સુભાષિતરત્નકોશ · અધ્યાય 31

મધ્યાહ્ને પરિપુઞ્જિતૈસ્ તરુતલ-ચ્છાયા મૃગૈઃ સેવ્યતે કાસારે સ્ફુટિતોદરે સુનિભૃતં કીટૈર્ અહર્ નીયતે
ઉત્સઙ્ગ-શ્લથ-મુક્ત-હસ્ત-યુગલ-ન્યસ્તાનનઃ કાનને ઝિલ્લી-તોય-કણાભિષેક-સુખિતો નિદ્રાયતે વાનરઃ ॥

એતસ્મિન્ દિવસસ્ય મધ્ય-સમયે વાતો ઽપિ ચણ્ડાતપ ત્રાસેનેવ ન સંચરત્ય્ અહિમ-ગોર્-બિમ્બે લલાટંતપે
કિં ચાન્યત્-પરિતપ્ત-ધૂલિ-લુઠન-પ્લોષાસહત્વાદ્ ઇવ ચ્છાયા દૂર-ગતાપિ ભૂરુહ-તલે વ્યાવર્ત્ય સંલીયતે ॥

આદૌ માન-પરિગ્રહેણ ગુરુણા દૂરં સમારોપિતા પશ્ચાત્ તાપ-ભરેણ તાનવ-કૃતા નીતા પરં લાઘવમ્
ઉત્સઙ્ગાન્તર-વર્તિનામ્ અનુગમાત્ સંપીડિતા ગામ્ ઇમાં સર્વાઙ્ગ-પ્રણય-પ્રિયામ્ ઇવ તરુ-ચ્છાયા સમાલમ્બતે ॥

કિરતિ મિહિરે વિષ્વદ્રીચઃ કરાનતિ-વામની સ્થલ-કમઠવદ્ દેહ-ચ્છાયા જનસ્ય વિચેષ્ટતે
ગજપતિ-મુખોદ્ગીર્ણૈર્ આપ્યૈર્ અપિ ત્રસરેણુભિઃ શિશિર-મધુરામ્ એણાઃ કચ્છ-સ્થલીમ્ અધિશેરતે ॥

ઉદ્દામ-દ્યુમણિ-દ્યુતિ-વ્યતિકર-પ્રક્રીડદ્-અર્કોપલ જ્વાલા-જાલકટાલ-જાઙ્ગલ-તટી-નિષ્કૂજકોયષ્ટયઃ
ભૌમોષ્મ-પ્લવમાન-સૂર-કિરણ-ક્રૂર-પ્રકાશા દૃશોર્ આયુઃ કર્મ સમાપયન્તિ ધિગ્ અમૂર્ મધ્યે ઽહ્નિ શૂન્યા દિશઃ ॥

રથ્યા-ગર્ભેષુ ખેલા-રસિક-શિશુ-ગુણં ત્યાજયેદ્ પૂર્વકેલીર્ ઉદ્દણ્ડાબ્જ-ચ્છદાલી-તલમ્ ઉપગમયેદ્ રાજહંસી-કુલાનિ
અધ્યેતૄણાં દધાનં ભૃશમ્ અલ-સદૃશાં કિંચિદ્ અઙ્ગાવસાદં દેવસ્યૈતત્ સમન્તાદ્ ભવતુ સમુચિત-શ્રેયસે મધ્યમ્ અહ્નઃ ॥

કાશ્મર્યાઃ કૃત-માલમ્ ઉદ્ગત-દલં કોયષ્ટિકષ્ટીકતે નીરાશ્મન્તક-શિમ્બિ-ચુમ્બન-મુખા ધાવન્ત્ય્ અપઃ-પૂર્ણિકાઃ
દાત્યૂહૈસ્ તિનિશસ્ય કોટરવતિ સ્કન્ધે નિલીય સ્થિતં વીરુન્-નીડ-કપોત-કૂજિતમ્ અનુક્રન્દન્ત્ય્ અધઃ કુક્કુભાઃ ॥

