શ્રાવકભૂમિ · ભાગ 120

શ્રાવકભૂમિઃ
ઇ. ગોત્રભૂમિઃ
॥ [।] ઇન્દ્રિયૈરવિકલતા, આયતનગતઃ પ્રસાદઃ, અપરિવૃત્તકર્માન્તતા [।]
તત્ર મનુષ્યત્વં કતમત્ । યથાપીહૈકત્યો મનુષ્યાણાં સભાગતાયાં પ્રત્યાજાતો ભવતિ । પુરુષશ્ચ પુરુષેન્દ્રિયેણ [સમન્વાગતો ભવતિ । ઇદમુચ્યતે મનુષ્યત્વં [।]
આર્યા[ય]તને પ્રત્યાજાતિઃ કતમા [।] યથાપીહૈ] કત્યો મધ્યેષુ [જ]નપદેષુ પ્રત્યાજાતો ભવતિ પૂર્વવદ્યાવદ્યત્ર ગતિઃ સત્પુરુષાણામિયમુચ્યતે આર્યાયતને પ્રત્યાજાતિઃ [।]
ઇન્દ્રિયૈરવિકલતા કતમા [।] યથાપીહૈકત્યઃ અજાતો ભવત્યનેડક ઇતિ વિસ્તરઃ [।] અંગપ્રત્યંગાવિકલો વા યદ્રૂપેણાંપ્રત્યંગાવૈકલ્યેન શ્રોત્રાવૈકલ્યાદિકેન ભવ્યઃ કુશલપક્ષસમુદાગમાય [।] ઇદમુચ્યતે ઇન્દ્રિયા વૈકલ્યં [।]
આયતનગતઃ પ્રસાદઃ કતમઃ [।] યથાપીહૈકત્યેન તથાગતપ્રવેદિતે ધર્મવિનયે શ્રદ્ધા પ્રતિલબ્ધા ભવતિ । ચેતસઃ પ્રસાદઃ [।] અયમુચ્યતે આયતનગતઃ પ્રસાદસ્તદાયતનં તથાગતપ્રવેદિતો ધર્મવિનયઃ સર્વેષાં લૌકિકલોકોત્તરાણાં શુક્લધર્માણામુત્પત્તયે [।] યા પુનરત્ર શ્રદ્ધા, તેન પૂર્વગમેનાધિપત્યેન સ આયતનગતઃ પ્રસાદઃ [।]
સર્વક્લેશમલકાલુષ્યાપનયના અપરિવૃત્તકર્માન્તતા યેન પંચાનામાનન્તર્યાણાં કર્મણાં, તદ્યથા માતૃવધાત્ પિતૃવધાદર્હદ્વધાત્સંઘભેદાત્તથાગતસ્યાન્તિકે દુષ્ટચિત્તરુચિરોત્પાદાદન્યતમાન્યતમદાનન્તર્યં કર્મ દૃષ્ટ એવ ધર્મે ન કૃતં ભવતિ નાધ્યાચરિતમિયમુચ્યતે । અપરિવૃત્તકર્માન્તતા । ઇતીમાનિ પઞ્ચાનન્તર્યાણિ કર્માણિ કૃતોપચિતાનિ [।] દૃષ્ટ એવ ધર્મે પરિવર્ત્યાભવ્યો ભવતિ પરિનિર્વાણાયાર્યમાર્ગસ્યોત્પત્તયે તસ્માદેતાનિ પરિવૃત્તકર્માન્તતેત્યુચ્યતે । સ્વયમેવાનેન સ આત્મભાવ એભિઃ પઞ્ચભિરઙ્ગૈઃ સમ્પાદિતો ભવતિ । તસ્માદાત્મસમ્પદિત્યુચ્યતે ।
પરસમ્પત્ કતમા [।] તદ્યથા બુદ્ધાનામુત્પાદઃ, સદ્ધર્મદેશનાદેશિતાનાં ધર્માણાં અવસ્થાનમવસ્થિતાનાં ચાનુપ્રવર્ત્તનં । પરતશ્ચ પ્રત્યનુકમ્પા [।]
તત્રઃ બુદ્ધાનામુત્પાદઃ કતમઃ [।] યથાપીહૈકત્યઃ સર્વસર્વસત્વે(ત્ત્વે)ષુ કલ્યાણં હિતાધ્યાશયમુત્પાદ્ય પ્રભૂતૈર્દુષ્કરસહસ્રૈર્મહતા ચ પુણ્યજ્ઞાનસમ્ભારેણ [] આત્મભાવપ્રતિલમ્ભે બોધિમણ્ડે નિષદ્ય, પઞ્ચનિવરણાનિ પ્રહાય, ચતુર્ષુ સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ સૂપસ્થિતચિત્તઃ, સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્ ભાવયિત્વા [અ]નુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે । અયમુચ્યતે બુદ્ધાના[મુ]ત્પાદઃ । અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નેષ્વધ્વસુ એવમેવા [ક્લેશ આ યા] ત એવં બુદ્ધા ભગવન્તો લોક ઉત્પદ્ય તસ્યૈવ ચ શ્રાવકલોકાનુકમ્પામુપાદાય ચત્વાર્યાર્યસત્યાન્યારભ્ય દુઃખ સદ્ભિરયઞ્ચ ધર્મો નિર્યાતો, દેશિતઃ, પ્રશસ્તો બુદ્ધૈશ્ચ બુદ્ધશ્રાવકૈશ્ચા[યમુચ્યતે બુદ્ધાનામુત્પાદઃ] ।
દેશિતાનાં ધર્માણાં અવસ્થાનં કતમત્ । દેશિતે સદ્ધર્મે, પ્રવર્તિતે ધર્મચક્રે, યાવચ્ચ બુદ્ધો ભગવાં(વાન્) ( શ્ભ્_સ્હ્: 8 ) જીવતિ, તિષ્ઠતિ ચ, પરિનિર્વૃતે ચ બુદ્ધે ભગવતિ, યાવતા કાલેન પ્રતિપત્તિર્ન હીયતે, સદ્ધર્મશ્ચ નાન્તર્ધીયતે [।] ઇદમુચ્યતે સદ્ધર્મસ્યાવસ્થાનં યાવ[વસ્થાનં વેદિતવ્યં] [।]
અવસ્થિતાનાં ધર્માણામનુપ્રવર્ત્તનં કતમત્ । યત્ત એવાધિગન્તાર[ઃ] સદ્ધર્મસ્ય, સદ્ધર્મસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ ભવ્યાં પ્રતિબલતાં જાનતાં વિદિત્વા યથાધિગતામેવાનુલોમિકીમવવાદાનુશાસનીમનુપ્રવર્ત્તયન્તીદમુચ્યતે અવસ્થિતાનાં ધર્માણામનુપ્રવર્ત્તનં ॥
પરતઃ પ્રત્યનુકમ્પા કતમા । પરત ઉચ્યન્તે દા યકદાનપતયઃ તે યાનિ તસ્યાનુલોમિકાનિ જીવિતો પધારણાનિ તૈઃ પ્રત્યનુકમ્પતે (ન્તે) યદુત ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈરિયમુચ્યતે પરતઃ પ્રત્યનુકમ્પા ॥
કુશલો ધર્મચ્છન્દઃ કતમઃ [।] યથાપીહૈકત્યસ્તથાગતસ્ય વા, તથાગતશ્રાવકસ્ય વા અન્તિકાદ્ધર્મં શ્રુત્વા શ્રદ્ધાં પ્રતિલભતે । સ તાં પ્રતિલભ્ય ઇદં સંશિક્ષતે । સંબાધો ગૃહાવાસો રજસામાવાસઃ । અભ્યવકાશં પ્રવ્રજ્ય યન્વ(યન્ન્વ)હં સર્વં કડ(લ)ત્રવર્ગં, ધનધાન્યહિરણ્યં ચોત્સૃજ્ય સ્વાખ્યાતે ધર્મવિનયે સમ્યગેવાગારાદનાગારિકાં પ્રવ્રજેયમ્ । પ્રવ્રજિત્વા ( શ્ભ્_સ્હ્: 9 ) (પ્રવ્રજ્ય) ચ પ્રતિપત્ત્યા સમ્પાદયેયમિતિ । ય એવમુત્પન્નશ્છન્દઃ કુશલેષુ ધર્મેષ્વયમુચ્યતે કુશલો ધર્મછન્દઃ (ચ્છન્દઃ) ॥
પ્રવ્રજ્યા કતમા [।] યા તમેવ કુશલં ધર્મચ્છન્દમધિપતિં કૃત્વા જ્ઞપ્તિચતુર્થેન વાક્કર્મણા ઉપસમ્પત્કુશલૈરશી(ઃશી)લસમાદાનં વા [।] ઇયમુચ્યતે પ્રવ્રજ્યા ॥
શીલસમ્બરઃ કતમઃ [।] સ તથા પ્રવ્રજિતઃ શીલવાન્ વિહરતિ, પ્રાતિમોક્ષસમ્વરસંવૃતઃ । આચારગોચરસમ્પન્નઃ । અણુમાત્રેષ્વવદ્યે ષુ ભયદર્શી, સમાદાય શિક્ષતે શિક્ષાપદેષુ [।] અયમુચ્યતે શીલસમ્વરઃ ॥
ઇન્દ્રિયસમ્વરઃ કતમઃ ॥ સ તમેવ શીલસમ્વરં નિશ્રિત્યારક્ષિતસ્મૃતિર્ભવતિ । નિપકસ્મૃતિઃ । સ્મૃત્યારક્ષિતમાનસઃ સમાવસ્થાવચારકઃ [।] સ ચક્ષુષા રૂપાણિ દૃષ્ટ્વા । ન નિમિત્તગ્રાહી ભવતિ, નાનુવ્યંજનગ્રાહી યતો [અ]ધિકરણમ સ્ય પાપકા, અકુશલા ધર્માશ્ચિત્તમનુસ્રવેયુસ્તેષાં સમ્વરાય પ્રતિપદ્યતે [।] સ શ્રોત્રેણ શબ્દાં (બ્દાન્), ઘ્રાણેન ગન્ધાન્, જિહ્વયા રસાન્, કાયેન સ્પ્રષ્ટવ્યાનિ (।), મનસા ધર્માન્ વિજ્ઞાય ન નિમિત્તગ્રાહી ભવતિ નાનુવ્યંજનગ્રાહી યતો [અ]ધિકરણમસ્ય પાપકા ( શ્ભ્_સ્હ્: 10 ) અકુશલા ધર્માશ્ચિત્તમનુસ્રવેયુસ્તેષાં સમ્વરા [ય પ્રતિપદ્યતે, રક્ષતિ] મન ઇન્દ્રિયં મન ઇન્દ્રિયેણ સમ્વરમાપદ્યતે । અયમુચ્યતે ઇન્દ્રિયસમ્વરઃ ।
ભોજને માત્રજ્ઞતા કતમા [।] સ તથા સંવૃતેન્દ્રિયઃ પ્રતિસંખ્યાયાહારમાહરતિ । ન દર્પાર્થં, ન મદાર્થં, ન મણ્ડનાર્થં, ન વિભૂષણાર્થં, યાવદેવાસ્ય કાયસ્ય સ્થિતયે, [યાપનાયૈ, બ્રહ્મચર્યાનુગ્રહાય] ઇતિ । પૌરાણાં વેદનાં પ્રહાસ્યામિ, નવાં ચ નોત્પાદયિષ્યામિ [।] યાત્રા ચ મે ભવિષ્યતિ । બલંચ, સુખં ચાનવદ્યતા ચ, સ્પર્શવિહારતા ચેયમુચ્યતે ભોજને માત્રજ્ઞતા ॥
જાગરિકાનુયોગઃ કતમઃ । [સદિવા ચંક્રમનિષદ્યાભ્યામાવરણીયેભ્યો ( શ્ભ્_સ્હ્: 11 ) ધર્મેભ્યશ્ચિત્તં પરિ] શોધયતિ । સ દિવા ચંક્રમનિષદ્યાભ્યામાવરણીયેભ્યો ધર્મેભ્યશ્ચિત્તં પરિશોધ્ય, તતો વિહારાન્નિર્ગમ્ય, બહિર્વિહારસ્ય પાદૌ પ્રક્ષાલ્ય, દક્ષિણેન પાર્શ્વેન સિંહશય્યાં કલ્પયત્યાલોકસંજ્ઞી, સ્મૃતઃ, સંપ્રજાનન્, ઉત્થાનસંજ્ઞામેવ મનસિ કુર્વન્ સ રાત્ર્યાઃ પશ્ચિમે યામે [લઘુ લઘ્વેવ પ્રતિવિબુધ્ય, ચંક્રમનિષદ્યાભ્યા] માવરણીયેભ્યો ધર્મેભ્યશ્ચિત્તં પરિશોધયતીયમુચ્યતે પૂર્વરાત્રાપરરાત્રં જાગરિકાનુયુક્તતા [।]

સંપ્રજાનદ્વિહારિતા કતમા [।] સ તથા જાગરિકાનુયુક્તઃ અતિ(ભિ)ક્રમપ્રતિક્રમે સંપ્રજાનદ્વિહારી ભવત્યાલોકિતવ્યવલોકિતે, સામ્મિઞ્જિતપ્રસારિતે, સાંઘાટીચીવરપાત્રધારણે, અશિતપીતખાદિતસ્વાદિતે ( શ્ભ્_સ્હ્: 12 ) નિદ્રાક્લમવિનોદને, ગતે, સ્થિતે, નિષણ્ણે, શયિતે, જાગૃતે, ભાષિતે, તૂષ્ણીમ્ભાવે સમ્પ્રજાનદ્વિહારી ભવતિ । ઇયમુચ્યતે સમ્પ્રજાનદ્વિહારિતા ॥
પ્રાવિવેક્યં કતમત્ [।] સ એભિર્ધર્મૈઃ પરિકર્મભૂમિં શોધયિત્વા વિવિક્તાનિ શયનાસનાન્યધ્યાવસત્યરણ્યાનિ, વૃક્ષમૂલાનિ, શૂન્યાગારાણિ, પર્વતકન્દરગિરિગુહાપલાલ[પુંજા]ભ્યવકાશશ્મશાનવનપ્રસ્થાનિ પ્રાન્તાનિ શયનાસનાદીનીદમુચ્યતે પ્રાવિવેક્યમ્ ॥
નિવરણવિશુદ્ધિઃ કતમા [।] સો [અ]રણ્યગતો વા, વૃક્ષમૂલગતો વા, શૂન્યાગારગતો વા, પંચભ્યો નિવરણેભ્યશ્ચિત્તં વિશોધયતિ । કામચ્છન્દાદ્ વ્યાપાદાત્સ્ત્યાનમિદ્ધાદૌદ્ધત્યકૌકૃત્યાદ્વિચિકિત્સાયાઃ [।] સ એભ્યો નિવરણેભ્યશ્ચિત્તં વિશોધ્ય વિનિવરણં સમાધિકલ્પતાયામવસ્થાપયતીયમુચ્યતે નિવરણ વિશુદ્ધિઃ ।
સમાધિસન્નિશ્રય કતમઃ । સ પઞ્ચનિવરણાનિ પ્રહાય ચેતસોપક્લેશ(ચેતસ ઉપક્લેશ)કરાણિ સંક્લેશકરાણિ । વિવિક્તં કામૈર્વિવિક્તમ્પાપકૈરકુશલૈર્ધર્મૈઃ સવિતર્ક સવિચારં વિવેકજં પ્રીતિસુખં પ્રથમં ધ્યાનમુપસંપદ્ય વિહરતિ [।] સવિતર્કસવિચારાણાં વ્યુપશમાદધ્યાત્મસંપ્રસાદાચ્ચેતસ એકોતીભાવાદવિતર્કમવિચારં ( શ્ભ્_સ્હ્: 15 ) સમાધિજં પ્રીતિસુખં દ્વિતીયં ધ્યાનમુપસમ્પદ્ય વિહરતિ । સ પ્રીતેર્વિરાગાદુપેક્ષકો વિહરતિ સ્મૃતઃ સંપ્રજાન[ન્] સુખં ચ કાયેન પ્રતિસમ્વેદયતે યત્ । તદાર્યા આચક્ષતે ઉપેક્ષકઃ સ્મૃતિમાન્ સુખવિહારી તૃતીયં ધ્યાનમુપસમ્પદ્ય વિહરતિ સ સુખસ્ય ચ પ્રહાણાત્ પૂર્વમેવ સૌમનસ્યદૌર્મનસ્યયોરસ્તગમા(રસ્તઙ્ગમા)દદુઃખાસુખમુપેક્ષાસ્મૃતિપરિશુદ્ધં ચતુર્થં ધ્યાનમુપસમ્પદ્ય વિહરતિ । અયમુચ્યતે સમાધિસન્નિશ્રયઃ [।]
સો [અ]નયાનૂપૂર્વ્યા ઉત્તરોત્તરાન્વિશિષ્ટાન્ વિશિષ્ટતરાન્ વિશિષ્ટતમાન્ પ્રત્યગ્રાનાત્મસમ્પત્પૂર્વાન્ સમાધિ] સંનિશ્રયપર્યવસાનાન્ સમુદાનયતિ । એવં પરિશુદ્ધે ચિત્તે પર્યવદાતે અનંગણે વિગતોપક્લેશે ઋજુભૂતે કર્મણ્યે સ્થિતે આનિંજ્યપ્રાપ્તે સ ચેચ્ચત્વાર્યાર્યસત્યાન્યારભ્ય તેષાં પરિજ્ઞાયૈ પ્રહાણાય સાક્ષાત્ક્રિયાયૈ ભાવનાયૈ પરતો ઘોષમવવા દાનુશાસનીં પ્રતિલભતે । એવમસૌ ભવ્યો ભવતિ પ્રતિબલશ્ચ યોગનિમિત્તસ્ય મનસ્કારસ્યોત્પાદનાય । ય (ત)ત્પૂર્વિકાયાશ્ચ સમ્યગ્દૃષ્ટેર્યયા ચત્વાર્યાર્યસત્યાન્યભિસમાગચ્છતિ । વિમુક્તિઞ્ચ પરિપૂરયતિ । નિરુપધિશેષે ચ નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વાતિ । તત્ર યા સમ્યગ્દર્શનમુપાદાય વિમુક્તિપરિપૂરિઃ । ( શ્ભ્_સ્હ્: 16 ) નિરુપધિશેષપરિનિર્વાણં ચાયં ગોત્રસમુદાગમો વેદિતવ્યઃ । તત્રાત્મસમ્પદમુપાદાય યાવત્સમાધિસન્નિશ્રયો [અ]યં । હીનઃ સમુદાગમપ્રત્યયો વેદિતવ્યઃ । તત્ર યઃ ચતુઃસત્યદેશનાવવાદાધિપતેયઃ પરતો ઘોષઃ, યશ્ચ યોનિશો મનસ્કારઃ । અયં પ્રધાનઃ સમુદાગમપ્રત્યયો વેદિતવ્યઃ । ઇદમુચ્યતે ગોત્રવ્યવસ્થાનં ॥
ગોત્રસ્થસ્ય પુદ્ગલસ્ય કતમાનિ લિંગાનિ । આહ । યાન્યપરિનિર્વાણધર્મકસ્ય લિંગાનિ । ( આહ । યાન્યપરિનિર્વાણધર્મકસ્ય લિંગાનિ ।) તદ્વિપર્યયેણ ગોત્રસ્થસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિંગાનિ વેદિતવ્યાનિ ।
કાનિ પુનરપરિનિર્વાણધર્મકલિંગાનિ યૈઃ સમન્વાગતઃ અપરિનિર્વાણધર્મકઃ । અપરિનિર્વાણધર્મકો ઽયમિતિ વિજ્ઞેયઃ । બહૂન્યપરિનિર્વાણધર્મકલિંગાનિ । (પ્રદેશમાત્રં ।) પ્રદેશમાત્રન્તુ નિર્દેક્ષ્યામિ । ઇહાપરિનિર્વાણધર્મસ્ય પુદ્ગલસ્યાદિત એવાલ [] તૃષ્ણા સર્વેણ સર્વં સર્વથા ચ સર્વબુદ્ધૈરાશ્રયસન્નિવિષ્ટા અપ્રહાણધર્મિણી ભવત્યનુત્પાદ્યા દૂરાગતા પ્રગાઢસન્નિવિષ્ટા [ઇદં] । ઇદં પ્રથમ[મ]ગોત્રકસ્થસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિંગં ॥ પુનરપરમગોત્રસ્થઃ પુદ્ગલઃ અનેકપર્યાયેણ સંસારગુણાન્ વિચિત્રાન્ પ્રભૂતાંશ્ચ ( શ્ભ્_સ્હ્: 17 ) શ્રુત્વા નિર્વાણગુણાંશ્ચાનેકપર્યાયેણ વિચિત્રાન્ । પ્રભૂતાંશ્ચ શ્રુત્વા પરીત્તમપિ પ્રપંચે સંસારદોષદર્શનમાદીનવદર્શનં । સંવેગમાત્રં નોત્પાદિતવાનતીતમધ્વાનમુપાદાય નોત્પાદયિષ્યત્યાનાગત[મધ્વાન]મુપાદાય નોત્પાદયતિ [વર્ત]માનમધ્વાનમુપાદાય પરીત્તકલ્પમાત્રકમવરમાત્રકં નિર્વાણે, તૃષ્ણાક્ષયે, વિરાગે, નિરોધે ગુણદર્શનમુશન્સ (શંસ)દર્શનં પ્રસાદમાત્રકમતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નમધ્વાનમુપાદાય નોત્પાદિતવાન્નોત્પાદયિષ્યતિ નોત્પાદયતિ । ઇદં દ્વિતીયમગોત્રસ્થ[સ્ય પુદ્ગલસ્ય] લિંગમ્ । પુનરપરમગોત્રસ્થઃ પુદ્ગલઃ [અનેકપર્યા] [યેણ..............] ગામીદુઃ[ખા] પત્રાપ્યેણ સમન્વાગતો ભવતિ । યેનાયમઘૃણચિત્તશ્ચાસંકુચિતચિત્તશ્ચ પ્રહૃષ્ટચિત્તશ્ચ સર્વસ્યાયમધ્યાચરતિ । ન ચ કદાચિત્તનિ (ન્નિ)દાનં વિપ્રતિસારી ભવતિ । નાન્યત્ર ॥ [।] [ઇદં તૃતીયમગોત્રસ્થં લિઙ્ગં [।] પુન]રપરમગોત્રસ્થઃ ( શ્ભ્_સ્હ્: 18 ) સર્વાકારપરિપૂર્ણે [અ]સ્ય (।) દો[ષ]યુક્તે ચિત્રે (ત્તે) ગમકે દુઃખં વા આરભ્ય, સમુદયં વા, નિરોધમ્વા, માર્ગમ્વા, સદ્ધર્મે દેશ્યમાને ન લભતે ચેતસ આવર્જનમાત્રે કર્મણિ, મુક્તિમાત્રે [યદુતાતીતમધ્વાનમુપાદાયાનાગતમધ્વાનમુપાદાય ય] દુત પ્રત્યુત્પન્નમધ્વાનમુપાદાય । ઇદં ચતુર્થમગોત્રસ્થં લિંગં । પુનરપરમગોત્રસ્થઃ પુદ્ગલઃ સ ચેત્ કદાચિત્ કર્હ (ર્હિ)ચિત્ સ્વાખ્યાતે ધર્મવિનયે પ્રવ્રજતિ । સ રાજા ભિનિર્ણીતો વા, ચો (ચૌ)રાભિનિર્ણીતો વા, ઋ[ણા]ર્તો વા, અજીવિકામયભીતો વા, મા[રભયભીતો વા, અશ્રમણઃ શ્રમણપ્રતિ] જ્ઞઃ, અબ્રહ્મચારી બ્રહ્મચારી (રિ-) પ્રતિજ્ઞઃ, અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નેષ્વધ્વસ્વગોત્રસ્થસ્ય પુદ્ગલસ્યૈવમેવ પ્રવ્રજ્યા વેદિતવ્યા । ન વા શિક્ષાકામસ્ય પુદ્ગલસ્ય પ્રવ્રજ્યોપસમ્પદ્ભિક્ષુભાવઃ । તદનેન પર્યાયેણાનેનાભિસન્ધિના અર્થતો નૈ[ર્યાણિકતો [અ]ગોત્રસ્થઃ પુદ્ગલઃ પ્રવ્રજિત] ઇતિ સંખ્યાં ગચ્છતિ । ઇદં પઞ્ચમમગોત્રસ્થસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિંગમ્ ॥ પુનરપરમગોત્રસ્થઃ પુદ્ગલો યત્કિંચિત્ કુશલં કર્મ કરોતિ । ( શ્ભ્_સ્હ્: 19 ) કાયેન, વાચા, મનસા વા તત્સર્વં ભવાભિપ્રાયો વા, વિશિષ્ટમાયતિપુનર્ભવમભિપ્રાર્થયમાનો ભોગાભિપ્રાયો [વા ભવતિ । ઇદં ષષ્ઠમગોત્રસ્થસ્ય પુદ્ગલસ્ય] લિંગં । એવંભાગીયાનિ ચાસ્ય બહૂનિ લિઙ્ગાનિ સમ્વિદ્યન્તે યૈઃ સમન્વાગતઃ । અપરિનિર્વાણધર્મકો [અ]પરિનિર્વાણધર્મક ઇતિ સંખ્યાં ગચ્છતિ ॥
તત્ર કતમે ગોત્રસ્થાઃ પુદ્ગલાઃ । આહ । અસ્તિ ગોત્રસ્થઃ પુદ્ગલઃ । ગોત્ર એવ સ્થિતો, નાવતીર્ણો ન નિષ્ક્રાન્તઃ [અવતીર્ણો ન નિષ્ક્રાન્તઃ, અવતીર્ણો નિષ્ક્રાન્તો], મૃદ્વિન્દ્રિયો, મધ્યેન્દ્રિયઃ, તીક્ષ્ણેન્દ્રિયઃ, રાગચરિતો, દ્વેષચરિતો, મોહચરિતઃ । અક્ષણોપપન્નઃ । અપ્રમત્તઃ, મિથ્યાપ્રતિપન્નઃ, અમિથ્યાપ્રતિપન્નઃ, આવૃતો [અ]નાવૃતઃ, દૂરે, અન્તિકે [।] પરિપક્વશ્ચા [અ]પરિપક્વશ્ચ, વિશુદ્ધશ્ચાવિશુદ્ધ[શ્ચ [।] ॥

