સુભાષિતરત્નકોશ · અધ્યાય 30

મધ્યે વ્યોમ-કટિ-ભ્રમાસ્ તુ કિતવ-પ્રાગ્-ભાર-કોપ-ક્રમ ક્ષિપ્ર-ક્ષિપ્ત-કપર્દ-મુષ્ટિ-કલનાં કુર્વન્ત્ય્ અમૂસ્ તારકાઃ
કિં ચાયં રજની-પતિઃ પ્રવિગલલ્-લાવણ્ય-લક્ષ્મીર્ ઇતઃ પર્યન્ત-સ્થિત-ચારુ-વૃત્ત-કઠિની-ખણ્ડ-ચ્છવિં વાઞ્છતિ ॥

તમોભિઃ પીયન્તે ગત-વયસિ પીયૂષ-વપુષિ જ્વલિષ્યન્ માર્તણ્ડોપલ-પટલ-ધૂમૈર્ ઇવ દિશઃ
સરોજાનાં કર્ષન્ન્ અલિ-મયમ્ અયસ્કાન્ત-મણિવત્દ્ ક્ષણાદ્ અન્તઃ-શલ્યં તપતિ પતિર્ અદ્યાપિ ન રુચામ્ ॥

જાતાઃ પક્વ-પલાણ્ડુ-પાણ્ડ-મધુર-ચ્છાયા-કિરસ્ તારકાઃ પ્રાચીમ્ અઙ્કુરયન્તિ કિંચન રુચો રાજીવ-જીવાતવઃ
લૂતાતન્તુ-વિતાન-વર્તુલમ્ ઇતો બિમ્બં દધચ્ ચુમ્બતિ પ્રાતઃ પ્રોષિત-રોચિર્ અમ્બર-તલાદ્ અસ્તાચલં ચન્દ્રમાઃ ॥

પ્રાચી-વિભ્રમ-કર્ણિકા-કમલિની-સંવર્તિકાઃ સંપ્રતિ દ્વે તિસ્રો રમણીયમ્ અમ્બર-મણેર્ દ્યામ્ ઉચ્ચરન્તે રુચઃ
સૂક્ષ્મોચ્છ્વાસમ્ અપીદમ્ ઉત્સુકતયા સંભૂય કોષાદ્ બહિર્ નિષ્ક્રામદ્-ભ્રમરૌઘ-સંભ્રમ-ભરાદ્ અમ્ભોજમ્ ઉજ્જૃમ્ભતે ॥

એક-દ્વિ-પ્રભૃતિ-ક્રમેણ ગણનામ્ એષામ્ ઇવાસ્તં યતાં કુર્વાણા સમકોચય-દૃશ-શતાન્ય્ અમ્ભોજ-સંવર્તિકાઃ
ભૂયો ઽપિ ક્રમશઃ પ્રસારયતિ તાઃ સંપ્રત્ય્ અમૂન્ ઉદ્યતઃ સંખ્યાતું સકુતૂહલેવ નલિની ભાનોઃ સહસ્રં કરાન્ ॥

પીત્વા ભૃશં કમલ-કુડ્મલ-શુક્તિ-કોષા દોષાતની-તિમિર-વૃષ્ટિમ્ અથ સ્ફુટન્તઃ
નિર્યન્-મધુવ્રત-કદમ્બ-મિષાદ્ વમન્તિ બિભ્રન્તિ કારણ-ગુણાન્ ઇવ મૌક્તિકાનિ ॥

તારાણાં તગર-ત્વિષાં પરિકરઃ સંખ્યેય-શેષઃ સ્થિતઃ સ્પર્ધન્તે ઽસ્ત-રુચઃ પ્રદીપક-શિખાઃ સાર્ધં હરિદ્રાઙ્કુરૈઃ
તત્ર સ્તમ્ભિત-પારદ-દ્રવ-જડો જાતઃ પ્રગે ચન્દ્રમાઃ પૌરસ્ત્યં ચ પુરાણ-સીધુ-મધુર-ચ્છાયં નભો વર્તતે ॥