ઉદ્દામ-જ્વલદ્-અંશુ-માલિ-કિરણ-વ્યર્થાતિરેકાદ્ ઇવ ચ્છાયાઃ સંપ્રતિ યાન્તિ પિણ્ડ-પદવીં મૂલેષુ ભૂમીરુહામ્
કિં ચૈતદ્-દનુજાધિરાજ-યુવતી-વર્ગાવગાહોત્સરત્ ક્ષોભોડ્ડીન-વિહઙ્ગ-મણ્ડલ-કૃતાલીકાતપત્રં સરઃ ॥

ધત્તે પદ્મ-લતા-દલેપ્સુર્ ઉપરિ ખં કર્ણતાલં દ્વિપઃ શષ્પ-સ્તમ્બ-રસાન્ નિયચ્છતિ શિખી મધ્યે શિખણ્ડં શિરઃ
મિથ્યા લેઢિ મૃણાલ-કોટિ-રભસાદ્ દંષ્ટ્રાઙ્કુરં શૂકરો મધ્યાહ્ને મહિષશ્ ચ વાઞ્છતિ નિજ-ચ્છાયા-મહા-કર્દમમ્ ॥

વિશન્તીનાં સ્નાતું જઘન-પરિવેશૈર્ મૃગદૃશાં યદ્ અમ્ભઃ સંપ્રાપ્તં પ્રમદ-વન-વાપ્યાસ્ તટ-ભુવમ્
ગભીરે તન્ નાભી-કુહર-પરિણાહે ઽધ્વનિ સકૃત્ કુહુઙ્કાર-સ્ફારં રચયતિ ચ નાદં નમતિ ચ ॥

વિષ્વઙ્ મુર્મુર-નર્મ બિભ્રતિ પથાં ગર્ભેષ્વ્ અદભ્રાઃ પટુ જ્યોતિર્ મુક્ત-નિરભ્ર-દીધિતિ-ઘટા-નિર્ધૂપિતા ધૂલયઃ
મેઘ-ચ્છાય-ધિયાભિધાવતિ પુરો નિર્દગ્ધ-દૂર્વાવનં પાન્થઃ કિં ચ મરીચિ-વીચિષુ પયઃ-પૂર-ભ્રમઃ ક્લામતિ ॥

ધ્વાન્તાનીલ-વનાદ્રિ-કોટર-ગૃહેષ્વ્ અધ્યાસતે કોકિલાઃ પાન્થાઃ પોતવદ્ આપિબન્તિ કલુષં ધાન્યાઃ પ્રતપ્તં પયઃ
તલ્લામ્ભો વન-તામસોલ્લ-નિવહસ્યાશક્ત-સૂર્ય-સ્રુતિ વ્રાત-સ્ફીત-વરાહસૈરિ-ભસ-ભાસ્વ-સ્થૈણ-યૂથાચ્ ચ્યુતમ્ ॥

ધૂમો ઽટન્ન્ અટવીષુ ચાટુ-પટલાનાટીકયત્ય્ ઉચ્છલત્ પાંશુ-પ્રાંશુ-ભરાભિર્ આભિર્ અભિતો વાતોર્મિભિર્ વર્ત્મનઃ
ઉત્સર્પદ્-દવ-ધૂમ-વિભ્રમ-ભરઃ કિં ચ પ્રતીચીર્ અપઃ કુર્વન્ત્ય્ અચ્છ-મરીચિ-વીચિ-નિચય-ભ્રાન્ત્યા હ્રદાન્તે મૃગાઃ ॥

મધ્યાહ્ને પરિનિર્મલેષુ શકુલઃ શૈવાલમાલામ્બુષુ સ્થૂલત્વાજ્ જલ-રઙ્ગુ-નિર્જિત-ભયઃ પુચ્છાગ્ર-રોમાવલીઃ
લીલા-તાણ્ડવ-ડમ્બરૈર્ અવકિરન્ પાનીય-પૂર્ણોદરસ્ઃ તુણ્ડાગ્રાત્ ક્ષણ-પીત-વારિ-ગુડિકામ્ ઉદ્ગીર્ય સંલીયતે ॥