તત્ર કતમો ગોત્રસ્થ એવ પુદ્ગલઃ । આહ ।] યથાપીહૈકત્યઃ પુદ્ગલો લોકોત્તરધર્મબીજમોહાગતો ભવતિ । ન ચ પુનરદ્યાપિ લભતે સત્પુરુષસંસેવાં વાગમ્ય, સદ્ધર્મશ્રવણં વા, તથાગતપ્રવેદિતે ધર્મવિનયે શ્રદ્ધાં ચ શીલં ચ સમાદદાતિ । ન શ્રુતમુદ્ગૃહણાતિ । ન ત્યાગં બૃંહયતિ, ન દૃષ્ટિમૃજૂક[રોતિ । અયમુચ્યતે ગોત્રસ્થ એવ પુદ્ગલઃ ॥
અ]સ્ય વિપર્યયેણ શુક્લપક્ષેણ ગોત્રસ્થશ્ચાવતીર્ણશ્ચ ( શ્ભ્_સ્હ્: 20 ) વેદિતવ્યઃ । અયન્તુ વિશેષો નો તુ લાભી ભવત્યાર્યમાર્ગસ્ય । તત્ફલસ્ય ચ ક્લેશ વિસંયોગસ્ય ॥
કતમો ગોત્રસ્થશ્ચાવતીર્ણશ્ચ નિષ્ક્રાન્તશ્ચ ॥ એતદેવોક્ત્વા [અ]યં વિશેષઃ [।] લાભી ભવત્યાર્યમાર્ગસ્ય તત્ફલસ્ય ચ ॥ [।]
[તત્ર મૃદ્વિન્દ્રિયઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । યસ્ય નાત્યર્થં જ્ઞેયે વસ્તુન્યાલમ્બ]ને અત્યર્થં ધન્ધવાહીનીન્દ્રિયાણિ ભવન્તિ । મન્દવાહીનિ વા [।] શ્રુતમયેન વા, ચિન્તામયેન વા, ભાવનામયેન વા મનસિકારેણ સંપ્રયુક્તાનિ । યદુત શ્રદ્ધા, વીર્યં, સ્મૃતિઃ, સમાધિઃ । પ્રજ્ઞા વા [।] ન સમર્થાનિ, ન પ્રતિબલાનિ ધર્મસ્ય વા પ્રતિવેધાયાર્થસ્ય વાશુચ પ્રતિવેધાય । અયમુચ્યતે મૃદ્વિન્દ્રિયઃ પુદ્ગલઃ ॥
મધ્યેન્દ્રિયઃ કતમઃ [।] યસ્ય નાત્યર્થં જ્ઞેયે વસ્તુન્યાલમ્બને ધન્ધવાહીનીન્દ્રિયાણિ સર્વં પૂર્વવદ્વિસ્તરેણ વક્તવ્યમયમુચ્યતે મધ્યેન્દ્રિયઃ પુદ્ગલઃ ॥
તીક્ષ્ણે[ન્દ્રિયઃ પુદ્ગલઃ] કતમઃ [।] યસ્ય પુદ્ગલસ્ય જ્ઞેયે વસ્તુન્યાલમ્બને [અ]ધન્ધવાહીનીન્દ્રિયાણિ ભવન્તિ । અમન્દવાહીનિ [।] શ્રુતમયેન [વા, ( શ્ભ્_સ્હ્: 21 ) ચિન્તામયેન વા, ભાવનામયેન વા મનસિકારેણ સંપ્રયુક્તાનિ । યદુત શ્રદ્ધા, વીર્યં, સ્મૃતિઃ,] સમાધિઃ, પ્રજ્ઞા વા [।] શક્તાનિ ભવન્તિ ધર્મસ્ય પ્રતિવેધાય, અર્થસ્ય વા આશુ ચ પ્રતિવેધાય । [તનુ] વા [।] અયમુચ્યતે તીક્ષ્ણેન્દ્રિયઃ પુદ્ગલઃ [।]
રાગચરિતઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । યો રંજનીયે આલમ્બને તીવ્રરાગશ્ચ ભવત્યાયતરાગશ્ચ, અયમુચ્યતે [રાગચરિતઃ પુદ્ગલઃ ॥
દ્વેષચરિતઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । યઃ પ્ર] તિઘસ્થાનીયે આલમ્બને તીવ્રદ્વેષશ્ચ ભવત્યાયતદ્વેષશ્ચાયમુચ્યતે દ્વેષચરિતઃ પુદ્ગલઃ ॥
મોહચરિતઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । યો જ્ઞેયે વસ્તુનિ તીવ્રમોહશ્ચ ભવત્યાયતમોહશ્ચાયમુચ્યતે મોહચરિતઃ પુદ્ગલઃ ॥
અક્ષણોપપન્નપ્રમત્ત[મિથ્યાપ્રતિપન્નાશ્ચ પુદ્ગલાઃ કતમે । અક્ષણો] પપન્નાઃ પ્રમત્તામિથ્યાપ્રતિપન્નાનાવૃતા (પન્ના અનાવૃતા) વેદિતવ્યા[ઃ] ॥
દૂરે પુદ્ગલઃ કતમઃ । અસ્તિ પુદ્ગલઃ કાલદૂરતયા નિર્વાણસ્ય દૂરે । અસ્તિ પ્રયોગદૂરતયા (।) તત્ર કતમઃ કાલદૂરતયા દૂરે । અનેકૈર્જાતિશતૈરનેકૈર્જાતિશતસહસ્રૈઃ ( શ્ભ્_સ્હ્: 22 ) [અનેકજાતિશતસહસ્રૈઃ] તતઃ પશ્ચાદ્ ભવ્યો [ભવત્યાશુપ્રત્યયલાભાય । પરિનિર્વાણાય । તત્ર । પ્રયોગદૂરતયા પુ]દ્ગલો ગોત્ર એવ કેવલે સ્થિતો ભવતિ । નાવતીર્ણઃ । સ ભવ્યો ભવત્યાશુપ્રત્યયલાભાય । પરિનિર્વાણાય [।] સ નિર્વાણાયાનારબ્ધપ્રયોગદૂરતયા [દૂરત્વાત્ પ્રયોગ] કાલદૂરતયા અયમુચ્યતે દૂરે પુદ્ગલઃ ॥ આસન્ને પુદ્ગલઃ । .............................
ઇઇ. અવતારભૂમિઃ
........... યૈઃ ષડ્ભિર્ભવ્યો મૃદુકુશલમૂલસમન્વાગતો મધ્યકુશલમૂલસમન્વાગતઃ । અધિમાત્રકુશલમૂલસમન્વાગતઃ । નિષ્ઠાપ્રાયોગિકો, નિષ્ઠાગતશ્ચ ।

તત્ર કતમો ભવ્ય એવ પુદ્ગલઃ । યો ગોત્રસ્થાન (નં) ચા(ભિ)ધ્યાયિ(યી) તત્પ્રથમતસ્તથાગતપ્રવેદિતે ધર્મવિનયે શ્રદ્ધાં પ્રતિલભતે । યા ચ દૃષ્ટિમૃજૂકરોતિ ।
તત્ર કતમો મૃદુકુશલમૂલસમન્વાગતઃ । યો ગોત્રસ્થસ્તેન વા તથાગતપ્રવેદિતે ધર્મવિનયે તત્પ્રથમતઃ શ્રદ્ધા પ્રતિલબ્ધા ભવતિ । યાવદ્ દૃષ્ટિ ઋજૂકૃતા [।] અયમુચ્યતે મૃદુકુશલમૂલસમન્વાગતઃ [।]
મધ્યકુશલમૂલસમન્વાગતો ગોત્રસ્થઃ પુદ્ગલસ્તત્પ્રથમતસ્તથાગતપ્રવેદિતે ધર્મવિનયે શ્રદ્ધાં પ્રતિલભ્ય, યાવદ્દૃષ્ટિમૃજું કૃત્વા એકમ્વા (કં વા), દ્વે વા, સમ્બહુલાનિ વા જન્માન્યભિનિર્વર્ત્તયતિ । વિશેષાયે(યૈ)તિ ।
ય[ઃ] પરૈતિ । નો ચરમમાત્મભાવં પ્રતિલભતે । યત્ર સ્થિતઃ પરિનિર્વાત્યયમુચ્યતે । અધિમાત્રકુશલમૂ લસમન્વાગતઃ પુદ્ગલઃ ।
તત્ર કતમો નિષ્ઠાપ્રાયોગિકઃ પુદ્ગલઃ । યઃ પુદ્ગલશ્ચરમમાત્મભાવં પ્રતિલભ્યાસ્રવક્ષયાય સમ્યગવવાદાનુશાસનીં, સદ્ધર્મશ્રવણં વા પ્રતિલભ્ય સમ્યગેવ પ્રયુજ્યતે । ન ચાધ્માયિ (યી?) સર્વેણ સર્વં સર્વથા પ્રતિપદ્યતે । આસ્રવક્ષયમનુપ્રાપ્નોતિ । ન નિષ્ઠાં ગચ્છત્યયમુચ્યતે નિષ્ઠાપ્રાયોગિકઃ પુદ્ગલઃ ।
તત્ર નિષ્ઠાગતઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ [।] યઃ સમ્યગાવેદિતઃ સમ્યગનુશિષ્ટઃ । યદુતાસ્રવક્ષયાય તથા તથા પ્રતિપદ્યતે । યત્ સર્વેણ સર્વં સર્વથા આસ્રવક્ષયમનુપ્રાપ્નોતિ । કૃતકૃત્યો ભવતિ પરમશીતીભાવપ્રાપ્તઃ [।] અયમુચ્યતે નિષ્ઠાગતઃ પુદ્ગલઃ ॥
તત્ર ભવ્યજાતીયઃ પુદ્ગલો ગોત્રં નિશ્રિત્ય, ગોત્રં પ્રતિષ્ઠાય મૃદૂનિ કુશલમૂલાનિ પ્રતિલભતે । અવતીર્ણશ્ચ ( શ્ભ્_સ્હ્: 27 ) ભવતિ । સો [અ]વતીર્ણો મૃદૂનિ કુશલમૂલાનિ નિશ્રિત્ય, પ્રતિષ્ઠાય, મધ્યાનિ કુશલમૂલાનિ પ્રતિલભતેતૈશ્ચાત્માનમ્પરિપાચયતિ । સ તથા પરિપચ્યમાનો મધ્યાનિ કુશલમૂલાનિ નિશ્રિત્ય પ્રતિષ્ઠાયાધિમાત્રાણિ કુશલમૂલાનિ પ્રતિલભતે । પરિપક્વશ્ચ ભવતિ । સો [અ]ધિમાત્રકુશલમૂલહેતુસમુદાગતેનાત્મભાવપ્રતિલમ્ભેન યદા સમ્ભારઞ્ચ સમુદાનયતિ । ચિત્તૈકાગ્રતાઞ્ચ સ્પૃશતિ । સમ્યક્ત્વઞ્ચ ન્યામમવક્રામતિ । સ્ત્રોત આપત્તિફલમ્વા, સકૃદાગામિફલં વા [અ]નાગામિફલમ્વા સાક્ષાત્કરોતિ । નો ત્વગ્રફલમર્હત્વં(ત્ત્વં) સાક્ષાત્કરોતિ । તદા નિષ્ઠાપ્રાયોગિક ઇત્યુચ્યતે ।
યદા તુ સર્વક્લેશપ્રહાણમર્હત્વં (ત્ત્વં) સાક્ષાત્કરોતિ । તદા નિષ્ઠાગતો ભવતિ ॥
સૈષા સાદિમધ્યપર્યવસાના સર્વશ્રાવકચર્યા ષડ્ભિઃ પુદ્ગલવ્યવસ્થાનૈઃ સન્દર્શિતા ભવતિ । તત્ર ગોત્રેણાદિ[ઃ] શ્રાવકચર્યાયાઃ સન્દર્શિતઃ । નિષ્ઠાયા (નિષ્ઠયા) પર્યવસાનં । તદન્યેન મધ્યં સંદર્શિતં ॥
તત્રાવતીર્ણાનાં પુદ્ગલાનાં કિં પરિમાણનિયતસ્તુલ્યશ્ચ સર્વેષાં કાલો ભવતિ । પરિનિર્વાણાયાહોસ્વિદપરિમાણનિયતઃ । ( શ્ભ્_સ્હ્: 28 ) અતુલ્યનિશ્ચયઃ સર્વેષાં કાલો ભવતિ । ન પરિનિર્વાણાય આહો નૈષાં પરિમાણનિયતઃ કાલો નાપિ તુલ્યઃ સર્વેષામ્પરિનિર્વાણાય [।] અપિ તુ યથાયોગમેષાં યથાપ્રત્યયલાભં પરિનિર્વાણં વેદિતવ્યં । કેષાંચિચ્ચિરેણ, કેષાંચિચ્ચાતિચિરેણ, કેષાંચિત્પુનઃ ક્ષિપ્રમેવ પરિનિર્વાણં ભવત્યપિ તુ યો ગોત્રસ્થઃ પુદ્ગલઃ [સ] સર્વક્ષિપ્રં પરિનિર્વાતિ । સો [અ]વશ્યં ત્રીણિ જન્માન્યભિ નિર્વર્ત્તયતિ । એકસ્મિન્નવતરત્યેકસ્મિં (સ્મિન્) પરિમુચ્યતે । એકાસ્મિં(સ્મિન્) જન્મનિ પરિપક્વો ભવતિ । તત્રૈવ ચ પરિનિર્વાતિ । નો ચેત્ પરિનિર્વાતિ । સો [અ]વશ્યં શૈક્ષકાલં કરોતિ । પરઞ્ચ સપ્તભવાનભિનિર્વર્ત્તયતીદમુચ્યતે અવતારવ્યવસ્થાનં ।
અવતીર્ણસ્ય પુદ્ગલસ્ય કતમાનિ લિંગાનિ । ઇહ ગોત્રસ્થઃ પુદ્ગલઃ અવતીર્ણમાત્ર એવ યદા જન્માન્તરપરિવર્ત્તેનાપિ સ્મૃતિસંપ્રમોષં પ્રતિલભતે । આશાસ્તરિ ધર્મવિનયે વા સતિ સમ્વિદ્યમાને [અ]પિ દુરાખ્યાતે ધર્મવિનયે સ્વાખ્યાતે [અ]પ્યનેકપર્યાયેણ દુરાખ્યાતસ્ય ધર્મવિનયસ્ય વર્ણં સ્તુતિમાનુશન્સં(શંસં) શ્રુત્વા નાવતરતિ । ન પ્રવ્રજતિ । પ્રવ્રજિતો [અ]પ્યવતીર્ણો ( શ્ભ્_સ્હ્: 29 ) લઘુ લઘ્વેવ પ્રત્યુદાવર્ત્તખે । પ્રકૃત્યૈવ ચાસ્ય તત્રારોચકઃ સંતિષ્ઠતે । મધુનિ જાતસ્યેવ ચ પ્રાણકસ્ય શુક્તિપ્રક્ષિપ્તસ્ય કામોપભોગિનો વા કર્દે(ન્દે ?)ણ, સ્યન્દનિકાયામ્વા પ્રક્ષિપ્તસ્ય યથાપિ તત્પૂર્વકેણૈવ હેતુબલાધાનેન સ્વાખ્યાતસ્ય વા પુનર્ધર્મવિનયસ્ય નૈવ વર્ણ[ં] સ્તુતિમાનુશન્સં (શંસં) શ્રૃણોતિ વા કણ્ડતિ વા । અલ્પમાત્રમવરમાત્રમ્વા શ્રુત્વા, અશ્રુત્વા વા લઘુ લઘ્વેવાવતરતિ પ્રવ્રજતિ વા [।] તથા પ્રવ્રજિતશ્ચાવતીર્ણો ન પ્રત્યુદાવર્ત્તતે । પ્રકૃત્યૈવ ચાસ્ય તત્ર રુચિઃ સંતિષ્ઠતે । મધુપ્રાણકસ્ય વા મધુનિ, કામોપભોગિનો વા પ્રણીતાયાં કામચર્યાયાં । યથાપિ તત્પૂર્વકેણાપિ હેતુબલાધાનેન । ઇદં પ્રથમમવતીર્ણસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિઙ્ગમ્ ॥
પુનરપરમવતીર્ણઃ પુદ્ગલઃ (લો) ન તાવદ્વિસંયુક્તો ભવત્યપાયક્ષણગમનીયૈઃ ક્લેશૈઃ । ન ચ પુનરક્ષણેપૂપપદ્યતે । અવતીર્ણં ચ પુદ્ગલં સન્ધાયોક્તં ભગવતા ।
સમ્યગ્દૃષ્ટિરધિમાત્રા લૌકિકી યસ્ય વિદ્યતે । અપિ જાતિસહસ્રાણિ નાસૌ ગચ્છતિ દુર્ગતિમ્ ॥
સ યદા અધિમાત્રેષુ કુશલમૂલેષુ પ્રતિષ્ઠો ભવત્યનુપૂર્વેણ પરિપાકગમનીયેષુ તથા નાક્ષણેષૂપપદ્યતે [।] ( શ્ભ્_સ્હ્: 30 ) ન ત્વન્યેષુ । ઇદં દ્વિતીયમવતીર્ણસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિઙ્ગમ્ ।
પુનરપરમવતીર્ણ[ઃ] પુદ્ગલઃ બુદ્ધસ્ય વા, ધર્મસ્ય વા, સંઘસ્ય વા ગુણાંચ્છ્રુત્વા, અનુસ્મૃત્ય વા, લભતે ચેતસઃ પ્રસાદમુદારં, કુશલં, નૈષ્ક્રભ્યોપસંહિતં, ભૂયો ભૂયસ્તેનાલમ્બનેન, પ્રસાદદ્રવચિત્તતયા અસ્ત્રપ્રપાતાદ્રોમાંચા[દીનિ] પ્રતિલભતે ઇદં તૃતીયમવતીર્ણસ્ય પુદ્ગલસ્ય (પુદ્ગલસ્ય) લિઙ્ગમ્ ।
પુનરપરમવતીર્ણઃ પુદ્ગલઃ પ્રકૃત્યૈવ તીવ્રેણ હ્રીવ્યપત્રાપ્યેણ સમન્વાગતો ભવતિ । યદુત સર્વસાવદ્દ્યસ્થાનસત્તા (મુ)દાચારેષ્વિદં ચતુર્થમવતીર્ણસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિઙ્ગમ્ ॥
પુનરપરમવતીર્ણઃ પુદ્ગલઃ છન્દિકો ભવતિ । તીવ્રછ (ચ્છ)ન્દઃ ઉદ્દેશે, સ્વાધ્યાયે, પરિપૃચ્છાયાં, યોગે, મનસિકારે, કિંકુશલગવેષી ભવતિ । ઇદં પઞ્ચમમવતીર્ણસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિઙ્ગમ્ ॥
પુનરપરમવતીર્ણઃ પુદ્ગલઃ સર્વકર્માન્તેષ્વનવદ્યેષુ સ[ર્વસ]માદાનેષુ કુશલપક્ષપ્રયોગેષુ દૃઢારમ્ભશ્ચ ભવતિ સ્થિરારમ્ભશ્ચ નિશ્ચિતારમ્ભશ્ચ યદુત સમાગમાય [।] ઇદં ષષ્ઠમવતીર્ણસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિઙ્ગમ્ ॥
પુનરપરમવતીર્ણઃ પુદ્ગલઃ મન્દરજ[સ્ક]જાતીયો ભવતિ । મન્દમન્દં ક્લેશપર્યવસ્થાનમુત્પાદયતિ । ન ચ પુનઃ પ્રબન્ધં સ્થાપયત્યશઠશ્ચ ભવત્યમાયાવી નિહતમદમાનાહંકારગુણાભિનિવિષ્ટો દોષદ્વેષ્ટા [।] ઇદં સપ્તમમવતીર્ણસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિઙ્ગમ્ ॥
પુનરપરમવતીર્ણઃ પુદ્ગલો ઽસંલીનચિત્તો ભવત્યુદરેષ્વધિગમ્યેષુ સ્થાનેષુ નાત્માનમ્પરિભવતિ । નાપ્રતિબલતાયામવતરતિ । અધિમુક્તિબહુલો ભવતિ । ઇદમષ્ટમમવતીર્ણસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિઙ્ગમ્ ॥

