Sushruta Samhita · Chapter 1.38

athāto dravayasaṃgrahaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //

samāsena saptatriṃśaddravyagaṇā bhavanti //

tadyathā vidārigandhā vidārī viśvadevā sahadevā śvadaṃṣṭrā pṛthakparṇī śatāvarī sārivā kṛṣṇasārivā jīvakarṣabhakau mahāsahā kṣudrasahā bṛhatyau punarnavairaṇḍo haṃsapādī vṛścikālyṛṣabhī ceti //

vidārīgandhādirayaṃ gaṇaḥ pittānilāpahaḥ /

śoṣagulmāṅgamardordhvaśvāsakāsavināśanaḥ //

āragvadhamadanagopaghoṇṭākaṇṭakīkuṭajapāṭhāpāṭalāmūrvendrayavasaptavarṇanimbakuruṇṭakadāsī-kuruṇṭakaguḍūcīcitrakaśārṅga(ā.rṅge)ṣṭākarañjadvayapaṭolakirātatiktakāni suṣavī ceti //

āragvadhādirityeṣa gaṇaḥ śleṣmaviṣāpahaḥ /

mehakuṣṭhajvaravamīkaṇḍūghno vraṇaśodhanaḥ //

varuṇārtagalaśigrumadhuśigrutarkārīmeṣaśṛṅgīpūtīkanaktamālamoraṭāgnimanthasaireyakadvayabimbīvasukavasiracitrakaśatāvarībilvājaśṛṅgīdarbhā bṛhatīdvayaṃ ceti //

varuṇādirgaṇo hyeṣa kaphamedonivāraṇaḥ /

vinihanti śiraḥśūlagulmābhyantaravidradhīn //

vīratarusahacaradvayadarbhavṛkṣādanīgundrānalakuśakāśāśmabhedakāgnimanthamoraṭāvasukavasirabhallūkakuraṇṭakendīvarakapotavaṅkā śvadaṃṣṭrā ceti //

vīratarvādirityeṣa gaṇo vātavikāranut /

aśmarīśarkarāmūtrakṛcchrāghātarujāpahaḥ //

sālasārājakarṇakhadirakadarakālaskandhakramukabhūrjameṣaśṛṅgītiniśacandanakucandanaśiṃśapāśirīṣāsanadhavārjunatālaśākanaktamālapūtīkāśvakarṇāgurūṇi kālīyakaṃ ceti //

sālasārādirityeṣa gaṇaḥ kuṣṭhavināśanaḥ /

mehapāṇḍvāmayaharaḥ kaphamedoviśoṣaṇaḥ //

rodhrasāvararodhrapalāśakuṭannaṭāśokaphañjīkaṭphalailavālukaśallakījiṅginīkadambasālāḥ kadalī ceti //

eṣa rodhrādirityukto medaḥkaphaharo gaṇaḥ /

yonidoṣaharaḥ stambhī varṇyo viṣavināśanaḥ //

arkālarkakarañjadvayamāgadantīmayūrakabhārgīrāsnendrapuṣpīkṣudraśvetāmahāśvetāvṛścikālyalavaṇāstāpasavṛkṣaśceti //

arkādiko gaṇo hyeṣa kaphamedoviṣāpahaḥ /

kṛmikuṣṭhapraśamano viśeṣāddraṇaśodhanaḥ //

surasāśvetasurasāphaṇijjñakārjakabhūstṛṇasugandhakasumukhakālamālakāsamardakṣavakakharapuṣpāviḍaṅgakaṭphalasurasīnirguṇḍīkulāhalondurukarṇikāphañjīprācībalakākamācyo viṣamuṣṭikaśceti //

surasādirgaṇo hyeṣa kaphahṛt kṛmisūdanaḥ /

pratiśyāyāruciśvāsakāsaghno vraṇaśodhanaḥ //

muṣkakapalāśadhavacitrakamadanavṛkṣakarśiṃśapāvajravṛkṣastriphalā ceti //

muṣkakādirgaṇo hyeṣa medoghnaḥ śukradoṣahṛt /

mehārśaḥpāṇḍurogaghnaḥ śarkarānāśanaḥ paraḥ //

pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaveramaricahastipippalīhareṇukailājamodendrayavapāṭhājīrakasarṣapamahānimbaphalahiṅgubhārgīmadhurasātiviṣāvacāviḍaṅgāni kaṭurohiṇī ceti //

