શ્રીઘનાચારસંગ્રહ · અધ્યાય 3.1

ઇતિ સંઘસેનેન સંવિહિતોદ્ધારે શ્રીઘનાચારસંગ્રહે શ્રામણેરભાવો નામ દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ ॥
તૃતીયો ઽધ્યાયઃ
શ્રામણેરભાવોપાયઃ
1 પ્રાણિવધવિરતિશિક્ષાપદં
સંવરત્યાગઃ
સકલેન શરીરેણ શરીરાન્યતરેણ વા ।
પઞ્ચશાખાદિનિર્વૃત્તં ન હન્યાત્ પ્રાણિનં [યતિઃ]

મૃત્યોર્વર્ણ ન ભાષેત શસ્ત્રહારં ન ચૈષયેત્ ।
વધકેન ન ચિત્તેન મારણાય નિયોજયેત્

વિરેકવમનાલેપવિષશસ્ત્રાભિસંસ્કૃતિ ।
ન કુર્યાત્ પ્રાણિઘાતાય ન ચ ગર્ભસ્ય શાતનં

નિમિત્તં ન વ્રતી કુર્યાત્ સ્વપ્નોલૂકાદિવાશિતૈઃ ।
[દૌઃશીલં] (વાપિ કાર્યં ન) દાનશીલફલાપ્તિભિઃ

મધ્યપશ્ચાત્પુરોગેષુ યત્રૈવ વધકં મનઃ ।
[તં પુરુષં] ધ્નતો હિંસા નાન્યમિત્યાહ સર્વવિત્

કૂટાવમાર્થાવષ્ટમ્ભવેતાલા[દ્ય]ભિસંસ્કૃતિ ।
અવપયઞ્ચ કુર્યાન્ન મારણાય શરીરિણાં

તસ્કરા[દ્ય]હિસેનાભ્યઃ યત્ર માર્ગે ભયં[ભવેત્] ।
તત્પન્થાનં ન નાશાય દેહિનાં કથયેદ્યતિઃ

ભુજગાવર્તકાભ્યાં ચ યત્ર તીર્થે[ભયં ભવેત્] ।
[નદીપ્રતરણાર્થાય] તત્તીર્થં ન પ્રકાશયેત્

કિઞ્ચિદ્ ભૂપતયે મા દાસ્ત્વં વરં જીવિતં ત્યજ ।
ઇતિ બદ્ધાયુક્તે ઽયુક્તં વચનં ન વદેદ્ [યતિઃ]

ભુજગ [વ્યાડયક્ષે]ભ્યઃ યદ્વિહારે[ભયં ભવેત્] ।
તદ્વધકાભિપ્રાયેણાગન્તુકાય ન ચોદ્દિશેત્

વ્યાઘ્રાદિવ્યપદેશેન શત્રું હન્યાદ્ હિ યઃ શઠઃ ।
વિહારાદાશુ[નિર્દ્વારં] ઘટ્ટનીયઃ સ ચેલ્લકૈઃ

તથા કાર્યં યથૈકો ઽપિ નાનિર્જીવેચ્ચ કશ્ચન ।
અધર્મ્યા ન ક્રિયા કાર્યા સંસ્મૃત્ય ક્રકચોપમં

વધશ્ચ શ્રામણેરા યે ઘાતયિતું વધીકૃતાઃ ।
યુગપત્ તત્પ્રયોગે તે નાશનીયા વિહારતઃ

ઉપક્રમો નૃસંજ્ઞા ચ નરો વધકચેતના ।
જીવિતસ્ય ક્ષયશ્ચેતિ પઞ્ચાંગાનિ નૃઘાતને

શ્રામણેરેણ નાશાય વિષશસ્ત્રાદિ યત્[કૃતં] ।
મ્રિયતે નરસ્તેનૈવાસૌ તદાસંવરી ભવેત્

અવક્રીતાદિરજ્ઞાનાત્ મનુષ્યં મારયન્ ખલુ ।
સંવરક્ષોભલાભી સ [યતિર્] નોન્મત્તાદિકઃ

દુષ્કૃતાનિ
કાયમૈત્રાદિ સત્ત્વેષુ યતિના કાર્યં સર્વદા ।
યસ્માત્ કારુણિકૈરુક્તં તસ્માત્[સત્ત્વાન્ન પીડયેત્]