ઇમાન્યેવંભાગીયાનિ પ્રભૂતાન્યવતીર્ણાનાં પુદ્ગલાનાં લિઙ્ગાનિ વેદિતવ્યાનિ ॥ યેષામેતત્ પ્રદેશમાત્રમાખ્યાતં ॥
પુનરેતાનિ લિઙ્ગાનિ મૃદુકુશલમૂલસ્થસ્યાવતીર્ણસ્ય મૃદૂનિ ભવન્તિ । સછિ(ચ્છિ)દ્રાણ્યનિરન્તરાણિ અપરિશુદ્ધાનિ [।] મધ્યકુશલમૂલસ્થિતસ્ય મધ્યાનિ, અધિમાત્રકુશલમૂલસ્થિતસ્યાધિમિત્રાણિ, નિરન્તરાણિ, પરિશુદ્ધાનીમાન્યુચ્યન્તે અવતીર્ણસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિઙ્ગાનિ । યૈલિંગૈઃ સમન્વાગત[ઃ] અવતીર્ણ ઇતિ સંખ્યાં ગચ્છતિ । અપિ પુનરેતાનિ ગોત્રસ્થાનામવતીર્ણાનાઞ્ચ પુદ્ગલાનાં આનુમાનિકાનિ લિઙ્ગાનિ વેદિતવ્યાનિ । બુદ્ધા એવ તુ ભગવન્તઃ પરમપારમિ[તા]પ્રાપ્તાશ્ચ શ્રાવકાસ્તાયિનઃ । તત્ર પ્રત્યક્ષદર્શિનઃ । ( શ્ભ્_સ્હ્: 32 ) સુવિશુદ્ધેન જ્ઞાનદર્શનેન પ્રત્યનુભવન્તિ । યદુત ગોત્રં ચાવતારઞ્ચ [॥]
અવતીર્ણાઃ પુદ્ગલાઃ કતમે [।] અસ્ત્યવતીર્ણઃ પુદ્ગલઃ । અવતીર્ણ એવ, ન પરિપચ્યમાનો, ન પરિપક્વો, ન નિષ્ક્રાન્તઃ ॥ અસ્તિ પરિપક્વો ન નિષ્ક્રાન્તઃ । અસ્તિ નિષ્ક્રાન્તો ન પરિપક્વ એષાં ચ પૂર્વવદ્વિભાગો વેદિતવ્યઃ ॥ યે [અ]પિ તદન્યે મૃદ્વિન્દ્રિયા દયઃ પુદ્ગલાઃ । ગોત્રભૂમૌ નિર્દિષ્ટાઃ । તેષામિહાપિ યથાયોગં વિભાગો વેદિતવ્યઃ [।]
તત્ર યશ્ચાયમવતારસ્ય સ્વભાવઃ, યચ્ચ વ્યવસ્થાનં, યાનિ ચેમાન્યવતીર્ણાનાં લિઙ્ગાનિ । યે ચેમે અવતીર્ણાં પુદ્ગલાઃ તત્સર્વમભિસંક્ષિપ્યાવતારભૂમિરિત્યુચ્યતે ॥
॥ ઉદ્દાનમ્ ॥
સ્વભાવસ્તદ્ વ્યવસ્થાનં લિઙ્ગં પુદ્ગલ એવ ચ ।
અવતારભૂમિવિજ્ઞેયા સર્વમેતત્ સમાસતઃ ॥
॥શ્રાવકભૂમા[વ]વતારભૂમિઃ સમાપ્તા ॥
નૈષ્ક્રમ્યભૂમિઃ
નૈષ્ક્રમ્યભૂમિઃ કતમા । આહ [।] યચ્ચ લૌકિકેન માર્ગેણ વૈરાગ્યગમનં । યચ્ચ લોકોત્તરેણ માર્ગેણ વૈરાગ્યગમનં । યચ્ચ(યશ્ચ) તયોસ્સમ્ભારઃ તદેકત્યમભિસંક્ષિપ્ય નૈષ્ક્રમ્યભૂમિરિત્યુચ્યતે ।
લૌકિકેન માર્ગેણ વૈરાગ્યગમનં કતમત્ । યથાપીહૈકત્યઃ કામધાતાવૌદારિકદર્શી ભવતિ । પ્રથમ એવ સ સમાપત્ત્યુપપત્તિકે ધ્યાને વિવેકજે પ્રીતિસુખે શાન્તદર્શી ભવતિ । સ તથાદર્શી તદ્બહુલવિહારી સત્કાયવૈરાગ્યમનુપ્રાપ્નોતિ । પ્રથમઞ્ચ ધ્યાનં સમાપદ્યતે । એવં સર્વધ્યાનાદૂર્ધ્વં સર્વાસ્વધરિમાસુ ભૂમિષ્વૌદારિકદર્શી ભવતિ । સર્વાસુ ચોપરિમાયુ ભૂમિષુ શાન્તદર્શી, સ તથાદર્શી તદ્બહુલવિહારી સમાનો યાવદાકિઞ્ચન્યાયતનાદ્વૈરાગ્યમનુપ્રાપ્નોતિ । નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનં ચ સમાપદ્યતે [।] લૌકિકેન માર્ગેણ ( શ્ભ્_સ્હ્: 36 ) વૈરાગ્યગમનં નાસ્ત્યત ઉત્તરિ નાતો ભૂયઃ ।
લોકોત્તરેણ માર્ગેણ વૈરાગ્ય ગમનં કતમત્ । યથાપીહૈકત્યઃ સત્પુરુષાણાં દર્શી આર્યધર્મેષુ કોવિદઃ દુઃખમ્વા દુઃખતો યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । સમુદયમ્વા સમદયતઃ । નિરોધમ્વા નિરોધતઃ । માર્ગમ્વા માર્ગતઃ । શૈક્ષેણ જ્ઞાનદર્શનેન સમન્વાગતઃ । તતશ્ચોત્તરિ માર્ગં ભાવયંસ્ત્રૈધાતુકેભ્યો દર્શનભાવનાપ્રહાતવ્યેભ્યોધર્મેભ્ય આત્માનં વિસંયોજયતિ વિમોચયત્યેવં ચાસૌ ત્રૈધાતુકસમતિક્રાન્તો ભવતિ । ઇદમુચ્યતે લોકોત્તરેણ માર્ગેણ વૈરાગ્યગમનમ્ ॥
તત્ર સમ્ભારઃ કતમઃ । તદ્યથા આત્મસ્વપરસમ્પત્ (આત્મસમ્પત્) । પરસમ્પત્, કુશલઃ (લો)ધર્મ[ચ્]છન્દઃ, શીલસમ્વરઃ, ભોજને માત્રજ્ઞતા, પૂર્વરાત્રાપરરાત્રં જાગરિકાનુયુક્તતા, સંપ્રજાનદ્વિહારિતા, કલ્યાણમિત્રતા, ( શ્ભ્_સ્હ્: 37 ) સદ્ધર્મશ્રવણચિત્તં (ચિન્તના) અ[ન]ન્તરાયઃ ત્યાગઃ, શ્રમણાલંકારશ્ચ ઇતીમે ધર્મા લૌકિકલોકોત્તરવૈરાગ્ય[ગમ]નાય સમ્ભાર ઇત્યુચ્યતે । તત્ર યા ચાત્મસમ્પત્, પરસમ્પત્ કુશલશ્ચ ધર્મછ(ચ્છ)ન્દ એષાં પૂર્વવદ્વિભાગો વેદિતવ્યઃ । યદુક્તં નિહીને બીજસમુદાગમપ્રત્યયે ।
તત્ર શીલસમ્વરઃ કતમઃ [।] યથાપીહૈકત્યઃ શીલવાન્ વિહરતિ યાવત્ સમાદાય શિક્ષતે શિક્ષાપદેષુ [।] કથં ચ શીલવાન્ વિહરતિ । યાવત્ સમાદાય શિક્ષતે શિક્ષાપદેષુ [।] (કથં શીલવાન્ વિહરતિ ।) યથા સમાત્તેષુ શિક્ષાપદેષુ અવિપન્નકાયકર્માન્તશ્ચ, ભવત્યવિપન્નકાયકર્માન્તશ્ચ । અખણ્ડચારી, અછિ(ચ્છિ)દ્રચારી એવં શીલવાન્ ભવતિ ॥
કથં પ્રાતિમોક્ષસમ્વરસંવૃતો ભવતિ । સપ્તનૈર્યાણિકં શીલં પ્રાતિમોક્ષસમ્વર ઇત્યુચ્યતે । ત એતે નિકાયભેદેન બહવઃ સમ્વરા ભવન્તિ । અસ્મિંસ્ત્વર્થે ( શ્ભ્_સ્હ્: 38 ) ભિક્ષુસમ્વરમધિષ્ઠાયાહ પ્રતિમોક્ષસમ્વરસંવૃતઃ ।
કથમાચારસમ્પન્નો ભવતિ । યથાપિ તદીર્યાપથમિતિકરણીય(યં) વા, કુશલપક્ષપ્રયોગમ્વા અધિષ્ઠાય લોકાનુવર્ત્તિના, લોકાનુત્ક્રાન્તેન, વિનયાનુવર્ત્તિના, વિનયાનુત્ક્રાન્તેન ચાચારેણ સમન્વાગતો ભવતિ ।
તત્ર ઈર્યાપથાધિષ્ઠાન આચારઃ । કથં ન લોકાનુ(કો)ત્ક્રાન્તો [ન] વિન યોત્ક્રાન્તઃ [।] યથાપિ તદ્યત્ર ચંક્રમિતવ્યં । યથા ચંક્રમિતવ્યં [।] તત્ર યથા ચંક્રમ્યતે (ચંક્રમતે) યેન ન લોકગર્હિતો ભવતિ, ન સતાં, સમ્યગ્રતાનાં, સત્પુરુષાણાં, સહધાર્મિકાણાં, વિનયધરાણાં, વિનયશિક્ષિતાનામબધ્યો ભવતિ । [અ]ગર્હ્યસ્થાનીયઃ । યથા ચંક્રમ એવં સ્થાનં, નિષદ્યા, શય્યા વેદિતવ્યા ।
તત્ર ઇતિકરણીય આચારઃ । કથં ન લોકોત્ક્રાન્તો ભવતિ । ન વિનયોત્ક્રાન્ત ઇતિ કરણીયમુચ્યતે । ચીવરાચ્છાદનં । ઉચ્ચારવસ્ત્રાવં । ઉદકદન્તકાષ્ઠં । ગ્રામપ્રવેશઃ । પિણ્ડપાતનિર્હારપરિભોગઃ । પાત્રનિર્માર્દ (ર્જ)નં સ્થાપનં ચ । પાદપ્રક્ષાલનં ચ । શયનાસનપ્રજ્ઞપ્તિઃ । તસ્યૈવ ચાભિસંક્ષેપઃ પાત્રકર્મ ચીવરકર્મ ઇતિ । યદ્વા પુનરેવંભાગીયં કિંચિત્તદિતિકરણીયમિત્યુચ્યતે । તચ્ચ યથાયોગં યત્ર કલ્પયિતવ્યં, યથા ચ કલ્પયિતવ્યં તત્ર તથા કલ્પયતિ । ( શ્ભ્_સ્હ્: 39 ) યેન લૌકિકાનામનભ(ભિ)યોજ્યો ભવત્યવિગર્હિતઃ । વિનયધરાણાં [વિનયશિક્ષિતાના] મનપવાદ્યો ભવત્યવિગર્હિતઃ । સમ્યગ્રતાનાં સહધાર્મિકાણામેવમિતિકરણીયાધિષ્ઠાન આચારો લોકાનુત્ક્રાન્તો ભવતિ । વિનયાનુત્ક્રાન્તશ્ચ ॥
તત્ર કુશલપક્ષપ્રયોગધિષ્ઠાન આચારઃ [।] કથં લોકાનુત્ક્રાન્તશ્ચ ભવતિ, વિનયાનુત્ક્રાન્તશ્ચ [।] કુશલપક્ષૌચ્યતે [।] તદ્યથા સ્વાધ્યાયગુરૂણાં સામીચીકર્મ, ઉપસ્થા(પ)નં ચ, તથા ગ્લાનોપસ્થાનમન્યો [અ]ન્યમનુકમ્પાચિત્તમુપસ્થાપ્ય ચ્છન્દદાન[સ]મુપ્રયોગઃ, પરિપૃચ્છા, ધર્મશ્રવણદક્ષસ્યાનલસસ્ય વિજ્ઞાનાં સબ્રહ્મચારિણાં કાયેન ચૈયા(ચેર્યા) કૃત્યક્રિયા, પરેષાં ચ કુશલપક્ષસમુદાપના, ધર્મદેશના । પ્રતિસંલયનપ્રવેશપર્યઙ્કનિબન્ધાનિષદ્યા ઇતિ ય એવં ભાગીયા અપ્યન્યે ધર્મા અયમુચ્યતે । કુશલપક્ષપ્રયોગઃ [।] સ એવં કુશલપક્ષપ્રયોગો (ગં) યથાયોગં યથાપરિકીર્તિતં । યત્ર કલ્પયિતવ્યં તત્ર તથા કલ્પયતિ । યેન નાનુયોજ્યો ભવતિ । ગર્હિતો લૌકિકાનાં વિનયધરાણાં, વિનયશિક્ષિતાનાં, સમ્યગ્રતાનાં, સત્પુરુષાણાં, સહધાર્મિકાણામયમુચ્યતે કુશલપક્ષ ( શ્ભ્_સ્હ્: 40 ) પ્રયોગાધિષ્ઠાન આચાર(રો) લોકાનુત્ક્રાન્તો, વિનયાનુત્ક્રાન્તશ્ચ [।] ય એભિરાકારૈઃ સમ્પન્ન આચાર ઇયમુચ્યતે આચારસમ્પત્ । એવં ચાચારસમ્પન્નો ભવતિ ।

કથઞ્ચ ગોચરસમ્પન્નો ભવતિ । પઞ્ચ ભિક્ષોરગોચરાઃ (।) કતમે પઞ્ચ [।] તદ્યથા ઘોષો, વેષં (વેશ્યા-)પાનાગારઃ, રાજકુલં, ચણ્ડાલકઠિનમેવ પઞ્ચમમિતિ । ય એતાંસ્તથાગતપ્રતિક્ષિપ્તાનગોચરાન્ વર્જયિત્વા અન્યત્ર ગોચરે ચરત્યનવદ્યે તત્ર કાલેનૈવં ગોચરસમ્પન્નો ભવતિ ॥