pippalyādiḥ kaphaharaḥ pratiśyāyānilārucīḥ /

nihanyāddīpano gulmaśūlaghnaścāmapācanaḥ //

elātagarakuṣṭhamāṃsīdhyāmakatvakpatranāgapuṣpapriyaṅguhareṇukāvyāghranakhaśukticaṇḍasthauṇeyakaśrīveṣṭakacocacorakavālu{O.}kaguggulusarjarasaturuṣkakundurukāga{O.u}ruspṛkkośīrabhadradārukuṅkumāni punnāgakeśaraṃ ceti //

eladiko vātakaphau nihanyādviṣameva ca /

varṇaprasādanaḥ kaṇḍūpiḍakāloṭhanāśanaḥ //

vacāmustātiviṣābhayābhadradārūṇi nāgakeśaraṃ ceti //

haridrādāruharidrākalaśīkuṭajabījāni madhukaṃ ceti //

etau vacāharidrādī gaṇau stanyaviśodhanau /

āmātisāraśamanau viśeṣāddoṣapācanau //

śyāmāmahāśyāmātrivṛddantīśaṅkhinītilvakakampillakaramyakakramukaputraśreṇīgavākṣīrajavṛkṣakarañjadvayaguḍūcīsaptalācchagalāntrīsudhāḥ suvarṇakṣīrī ceti //

uktaḥ śyāmādirityeṣa gaṇo gulmaviṣāpahaḥ /

ānāhodaraviḍbhedī tathodāvartanāśanaḥ //

bṛhatīkaṇṭakārikākuṭajaphalapāṭhā madhukaṃ ceti //

pācanīyo bṛhatyādirgaṇaḥ pittānilāpahaḥ /

kaphārocakahṛdrogamūtrakṛcchrarujāpahaḥ //

paṭolacandanakucandanamūrvāguḍūcīpāṭhāḥ kaṭurohiṇī ceti //

paṭolādirgaṇaḥ pittakaphārocakanāśanaḥ /

jvaropaśamano vraṇyaśchardikaṇḍūviṣāpahaḥ //

kākolīkṣīrakākolījīvakarṣabhakamudgaparṇīmāṣaparṇīmedāmahāmedācchinnaruhākarkaṭaśṛṅgītugākṣīrīpadmakaprapauṇḍarīkardhivṛddhimṛdvīkājīvantyo madhukaṃ ceti //

kākolyādirayṃ pittaśoṇitānilanāśanaḥ /

jīvano bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ stanyaśleṣmakarastathā //

ūṣakasaindhavaśilājatukāsīsadvayahiṅgūni tutthakaṃ ceti //

ūṣakādiḥ kaphaṃ hanti gaṇo medoviśoṣaṇaḥ /

aśmarīśarkarāmūtrakṛcchragulmapraṇāśanaḥ //

sārivāmadhukacandanakucandanapadmakakāśmarīphalamadhūkapuṣpāṇyuśīraṃ ceti //

sārivādiḥ pipāsāghno raktapittaharo gaṇaḥ /

pittajvarapraśamano viśeṣāddāhanāśanaḥ //

añjanarasāñjananāgapuṣpapriyaṅgunīlotpalanaladanalinakeśarāṇi madhukaṃ ceti //

añjanādirgaṇo hyeṣa raktapittanibarhaṇaḥ /

viṣopaśamano dāhaṃ nihantyābhyantaraṃ tathā //

parūṣakadrākṣākaṭphaladāḍimarājādanakatakaphalaśākaphalāni triphalā ceti //

parūṣakādirityeṣa gaṇo'nilavināśanaḥ /

mūtradoṣaharo hṛdyaḥ pipāsāghno rucipradaḥ //

priyaṅgusamaṅgādhātakīpunnāganāgapuṣpacandanakucandanamocarasarasāñjanakumbhīkasrotoñjanapadmakesarayojanavallayo dīrghamūlā ceti //

ambaṣṭhādhātakīkusumasamaṅgākaṭvaṅgamadhukabilvapeśikāsāvararodhrapalāśanandīvṛkṣāḥ padmakeśarāṇi ceti //

gaṇau priyaṅgvambaṣṭhādī pakvātīsāranāśanau /

sandhānīyau hitau pitte vraṇānāṃ cāpi ropaṇau //

nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣamadhukakapītanakakubhāmrakośāmracorakapatrajambūdvayapiyālamadhūkarohiṇīvañjulakadambabadarītindukīsallakīrodhrasāvararodhrabhallātakapalāśā nandīvṛkṣaśceti //