ન સત્ત્વાન્ પીડયેદ્દારુરજ્વયશ્ચર્મબન્ધનૈઃ ।
જલાનલપ્રવેશાનુત્યાગાદૌ ન નિયોજયેત્

કૃમિગોરૂપ[કાદીનાં] મિથ્યાજીવશ્ચ હિંસનં ।
કર્ષણે[હિ] ભવેદ્યસ્માત્ તસ્માત્[તદ્]દૂરતો ત્યજેત્

નાંકયેદ્ ગોમહિષ્યાદિ નાસિકાં નાસ્ય વેધયેત્ ।
[યતિશ્ચ વિવિધાન્ સત્ત્વાન્] વેત્રાદિના ન તાડયેત્

ઉદ્દિશ્ય યત્ કૃતં માંસવ્યઞ્જનં [ખાદતો] યતેઃ ।
નિઘૃણં જાયતે ચિત્તં તસ્માત્તન્નૈવ ભક્ષયેત્

જ્ઞેયં તુ ત્રિભિરાકારૈરીક્ષિતશ્રુતશંકિતૈઃ ।
ઈક્ષિતં યત્ સ્વયં દૃષ્ટં શ્રુતં પ્રત્યાયિતોદિતં

ગૃહાબદ્ધમૃગાદીનાં શ્રૃંગપક્ષાદિદર્શનાત્ ।
આશંકોત્પદ્યતે [તત્ર] મમોદ્દિશ્ય હતા ન વા

પૃષ્ટો દાતા વદેદેવં ત્વન્નિમિત્તમમી હતા ।
તસ્મિન્ ગૃહે ન ભુઞ્જીત વિરતઃ પ્રાણિનાં વધાત્

શ્યેનકાદિહતા વૈ[તે] શાલિયવમુદ્ગભક્ષણાત્ ।
માતાપિત્રોશ્ચ યજ્ઞસ્ય કૃતે દોષો ઽસ્તિ નાશ્નતાં

એકં શ્રીઘનમુદ્દિશ્ય માંસં મત્સ્યાદિકં કૃતં ।
અન્યેષાં શ્રામણેરાણાં તદ્ભોગાય ન કલ્પતે

નાદેયાદિજલં જાનન્ નાપિ પિબેત્ સજન્તુકં ।
જન્તવો ઽભિમતાઃ સૂક્ષ્માસ્ ત્રસિકોર્મિકિરાદયઃ

વારિ[પૂત્યા]યધિષ્ઠેયઃ કરકો [હિ] સખલ્લકઃ ।
વિઘાતપરિહારાર્થં કોશો ઽન્તશઃ સુવાસસઃ

દિવ્યનેત્રાન્ધયોર્નેષ્ટં જલસ્ય પ્રત્યવેક્ષણં ।
હસ્તાંગુષ્ઠાગ્રકાવર્તદર્શિનો ન નિવાર્યતે

લોચનવિભ્રમો મા ભૂદિતિ પશ્યેન્ન તચ્ચિરં ।
કલ્પમાત્રં ન વૈ કુર્યાત્ માયાશાઠયસમન્વિતઃ

યેનાન્તરેણ ષષ્ટયબ્દઃ પરિભ્રમ્યતે કુઞ્જરઃ ।
શકટં વંશપૂર્ણં વા સ કાલઃ સલિલેક્ષણે

ઊર્ધ્વાધોમધ્યમાસ્તિસ્ત્રઃ સલિલસ્યાપિ ભૂમયઃ ।
યાયા ભૂઃ શુદ્ધિમાયાતિ કાર્યં કુર્યાત્તયા[યતિઃ]

યત્રાધઃ પ્રાણકા યાન્તિ સ્થૂલાઃ કરતલાહતાઃ ।
[ગ્રાહ્યં] તદુદકં [સ્રાવ્યં] પંચાંગુલિકયા ન ચેત્

ભવેયુરુદકે યસ્મિન્ કરે લગ્ના[શ્ચ] પ્રાણિનઃ ।
ન તત્ર પાણિપાદાસ્યવસ્ત્રાદિ ક્ષાલયેદ્યતિઃ

કુલે ગતેન પ્રષ્ટવ્યં જલં [હિ] સ્રાવિતં ન વા ।
નેતિ ચેત્ સંજ્ઞિકો વાચ્યઃ સ્રાવયેત્યિતરો ન તુ