કથમણુમાત્રેષ્વવદ્યેષુ ભયદર્શી ભવતિ । અણુમાત્રમવદ્યમુચ્યતે । ક્ષુદ્રાણુ(નુ)ક્ષુદ્રાણિ શિક્ષાપદાનિ યેષ્વધ્યાપત્તિર્વ્યુત્થાનં ચ પ્રજ્ઞાયતે । તેષાં યાધ્યાપત્તિરિદમવદ્યમણુમાત્રં । પુનસ્તથા હિ તસ્યા અધ્યાપત્તેરલ્પકૃચ્છેણ વ્યુત્તિષ્ઠતે યેન તદણુમાત્રમિત્યુચ્યતે ।
તત્ર કથં ભયદર્શી ભવતિ । સા હૈ વાહ(સો ઽહ)મેષામધ્યાપત્તિહેતોરભવ્યો વા સ્યામપ્રાપ્તસ્ય પ્રાપ્તયે, અનધિ[ગતસ્યાધિ]ગમાય, અસાક્ષાત્કૃતસ્ય સાક્ષાત્ક્રિયાયૈ, અપાયગો વા સ્યામપાયગામી, આત્મા વા મે અપવદેત્, શાસ્તા વા, દેવતા વા, વિજ્ઞા વા, સબ્રહ્મચારિણો [અ]ધર્મતયા વિગર્હયેયુઃ । દિગ્વિદિક્ષુ ચ મે પાપકો વર્ણકીર્ત્તિશબ્દશ્લોકો [અ]ભ્યુદ્ગચ્છેત્સ એભ્યો દૃષ્ટધર્મસાંપરાયિકેભ્યસ્તદ્ધેતુકેભ્યો વિ[શિ]ષ્ટેભ્યો ધર્મેભ્યો ભયદર્શી ભવતિ । યેન તાનિ ક્ષુદ્રાણુ(નુ)ક્ષુદ્રાણિ શિક્ષાપદાનિ જીવિતહેતોરપિ ન સંધિભ્યો વ્યાપદ્યતે । કદાચિત્ કર્હ(ર્હિ)ચિત્ સ્મૃતિસંપ્રમોષાદધ્યાપન્નઃ લઘુ લઘ્વેવ યથાધર્મં પ્રતિકરોતિ વ્યુત્તિષ્ઠતે [।] એવમણુમાત્રેષ્વવદ્યેષુ ભયદર્શી ભવતિ ।
કથં સમાદાય શિક્ષતે શિક્ષાપદેષુ । ( શ્ભ્_સ્હ્: 42 ) આહ [।] પૂર્વમનેન પ્રાતિમોક્ષસમ્વરસમાદાનજ્ઞપ્તિચતુર્થેન કર્મણા ઉપસમ્પદ્યમાનેન કતિપયાનાં શિક્ષાપદાનાં શરીરં શ્રુતં, સાતિરેકં ચ તદન્યં દિવસં શિક્ષાપદશતં પ્રાતિમોક્ષસૂત્રોદ્દિષ્ટં પ્રતિજ્ઞયેવોપગતં સર્વત્ર લ(બ્ધા)ષ્યામીતિ (લપ્સ્યામીતિ) । આચાર્યોપાધ્યાયાનામન્તિકાચ્છ્રુત્વા આલપ્તકસંલપ્તકસંસ્તુતકમપ્રિયકાનાં(ણામ્) અધ્બરમાસંગપ્રાતિમોક્ષસૂત્રોદ્દેશતઃ । તતશ્ચ તેન સર્વશિક્ષાસમાદાનાત્ પ્રાતિમોક્ષસમ્વરઃ પ્રતિલબ્ધસ્તત ઉત્તરકાલં યેષુ શિક્ષાપદેષુ કુશલો ભવતિ । તાનિ તાવન્નાધ્યાપદ્યતે । અધ્યાપન્નશ્ચ યથાધર્મં પ્રતિકરોતિ । યેષુ પુનઃ શિક્ષાપદેષુ કુશલો ભવતિ । અવ્યુત્પન્નબુદ્ધિઃ । તાનિ પૂર્વં પ્રતિજ્ઞાસમાદાનેન સમાદત્તાન્યેતર્હિ વ્યુત્પત્તિકૌશલ્યતયા સમાદદાતિ । તેભ્યઃ પૂર્વં યથાપરિકીર્ત્તિતેભ્યઃ સ્થાનેભ્ય આચાર્યસ્ય વોપાધ્યાયસ્ય વા પૂર્વવત્ । વ્યુત્પત્તિકૌશલ્યતયા ચ પુનઃ સમાદાય, યથાનુશિષ્ટઃ અન્યૂનમધિકં શિક્ષતે । તે[ષુ ગુરુ]સ્થાનીયવ્યપદિષ્ટેષુ શિક્ષાપદેષુ અવિપરીતગ્રાહી ચ ભવત્યર્થસ્ય વ્યંજનસ્ય ચ । એવં સમાદાય શિક્ષતે શિક્ષાપદેષ્વયં તાવદ્વિભંગઃ શીલસમ્વરસ્ય વિસ્તરકૃતઃ ॥
તત્ર કતમઃ સમાસાર્થઃ । તથાયં સમાસાર્થસ્ત્રિલક્ષણ એવ । શીલસ્કન્ધઃ પરિદીપિતો ભગવતા, તદ્યથા ( શ્ભ્_સ્હ્: 43 ) અવિપ્રણાશલક્ષણઃ, સ્વભાવલક્ષણઃ, સ્વભાવગુણલક્ષણશ્ચ । યથા કથમિતિ યત્તાવદાહ શીલવાન્ વિહરતીત્યનેન તાવદવિપ્રણાશલક્ષણં શીલસમ્વરસ્યાખ્યાતં ॥ યત્પુનરાહ પ્રાતિ મોક્ષસમ્વરસંવૃત ઇતિ । અનેન સ્વભાવલક્ષણમાખ્યાતં । યત્પુનરાહ । આચારગોચરસમ્પન્નઃ । અનેન પરમુપનિધાય, તથા સમાદત્તસ્ય પ્રાતિમોક્ષસમ્વરસ્ય ગુણલક્ષણમાખ્યાતં । તથાપિ પરે તામાચારગોચરસમ્પદમુપલભ્યાપ્રસન્નાશ્ચ પ્રસીદન્તિ, પ્રસન્નાનાં ચ ભવતિ ભૂયોભાવઃ । પ્રસન્નાશ્ચ પ્રસન્નાધિકારં કુર્વન્તિ । ન ચ મનાન્સિ (મનાંસિ) પ્રદૂષયન્તિ । નાવ્વર્ણં નિશ્ચારયન્ત્યન્યથા શીલસમ્પન્નસ્યાચારગોચરસમ્પન્નસ્યાયં પરાધિપતેયો ગુણ આનુશન્સા (આનુશંસા) ચ ભવેદેતદ્વિપર્યયેણ વા (ચા)સ્ય દોષ એવ ભવેત્ । યત્પુનરાહ । અણુમાત્રેષ્વવદ્યેષુ ભયદર્શી સમાદાય શિક્ષતે શિક્ષાપદેષુ [।] અનેનાધ્યાત્માધિપતેયગુણાનુશન્સ(શંસ)લક્ષણમાખ્યાતં । તત્કસ્ય હેતોર્યદસ્યેદ (મ)માચારગોચરસમ્પન્નઃ પરાધિપતેયં ગુણાનુશન્સં (શંસં) પ્રતિલભેત । અપિ ચ । શીલં વિ પાતયિત્વા (વિપાત્ય) તદ્ધેતુસ્તત્પ્રત્યયમપાયેષૂપપદ્યતે । અભવ્યતામ્વા (તાંવા) અપ્રાપ્તસ્ય પ્રાપ્તયે પૂર્વત્ । યત્પુનરણુમાત્રેષ્વવદ્યેષુ ભયદર્શી ભવતિ । પ્રાગેવાધિ માત્રેષ્વસમાદાય ચ શિક્ષતે શિક્ષાપદેષુ તસ્માત્તદ્ધેતુસ્તત્પ્રત્યયં કાયસ્ય ભેદાત્ સુગતાવુપપદ્યતે । ભવ્યો ( શ્ભ્_સ્હ્: 44 ) વા ભવત્યપ્રાપ્તસ્ય પ્રાપ્તસ્ય પ્રાપ્તયે પૂર્વ[વ]દનેન કારણેના ધ્યાત્માધિપતેયો (અ)યં શીલસમ્વરસ્ય ગુણાનુશંસ ઇત્યુચ્યતે ॥
અપરઃ પુનઃ પર્યાયઃ [।] સમાસતો ભગવતા સમાદત્તશીલતા પરિદીપિતા, નૈર્યાણિકશીલતા ચ, શીલભાવના ચ [।] તત્ર યત્તાવદાહ । શીલવાન્વિહરતીત્યનેન સમાદત્તશીલતાખ્યાતા । યત્ પુનરાહ । પ્રાતિમોક્ષસમ્વરસંવૃત ઇત્યનેન નૈર્યાણિકશીલતા આખ્યાતા [।] તથા હિ પ્રાતિમોક્ષસમ્વરસંગૃહીતં શીલમધિશીલં શિક્ષેત્યુચ્યતે । અધિશીલં ચ શિક્ષાં નિશ્રિત્ય, અધિચિત્તં ચ, અધિપ્રજ્ઞં ચ શિક્ષાં ભાવયત્યેવમસૌ સર્વદુઃખક્ષયાય । નિર્યાતો ભવતિ । યદુતાધિશીલં પ્રતિષ્ઠાય પૂવ્વંગમં કૃત્વા તસ્માત્ પ્રાતિમોક્ષસંવરો નૈર્યાણિકં શીલમિત્યુચ્યતે । યત્પુનરાહ । આચારગોચરસમ્પન્નઃ અણુમાત્રેષ્વવદ્યેષુ ભયદર્શી સમાદાય શિક્ષતે શિક્ષાપદેષ્વનેન શીલભાવના આખ્યાતા । એભિરાકારૈસ્તત્પ્રાતિમોક્ષસમ્વરશીલમ્ભાવયિતવ્યં । એવં ચ ભાવિતં સુભાવિતં ભવતીતિ સ એષ એકઃ શીલસમ્વરઃ ષડાકારદેશનાપ્રત્યુપસ્થાનો વેદિતવ્યઃ ॥
સ ચૈષ શીલસમ્વરો દશભિરાકારૈર્વિપન્નો ( શ્ભ્_સ્હ્: 45 ) વેદિતવ્યઃ । વિપર્યયાદ્દશભિશ્ચૈવ કારણૈઃ સમ્પન્નઃ ।
કતમૈર્દશભિઃ કારણૈર્વિપન્નો ભવતિ । આદિત એવ દુર્ગૃહીતો ભવત્યતિલીનો ભવત્યનિસૃતો ભવતિ, પ્રમાદકૌસીદ્યપરિગૃહીતો ભવતિ । મિથ્યા પ્રણિહિતો ભવતિ । આચારવિપત્ત્યા પરિગૃહીતો ભવત્યાજીવવિપત્ત્યા પરિગૃહીતો ભવત્યન્તદ્વયપતિતો ભવતિ ॥ અનૈર્યાણિકો ભવતિ । સમાદાનપરિભ્રષ્ટશ્ચ ભવતિ ॥
તત્ર કથમાદિતો દુર્ગૃહીતં શીલં ભવતિ । યથાપી હૈકત્યો રાજાભિનિર્ણીતો વા, પ્રવ્રજિતશ્ચૌરાભિનિર્ણીતો વા, ઋણાર્ત્તોવા, ભયાર્ત્તો વા, વા, અ(આ)જીવિકાભયભીતો ( શ્ભ્_સ્હ્: 46 ) વા, ન શ્રામણ્યાય, ન બ્રાહ્મણ્યાય, નાત્મશમાય, નાત્મદમાય, નાત્મપરિનિર્વાણાયૈવમાદિત[ઃ ।] દુઃગૃહીતો (દુર્ગૃહીતં) ભવતિ ।
કથમતિલીનો (નં) ભવતિ । યથાપીહૈકત્યઃ અલજ્જી ભવતિ મન્દકૌકૃત્યઃ । શૈથિલિકઃ શિથિલકારી શિક્ષોપદિષ્ટે [અ]યમતિલીનો (નં) ભવતિ ॥
કથમતિસૃતો (તં) ભવતિ । યથાપીહૈકત્યો દુર્ગૃહીતગ્રાહી ભવત્યસ્થાનકૌકૃત્યઃ । સૌકૃત્યકરણીયેષુ સ્થાનેષુ કૌકૃત્યાયમાનઃ [।] અસ્થાને પરેષામન્તિકે પરિભવચિત્તં વા આખ્યાતં વોત્પાદયતિ । પ્રવેદયત્યેવમતિસૃતં (ભવતિ) ।

કથં પ્રમાદકૌસીદ્યપરિગૃહીતં ભવતિ । યથાપીહૈકત્યો [અ]તીતમધ્વાનમુપાદાયાપત્તિમાપન્નઃ [।] સા ચાનેન સ્મૃતિસંપ્રમોષાદેકત્યા ન યથાધર્મં પ્રતિકૃતા ભવતિ । યથા અતીતમધ્વાનમુપાદાય એવમનાગતં વર્તમાનમધ્વાનમુપાદાય યામાપત્તિમાપન્નો ભવતિ । સા ચાનેન સ્મૃતિસંપ્રમોષાદેકત્યા ન યથાધર્મપ્રતિકૃતા ભવતિ । ન ચ પૂર્વમેવાપત્તેરાયત્યામનધ્યાપત્તયે તીવ્રમૌત્સુક્યમાપદ્યતે । યન્ન્વહં તથા તથા ચરેયં, યથા યથા ચરન્ વિહરંશ્ચાપત્તિં નાધ્યાપદ્યેય, તથા ચ, તથા ચરતિ, વિહરતિ । યથાપત્તિમધ્યાપદ્યતે । સો [અ]નેન ( શ્ભ્_સ્હ્: 47 ) પૂર્વાન્તસહગતેનાપરાન્તસહગતેન, મધ્યાન્તસહગતેન, પૂર્વકાલકરણીયેન સહાનુચરેણ પ્રમાદેન સમન્વાગતો નિદ્રાસુખં, શયનસુખં, પાર્શ્વસુખં ચ સ્વીકરોતિ । અદક્ષશ્ચ ભવત્યલસઃ, અનુત્થાનસંપન્નઃ, ન કર્તા ભવતિ વિજ્ઞાનાં સબ્રહ્મચારિણાં કાયેન વૈયાપૃત્યમેવં (વ્યાપૃત્યૈવં) પ્રમાદકૌસીદ્યપરિગૃહીતં ભવતિ ॥
કથં મિથ્યાપ્રણિહિતં ભવતિ । યથાપીહૈકત્યઃ પ્રણિધાય બ્રહ્મચર્યં ચરતિ । અનેનાહં શીલેન વા, બ્રતેન વા, તપસા વા, બ્રહ્મચર્યવાસેન વા, દેવો વા સ્યાં, દેવાન્યતમો વા, લાભ સત્કારકામો ભવતિ । પરતઃ લાભસત્કારં પ્રાર્થયતે । લાભસત્કારસ્ય સ્પૃહયતિ । એવં મિથ્યાપ્રણિહિતં ભવતિ ।
કથમાચારવિપત્ત્યા પરિગૃહીતં ભવતિ । યથાપીહૈકત્ય ઈર્યાપથં વાધિષ્ઠાય ઇતિકરણીયમ્બા કુશલપક્ષપ્રયોગં વા લોકોત્ક્રાન્તશ્ચ ભવતિ । વિનયોત્ક્રાન્તશ્ચ પૂર્વવદેવમાચારવિપત્ત્યા પરિગૃહીતં ભવતિ ।
કથમાજીવવિપત્ત્યા પરિગૃહીતં ભવતિ । યથાપીહૈકત્યો ( શ્ભ્_સ્હ્: 48 ) મહેચ્છો ભવત્યસંતુષ્ટઃ, દુર્મોષો, દુર્ઘરજાતીયઃ [।] સ ચાધર્મેણ ચીવરં પર્યેષતે । ન ધર્મેણા [અ]ધર્મેણ પિણ્ડપાતં, શયનાસનં, ગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારમ્પર્યેષતે । ન ધર્મેણ [।] સ ચ ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારહેતોઃ આત્મનો ગુણસંભાવનાનિમિત્તમપ્રાકૃતં તિઠપિત મીર્યાપથં કલ્પયત્યનુદ્ધતેન્દ્રિયતામચપલેન્દ્રિયતાં, શાન્તેન્દ્રિયતાઞ્ચ પરેષામુપદર્શયતિ । યેનાસ્ય પરે ગુણસંભાવના જાતા દાતવ્યં કર્તવ્યં મન્યન્તે । યદુત ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાન્ । ધ્વાઙ્ક્ષશ્ચ ભવતિ, મુખરઃ । પ્રગલ્ભઃ, કેલાયિતા, નામગોત્રોદ્ગૃહીતા, બહુશ્રુતો ભવતિ । ધર્મધરો, લાભકારણાદેવ ચ પરેષાં ધર્મં સંલપતિ, શ્રાવકભાષિતં વા, આત્મનો વા ગુણાન્, ભૂતાન્વા કિ[ઞ્ચિદ્વા] પુનઃ સમારોપ્ય સ્વયમેવ વક્તા ભવતિ । લાપયતિ વા પરૈરનુત્તરેણ વા ઉપદર્શયિતા, ચીવરાર્થી વા, અન્યતમાન્યતમેન વા શ્રામણકેન પરિષ્કારેણાર્થી, પ્રભૂતેન વા, અગ્રતરેણ વા, અવિહન્યમાનો ઽપિ પ્રાકૃતસ્ય ચીવરસ્યોપદર્શયિતા ( શ્ભ્_સ્હ્: 49 ) ભવતિ । અસ્યેચ્છન્ શ્રાદ્ધા બ્રાહ્મણગૃહપતયઃ ચીવરેણ વિઘાતં સંલક્ષયિત્વા (સંલક્ષ્ય) પ્રભૂતં પ્રણીતં ચીવરં દાતવ્યં કર્તવ્યં મંસ્યતે(ન્તે) । યથા ચીવરમેવમન્યતમાન્યતમં શ્રામણકં જીવિતપરિષ્કારં શ્રાદ્ધાનાઞ્ચ બ્રાહ્મણગૃહપતીનામન્તિકાદ્યથાકામં વા અલભમાનઃ, અસત્સુ વા [અ]સંવિદ્યમાનેષુ ભોગેષ્વલભમાન એવંચોપરોધેન યાચતે । નિષ્પિષ્ય નિષ્પિયામિ (પિ)ચૈનાં પરુષયત્યપિ હીનમ્વા પુનર્લબ્ધ્વા તથા સંવિદ્યમાનેષુ ભોગેષુ તં લાભં મન્સ (મંસ) યત્યવસાદયતિ । સંમુખં ચ દાતારં દાનપતિં, એવં ચાહ [।] હં ભોઃ, કુલપુત્ર, સન્ત્યેકે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ચ યે તવાન્તિકા નીચકુલીનતરાશ્ચ [દરિદ્રતરાશ્ચ] તે પુનરેવં ચૈવઞ્ચ પ્રણીતદાયિનો મન આપદાયિનશ્ચ । કસ્માત્ત્વં તેષામન્તિકાદુચ્ચકુલીનતરાશ્ચાન્યતરશ્ચ સમાન એવ સમનાપ (મન આપ)દાયી, નાપ્રણીતપરીત્તદાયી ચેતિ । ય એભિરાકૌરઃ કુહનામ્બા નિશ્રિત્ય, લપનામ્વા, નૈમિત્તિકતામ્વા, નૈષ્પેષિકતામ્વા, લાભેન લાભં નિશ્ચિકીર્ષતાં, ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાન્ પરતઃ પર્યેષતે । સો [અ]ધર્મેણ [।] યઃ પુનરધર્મેણ સો [અ]સ્ય ભવતિ મિથ્યાજીવઃ । એવં તચ્છીલમાજીવવિપત્ત્યા પરિગૃહીતં ભવતિ ।
કથમન્તદ્વયપતિતં ભવતિ । યથાપીહૈકત્યઃ ( શ્ભ્_સ્હ્: 50 ) કામસુખલ્લિકાનુયુક્તો ભવત્યધ્યવસિતતાંપરઃ । પ્રતિલબ્ધાન્ધર્મેણ વા અધર્મેણ વા ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાન્ પરિભુઙ્ક્તે । આદીનવાદર્શી નિઃસરણમપ્રજાનન્નયમુચ્યતે એકો [અ]ન્તઃ । પુનરપરમિહૈકત્ય આત્મક્લમથાનુયુક્તો ભવત્યનેકપર્યાયેણાત્માનમાતાપયતિ, સન્તાપયતિ । કષ્ટવ્રતસમાદાયી ચ ભવતિ । તદ્યથા કણ્ટકાપાશ્રયો વા ભવતિ । ભસ્માદાયી મુસલાપાશ્રયઃ । ફલકાપાશ્રયો ભવતિ । ઉત્કુહકસ્થિતો ભવત્યુત્કુહકપ્રહાણયોગમનુયુક્તઃ [।] અગ્નિપરિચારકો ભવતિ । યાવત્ ત્રિરપ્યગ્નિં પરિચ[રતિ] ઉદકમધ્યાહારો ભવતિ । યાવત્ ત્રિરપ્યુદકમધ્યાવૈ(વ)હતિ । એકપાદકઃ સ્થિત્વા યતઃ સૂર્યસ્તતઃ પરિવર્તતે । ઇતિ યો વા પુનરપ્યેવંભાગીય આત્મકક્લમથાનુયોગઃ અયમુચ્યતે દ્વિતીયો [અ]ન્તઃ । એ[વમન્ત]દ્વયપતિતં ભવતિ ।
કથમનૈર્યાણિકં ભવતિ । યથાપીહૈ કત્યઃ શીલં વા વ્રતમ્વા દૃષ્ટ્યા પરામૃશતિ । અનેનૈવ શીલેન વા વ્રતેન વા શુદ્ધિર્ભવિષ્યતિ । મુક્તિર્નિર્યાણં ( શ્ભ્_સ્હ્: 51 ) ભવિષ્યતીતિ । સર્વં ચ શીલમિતો બાહ્યાનાં સુરક્ષ(ક્ષિ)તમપિ સુવિશુદ્ધમપિ તદુપમયા વિશુદ્ધ્યા અનૈર્યાણિકમિત્યુચ્યતે । એવમનૈર્યાણિકં ભવતિ ।
કથં સમાદાનપરિભ્રષ્ટં ભવતિ । યથાપીહૈકત્યઃ સર્વેણ સર્વમલજ્જી ભ ભવતિ નિરપેક્ષઃ । શ્રામણ્યે સ ચ ભવતિ । દુઃશીલઃ પાપધર્મા અન્તઃ પૂતિરવસ્રુતઃ કશમ્બોદકજાતઃ । શંખસ્વરસમાચારઃ । અશ્રમણ[ઃ] શ્રમણપ્રતિજ્ઞઃ અબ્રહ્મચારી બ્રહ્મચારિપ્રતિજ્ઞ એવં સમાદાનપરિભ્રષ્ટં ભવતિ ।
એભિર્દશભિઃ કારણૈર્વિપન્ન (ન્નં)શીલં શીલવિપત્તિરિત્યુક્તા ભગવતા [।]
અપિ ચ શીલાભ્યસનમપ્યુક્તં ભગવતા [।] દ(ત)ચ્ચ એભ્યઃ કારણેભ્યો દ્વાભ્યાં કારણાભ્યાં વેદિતવ્યમ્ । યા ચાનૈર્યાણિકતા, યશ્ચ સમાદાનભ્રંશઃ તદન્યૈશ્ચ કારણૈઃ શીલવિપત્તિરેવ વેદિતવ્યા । એષામેવ ચ કૃષ્ણપક્ષવ્યવસ્થિતાનાં કારણાનાં વિપર્યયેણ શુક્લપક્ષ્યઃ કારણૈઃ શીલસમ્પત્તિર્વેદિતવ્યા । શીલવિશુદ્ધિશ્ચ [।] ( શ્ભ્_સ્હ્: 52 ) ક્વચિત્ પુનર્ભગવતાશીલં મૂલાર્થેનોક્તં । યથોક્તં-
સુપ્રતિષ્ઠિતમૂલ[ઃ] સ્યાચ્ચિત્તસ્યોપશમે રતઃ ।
સંયુક્તા ચ વિસંયુક્તા દૃષ્હ્યાદૃષ્હ્યાર્યપાપયેતિ ગાથા ॥