દ્વિત્રૈર્ વ્યોમ્નિ પુરાણ-મૌક્તિક-મણિ-ચ્છાયૈઃ સ્થિતં તારકૈર્ જ્યોત્સ્ના-પાન-ભરાલસેન વપુષા સુપ્તાશ્ ચકોરાઙ્ગનાઃ
યાતો ઽસ્તાચલ-ચૂલમ્ ઉદ્વસ-મધુ-ચ્છત્ર-ચ્છવિશ્ ચન્દ્રમાઃ પ્રાચી બાલ-બિડાલલોચનરુચાં યાતા ચ પાત્રં કકુપ્ ॥

પરિસ્ફુરત તારકાશ્ ચરત ચૌર-ચક્રાણ્ય્ અલં પ્રસર્પત તમાંસિ રે સમય એષ યુષ્માદૃશામ્
ન યાવદ્ ઉદયાચલોદ્ધત-રજાઃ સમાક્રામતિ પ્રભા-પટલ-પાટલી-કૃત-નભો ઽન્તરાલો રવિઃ ॥

પ્રાતઃ કોપ-વિલોહિતેન રવિણા ધ્વસ્તં તમઃ સર્વતો ભૃઙ્ગાઃ પદ્મ-પુટેષુ વર્ણ-સદૃશાસ્ તસ્યેતિ કૃષ્ટાઃ કરૈઃ
હા કષ્ટં તિમિર-ત્વિષો વયમ્ અપિ વ્યક્તં હતા ઇત્ય્ અમી કાકાઃ સંપ્રતિ ઘોષયન્તિ સભયાઃ કાકેતિ નામ્નાત્મનઃ ॥

શક્યાર્ચનઃ સુચિર્ અમીક્ષણ-પઙ્કજેન કાશ્મીર-પિણ્ડ-પરિપાટલ-મણ્ડલ-શ્રીઃ
ધ્વાન્તં હરન્ન્ અમર-નાયક-પાલિતાયાં દેવો ઽભ્યુદેતિ દિશિ વાસર-બીજ-કોષઃ ॥

કુન્તલ ઇવાવશિષ્ટઃ સ્મરસ્ય ચન્દન-સરો-નિમગ્નસ્ય ।
પ્રતિભાતિ યત્ર હરિણઃ સ હરિણ-લક્ષ્મા ગતો ઽસ્ત-મયમ્ ॥

પત્યૌ યાતે કલાનાં વ્રજતિ ગતિ-વશાદ્ અસ્તમ્ ઇન્દૌ ક્રમેણ ક્રન્દન્તી પત્રિ-રાવૈર્ વિગલિત-તિમિર-સ્તોમ-ધમ્મિલ્લ-ભારા
પ્રભ્રંશિ-સ્થૂલ-મુક્તાફલ-નિકર-પરિસ્પર્ધિતારાશ્રુ-બિન્દુઃ પ્રોન્મીલત્-પૂર્વ-સંધ્યાહુત-ભુજિ રજની પશ્ય દેહં જુહોતિ ॥

સો ઽહં સુદૂરમ્ અગમં દ્વિજ-રાજ-રૂઢિં ગાઢ-પ્રસક્તિર્ અભવં બત વારુણીતઃ
ઇત્ય્ આકલય્ય નિયતં શશભૃત્ સમસ્તમ્ અસ્તાદ્ દદૌ ઝગિતિ ઝમ્પ-મયં પયોધૌ ॥

સ્તોક-સ્તોકમ્ અભૂમિર્ અમ્બર-તલે તારાભિર્ અસ્તં ગતં ગચ્છન્ત્ય્ અસ્ત-ગિરેઃ શિરસ્ તદ્-અનુ ચ ચ્છાયા-દરિદ્રઃ શશી
પ્રત્યાસન્નતરોદય-સ્થ-તરણેર્ બિમ્બારુણિમ્ના તતો મઞ્જિષ્ઠા-રસ-લોહિની દિગ્ અપિ ચ પ્રાચી સમુન્મીલતિ ॥