[કિન્તુ] સ્રાવ્યં જલં પાત્રે કૃત્વાત્મીયે સજન્તુકં ।
[પૃષ્ટ્વા] યસ્તદાનીતં મુઞ્ચેત્ તત્રૈવ [સ] સ્વયં

સપ્તાહં વા[તથા] યત્ર પાનીયમવતિષ્ઠતિ ।
વિહારે વા કટાહાદૌ સ્થાપયેત્ તદશુષ્યતિ

પ્રવૃષ્ટે વા [યતિર્] દેવે સ્વચ્છનીરૌઘવાહિનિ ।
નિમ્નગાનાં પતિં પાતં ગચ્છતેતિ વિસર્જયેત્

સુદીર્ઘતલિકાવક્ત્રરજ્જુદ્વયા[વ]બદ્ધયા ।
ઘટિકયોદકં મુઞ્ચેદધસ્તાદુદકે ઽધ્વગઃ

ઘટિકાત્રિતયં વીક્ષ્ય માર્ગગેણોદપાનતઃ ।
પરિશુદ્ધાશ્ચેત્ પેયં જલં તત્ સ્રાવ્યમન્યથા

ન રજ્જુઘટિકાદાનં શસ્તં સપ્રાણકે જલે ।
પિબેતિ વક્તું દાતું વા ન જાતુ ક્ષમતે યતિઃ

સજન્તુકં તડાગાદિ ન પરેષામુચ્ચૈર્વદેત્ ।
[કૃત્યં] કુરુ સમીક્ષ્યેતિ પૃષ્ટઃ પ્રતિવદેત્પરાન્

ઉપાધ્યાયે ઽપિ વક્તવ્યં સપ્રાણકમિદં ન વા ।
તડાગાદીતિ [વૈ] શાઠયં કર્ત્તવ્યં [યતિના] ન [તુ]

વૃક્ષસેકો ન દાતવ્યો ઽપરિશુદ્ધેન વારિણા ।
ઉપાધ્યાયાદિકસ્નાનં કર્ત્તવ્યં ચ તથૈવ ન

મસ્તુકાઞ્જિકસૌવીરમણ્ડદણ્ડાહતાદિકં ।
ન પિબેત્ ન યતિર્દદ્યાત્ પરસ્મૈ ન ભુવિ ત્યજેત્

સમત્કુણં યચ્છયનમાતપે તન્ન શોષયેત્ ।
ન હિમે કર્દમે વા[પિ] શીતોષ્ણવારિણિ ક્ષિપેત્

નવકર્મ સ નો કુર્યાત્ સજન્તુકેન [વારિણા] ।
દિનાન્તં સ્રાવયિત્વા તદ્ ધાર્યં [ત્રિકોણ]ખલ્લકં

ભૃતકં શિક્ષયેદેવં વધાન ત્વં ત્રિકોણકં ।
કપાત્[તત્] સ્રાવયોત્ક્ષિપ્ય ખલ્લકં ચ વિમોચય

ત્રિકોણસપ્તકેનામ્ભઃ સ્રાવ્યં ખલ્લકેન તત્ ।
[પ્રતિકૂપ્યથ] કાર્યા[વા] ત્યક્ત્વા દેશાન્તરં [વ્રજેત્]

અભૂત્વા સમ્ભવન્ત્યેતે ભૂત્વા યાન્તિ ભવાન્તરં ।
નવકર્મ તદા કાર્ય યથોક્તવિધિકારિણા

સત્પટાબદ્ધમઞ્ચાદેરુચ્છીદચ્ચતુરાંગુલાત્ ।
નદ્યાદૌ જલમાલોક્ય કાર્યં ચ નવકર્મણિ

છિદ્રકર્ણદ્વયાસક્તસૂત્રબદ્ધદ્વિદણ્ડકં ।
ધારણપાત્રકં દધ્યાત્ ખલ્લકસ્ય બહિર્[યતિઃ]

કૃપાપરીતચિત્તેન સ્વાદુ વારિ સજન્તુકં ।
ક્ષારે ઽમ્ભસિ ન મોક્તવ્યમનાપત્ મૃષ્ટસંજ્ઞિનઃ