ક્વચિદલંકાર શબ્દેનોક્તં । યથોક્તં શીલાલંકારસમ્પન્નો ભિક્ષુર્વા ભિક્ષુણી વા અકુશલં પ્રજહાતિ કુશલં ભાવયતિ । ક્વચિદનુલેપનશબ્દેનોક્તં । યત્રાહ । શીલાનુલેપનસમ્પન્નો ભિક્ષુર્વા ભિક્ષુણીવેતિ પૂર્વવત્ । ક્વચિદ્ગન્ધશબ્દેનોક્તં । અસ્તિ તદ્દાનં યદ્ગન્ધજાતં યસ્યાનુવાતમપિ ગન્ધો વાતિ પ્રતિવામ(ત)મપ્યનુવાતમપિ ગન્ધો વાતિ । ક્વચિત્ સુચરિતશબ્દેનોક્તં । યત્રાહ । કાયસુચરિતસ્યેષ્ટો વિપાકો ( શ્ભ્_સ્હ્: 53 ) દૃષ્ટે ધર્મે અભિસંપરાયે ચ એવં વાક્સુચરિતસ્ય [।] ક્વચિત્સમ્વરશબ્દેનોક્તમ્ । યત્રાહ । દાતા દાનપતિઃ શીલવાન્ ભવતિ । સમ્વરસ્થાયી આગમદૃષ્ટિઃ ફલદર્શી । અપિચોક્તં । શીલવાન્ વિહરતિ । પ્રાતિમોક્ષસમ્વરસંવૃત ઇતિ વિસ્તરઃ ।
કેન કારણેન ભગવતા શીલં મૂલશબ્દેનોક્તમ્ । પ્રતિષ્ઠાર્થં આધારાર્થો મૂલાર્થઃ । તચ્ચૈતચ્છીલં સર્વેષામેવ લૌકિકલોકોત્તરાણાં [શુદ્ધાના]મનવદ્યાનામગ્ર્યાણાં પ્રવરાણાં સુખાહારાણાં, પ્રતિષ્ઠાસ્થાનીયં ચોત્પત્તયે, પ્રતિલંભાય તસ્માન્મૂલશબ્દેનોચ્યતે । તદ્યથા પૃથિવી પ્રતિષ્ઠા ભવત્યાધાર[સ્તૃણગુ]લ્મૌષધિવનસ્પતીનામુત્પત્તયે એવમેવ શીલમ્બિસ્તરેણ પૂર્વવદ્વાચ્યમ્ ।
કેન કારણેન શીલમલંકારશબ્દેનાખ્યાતં । આહ । યાનિ તદન્યાનિ ભૂષણાનિ તદ્યયા હર્ષમ્વા, કટાહા વા, કેયૂરા વા, મુદ્રિકા વા, જાતરૂપરજતમાલા વા તાનિ યાવદયં દહ્રો ભવતિ । શિશુ[ઃ] કૃષ્ણકેશઃ ( શ્ભ્_સ્હ્: 54 ) પ્રત્યગ્રયૌવનસમન્વાગતઃ તાવદસ્ય વિભૂષણાનિ પ્રાવૃતાનિ શોભામાત્રાં જનયન્તિ । ન ત્વેવં પુનર્જીર્ણસ્ય, વૃદ્ધસ્ય, મહલ્લસ્યાશીતિકસ્ય વા, નાવતિકસ્ય વા, શણ્ડદન્તસ્ય, પલિતશિરસો, નાન્યત્ર તૈર્વિભૂષણૈઃ પ્રાવૃતૈઃ સ વિડમ્વિત ઇવ ખ્યાતિ । આરોગ્યવ્યસને વા, ભોગવ્યસને વા, જ્ઞાતિવ્યસને વા પ્રત્યુપસ્થિતે ન શોભતે । શીલં પુનઃ સર્વેષાં સર્વકાલઞ્ચ શોભાકારં ભવતિ । તસ્માદલંકારશબ્દેનોચ્યતે ॥
કેન કારણેનશીલમનુલેપનશબ્દેનોક્તમ્ । તત્ર બહુકુશલમનવદ્યં શીલસમાદાનં સર્વદૌઃશીલ્યસમાદાનહેતુકં કાયપરિદાહં ચિત્તપરિદાહં અપનયતિ । ઘર્માભિતપ્તસ્ય ઉત્તમગ્રીષ્મપરિદાહે કાલે પ્રત્યુપસ્થિતે ચન્દનાનુલેપનં વા કર્પૂરાનુલેપનં વા અનેન કારણેન શીલમનુલેપનશબ્દેનોચ્યતે ॥
કેન કારણેન શીલં ગન્ધજાતશબ્દેનોચ્યતે । શીલવતઃ ખલુ પુરુષપુદ્ગલસ્ય દિગ્વિદિક્ષુ કલ્યાણઃ (ણં) કીર્ત્તિયશઃ શબ્દશ્લોકો નિશ્ચરતિ । વિવિધાનામ્વા મૂલગન્ધજાતાનાં, સારગન્ધજાતાનામ્વા, પુષ્પગન્ધાનામ્વાતેરિતાનાં દિગ્વિદિક્ષુ મન આપો ગન્ધો નિશ્ચરતિ । અનેન કારણેન શીલં ગન્ધજાતશબ્દેનોચ્યતે ॥
કેન કારણેન શીલં સુચરિતશબ્દેનોચ્યતે । સુખગામિની એષા ચર્યા સ્વર્ગગામિની સુગતિગામિની । ( શ્ભ્_સ્હ્: 55 ) એષા ચર્યા । તસ્માત્ સુચરિંતમિત્યુચ્યતે ॥
કેન કારણેન શીલં સમ્વરશબ્દેનોચ્યતે । નિવૃત્તિસ્વભાવ એષ ધર્મો નિવૃત્તિલક્ષણો વિરતિસ્વભાવઃ । તસ્માત્ સમ્વરશબ્દેનોચ્યતે । અસ્ય ખલુ શીલસમ્વરસ્ય ત્રિવિધા પ્રત્યવેક્ષા પરિશુદ્ધિનિમિત્તં [।] કતમા ત્રિવિધા [।] યદુત કાયકર્મપ્રત્યવેક્ષા, વાક્કર્મપ્રત્યવેક્ષા, મનઃકર્મપ્રત્યવેક્ષા ।
[તત્ર ચ પુનરેતાનિ] કર્માણિ પ્રત્યવેક્ષમાણ[ઃ] શીલસમ્વરં પરિશોધયતિ । યત્કર્મ કાયેન પ્રણિહિતં ભવતિ કર્ત્તું તદેવ પ્રત્યવેક્ષતે । કિન્નુ વ્યાબાધિકં મે એતત્ કાર્ય કર્મ આત્મના અન્તરાયઃ
પરેષા[મકુ]શલં દુઃખોદયં દુઃખવિપાકમાહોસ્વિદવ્યાબાધિકં મે એતત્ કાયકર્માત્મનઃ પરેષાં કુશલં સુખોદયં સુખવિપાકં સ ચેત્સ એવં પ્રત્યવેક્ષમાણો જાનાતિ વ્યાબાધિકં મે એતત્કાયકર્માત્મનો વા, પરસ્ય વા અકુશલં [રાગોદયં, રાગવિપાકં, સ ચેત્સ એવં પ્રત્યવેક્ષમાણો ન ચ]રતિ । તત્કર્મ ન કરોતિ । નાનુપ્રયચ્છતિ । સ ચેત્પુનર્જાનાત્યવ્યાબાધિકં મે એતત્ કાયકર્મ કુશલં પૂર્વવત સ કરોતિ । તત્ કાયેન કર્મ ( શ્ભ્_સ્હ્: 56 ) ન પ્રતિસંહરતિ, અનુપ્રયચ્છતિ । યદપ્યનેનાતીતમધ્વાનમુપાદાય કાયેન કર્મ કૃતં ભવતિ । તદપ્યભીક્ષ્ણં પ્રત્યવેક્ષતે । કિન્તુ વ્યાબાધિકં મે એતત્ પૂર્વવત્ । સ વિજ્ઞાનાં સબ્રહ્મચારિણાં સચેત્ સ એ[વં] પ્રત્યવેક્ષમાણો [જાનાતિ વ્યાબાધિકં] મે એતત્ કર્મ પૂર્વવત્ । સવિજ્ઞાનાં સબ્રહ્મચારિણામન્તિકે પ્રતિસંહરતિ । અનુપ્રયચ્છતિ । યદપ્યનેનાતીતમધ્વાનમુપાદાય કાયેન કર્મ કૃતં ભવતિ । તદપ્યભીક્ષ્ણં પ્રત્યવેક્ષતે [।] કિન્નુ વ્યાબાધિકં મે એતત્ પૂર્વવત્ । સવિજ્ઞાનાં સબ્રહ્મચારિણા[મન્તિકે] સચેત્ સ એવં પ્રત્યવેક્ષમાણો જાનાતિ વ્યાબાધિકં મે એતત્ કર્મ પૂર્વવત્ [।] સ વિજ્ઞાનાં સબ્રહ્મચારિણામન્તિકે પ્રતિદેશયતિ, યથાધર્મ પ્રતિકરોતિ । સ ચેત્ પુનરેવં પ્રત્યવેક્ષમાણો જાનાત્યવ્યાબાધિકં મે એતત્ કાયકર્મ પૂર્વવત્ [।] સ તેનૈવ પ્રીતિપ્રામોદ્યેનાહોરાત્રાનુશિક્ષી બહુલમ્વિહરત્યેવમસ્ય તત્કાયકર્મ સુપ્રત્યવેક્ષિતં ચ ભવતિ । સુવિશોધિતં ચ । યદુતાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નેષ્વધ્વસુ [।] યથા કાયકર્મ એવં વાક્કર્મ વેદિતવ્યં । અતીતાન્ સંસ્કારાન્ પ્રતીત્યોત્પદ્યતે મનઃ । અનાગતાન્, પ્રત્યુત્પન્નાન્ સંસ્કારાન્ પ્રતીત્યોત્પદ્યતે મનઃ । તન્મનો [અ]ભીક્ષ્ણં પ્રત્યવેક્ષતે [।] કિન્નુ વ્યાબાધિકં મે એતન્મનઃ પૂર્વવત્ । ( શ્ભ્_સ્હ્: 57 ) યાવન્નોત્પાદયતિ । પ્રતિસંહરતિ, નાનુપ્રયચ્છતિ । તન્મનસ્કર્મ [।] શુક્લપક્ષેણ પુનરુત્પાદયતિ, ન પ્રતિસંહરતિ, અનુપ્રયચ્છતિતન્મનસ્કર્મ । એવમનેન તન્મનઃ કર્મ પ્રત્યવેક્ષિતં ભવતિ । સુપરિશોધિતં । યદુતાતીતાનાગતપ્રત્યુપન્નેષ્વધ્વસુ [।] તત્કસ્ય હેતોરતીતે [અ]પ્યધ્વનિ અનાગતે [અ]પિપ્રત્યુત્પન્ને [અ]પિ યે કેચિચ્છ્રમણા વા, બ્રાહ્મણા વા, કાયકર્મ, વાક્કકર્મ, મનસ્કર્મ પ્રત્યવેક્ષ્ય પરિશોધ્ય, પરિશોધ્ય, બહુલં વ્યાહાર્ષુઃ, સર્વે તે એવં પ્રત્યવેક્ષ્ય, પરિશોધ્ય ચ [।] યથોક્તં ભગવતા આયુષ્મન્તં રાહુલમારભ્ય ।
કાયકર્માથ વાક્કર્મ મનસ્કર્મ ચ રાહુલ ।
અભીક્ષ્ણં પ્રત્યવેક્ષસ્વ સ્મરન્ બુદ્ધાનુશાસનમ્ ॥
એતચ્છ્રામણકં કર્મ અત્ર શિક્ષસ્વ રાહુલ ।
અત્ર તે શિક્ષમાણસ્ય શ્રેય એવ ન પાપકમ્ ॥
તત્ર યદેવં વિચિનોતિ તત્ કાયકર્મ, વાક્કકર્મ, મનસ્કર્મ કિં વ્યાબાધિકં મે ઇતિ વિસ્તરેણ ( શ્ભ્_સ્હ્: 58 ) પૂર્વવદિયં પ્રત્યવે[ક્ષણા] [।] યત્પુનરેકત્યં પ્રતિસંહરતિ પ્રતિદેશયત્યેકત્યમનુપ્રયચ્છતિ । તેનૈવ પ્રીતિપ્રામોદ્યેનાહોરાત્રાનુશિક્ષી બહુલં વિહરતીયમુચ્યતે પરિશોધના [।]

તત્રૈવં પરિશુદ્ધસ્ય શીલસમ્વરસ્ય દશાનુશન્સા(શંસા) ( શ્ભ્_સ્હ્: 59 ) વેદિતવ્યા[ઃ ।] કતમે દશ । ઇહ શીલવાં (વાન્) વિહરતિ પુરુષપુદ્ગલઃ શીલવિશુદ્ધિમાત્મનઃ ( શ્ભ્_સ્હ્: 60 ) પ્રત્યવેક્ષમાણઃ અવિપ્રતિ[સારં પ્ર]તિલભતે । અવિપ્રતિસારિણઃ પ્રામોદ્યં પ્રમુદિતચિત્તસ્ય પ્રીતિર્જાયતે । પ્રીતમનસઃ કાયઃપ્રશ્રભ્યતે । પ્રશ્રબ્ધકાયઃ સુખં વેદયતે । સુખિતસ્ય ચિત્તં સમાધીયતે । સમાહિતચિત્તો યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । યથાભૂતં પશ્યતિ । યથાભૂતં જાનન્ પશ્યન્નિર્વિદ્યતે [।] નિર્વિણ્ણો વિરજ્યતે, વિરક્તો વિમુચ્યતે, વિમુક્તસ્ય વિમુક્તિ[ઃ] સ્મૃતિર્જ્ઞા(વિમુક્તિજ્ઞા)નદર્શનં ભવતિ । યાવન્નિરુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વાતિ । યચ્છીલવાન્ પુરુષપુદ્ગલઃ શીલવિશુદ્ધય્ધિયતેયમવિપ્રતિસારં પ્રતિલભતે । અનુપૂર્વેણ યાવન્નિર્વાણગમનાયાયં પ્રથમઃ શીલાનુશન્સઃ (શંસઃ) । પુનરપરં શીલવાં (વાન્) પુરુષપુદ્ગલઃ મરણકાલસમયે પ્રત્યુપસ્થિતે, કૃતં એતન્મે સૂક્તં ત [......] (સુચરિતં) કાયેન વાચા મનસા ન કૃતં એતન્મે દુશ્ચરિતં કાયેન પૂર્વવત્ । ઇતિ યા ગતિઃ । કૃતપુણ્યાનાં કૃતકુશલાનાં કૃતભયભીરૂપ્રાણાનાં તાં ગતિં પ્રેત્ય ગમિષ્યામીતિ દ્વિતીયમવિપ્રતિસારં પ્રતિલભતે (।) સુગતિગમનાય, અવિપ્રતિસારિણો હિ પુરુષપુદ્ગલસ્ય ભદ્રકં મરણં ભવતિ । ભદ્રિકા કાલક્રિયા ભદ્રકો [અ]ભિસમ્પરાયઃ । અયં દ્વિતીયઃ શીલાનુશન્સઃ (શંસઃ) ॥
પુનરપરં શીલવતઃ પુરુષપુદ્ગલસ્ય કલ્યાણો ( શ્ભ્_સ્હ્: 61 ) વર્ણઃ કીર્તિર્યશઃ[ઃ] શબ્દશ્લોકો નિશ્ચરતિ । અયં તૃતીયઃ શીલાનુશન્સઃ (શંસઃ) ॥
પુનરપરં શીલવાન્ પુરુષપુદ્ગલઃ સુખં સ્વપિતિ સુખં પ્રતિયુજ્યતે । નિષ્પરિદાહેન કાયેન ચિત્તેન ચાયં ચતુર્થઃ શીલાનુશન્સઃ (શંસઃ) ।
પુનરપરં શીલવાં (વાન્) પુરુષપુદ્ગલઃ સુપ્તો [અ]પિ દેવાનાં રક્ષ્યો ભવતિ । અયં પઞ્ચમઃ શીલાનુશન્સઃ (શંસઃ) ॥
પુનરપરં શીલવાન્ પુરુષપુદ્ગલઃ ન શંકી ભવતિ । પરતઃ પાપસ્ય, ન ભીતેશ્ચ સંત્રસ્તમાનસઃ [।] અયં ષષ્ઠઃ શીલાનુશન્સઃ (શંસઃ) ॥