મુષિત-મુષિતાલોકાસ્ તારાસ્ તુષાર-કણ-ત્વિષઃ સવિતુર્ અપિ ચ પ્રાચી-મૂલે મિલન્તિ મરીચયઃ
શ્રયતિ શિથિલ-ચ્છાયાભોગસ્ તટીમ્ અપરામ્બુધેર્ જરઠ-લવલી-લાવણ્યાચ્છ-ચ્છવિર્ મૃગ-લાઞ્છનઃ ॥

વ્રજત્ય્ અપર-વારિધિં રજત-પિણ્ડ-પાણ્ડુઃ શશી નમન્તિ જલ-બુદ્બુધ-દ્યુતિ-સપઙ્ક્તયસ્ તારકાઃ
કુરુણ્ટક-વિપાણ્ડુરં દધતિ ધામ દીપાઙ્કુરાશ્ઃ ચકોર-નયનારુણા ભવતિ દિચ્ ચ સૌત્રામણી ॥

લબ્ધ્વા બોધં દિવસ-કરિણઃ કીર્ણ-નક્ષત્ર-માલં દીર્ઘાદ્ અસ્માદ્ ગગન-શયનાદ્ ઉજ્જિહાનસ્ય દર્પાત્
સજ્જદ્-દાનોદક-તનુ-મલો જર્જરાભીષુ-રજ્જુર્ ભ્રશ્યત્ય્ એષ પ્રશિથિલ ઇવ શ્રોત્ર-શઙ્ખઃ શશાઙ્કઃ ॥

તેજો-રાશૌ ભુવન-જલધેઃ પ્લાવિતાશા-તટાન્તં ભાનૌ કુમ્ભોદ્ભવ ઇવ પિબત્ય્ અન્ધકારોત્કરામ્ભઃ
સદ્યો માદ્યન્-મકર-કમઠ-સ્થૂલ-મત્સ્યા ઇવૈતે યાન્ત્ય્ અન્તસ્થાઃ કુલશિખરિણો વ્યક્તિ-વર્ત્મ ક્રમેણ ॥

આમુદ્રન્તસ્ તમ ઇવ સરઃ-સીમ્નિ સંભૂય પઙ્કં તારા-સાર્થૈર્ ઇવ પતિ-શુચા ફેનકૈઃ શ્લિષ્ટ-પાદાઃ
ભ્રાન્ત્યાદષ્ટ-સ્ફુટ-બિસલતા-ચુઞ્ચુભિશ્ ચઞ્ચુ-ચક્રૈશ્ ચક્રા બન્દીકૃત-વિરહ-કૃચ્-ચન્દ્રલેખા ઇવૈતે ॥

કૃત-પાદ-નિગૂહનોવસીદન્ન્ અધિક-શ્યામ-કલઙ્ક-પઙ્ક-લેખઃ
ગગનોદધિ-પશ્ચિમાન્ત-લગ્નો વિધુર્ ઉત્તાન ઇવાસ્તિ કૂર્મ-રાજઃ ॥

અયમ્ ઉદયતિ મુદ્રા-ભઞ્જનઃ પદ્મિનીનામ્ ઉદય-ગિરિ-વનાલી-બાલ-મન્દાર-પુષ્પમ્
વિરહ-વિધુર-કોક-દ્વન્દ્વ-બન્ધુર્ વિભિન્દન્ કુપિતકપિ-કપોલ-ક્રોડ-તામ્રસ્-તમાંસિ ॥

રથ્યા-કાર્પટિકૈઃ પટચ્-ચર-શત-સ્યૂતોરુ-કન્થાબલ પ્રત્યાદિષ્ટ-હિમાગમાર્તિ-વિશદ-પ્રસ્નિગ્ધ-કણ્ઠોદરૈઃ
ગીયન્તે નગરેષુ નાગર-જન-પ્રત્યૂષ-નિદ્રાનુદો રાધા-માધવયોઃ પરસ્પર-રહઃ-પ્રસ્તાવના-ગીતયઃ ॥