nyagrodhādirgaṇo vraṇyaḥ saṃgrāhī bhagnasādhakaḥ /

raktapittaharo dāhamedoghno yonidoṣahṛt //

guḍūcīnimbakustumburucandanāni padmakaṃ ceti //

eṣa sarvajvarān hanti guḍūcyādistu dīpanaḥ /

hallāsārocakavamīpipāsādāhanāśanaḥ //

utpalaraktotpalakumudasaugandhikakuvalayapuṇḍarīkāṇi madhukaṃ ceti //

utpalādirayaṃ dāhapittaraktavināśanaḥ /

pipāsāviṣahṛdrogacchardimūrcchāharo gaṇaḥ //

mustāharidrādāruharidrāharītakyāmalakabibhītakakuṣṭhahaimavatīvacāpāṭhākaṭurohiṇīśārṅgaṣṭātiviṣādrāviḍībhallātakāni citrakaśceti //

eṣa mustādiko nāmnā gaṇaḥ śleṣmaniṣūdanaḥ /

yonidoṣaharaḥ stanyaśodhanaḥ pācanastathā //

harītakyāmalakabibhītakāni triphalā //

triphalā kaphapittaghnī mehakuṣṭhavināśanī /

cukṣuṣyā dīpanī caiva viṣamajvaranāśanī //

pippalīmaricaśṛṅgaverāṇi trikaṭukam //

tryūṣaṇaṃ kaphamedoghnaṃ mehakuṣṭhatvagāmayān /

nihanyāddīpanaṃ gulmapīnasāgnyalpatāmapi //

āmalakīharītakīpippalyaścitrakaśceti //

āmalakyādirityeṣa gaṇaḥ sarvajvarāpahaḥ /

cakṣuṣyo dīpano vṛṣyaḥ kaphārocakanāśanaḥ //

trapusīsatāmrarajatakṛṣṇalohasuvarṇāni lohamalaśceti //

gaṇastrapvādirityeṣa garakrimiharaḥ paraḥ /

pipāsāviṣahṛdrogapaṇḍumehaharastathā //

lākṣārevatakuṭajāśvamārakaṭphalaharidrādvayanimbasaptacchadamālatyastrāyamāṇā ceti //

kāṣāyastiktamadhuraḥ kaphapittārtināśanaḥ /

kuṣṭhakrimiharaścaiva duṣṭavraṇaviśodhanaḥ //

pañca pañcamūlānyata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ / tatra trikaṇṭakabṛhatīdvayapṛthakparṇyo vidārigandhā ceti kanīyaḥ //

kaṣāyatiktamadhuraṃ kanīyaḥ pañcamūlakam /

vātaghnaṃ pittaśamanaṃ bṛṃhaṇaṃ balavardhanam //

bilvāgnimanthaṭiṇṭukapāṭalāḥ kāśmaryaśceti mahat //

satiktaṃ kaphavātaghnaṃ pāke laghvagnidīpanam /

madhurānurasaṃ caiva pañcamūlaṃ mahat smṛtaḥ //

anayordaśamūlamucyate //

gaṇaḥ śvāsaharo hyeṣa kaphapittānilāpahaḥ /

āmasya pācanaścaiva sarvajvaravināśanaḥ //

vidārīsārivārajanīguḍūcyo'jaśṛṅgī ceti vallīsaṃjñaḥ //

karamardatrikaṇṭakasairīyakaśatāvarīgṛdhranakhya iti kaṇṭakasaṃjñaḥ //

raktapittaharau hyetau śophatrayavināśanau /

sarvamehaharau caiva śukradoṣavināśanau //

kuśakāśanaladarbhakāṇḍekṣukā iti tṛṇasaṃjñakaḥ //

antyaḥ prayuktaḥ kṣīreṇa śīghrameva vināśayet //

eṣāṃ vātaharāvādyāvantyaḥ pittavināśanaḥ /

pañcakau śleṣmaśamanāvitarau parikīrtitau //

trivṛtādikamanyatropadekṣyāmaḥ //

samāsena gaṇā hyete proktāsteṣāṃ tu vistaram /

cikitsiteṣu vakṣyāmi jñātvā doṣabalābalam //

ebhirlepān kaṣāyāṃśca tailaṃ sarpīṃṣi pānakān /

pravibhajya yathānyāyaṃ kurvīta matimān bhiṣak //

bhūmavarṣānilakledaiḥ sarvartuṣvanabhidrute /

grāhayitvā gṛhe nyasyedvidhinauṣadhasaṃgraham //

samīkṣya doṣabhedāṃśca miśrān bhinnān prayojayet /

pṛthaṅniśrān samastānvā gaṇaṃ vā vyastasaṃhatam //