પુનરપરં શીલવાં(વાન્) પુરુષપુદ્ગલઃ બધકાનાં પ્રત્યર્થિકાનામપિ પ્ર--ત્રાણાં છિદ્રપ્રાપ્તો [અ]પિ રક્ષ્યો ભવતિ । સર્વદાયં પુરુષપુદ્ગલ ઇતિ વિદિત્વા મિત્રતામ્વાપદ્યન્તે (તે) મધ્યમસ્થતામ્વા[।]અયં સપ્તમઃ શીલાનુશન્સઃ ॥
પુનરપરં પૂર્વબહ્વાસ્થાનાનાં યક્ષાણાં નિવાસિકાનામમનુષ્યાણાં છિદ્રપ્રાપ્તો [અ]પિ રક્ષ્યો ભવતિ । યદુત તદેવ શીલમધિપતિં કૃત્વા [।] અયમષ્ટમઃ શીલાનુશન્સઃ (શંસઃ) ॥
પુનરપરં શીલવાન્ પુરુષપુદ્ગલઃ ધર્મેણાલ્પકૃચ્છ્રેણ પરતો લાભં લભન્તે (લભતે) । યદુત ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાન્યદુત ( શ્ભ્_સ્હ્: 62 ) શીલાધિકા(ક)રણહેતોઃ સત્કૃતશ્ચ ભવતિ । ગુરુકૃતો રાજ્ઞાં રાજામાત્રાણાં નૈગમજાનપદાનાં ધનિનાં શ્રેષ્ઠિનાં સાર્થવાહાનાં [।] અયં નવમઃ શીલાનુશન્સઃ (શંસઃ) ॥
પુનરપરં પૂર્વવત્સર્વપ્રણિધાનાનિ સમૃધ્યન્તિ । સ ચેદાકાંક્ષતે કામધાતૌ ક્ષત્રિયમહાસાલકુલાનાં, બ્રાહ્મણમહાસાલકુલાનામ્વા, ગૃહપતિમહાસાલકુલાનાં વા ચાતુર્મહારાજકાણિ કાનામ્વા (ચાતુર્મહારાજિકાણાં વા) દેવાનાં, ત્રા (ત્ર)યસ્ત્રિંશાનામ્વા, યામાનાં, તુષિતાનાં, નિર્માણરતીનાં, પરનિર્મિતવશવર્ત્તિનાં દેવાનાં સભાગતોયોપપહો (સભાગતાયામુપપન્નો) યથાપિ તદ્વિશુદ્ધત્વાચ્છીલાનાં સમદાનાં અત્યર્થજાતં ધ્યાનાનિ ચ સમાપદ્ય દૃષ્ટે ધર્મે સુખં વિહરેયં । રૂપોપમાનાં ચ દેવાનાં સભાગતાયોપપદ્યેય (યામુપસમ્પદ્યેય) વિહરે[ય એત]દ્યશ એતચ્ચ શીલવતો વીતરાગસ્ય પ્રણિધાનં સમૃધ્યતિ । સ ચેદાકાંક્ષતે । .......... વિમોક્ષા............ સ્યાદ્વોપસમ્પદ્ય વિહરેયં । આરૂપ્યોપગતાનામ્વા દેવા[નાં સ]ભાગતાયો (યામુ)પપદ્યેય પૂર્વવત્ ॥ સ ચેદાકાંક્ષતે અત્યન્તનિષ્ઠનિર્વાણમધિગચ્છેયમિત્યધિગચ્છતિ ॥ (તદ્ગતિ) શુદ્ધત્વાચ્છીલાનાં ( શ્ભ્_સ્હ્: 63 ) સર્વત્ર ચ વીતરાગસ્ય [।] અયં દશમઃ શીલાનુશંસો વેદિતવ્યઃ ॥
નિર્દિષ્ટઃ શીલસ્કન્ધો વિભાગશઃ, નિર્દિષ્ટા વિપત્તિસમ્પત્તિઃ । નિર્દિષ્ટાનિ પર્યાયનામાનિ । નિર્દિષ્ટા પરિશુદ્ધિપ્રત્યવેક્ષા, નિર્દિષ્ટો [અ]નુશંસઃ ॥
સ એષ સર્વાકારપરિપૂર્ણઃ શીલસમ્વરઃ સંભારપરિગૃહીત આખ્યાતઃ કથિમો (તો) વિવૃતઃ પ્રકાશિતો યત્રાત્મકામૈઃ શ્રામણ્યબ્રાહ્મણ્યકામૈઃ કુલપુત્રૈઃ શિક્ષિતવ્યં ॥
॥ ઉદ્દાનં ॥
વિભંગસ્ત્રિવિધો જ્ઞેયઃ સમ્પદ્ દશવિધા ભવેત્ ।
પર્યાયશ્ચ ષડાકારો વિશુદ્ધિસ્ત્રિવિધા મતા ।
અનુશન્સો (શંસો) દશવિધઃ એષો ઽસૌ શીલસમ્વરઃ ॥
ઇન્દ્રિયસમ્વરઃ કતમઃ । યથાપીહૈકત્યઃ ( શ્ભ્_સ્હ્: 64 ) ઇન્દ્રિયૈર્ગુપ્તદ્વારો વિહરત્યારક્ષિતસ્મૃતિર્નિપકસ્મૃતિરિત્તિ વિસ્તરઃ । તત્ર કથમિન્દ્રિયૈર્ગુપ્તદ્વારો વિહરત્યારક્ષિતસ્મૃતિર્ભવતિ । નિપકસ્મૃતિરિતિ વિસ્તરેણ યાવદ્રરક્ષતિ મન ઇન્દ્રિયં મન ઇન્દ્રિયેણ [।] સ એવં સમાપદ્યતે । એવમિન્દ્રિયૈર્ગુપ્તદ્વારો વિહરતિ ।
તત્ર કથમારક્ષિતસ્મૃતિર્ભવતિ । યથાપીહૈકત્યેનેન્દ્રિયગુપ્તદ્વારતામેવાધિપતિં કૃત્વા શ્રુતમુદ્ગૃહીતં ભવતિ । ચિન્તિતમ્વા પુનર્ભાવિતમ્વા । તેન ચ શ્રુતચિન્તાભાવનાધિપતેયા સ્મૃતિઃ પ્રતિલબ્ધા ભવતિ । ( શ્ભ્_સ્હ્: 65 ) સ તસ્યા એવ સ્મૃતેઃ પ્રતિલબ્ધાયાઃ અસંપ્રમોષાર્થમધિગમાર્થમવિનાશાર્થં કાલેન કાલં તસ્મિન્નેવ શ્રુતે યોગં કરોત્યભ્યાસં કરોતિ, ચિન્તાયાંભાવનાયાં યોગમભ્યાસં કરોતિ । ન ભવતિ સ સ્ત પ્રયોગા યિ-કૃત પ્રયોગ એવમનેન તસ્યા[ઃ] શ્રુતસમુદાગમતા(ગતા) યાશ્ચિન્તા-સમુદાગતાયાઃ સ્મૃતેઃ કાલેન કાલં શ્રુતચિન્તાભાવનાયોગક્રિયાયા આરક્ષા કૃતા ભવતિ । એવમારક્ષિતસ્મૃતિર્ભવતિ ।
કથં નિપકસ્મૃતિર્ભવતિ । સ તસ્યામેવ સ્મૃતૌ નિત્યકારી ચ ભવતિ । [નિર્યાણકારી ચ ભવતિ] । તત્ર યા નિત્યકારિતા ઇયમુચ્યતે સાતત્યકારિતા । તત્ર યા નિર્યાણકારિતા ઇયમુચ્યતે સત્કૃત્યકારિતા । સ એવં સાતત્યકારી સત્કૃત્યકારી નિપકસ્મૃતિરિત્યુચ્યતે । સ તથારક્ષિતસ્મૃતિર્ભવતિ । તથા તાં સ્મૃતિં ન સંપ્રમોષયતિ । સ તથાનિપકસ્મૃતિર્ભવતિ । તથા તસ્યામેવાપ્રમુષિતાયાં ( શ્ભ્_સ્હ્: 66 ) સ્મૃતૌ બલાધાનપ્રાપ્તો ભવતિ । યેન શક્તો ભવતિ પ્રતિબલશ્ચ રૂપાણામભિભવાય શબ્દાનાં, ગન્ધાનાં, રસાનાં, સ્પ્રષ્ટવ્યાનાં, ધર્માણામભિભવાય ।
કથં સ્મૃત્યારક્ષિતમાનસો ભવતિ । ચક્ષુઃ પ્રતીત્ય રૂપાણિ ચોત્પદ્યતે । ચક્ષુર્વિ[જ્ઞાનં, ચ]-ક્ષુર્વિજ્ઞાનાનન્તરમુત્પદ્યતે । વિકલ્પકં મનોવિજ્ઞાનં યેન વિકલ્પકેન મનોવિજ્ઞાનેન પ્રિયરૂપેષુ રૂપેષુ સંરજ્યતે । અપ્રિયરૂપેષુ રૂપેષુ વ્યાપદ્યતે [।] સ ભા (તા)મેવાધિપતિં કૃત્વા તસ્માદયોનિશો વિકલ્પાત્ સંક્લેશસમુત્થાપકાત્તસ્માત્ સંરક્ષતિ । યથા સંક્લેશો નોત્પદ્યતે । એવં શ્રોત્રં ઘ્રાણં જિહ્વાં કાયં મનઃ પ્રતીત્ય ધર્માશ્ચોત્પદ્યતે મનોવિજ્ઞાનં । તચ્ચ મનોવિજ્ઞાનમસ્યાયોનિશેવિકલ્પસહગતં સંક્લેશસમુત્થાપકં । યેન પ્રિયરૂપેષુ ધર્મેષુ સંરજ્યતે । અપ્રિયરૂપેષુ ધર્મેષુ વ્યાપદ્યતે । સ તસ્માદયોનિશોવિકલ્પાત્ સંક્લેશસમુત્થાપકાત્તન્માનસં રક્ષત્યેવમસ્ય સંક્લેશો નોત્પદ્યતે । એવં સ્મૃત્યારક્ષિતમાનસોભવતિ ।
કથં સમાવસ્થાવચારકો ભવતિ । સમાવસ્થોચ્યતે । ઉપેક્ષા કુશલા વા, અવ્યાકૃતા વા [।] સ તસ્માદયોનિશો વિકલ્પાત્ સંક્લેશસમુત્થાપકાત્ તન્માનસં રક્ષિત્વા કુશલાયામ્વા ઉપેક્ષાયામવ્યાકૃતાયામ્વા અવચારયતિ । ( શ્ભ્_સ્હ્: 67 ) તેનોચ્યતે સમાવસ્થાવચારકઃ । એવં સમાવસ્થાવચારકો ભવતિ ।
કથં પુનસ્તસ્માદયોનિશો વિકલ્પસંક્લેશસમુત્થાપકાન્ માનસં રક્ષતિ । ન નિમિત્તગ્રાહી ભવતિ । તેષુ રૂપેષુ, શબ્દેષુ, ગન્ધેષુ, રસેષુ, સ્પ્રષ્ટવ્યેષુ, ધર્મેષુ નાનુવ્યંજનગ્રાહી ભવતિ યતો [અ]ધિકરણમસ્ય પાપકા અકુશલા ધર્માશ્ચિત્તમનુસ્રવેયુઃ । સ ચેત્ પુનઃ સ્મૃતિસંપ્રમોષાત્ ક્લેશપ્રચુરતયા વા વિવર્જયતો [અ]પિ નિમિત્તગ્રાહમ(હો ઽ)નુવ્યંજનગ્રાહ[ઃ સ]મુત્પદ્યતે એવ । પાપકા અકુશલાતો દુઃગૃહીતો (પાપકાદકુશલતો દુર્ગૃહીતો) ભવતિ કે (યે) ધર્મા અનુસરન્ત્યેવ । ચિત્તં તેષાં સમ્વરાય પ્રતિપદ્યતે । આભ્યાં દ્વાભ્યામાકારાભ્યાં તસ્માત્ સંક્લેશસમુત્થાપકાદયોનિશોવિકલ્પાત્તન્માનસં રક્ષિતં ભવતિ ॥
કથં ચ પુનસ્તન્માનસમાભ્યામાકારાભ્યાં સરંક્ષ્ય કુશલાયામ્વા ઉપેક્ષાયામવધારયત્યવ્યા કૃતાયામ્વા [।] દ્વાભ્યામેવાકારાભ્યાં [।] કતમાભ્યાં દ્વાભ્યાં [।] યથાહ રક્ષતિ ચક્ષુરિન્દ્રિયં ચક્ષુરિન્દ્રિયેણ સમ્વરમાપદ્યતે । યથા ચક્ષુરિન્દ્રિયં ચક્ષુરિન્દ્રિયેણ સમ્વરમાપદ્યતે । મે (એ)વં શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયાં (યાન્), રક્ષતિ મન ઇન્દ્રિયં મન ઇન્દ્રિયેણ સમ્વરમાપદ્યતે । આભ્યાં દ્વાભ્યોમાકારાભ્યાં કુશલાયામ્વા, અવ્યાકૃતાયામ્વા ઉપેક્ષાયાં તન્માનસમેવ ચારયતિ ॥

કથં ચક્ષુર્વિજ્ઞેયેષુ રૂપેષુ ન નિમિત્તગ્રાહી ભવતિ । નિમિત્તગ્રાહ ઉચ્યતે । યચ્ચક્ષુર્વિજ્ઞાનગોચરો રૂપે તસ્ય ગોચરસ્ય ગ્રાહી ભવતિ । ચક્ષુર્વિજ્ઞાનેન [।] એવં નિમિત્તગ્રાહી ભવતિ । યદુત ચક્ષુર્વિજ્ઞેયેષુ રૂપેષુ શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્ વાકાયમનોવિજ્ઞેયેષુ રૂપેષુ અપરા જાતિ[ર્] નિમિત્તં । સ ચેત્ પુનસ્તં ગોચરં પરિવર્જયતિ । ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્યૈવં ન (ચ) ન નિમિત્તગ્રાહી [ભ]વતિ । ચક્ષુર્વિજ્ઞેયેષુ રૂપેષ્વેવં શ્રોત્ર ઘ્રાણજિહ્વાકાયમનોવિજ્ઞેયેષુ ધર્મેષુ [।]
કથં નાનુવ્યંજનગ્રાહીભવતિ । ચક્ષુર્વિજ્ઞેયેષુ રૂપેષુ [।] અનુવ્યંજનગ્રાહ ઉચ્યતે । યસ્તેષ્વેવચક્ષુર્વિજ્ઞેયેષુ રૂપેષુ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્યૈવ સમનન્તરસહોત્પન્નસ્ય વિકલ્પકસ્ય મનોવિજ્ઞાનસ્ય યો ગોચરઃ સંરાગાય વા, સંદ્વેષાય, વા સંમોહાય વા તં ગોચરં પરિવર્જયતિ । નોત્પાદયતિ તદાલમ્બનં । તન્મનોવિજ્ઞાનમેવં નાનુવ્યંજનગ્રાહી ભવતિ । યદુત ચક્ષુર્વિજ્ઞેયેષુ રૂપેષુ [।] એવં શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્ વાકાયમનોવિજ્ઞેયેષુ ધર્મેષુ અપરા જાતિર્નિમિત્તગ્રાહસ્યાનુવ્યંજનગ્રાહસ્ય ચ । તત્ર નિમિત્તગ્રાહો યચ્ચક્ષુષા રુપાણ્યાભાસગતાનિ તજ્જં મનસ્કારં સંમુખીકૃત્ય પશ્યતિ [।] તત્રાનુવ્યંજનગ્રાહઃ । તાન્યેવ રૂપાણિ ચક્ષુષા આભાસગતાનિ તજ્જં મનસિકારં સંમુખીકૃત્ય પશ્યતિ । અપિતુ પરતો [અ]નુસ્રવપૂર્વકં ( શ્ભ્_સ્હ્: 69 ) શ્રૃણોતિ । સન્ત્યેવં રૂપાણ્યેવં રૂપાણિ ચક્ષુર્વિજ્ઞેયાનિ રૂપાણીતિ યાનિ તાનિ તદનુગતાનિ નામાનિ પદાનિ વ્યંજનાનિ [યાન્ય]ધિપતિં કૃત્વા, યાનિ નિશ્રિત્ય પ્રતિષ્ઠાયાયં પુરુષપુદ્ગલઃ યથાશ્રુતાનિ ચક્ષુર્વિજ્ઞેયાનિ રૂપાણિ વિકલ્પયત્યયમુચ્યતે । અનુવ્યંજનગ્રાહઃ [।] યથા ચક્ષુર્વિજ્ઞેયેષુ રૂપેષુ, એવં શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્ વાકાયમનોવિજ્ઞેયેષુ ધર્મેષુ વેદિતવ્યઃ । સ પુનરયં નિમિત્તગ્રાહો [અ]નુવ્યંજનગ્રાહશ્ચ અસ્તિ યન્નિદાનમસ્ય યદધિકરણં યદધિપતેયં અસ્ય પાપકા અકુશલા ધર્માશ્ચિત્તમનુસ્રવન્તિ । અસ્તિ યચ્ચ તન્નિદાનં ચ તદધિકરણં ચ તદધિપતેયં પાપકા અકુશલા ધર્મા શ્ચિત્તમનુસ્રવન્તિ । તત્ર યો [અ]યં નિમિત્તગ્રાહો [અ]નુવ્યંજનગ્રાહો અયોનિશોગ્રાહઃ યન્નિદાનં યદધિકરણં યદધિપતેયમસ્ય પાપકા અકુશલા ધર્માશ્ચિત્તમનુસ્રવન્તિ । તદ્રૂપમસૌ નિમિત્તગ્રાહમનુવ્યંજનગ્રાહં ચ પરિવર્જયતિ ।
પાપકા અકુશલા ધર્માઃ કતમે [।] રાગઃ, રાગસમુત્થાપિતં કાયદુશ્ચરિતં, વાગ્દુશ્ચરિતં, મનોદુશ્ચરિતં । દ્વેષો, મોહઃ [।], મોહસમુત્થાપિતં ચ કાયદુશ્ચરિતં, વાગ્દુશ્ચરિતં, મનોદુશ્ચરિતમિમ ઉચ્યન્તે પાપકા અકુશલા ધર્માઃ ।
કથમેતે ચિત્તમનુસ્રવન્તિ । યદાલમ્બનં ચિત્તમનોવિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે । ગચ્છતિ પ્રતિસરતિ । તદાલમ્બનાસ્તદાલમ્બનાસ્તેન ચિત્તમનોવિજ્ઞાનેન સંપ્રયુક્તાઃ [ઃ] કાયવાઙ્મનોદુશ્ચરિતસમુત્થાપકા[સ્] તે રાગદ્વેષમોહા ઉત્પદ્યન્તે, ગચ્છન્તિ પ્રતિસરન્તિ । તેનોચ્યન્તે (તે) ચિત્તમનુપ્રવન્તિ ॥
એવં તાવન્નિમિત્તગ્રાહેણાનુવ્યંજનગ્રાહેણ ચ ય ઉત્પદ્યતે, સંક્લેશશ્ચક્ષુર્વિજ્ઞેયેષુ રૂપેષુ યાવન્મનોવિજ્ઞેયેષુ ધર્મેષુ સો [અ]સ્ય નોત્પદ્યતે નિમિત્તગ્રાહમનુવ્યંજનગ્રાહં ચ પરિવર્જયતઃ [।] સ ચેત્ પુનઃ સ્મૃતિસંપ્રમોષાદ્વા, ક્લેશપ્રચુરતયા વા, એકાકિનો [અ]પિ વિહરતઃ પૂર્વદૃષ્ટાનિ ચક્ષુર્વિજ્ઞેયાનિ રૂપાણ્યધિપતિં કૃત્વા પૂર્વાનુભૂતાં (તાન્) શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનોવિજ્ઞેયાન્ ધર્માનધિપતિં કૃત્વોત્પદ્યન્તે પાપકા અકુશલા ધર્મા[સ્] તાનુત્પન્નાનધિવાસયતિ, પ્રજહાતિ, વિશોધયતિ, વ્યન્તીકરોતિ । તેનોચ્યતે તેષાં સમ્વરાય પ્રતિપદ્યતે ।
સ યેષુ રૂપેષુ ચક્ષુઃ પ્રેરયિતવ્યં ભવતિ । યેષુ શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્ વાકાયમનોવિજ્ઞેયેષુ ધર્મેષુ મનઃ પ્રેરયિતવ્યં ( શ્ભ્_સ્હ્: 71 ) ભવતિ । તેષુ તથા પ્રેરયતિ । યથા ન સંક્લિશ્યતે । એવમનેન તસ્માત્ સંક્લેશાન્મન[ઇન્દ્રિયં] રક્ષિતં ભવતિ । તેનોચ્યતે રક્ષતિ મન ઇન્દ્રિયં । યેષુ પુનશ્ચક્ષુર્વિજ્ઞેયેષુ રૂપેષુ ચક્શુરિન્દ્રિયં ન પ્રેરયિતવ્યં ભવતિ । યેષુ શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્ વાકાયમનોવિજ્ઞેયેષુ ધ[ર્મેષુ] મન ઇન્દ્રિયં ન પ્રેરયિતવ્યં ભવતિ । તેષુ સર્વેણ સર્વં સર્વથા ન પ્રેરયતિ । તેનોચ્યતેચક્ષુરિન્દ્રિયેણ સમ્વરમાપદ્યતે । તેનોચ્યતે યાવન્મન ઇન્દ્રિયેણ સમ્વરમાપદ્યતે । અયં તાવદ્વિભંગો વિસ્તરેણેન્દ્રિયસમ્વરસ્ય વિજ્ઞેય[ઃ] ।
સમાસાર્થઃ । યેન ચ સંવૃણોતિ, યતશ્ચ સંવૃણોતિ, યથા ચ સંવૃણોતિ, યા ચાસૌ સંવૃતિઃ । તત્સર્વમેકત્યમભિસંક્ષિપ્યેન્દ્રિયસમ્વર ઇત્યુચ્યતે ।
તત્ર કેન સંવૃણોતિ [।] યા આરક્ષિતા ચ સ્મૃતિસ્તયા સંવૃણોતિ [।]
કિં સંવૃણોતિ [।] ચક્ષુરિન્દ્રિયં સંવૃણોતિ । શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્ વાકાયમનૈન્દ્રિયં સંવૃણોતિ । ઇદં સંવૃણોતિ ।
કુતઃ સંવૃણોતિ । પ્રિયરૂપાપ્રિયરૂપેભ્યો રૂપેભ્યઃ શબ્દેભ્યો યાવદ્ધર્મેભ્યો [અ]તઃ સંવૃણોતિ (સંવૃણોતિ) ।
કથં સંવૃણોતિ । ન નિમિત્તગ્રાહી ભવતિ નાનુવ્યંજનગ્રાહી ( શ્ભ્_સ્હ્: 72 ) યતો [અ]ધિકરણમેવ પાપકા અકુશલા ધર્માશ્ચિત્તમનુસ્રવન્તિ । તેષાં સમ્વરાય પ્રતિપદ્યતે । રક્ષતીન્દ્રિયમિન્દ્રિયેણ । સમ્વરમાપદ્યતે । ઇત્યેવં સંવૃણોતિ ।
કા પુનઃ સંવૃતિઃ । યતઃ સ્મૃત્યારક્ષિતમાનસો ભવતિ । સમાવસ્થાવચારકઃ । ઇયમુચ્યતે સંવૃતિઃ ।
પુનરપરઃ સમાસાર્થઃ [।] યશ્ચસમ્વરોપાયઃ । યચ્ચ સમ્વરણીયમ્વસ્તુ, યા ચ સંવૃતિઃ । તદેકત્યમભિસંક્ષિપ્યેન્દ્રિયસમ્વર ઇત્યુચ્યતે ।
તત્ર કતમઃ સમ્વરોવા (સંવરોપાયઃ) [।] યદાહ આરક્ષિતસ્મૃતિર્ભવતિ, નિપકસ્મૃતિરિતિ ચક્ષુષા રૂપાણિ દૃષ્ટ્વા ન નિમિત્તગ્રાહી ભવતિ, નાનુવ્યંજનગ્રાહી, યાવન્મનસા ધર્માન્ વિજ્ઞાય ન નિમિત્તગ્રાહી ભવતિ, નાનુવ્યંજનગ્રાહી । યતો [અ]ધિકરણમેવ પાપકા અકુશલા ધર્માશ્ચિત્તમનુસ્રવન્તિ । તેષાં સમ્વરાય પ્રતિપદ્યતે । રક્ષતીન્દ્રિયમિન્દ્રિયેણ સમ્વરમાપદ્યતે । અયમુચ્યતે સમ્વરોપાયઃ ।
સમ્વરણીયં વસ્તુ કતમત્ [।] ચક્ષૂરૂપં ચૈવં યાવન્મનોધર્માશ્ચેદમુચ્યતે સમ્વરણીયં વસ્તુ ।
તત્ર સંવૃતિઃ કતમા [।] યદાહ । સ્મૃત્યારક્ષિતમાનસો ભવતિ । સમાવસ્થાવચારક ઇતીયમુચ્યતે સંવૃતિઃ ।
સ ખલ્વયમિન્દ્રિયસમ્વરઃ સમાસતો દ્વિવિધઃ । ( શ્ભ્_સ્હ્: 73 ) પ્રતિસંખ્યાનબલસંગૃહી[તો ભાવનાબલંસંગૃહી]તશ્ચ ।

