સુભાષિતરત્નકરણ્ડકથા · શ્લોક 161-180

સંમાનયન્તિ ગુરવો ગુણવન્તમ્ આર્યં તેજસ્વિનો ઽપિ ધનિનો ઽપિ મનસ્વિનો ઽપિ ।
તસ્માન્ નરો નરપતેર્ અપિ યઃ સકાશાત્ સંમાનમ્ ઇચ્છતિ સ રક્ષતુ શીલમ્ એવ

લોકે સુખં વિષયજં સભયં સવૈરં ધર્માત્મનઃ કૃતમતેઃ સુખમ્ ઉત્તમં તુ ।
તસ્માન્ નરઃ સુખમ્ ઉદારમ્ અહાર્યમ્ આર્યં યઃ પ્રાપ્તુમ્ ઇચ્છતિ સ રક્ષતુ શીલમ્ એવ

યો ભ્રષ્ટશીલવિનયસ્ય વિનાશકાલે ત્રાસઃ સમાવિશતિ શીલવતો ન સો ઽસ્તિ ।
તસ્માત્ પ્રહૃષ્ટવિનયઃ પરલોકમ્ અન્તે યો ગન્તુમ્ ઇચ્છતિ સ રક્ષતુ શીલમ્ એવ

શીલેન નિશ્ચયદૃઢેન દિવં પ્રયાતિ નાત્મક્લમેન ન કુદૃષ્ટિકૃતૈર્ વિમાર્ગૈઃ ।
તસ્માદ્ ઋતે ઽપિ વનવાસમ્ ઋતે ઽપિ લિઙ્ગં યઃ સ્વર્ગમ્ ઇચ્છતિ સ રક્ષતુ શીલમ્ એવ

શીલં વિનાશહરણાવરણાદિરક્ષા શીલં ધનં પરમમ્ આર્યમ્ અહાર્યમ્ અન્યૈઃ ।
શીલં સ્થિરં વ્યુપશમે ઽપ્ય્ અનુગામિ મિત્રં શીલં વિભૂષણમ્ ઋતે ઽપિ વિભૂષણેભ્યઃ

ન હ્ય્ અસ્તિ શીલસદૃશં હિતકારિ મિત્રં સ્નિગ્ધાશયો ન ખલુ શીલસમો ઽસ્તિ બન્ધુઃ ।
માતા પિતા ચ તનયાય વિધાતુમ્ ઇચ્છેદ્ યઃ શીલમ્ ઊર્જિતફલં હિતમ્ આદધાતુ

॥ ઇતિ શીલકથા ॥
xxઇવ્. ક્ષાન્તિકથા
સર્વમ્ એતત્ સુચરિતં દાનં સુગતપૂજનમ્ ।
કૃતં કલ્પસહસ્રૈર્ યત્ પ્રતિઘઃ પ્રતિહન્તિ તત્

ન ચ દ્વેષસમં પાપં ન ચ ક્ષાન્તિસમં તપઃ ।
તસ્માત્ ક્ષાન્તિં પ્રયત્નેન ભાવયેદ્ વિવિધૈર્ નયૈઃ

મનઃ શમં ન ગૃહ્ણાતિ ન પ્રીતિસુખમ્ અશ્નુતે ।
ન નિદ્રાં ન ધૃતિં યાતિ દ્વેષશલ્યે હૃદિ સ્થિતે

ન દ્વિષન્તઃ ક્ષયં યાન્તિ યાવજ્જીવમ્ અપિ ઘ્નતઃ ।
ક્રોધમ્ એકં તુ યો હન્યાત્ તેન સર્વદ્વિષો હતાઃ

વિકલ્પેન્ધનદીપ્તેન જન્તુઃ ક્રોધહવિર્ભુજા ।
દહત્ય્ આત્માનમ્ એવાદૌ પરં ધક્ષ્યતિ વા ન વા

જરા રૂપવતાં ક્રોધઃ તમશ્ ચક્ષુષ્મતામ્ અપિ।
વધો ધર્માર્થકામાનાં તસ્માત્ ક્રોધં નિવારયેત્

મત્કર્મચોદિતા હ્ય્ એતે જાતા મય્ય્ અપકારિણઃ ।
યેન યાસ્યન્તિ નરકાન્ મયૈવૈતે હતા નનુ

એતાન્ આશ્રિત્ય મે પાપં ક્ષીયતે ક્ષમતો બહુ ।
મામ્ આશ્રિત્ય તુ યાન્ત્ય્ એતે નરકાન્ દીર્ઘવેદનાન્

અહમ્ એવાપકાર્ય્ એષાં મમૈતે ચોપકારિણઃ ।
કસ્માદ્ વિપર્યયં કૃત્વા ખલચેતઃ પ્રકુપ્યસિ

મુખ્યં દણ્ડાદિકં હિત્વા પ્રેરકે યદિ કુપ્યસિ ।
દ્વેષેણ પ્રેરિતઃ સો ઽપિ દ્વેષે દ્વેષો ઽસ્તુ મે વરમ્

॥ ઇતિ ક્ષાન્તિકથા ॥
xxવ્. વીર્યકથા
વીર્યં હિ સર્વગુણરત્નનિધાનભૂતં સર્વાપદસ્ તરતિ વીર્યમહાપ્લવેન ।
નૈવાસ્તિ તજ્ જગતિ વસ્તુ વિચિન્ત્યમાનં નાવાપ્નુયાદ્ યદ્ ઇહ વીર્યરથાધિરૂઢઃ

યુદ્ધેષુ યત્ કરિતુરઙ્ગપદાતિમત્સુ નારાચતોમરપરશ્વધસંકુલેષુ ।
હત્વા રિપૂઞ્ જયમ્ અનુત્તમમ્ આપ્નુવન્તિ વિસ્ફૂર્જિતં તદ્ ઇહ વીર્યમહાભટસ્ય

અમ્ભોનિધીન્ મકરવૃન્દવિઘટ્ટિતામ્બૂત્તુઙ્ગાકુલાકુલતરઙ્ગવિભઙ્ગભીમાન્ ।
વીર્યેણ ગોષ્પદમ્ ઇવ પ્રવિલઙ્ઘ્ય શૂરાઃ કુર્વન્ત્ય્ અનર્ઘગુણરત્નધનાર્જનાનિ

રાગાદીન્ ઉરગાન્ ઇવોગ્રવપુષો વિષ્કમ્ભવીર્યાન્વિતાઃ
શીલં સજ્જનચિત્તનિર્મલતરં સમ્યક્ સમાદાપયન્ ।
મર્ત્યાઃ કાન્તતરેષુ મેરુશિખરોપાન્તેષુ વીર્યાન્વિતા
મોદન્તે સુરસુન્દરીભુજલતાપાશોપગૂઢાશ્ ચિરમ્