યેતૌ શોફત્રયવિનાશનૌ ।
સર્વમેહહરૌ ચૈવ શુક્રદોષવિનાશનૌ ॥
કુશકાશનલદર્ભકાણ્ડેક્ષુકા ઇતિ તૃણસંજ્ઞકઃ ॥
અન્ત્યઃ પ્રયુક્તઃ ક્ષીરેણ શીઘ્રમેવ વિનાશયેત્ ॥
એષાં વાતહરાવાદ્યાવન્ત્યઃ પિત્તવિનાશનઃ ।
પઞ્ચકૌ શ્લેષ્મશમનાવિતરૌ પરિકીર્તિતૌ ॥
ત્રિવૃતાદિકમન્યત્રોપદેક્ષ્યામઃ ॥
સમાસેન ગણા હ્યેતે પ્રોક્તાસ્તેષાં તુ વિસ્તરમ્ ।
ચિકિત્સિતેષુ વક્ષ્યામિ જ્ઞાત્વા દોષબલાબલમ્ ॥
એભિર્લેપાન્ કષાયાંશ્ચ તૈલં સર્પીંષિ પાનકાન્ ।
પ્રવિભજ્ય યથાન્યાયં કુર્વીત મતિમાન્ ભિષક્ ॥
ભૂમવર્ષાનિલક્લેદૈઃ સર્વર્તુષ્વનભિદ્રુતે ।
ગ્રાહયિત્વા ગૃહે ન્યસ્યેદ્વિધિનૌષધસંગ્રહમ્ ॥
સમીક્ષ્ય દોષભેદાંશ્ચ મિશ્રાન્ ભિન્નાન્ પ્રયોજયેત્ ।
પૃથઙ્નિશ્રાન્ સમસ્તાન્વા ગણં વા વ્યસ્તસંહતમ્ ॥
મૂળ પાઠ: Suśrutasaṃhitā · Edition: ed. Yādavaśarman Trivikrama Ācārya (Nirnaya Sagar Press); e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0