તત્ર પ્રતિસંખ્યાનબલ સંગૃહીતો યેન વિષ્યેષ્વાદીનવં પશ્યતિ । નો તુ તમાદીનવં વ્યપકર્ષતિ । પ્રજહાતિ । તત્ર [ભા]વનાબલસંગૃહીતો યેન વિષ્યેષ્વાદીનવં પશ્યતિ, તં ચ પુનરાદીનવં વ્યપકર્ષતિ । પ્રજહાતિ । તત્ર પ્રતિસંખ્યાનબલસંગૃહીતેનેન્દ્રિયસમ્વરેણ વિષયાલમ્બનં ક્લેશપર્યવસ્થાનં નોત્પાદયતિ, ન સંમુખીકરોતિ । ન ચૈવાશ(શ્ર)યસન્નિવિષ્ટમનુશયં પ્ર[જહા]તિ, સમુદ્ઘાતયતિ । તત્ર ભાવનાબલસંગૃહીતે[ને]ન્દ્રિયસમ્વરેણ વિષયાલમ્બનં ચ ક્લેશપર્યવસ્થાનં નોત્પાદયતિ, ન સમ્મુખીકરોતિ । સર્વદા સર્વકાલમાશ્રયસન્નિવિષ્ટં ચાનુશયં પ્રજહાતિ । સમુદ્ઘાતયતિ । અયમ્વિશેષઃ, અયમભિપ્રાયઃ । ઇદ[મ]નાકરણં પ્રતિસંખ્યાનબલસંગૃહીતસ્ય ભાવનાબલસંગૃહીતસ્ય ચેન્દ્રિયસમ્વરસ્ય । તત્ર યો [અ]યં પ્રતિસંખ્યાનબલસંગૃહીત ઇન્દ્રિયસમ્વરો [અ]યં સંભારમાર્ગસંગૃહીતઃ [।] યઃ પુનર્ભાવનાબલસંગૃહીત ઇન્દ્રિયસમ્વરઃ । સ વૈરાગ્યભૂમિપતિતો વેદિતવ્યઃ ॥
ભોજને માત્રજ્ઞતા કતમા । યથાપીહૈકત્યઃ પ્રતિસંખ્યાયાહારમાહરતિ । ( શ્ભ્_સ્હ્: 74 ) ન દ્રવાર્થં, ન મણ્ડનાર્થં, ન વિભૂષણાર્થમિતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ ।
કથં પ્રતિસંખ્યાયાહારમાહરતિ । પ્રતિસંખ્યોચ્યતે યયા પ્રજ્ઞયા કબડંકારસ્યાહારસ્યાદીનવં સમનુપશ્યત્યાદીનવદર્શનેન ( શ્ભ્_સ્હ્ 75 ) વિદૂષયિત્વા (વિદૂષ્યા)ભ્યવહરતિ ॥
તત્પુનરાદીનવદર્શનં કતમત્ । યદુત યસ્યૈવ કબડંકારસ્ય પરિભોગાન્વયો વા, વિપરિણામાન્વયો વા, પર્યેષણાન્વયો વા ।
પરિભોગાન્વય આદીનવઃ (કતમઃ) [।] યથાપીહૈકત્યો યસ્મિન્ સમયે આહારમાહરતિ વર્ણસમ્પન્નમપિ, ગન્ધસમ્પન્નમપિ, રસસમ્પન્નમપિ, સુપ્રણીતમપિ [।] તસ્ય કબડંકાર આહારઃ સમનન્તરક્ષિપ્ત એવ આસ્યે યદા દન્તયન્ત્રચૂર્ણિતશ્ચ, લાલાવિસરવિક્લિન્નશ્ચ ભવતિ । લાલાપરિવેષ્ટિતશ્ચ ભવતિ । સ તસ્મિન્ સમયે કણ્ઠનાલીપ્રલુઠિતશ્ચ ભવતિ । સ યાસૌ પૂર્વિકા, પુરાણા મનાપતા (ન આપતા) તાં સર્વેણ સર્વં વિજહાતિ । પરાં ચ વિકૃતિમાપદ્યતે । યસ્યાં ચ વિકૃતૌ ( શ્ભ્_સ્હ્ 76 ) વર્તમાનશ્છન્દિતકોપમઃ ખ્યાતિ । તદવસ્થં ચૈનં સ ચેદયં ભોક્તા પુરુષપુદ્ગલઃ સ ચેદાકારતો મનસિ કુર્યાત્ સમનુસ્મરેન્નાસ્ય સર્વેણ સર્વમન્યત્રાપિ તાવદવિપરિણતે, પ્રણીતે ભોજને ભોગકામતા સન્તિષ્ઠેત । કઃ પુનર્વાદસ્તત્ર તદવસ્થ ઇતિ ય એભિરાકૌરરનેકવિધૈરનયાનુપૂર્વ્યા ભોજનપરિભોગમધિપતિં કૃત્વા યાસૌ શુભા વર્ણનિભા અન્તરીયતે, આદીનવશ્ચ પ્રાદુર્ભવતિ અશૂ(શુ)ચિસંગૃહીતઃ [।] અયમુચ્યતે પરિભોગાન્વયઃ । આદીનવઃ । યદુત આહારે ।
તત્ર કતમો વિપરિણામાન્વય આદીનવ આહારે । તસ્ય તમાહારમાહૃતવતસ્તુ [ષ્ટવ] તઃ યદા વિપરિણમતિ રાત્ર્યા મધ્યમે વા યામે, પશ્ચિમે વા યામે, તદા સ રુધિરમાન્સ(માંસ)સ્નાય્વસ્થિત્વગાદીન્યનેકવિધાનિ બહુનાનાપ્રકારાણિ । અસ્મિન્ કાયે અશુચિન્દ્રવ્યાણિ વિવર્ધયતિ સંજનયતિ ।

અર્થતશ્ચ । અતિપરિણતશ્ચાધોભાગી ( શ્ભ્_સ્હ્: 77 ) ભવતિ । યદસ્ય દિવસે શોચયિતવ્યં ચ ભવતિ । તેન ચ યઃ સ્પૃષ્ટો ભવતિ । હસ્તો (તૌ) વા પાદો (દૌ) વા, અન્યતમા ન્યતમજ્વા (મંવા) અંગપ્રત્યંગં, બહિર્ધા ગુપ્યનીયં (ગોપનીયં) ભવત્યાત્મનઃ પરેષાં ચ (।) તન્નિદાનાશ્ચાસ્યોત્પદ્યન્તે । કાયે બહવઃ કાયિકા આબાધાઃ । તદ્યથા ગણ્ડઃ, પિટકઃ, દદ્રૂ, વિચર્ચિકા, કણ્ડૂ[ઃ], કુષ્ઠઃ, કિટિભઃ, કિવાસો (કિલાસો), જ્વરઃ કાસઃ શોથઃ, શોષાપસ્માર (શોષો ઽપસ્માર), આટક્કરં, પાણ્ડુરોગઃ, રુધિરં, પિત્તભગન્દર ઇતીમે ચાન્યે ભૈરંભગંયા ([અ]પ્યેવંભાગીયાઃ) કાયે કાયિકા આબાધા ઉત્પદ્યન્તે । ભુક્તમ્વા [અ]સ્ય વિપદ્યતે । યેનાસ્ય કાયે વિષૂચિકા સન્તિષ્ઠતે । અયમુચ્યતે ( શ્ભ્_સ્હ્: 78 ) વિપરિણામાચ્ચ ય આદીનવો યદુત આહારે ।
તત્ર કતમઃ પર્યેષણાન્ન(ન્વ)યઆદીનવ આહારે । પર્યેષણાન્વય આદીનવો [અ]નેકવિધ[ઃ]-સમુદાનનાકૃતઃ । આરક્ષાકૃતઃ । સ્નેહપરિભ્રંશકૃતઃ । અતૃપ્તિકૃતઃ । અસ્વાતન્ત્ર્યકૃતઃ દુશ્ચરિતકૃતશ્ચ ।
તત્ર કતમ આદીનવ આહારે [।] સમુદાનના કૃતઃ [।] યથાપીહૈકત્યઃ આહારહેતોરાહારનિદાનં શીતે શીતેન હન્યમાનઃ, ઉષ્ણે ઉષ્ણેન હન્યમાનઃ, ઉત્સહતે, ઘટતે, વ્યાયચ્છતે । કૃષિણા વા, ગોરક્ષ્યેણ વા, વાણિજ્યેન વા, લિપિગણનાવ્યસનસંખ્યામુદ્રયા [અ]નેકવિધેન શિલ્પસ્થાનકર્મસ્થાનેનાપ્રતિલબ્ધસ્ય વાહારસ્ય પ્રતિલમ્ભાય, ઉપચયાય વા [।] યથા આહારસ્યે (સ્યૈ)વમાહારનિદાનસ્ય [।] તસ્યૈવમુત્સહતો, ઘટત(તો), વ્યાયચ્છત (ઃ), સ ચેત્તે કર્માન્તા વિપદ્યન્તે । સ તં નિદાનં (તન્નિદાનં) શોચતિ ક્લામ્યતિ, પરિદેવતે । ઉરસ્તાડયતિ । ક્રન્દતિ- સંગો વા [મા] માપદ્યતે । મોહો બત મે સ્વાયાસો [અ]તિફલ ઇતિ । અયમુ(યં સમુ)દાનના સહગતઃ આદીનવો યદુત આહારે [।]
સ ચેત્સંપદ્યતે સ તસ્યારક્ષાધિકરણહેતોસ્તીવ્રમૌત્સુક્યમાપદ્યયતે । કચ્ચિન્મે ભોગા રાજ્ઞા વા અપહ્રિયેરંશ્ચૌરૈર્વા, અગ્નિના વા દહ્યેરન્નુદકેન વા ઉહ્યેયુઃ । કુનિહ(હિ)તા વા નિધયઃ પ્રણશ્યેયુઃ ( શ્ભ્_સ્હ્: 79 ) કુપ્રયુક્તા વા કર્માન્તાઃ પ્રલુજ્યેરન્, અપ્રિયો(યા)વા દાયાદા અધિગચ્છેયુઃ । કુલેવા કુલાંગાર ઉત્પદ્યેત । યસ્તાન્ભોગાનનયેન વ્યસનમાપાદયે [દ]યમારક્ષાસહગત આદીનવો યદુત આહારે ।
કતમ આદીનવ[ઃ] સ્નેહપરિભ્રંશકૃતઃ । યથાપિ તદાહારનિદાનમાહારાધિકરણહેતોર્માતા પુત્રસ્યાવર્ણમ્ભાષતે । પુત્રો માત્યઃ (માતુઃ), પિતા પુત્રસ્ય, પુત્રો (ત્રઃ) પિતુઃ, ભ્રાતા ભગિન્યા, ભગિની ભ્રાતુઃ । સહાયકઃ । સહાયકસ્ય । પ્રાગેવ જનો જનસ્ય [।] તે (।) ચાન્યોન્યં વિગૃહીતા ભવન્તિ, વિવાદમાપન્નાસ્તથાઉદારા બ્રાહ્મણક્ષત્રિયગૃહપતિમહાસાલા આહારાધિકરણહેતોરેવં વિગૃહીતાવિવાદમાપન્નાઃ અન્યોન્યં પાણિના પ્રહરન્તિ । લોષ્ઠેનાપિ, દણ્ડેનાપિ, શસ્ત્રેણાપિ પ્રહરન્ત્યયમુચ્યતે સ્નેહપરિભંશકૃત આદીનવઃ ।
તત્ર કતમઃ । અતૃપ્તિકૃત આદીનવઃ । યથાપિ તદ્રાજાનઃ કૃતિયા (ક્ષત્રિયા) મૂર્દ્ધાભિષિક્તાઃ, સ્વેષુ ગ્રામનિગમરાષ્ટ્રરાજધાનીષુ અસંતુષ્ટા વિહરન્ત ઉભયતો [અ]ભ્યૂહકાનિ સંગ્રામાનીકાનિ પ્રતિસરન્તિ । શંખૈ(ઃ) કમ્પ(મ્પ્ય)માનૈઃ, પટાહૈર્વાદ્યમાનૈઃ, ઇષુભિઃ ક્ષિપ્યમાણૈર્વિવિધૈસ્તે તત્ર ભ્રાન્તેનાશ્વેન સાર્ધં સમાગચ્છન્તિ ॥ ભ્રાન્તેન હસ્તિના, સ્થેન, પત્તિના સાર્ધં સમાગચ્છન્તિ । ઇષુભિઃ શક્તિભિર્વા અપકૃત્તગાત્રા ( શ્ભ્_સ્હ્: 80 ) મરણમ્વા નિ (વિ)ગચ્છન્તિ । મરણમાત્રં વા દુઃખમયમુચ્યતે । અતૃપ્તિકૃત આદીનવ ઇતિ યો વા પુનરપ્યેવંભાગીયઃ ॥
તત્ર કતમઃ । અસ્વાતન્ત્ર્યકૃત આદીનવઃ । યથાપિ તદ્રાજ્ઞઃ પૌરુષેયા આવરોધિકાનિ નગરાણ્યનુપ્રસ્કન્દતઃ (ન્તે) । તપ્તેનાપિ તિ (તૈ)લેનાવસિચ્યન્તે । તપ્તયા વસયા, તપ્તયા ગોમયલો (લૌ)હિકયા, તપ્તેન તામ્રેણ, તપ્તેનાયસા, ઇષુભિઃ સન્તિભિ (શક્તિભિ)શ્ચાપકૃત્તગાત્રા મરણં વા નિ (વિ)ગચ્છન્તિ । મરણમાત્રકં વા દુઃખં । અયમુચ્યતે અસ્વાતન્ત્રયકૃત આદીનવ ઇતિ યો વા પુનરપ્યેવંભાગીયઃ ।
તત્ર [કતમો] દુશ્ચરિતકૃત આદીનવઃ [।] યથાપિ તદેકત્યેનાહારનિદાનં પ્રભૂતં કાયેન દુશ્ચરિતં કૃતં ભવત્યુપચિતં, યથા કાયેનૈવમ્વાચા, મનસા [।] સ ચ ય(થા કા)ય આબાધિકો ભવતિ, દુઃખિતો, બાઢગ્લાનઃ, તસ્ય તત્પૂર્વકં કાયદુશ્ચરિતં વાઙ્મનોદુશ્ચરિત(તં), પર્વતાનાં વા પર્વતકૂટાનામ્વા, સાયાહ્ને [યા]ચ્છયા(ચ્છાયા) અવલમ્બતે । અવ્યા(ધ્ય)વલમ્બતે । અભિપ્રલમ્બતે । [તસ્યૈ]વં ભવતિ । કૃતં બત મે પાપં, ન કૃતં બત મે પુણ્યં, કાયેન વાચા, મનસા, ( શ્ભ્_સ્હ્: 81 ) સો [અ]હં યા ગતિ[ઃ] કૃતપાપાનાં [તાં] ગતિં પ્રેત્ય ગમિષ્યામીતિ । વિપ્રતિસારી કાલં કરોતિ । અકાલઞ્ચ કૃત્વાપાયેષૂપપદ્યતે । યદુત નરકેષુ, તિર્યક્પ્રેતેષુ [।] અયમુચ્યતે દુશ્ચરિત કૃત આદીનવઃ ।
તસ્યૈવમ્ભવતિ । ઇત્યયમાહાર[ઃ] પર્યેષ(ષ્ય)માણો [અ]પિ સાદીનવઃ । પરિભુજ્યમાનો [અ]પિ સાદીનવઃ । પરિભુક્તો [અ]પિ પરિણામ આદીનવઃ । એવમસ્તિ પુનરસ્યાહારસ્ય કાચિદનુશન્સ (શંસ)માત્રા સા પુનઃ કતમા । આહારસ્થિતિકો [અ]ય(યં) [કાય] આહારં નિશ્રિત્ય તિષ્ઠતિ । નાનાહાર ઇયમસ્યાનુશન્સ(શંસ)માત્રા [।]
એવમાહારસ્થિતિકો [અ]યં કાયં(ઃ) સુચિરમપિ તિષ્ઠન્ વર્ષશતમ્વા તિષ્ઠતિ । કિંચિદ્વા પુનર્ભૂયઃ સમ્યક્ પરિહ્રિયમાણઃ । અસ્તિ ચાસ્યાર્વાગુપરતિઃ । તત્ર યઃ (યે) કાયસ્થિતિમાત્રે પ્રતિપન્નાઃ ન તે સુપ્રતિપન્ના[ઃ] કાયે કાયસ્થિતિમાત્રકેન (ણ) સંતુષ્ટા ન (ન) તે અસંતુષ્ટા, ન ચ પુનસ્તે આહારકૃતં પરિપૂર્ણમનવદ્યમનુશન્સં (શંસં) પ્રત્યનુભવન્તિ । યે પુનર્નકાયસ્થિતિમાત્રકેણ (ન) સંતુષ્ટા[ઃ] કાયસ્થિતિમાત્રકે પ્રતિપન્ના, ન તે સુપ્રતિપન્ના, અપિ તુ તામેવ કાયસ્થિતિં ( શ્ભ્_સ્હ્: 82 ) નિશ્ચિં[ત્ય] (નિશ્રિત્ય) બ્રહ્મચર્યં (ર્ય)સમુદાગમાય પ્રતિપન્નાઃ, સુપ્રતિપન્નાઃ, ત એવ ચ પુનઃ પરિપૂર્ણમનવદ્યમનુશન્સં (શંસં) પ્રત્યનુભવન્તિ । તન્મે પ્રતિમં સ્યાદ્ યદ(દ્)વા પ્રત્યવરેણ આહારાનુશન્સ (શંસ)માત્રકેણ સંતુષ્ટો વિહરેયં । ન મે પ્રતિરૂપં સ્યાદ્યદહં બાલસભાગતાં બાલસહધાર્મિકતામધ્યાપદ્યેયમેવમાહારે સર્વાકારં પરિપૂર્ણમાદીનવં જ્ઞાત્વા સ ઇતઃ પ્રતિસંખ્યાયાદીનવ દર્શી, નિઃસરણાન્વેષી ચાહારનિઃસરણાર્થમેવ પુત્રમાં(માન્) સો ધર્મમાહારમાહરતિ ।

તસ્યૈવં ભવતિ । એવમેતે દાયકદાનપતયઃ કૃચ્છ્રેણ ભોગાન્ સમુદાનીય, મહાન્તં પર્યેષણાકૃતમાદીનવં પ્રત્યનુભવન્તઃ, પ્રપીડ્ય, પ્રપીડ્ય, ત્વઙ્માન્સ (માંસ)શોણિતમસ્માકમનુપ્રયચ્છન્તિ । ય [એતે] [અ]નુકમ્પામુપાદાય વિશેષફલાર્થિનઃ તસ્યાસ્માકં તથા પ્રતિલબ્ધસ્ય પિણ્ડપાતસ્યાયમેવં રૂપો [અ]નુરૂપઃ પરિભોગઃ સ્યાદ્યદહં તથા પરિભૂતમાત્માનં (।) સ્થાપયિત્વા પરિભુંજીય, યથા તેષાં કારાઃ કૃતા અત્યર્થં મહાફલા[ઃ] સ્યુર્મહાનુશંસા, મહાદ્યુભ(ત)યો, મહાવિસ્તારાઃ, ચન્દ્રોપમશ્ચ કુલાન્યુપસંક્રમેયં વ્યવકૃષ્ય કાયં, વ્યવકૃષ્ય ચિત્તં, હ્રીમાનપ્રગલ્ભઃ, અનાત્મોત્કર્ષી અપરપન્સી, ( શ્ભ્_સ્હ્: 83 ) યથાસ્વેન લાભેન ચિત્ત (સુચિત્તઃ) સ્યાં, સુમનાઃ, એવં પરસ્યાપિ લાભેન ચિત્ત (સુચિત્તઃ) સ્યાં સુમના, એવં ચિત્તશ્ચ પુનઃ કુલાન્યુસંક્રમેયં । તત્કુત એતલ્લભ્યં પ્રવ્રજિતેન પરકુલેષુ યદ્વદત્ર પરે મે માન (નં) દદતુ । સત્કૃત્ય, મા અસત્કૃત્ય, પ્રભૂતં મા સ્તોકં, પ્રણીતં મા લૂહં, ત્વરિત[ં] મા ગત્વં (બદ્ધમ્) । એવં ચરિતસ્ય મે કુલાન્યુસંક્રમતઃ સ ચેત્ પરે ન દદ્યુસ્તેનાહં ન તેષામન્તિકે આઘાતચિત્તતયા પ્રતિઘચિત્તતયા વ્યવદીયેયં । ન ચ પુનસ્તન્નિદાનં કાયસ્ય ભેદાદપાયોપપત્ત્યા વિઘાતમાપદ્યેય (યં) । યદુત તામેવાઘાતચિત્તતા (તાં) [પ્રતિઘચિત્તા]મધિપતિં કૃત્વા સ ચેદસત્કૃત્ય ન સત્કૃત્ય, સ ચેત્સ્તોકં ન પ્રભૂતં । સ ચેલ્લૂહં ન પ્રણીતં, સ ચેદ્વદ્ધં ન ત્વરિતં દદ્યુઃ । દ (ત)યાહમાઘાતચિત્તતયા, પ્રતિઘચિત્તતયા ચ વ્યવદીયેયમિતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ । ઇમં ચાહં કબડીકારમાહારં નિશ્રિત્ય તથા તથા પ્રતિપદ્યેય(યં), તાઞ્ચ માત્રાં પ્રતિવેધ્યેયં । યેન મે જીવિતેન્દ્રિયનિરોધશ્ચ ન સ્યાન્નચ પિણ્ડકેન ક્લામ્યેયં । બ્રહ્મચર્યાનુગ્રહશ્ચ મે સ્યાદેવં ચ મે શ્રવ(મ)ણભાવે, પ્રવ્રજિતભાવે સ્થિતસ્યાયં પિણ્ડપાતપરિભોગરૂપશ્ચ । ( શ્ભ્_સ્હ્: 84 ) પરિશુદ્ધશ્ચાનવદ્યશ્ચ સ્યાદેભિ[રાકા]રૈઃ સ પ્રતિસંખ્યાયાહારમાહરતિ ।
આહારઃ પુનઃ કતમઃ [।] ચત્વાર આહારાઃ [।] કબડંકારઃ, સ્પર્શો, મનઃસંચેતના, વિજ્ઞાનં ચાસ્મિંસ્ત્વર્થે કબડંકાર આહારો ઽભિપ્રેતઃ । સ પુનઃ કતમસ્તદ્યથા મન્થા વાપૂપા વા ઓદનકુલ્માષમ્વા, સર્પિસ્તૈલં, ફણિતં, માંસં, મત્સ્યા, વલ્લૂરા, લવણં, ક્ષીરં, દધિ, નવનીતમિતીમાનિ ચાન્યાનિ ચૈવં રૂપાણ્યુપકરણાનિ યાનિ કબડાનિ ( શ્ભ્_સ્હ્: 85 ) કૃત્વા [અ]ભ્યવહ્રિયન્તે । તસ્માત્ કબડંકાર ઇત્યુચ્યતે ।
આહરતીતિ ભુંક્તે । પ્રતિનિષેવત્યભ્યવહરતિ, ખાદતિ, ભક્ષયતિ । સ્વાદયતિ, પિબતિ, ચૂષતીતિ પર્યાયાઃ [।]
ન દ્રવાર્થમિતિ । યશ્ચૈતે (યે ચૈતે) કામોપભોગિન ઇત્યર્થઃ । યાહરન્તિ (ય આહરન્તિ) યદ્વયમાહારેણ પ્રીણિતગાત્રાઃ સંતર્પિતગાત્રાઃ પ્રત્યુપસ્થિતે સાયાહ્નકાલે સમયે, અતિક્રાન્તાયાં રજન્યાં, મૌલીબદ્ધિકાભિઃ સાર્દ્ધંમલાબુ-રોમશબાહુભિઃ કન્દુકસ્તનિભિર્નારીભિઃ (કન્દુકસ્તનીભિર્નારીભિઃ) ( શ્ભ્_સ્હ્: 86 ) ક્રીડતો (ન્તો), રમમાણાઃ, પરિચારયન્ (ન્ત), ઔદ્ધત્યં દ્રવં પ્રાવિષ્કરિષ્યામ ઇતિ [।] દ્રવ એષ આર્યે ધર્મવિનયે યદુતકામરાગોપસંહિતા, મૈથુનોપસંહિતા[ઃ] પાપકા અકુશલા ધર્મા, વિતર્કા, યૈરયં ખાદ્યમાનો, બાધ્યમાન, ઉદ્ધતેન્દ્રિયો ભવત્યનુદ્ધતેન્દ્રિયશ્ચ, દ્રુતમાનસઃ, પ્લુતમાનસઃ, અસ્થિતમાનસો [અ]વ્યુપશાન્તમાનસઃ, તે પુનરત્યન્તમાહારમાહરન્તો દ્રવાર્થમાહરન્તીત્યુચ્યતે ।
શ્રુતવાંસ્ત્વાર્યશ્રાવક[ઃ] પ્રતિસંખ્યાનબલિક આદીનવદર્શી નિઃસરણં પ્રજાનં (નન્) પરિભુંક્તે । ન તથા યથા તે કામોપભોગિનો ભુંજન્તે । તેનાહ- ન દ્રવાર્થં ન મદાર્થં, ન મણ્ડનાર્થં ન વિભૂષણાર્થમિતિ । યથાપિ ત એવ કામોપભોગિન ઇત્યર્થ માહારમાહરન્તિ । અદ્ય વયમાહારમાહૃતવન્તો યદુત પ્રભૂતઞ્ચ તૃપ્તિતો યથાશક્ત્યાબલં । સ્નિગ્ધં ચ, વૃષ્યઞ્ચ, બૃંહણીયઞ્ચ, વર્ણસંપન્નં, ગન્ધસમ્પન્નં, રસસમ્પન્નં । એન્ધાભૂતે (ઐન્ધીભૂતે), નિર્ગતાયાં રજન્યાં શક્તા ભવિષ્યામઃ । પ્રતિબલા, વ્યાયામકરણો (ણા), યદુત અતર્ત્કાયા (આતતીક્રિયયા) વા, નિર્ઘાતેન, વ્યાયામશિલયા ( શ્ભ્_સ્હ્: 87 ) વા, ઉલ્લોઠનેને (ન) વા, પૃથિવીખાતેન વા, બાહુવ્યાયામેન વા, પાદાવષ્ટમ્ભનેન વા, પ્લવનેન વા, (અ)લંઘનેન વા [।] તત્ર વ્યાયામેન બાહ(હુ)ઞ્ચ પુનર્વ્યાયામં નિશ્રિત્ય બલવન્તોભવિષ્યામઃ । (અ)વ્યાયતગાત્રા, દીર્ઘં ચારોગાઃ, ચિરકાલં ચાસ્માકં યૌવનમનુવર્તકં ભવિષ્યતિ, નો તુ ત્વરિતં (।) વિરૂપકરણી જરા દેહમભિભવિષ્યન્તી (તી)તિ । ચિરતરં ચ જીવિષ્યામ ઇતિ । પ્રભૂતભક્ષણે ચ પ્રતિબલા ભવિષ્યામઃ । ભુક્તં ચ (ભુક્તં) સમ્યક્પરિણમિષ્યતિ । દોષાણાં ચાપચ (ક્ષ)યઃ કૃતો ભવિષ્યતિ । ઇત્યારોગ્યમદાર્થં, [યૌવન]મદાર્થં, જીવિતમદાર્થં પરિભુંજતે ।
તેષાં પુનરેવં ભવતિ । કૃતવ્યાયામા વયં સ્નાત્રસંવિધાનં કરિષ્યામો, યદુત-શુચિના તોયેન ગાત્રાણિ પ્રક્ષાલિષ્યામઃ । પ્રક્ષાલિતગાત્રાશ્ચ કેશાનિ ચ (કેશાંશ્ચ) પ્રસાધયિષ્યામઃ । વિવિધેન ચાનુલેપનેન કાયમનુપલિપ્ય (-મનુલિપ્ય) વિવિધૈર્વસ્ત્રૈર્વિવિધૈર્માલ્યૈર્વિવિધૈરલં[કારૈઃ] કાયં ભૂષયિષ્યામઃ । ( શ્ભ્_સ્હ્: 88 ) તત્ર યત્ સ્નાનપ્રસાધનાનુલેપનમિદમુચ્યતે । તેષાં મણ્ડનં ।
તથા મણ્ડનજાતાનાં યદ્વસ્ત્રમાલ્યાભરણધારણમિદમુચ્યતે । વિભૂષણમિતિ । મણ્ડનાર્થં વિભૂષણાર્થં પરિભુંજ[તો ઽત] એવં (પરિભુંજન્તો ઽત એવં) મદમત્તા મણ્ડનજાતિવિભૂષિતગાત્રાઃ । મધ્યાહ્નસમયે, સાયાહ્ન સમયે વા, ભક્તસમયે તૃષિતા બુભુક્ષિતાશ્ચ, પરેણ હર્ષેણ, પરયા નન્દ્યા, પરેણામોદેન । આદીનવદર્શિનો નિઃસરણમપ્રજાનન્ત (ન્તો) યથોપપન્નમાહારમાહરન્તિ । યાવદેવ પુનઃ પુનર્દ્રવાર્થં, મણ્ડનાર્થં, વિભૂષણાર્થ ચ [।]
શ્રુતવાંસ્ત્વાર્યશ્રાવકઃ । પ્રતિસંખ્યાનબલિક આદીનવદર્શી નિઃસરણંપ્રજાનન્ પરિભુંક્તે । ન તુ તથા યથા તે કામોપભોગિનઃ પરિભુંજતે । નાન્યત્રેમમસંનિવેષણાપ્રહાતવ્યમાહારં પ્રતિનિષેવમાણ એવ પ્રહાસ્યામીતિ । યાવદેવાસ્ય કાયસ્ય સ્થિતયે ઇતિ ભુક્ત્વા નાભુક્ત્વા યશ્ચ જીવિતસ્ય કાયસ્થિતિરિત્યુચ્યતે । સો [અ]હમિમમાહારમાહૃત્ય જીવિષ્યામિ, ન મરિષ્યામીતિ આહારતિ । તેનાહં (હ) યાવદેવાસ્ય કાયસ્ય સ્થિતયે ।
કથં યાપનાયૈ આહરતિ । દ્વિવિધા યાત્રા-અસ્તિ કૃચ્છ્રેણ અસ્ત્યકૃચ્છ્રેણ [।] કૃચ્છ્રેણ યાત્રા કતમા [।] યદ્રૂપમાહારતો જિઘત્સા દૌર્બલ્યં વા ભવતિ । દુઃખિતો વા બાઢગ્લાનઃ । અધર્મેણ વા પિણ્ડપાતં પર્યેષતે, ન ધર્મેણ । રક્તઃ પરિભુંક્તે, સક્તઃ, ગૃદ્ધો, ગ્રથિતો, મૂર્છિતો ઽધ્યવસિતો [અ]ધ્યવસાયમાપન્નઃ । ગુરુકો વાસ્ય કાયો ભવત્યકર્મણ્યઃ, અપ્રહાણક્ષમઃ, યેનાસ્ય ધન્ધં ચિત્તં સમાધિયતે (ધીયેત) । કૃચ્છ્રેણ વા આશ્વાસ-પ્રશ્વાસાઃ પ્રવર્તન્તે । સ્ત્યાનમિદ્ધં વા ચિત્તં પર્યવહીય (પર્યવનહ્યતીય)મુચ્યતે કૃચ્છ્રેણ યાત્રા ।

અકૃચ્છ્રેણ યાત્રા કતમા [।] યથાપિ તદ્રૂપમાહારમાહરતો યથા જિઘત્સા દૌર્બ્બલ્યં વા ન ભવતિ । નાભ્યધિકો ભવતિ । દુઃખિતો વા બાઢગ્લાનઃ । ધર્મેણ વા પિણ્ડપાતં પર્યેષતે, ન વા [અ]ધર્મેણ । સુરક્તો વા પરિભુંક્તેસક્તઃ (પરિભુઙ્કતે ઽસક્તઃ), અગૃધ્રઃ, અગ્રથિતઃ, અનધ્યવસિતો [અ]નધ્યવસાયમાપન્નઃ, ન ચાસ્ય કાયો ગુરુકો ભવતિ । કર્મણ્યો ભવતિ । પ્રહાણક્ષમઃ । યેનાસ્ય ત્વરિતં ચિત્તં સમાધીયતે । અલ્પકૃચ્છ્રેણાશ્વાસપ્રશ્વાસાઃ પ્રવર્ત્તન્તે । સ્ત્યાનમિદ્ધં ( શ્ભ્_સ્હ્: 90 ) ચિત્તં ન પર્યવન(હ્ય)તીયમુચ્યતે અલ્પકૃચ્છ્રેણ યાત્રા ।
તત્ર યા કૃચ્છ્રેણ યાત્રા તયા જીવિતસ્થિતિર્ભવતિ । કાયસ્ય સાવદ્યા સસંક્લિષ્ટા [।] તત્ર યેયમલ્પકૃચ્છ્રેણ યાત્રા તયા જીવિતસ્થિતિર્ભવતિ (।) કાયસ્ય [।] સા ચ પુનરનવદ્યા । અસંક્લિષ્ટા [।] તત્ર શ્રુતવાનાર્યશ્રાવકઃ । સાવદ્યાં સંક્લિષ્ટાં યાત્રામ્પરિવર્જયતિ । અનવદ્યામસંક્લિષ્ટાં યાત્રાં ગચ્છતિ । પ્રતિષેવતે । તેનાહ યાપનાયૈ ।
સા પુનરનવદ્યા અસંક્લિષ્ટા યાત્રા યા પૂર્વમુક્તા । તાં કથં યાપયતિ । આહ । યદ્યયં જિઘત્સોપરતયે, બ્રહ્મચર્યાનુગ્રહાય ઇતિ, પૌરાણાં ચ વેદનાં પ્રહાસ્યામિ નવાઞ્ચ નોત્પાદયિષ્યામિ । યાત્રા ચ મે ભવિષ્યતિ । બલં ચ, સુખં ચાનવદ્યતા ચ, ( શ્ભ્_સ્હ્: 91 ) સ્પર્શવિ[હાર]તા ચેતિ । એવં પ્રતિષેવમાણઃ અનવદ્યામસંક્લિષ્ટાં યાત્રાં કલ્પયતિ ।
કથં ચ પુનર્જિઘત્સોપરતયે આહરતિ [।] પ્રત્યુપસ્થિતે ભક્તસમયે, ઉત્પન્નાયાં ક્ષુધાયાં, યદા પરિભુંક્તે તસ્યૈવ ક્ષુત્પર્યવસ્થાનસ્ય જિઘત્સાદૌર્બલ્યસ્ય ચ પ્રતિવિગમાય તાઞ્ચ માત્રાં પરિભુંક્તે । યથાસ્ય ભુક્તવતઃ અકાલે પુનર્જિઘત્સાદૌર્બલ્યન્ન બાધતે । સાયાહ્નસમયે વા, અભિ(તિ?)ક્રાન્તાયામ્વા રજન્યાં, શ્વોભૂતે, પ્રત્યુપસ્થિતે ભક્તસમયે [।] એવં જિઘત્સોપરતયે આહરતિ ।
કથં બ્રહ્મચર્યાનુગ્રહાયારતિ । તાં માત્રાં પરિભુંક્તે તદ્રૂપમાહારમાહરતિ । યેનાસ્ય કુશલપક્ષે પ્રયુક્તસ્ય દૃષ્ટ એવ ધર્મે ભુક્તસમનન્તરં તસ્મિન્નેવ વા દિવસે અગુરુકઃ કાયો ભવતિ । કર્મણ્યશ્ચ ભવતિ, પ્રહાણક્ષમશ્ચ, યેનાસ્ય ત્વરિતત્વરિતં ચિત્તં સમાધીયતે । અલ્પકૃચ્છ્રેણાશ્વાસપ્રશ્વાસાઃ પ્રવર્તન્તે । સ્ત્યાનમિદ્ધં ચિત્તં ન પર્યવનહ(હ્ય)તિ । યેનાયં ભવ્યો ભવતિ । પ્રતિબલશ્ચ । ક્ષિપ્રમેવાપ્રાપ્તસ્ય પ્રાપ્તયે, અનધિગતસ્યાધિગમાય, અસાક્ષાત્કૃતસ્ય સાક્ષાત્ક્રિયાયૈ । એવં બ્રહ્મચર્યાનુગ્રહાયાહરતિ ॥
કથં પૌરાણાં વેદનાં પ્રહાસ્યામીત્યાહરતિ । ( શ્ભ્_સ્હ્: 92 ) તથાપિ તદતીતમધ્વાનમુપાદાય । અમાત્રયા વા પરિભુક્તમ્ભવત્યપશ્યમ્વા (પથ્યં વા), અપરિણતે (તં) વા, યેનાસ્ય વિવિધઃ કાયિક આબાધઃ સમુત્પન્નો ભવતિ । તદ્યથા કણ્ડૂ[ઃ], કુષ્ટ[ઃ], કિટિભ[ઃ] કિલાસ ઇતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ । તસ્ય ચાબાધનિદાના ઉત્પદ્યન્તે શારીરિકા વેદના દુઃખાસ્તીવ્રાઃ, ખરાઃ, કટુકા, અમનાપા (અમન આપા)[ઃ ।] તસ્યાબાધસ્યોપશમાય તાસાં ચ તન્નિદાનાનાં દુઃખાનાં વેદનાનામુપશમાય હિતં પશ્યમનુ(પથ્યમનુ)કૂલમાનુલોમિકં વૈદ્યોપદિષ્ટેન વિધિના ભૈષજ્યં પ્રતિષેવતે [।] સાંપ્રેયં ચાહારમાહરતિ । યેનાસ્યોત્પન્નસ્યાબાધસ્ય તન્નિદાનાનાં ચ દુઃખાનાં વેદનાનાં પ્રહાણં ભવત્યેવં પૌરાણામ્વેદનાં પ્રહાસ્યામીત્યાહારમાહરતિ । સ વર્ત્તમાનમધ્વાનમુપાદાય સુખી, અરોગો, બલવાન્નામાત્રયા વા પરિભુંક્તે । અપથ્ય તા અપરિણતે, કાયે નાસ્યાગતમધ્વાનમુપાદાય (ચાસ્યાનાગતમધ્વાનમુપાદાય) શ્વો વા, ઉત્તરશ્વો વા, વિષૂચિકા વા કાયે સંતિષ્ઠેત । અન્યતમાન્યતમો વા કાયે કાયિક આબાધસ્સમુત્પદ્યેત । તદ્યથા કણ્ડૂ[ઃ], કુષ્ટ[ઃ], કિટિભ[ઃ], કિલાસ ઇતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ । યન્નિદાના ઉત્પદ્યેરન્છા (ઞ્છા)રીરિકા વેદના[ઃ] પૂર્વવત્ । એવં ચ નવાં વેદનાં નોત્પાદયિષ્યામીત્યાહરતિ ।
કથં યાત્રા મે ભવિષ્યતિ । વર્ણં ચ સુખં ચાનવદ્યતાં(તા) ચ । સ્પર્શવિહારતા ચેત્યાહરતિ । યત્તાવદ્ ભુક્તો જીવતીત્યેવં યાત્રા ભવતિ । યત્પુનર્જિઘત્સાદૌર્બલ્યમુ(મ)પનયતિ । એવમસ્ય વર્ણં ભવતિ । યત્પુનઃ પૌરાણાં વેદનાં પ્રજહાતિ । નવાં ચો (ચ નો)ત્પાદયત્યેવમસ્ય સુખં ભવતિ । યત્ પુનર્ધર્મેણ પિણ્ડપાતં પર્યેષ્ટ્યારક્તઃ (પર્યેષ્યારક્તઃ), અસક્તઃ ઇતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવદેવમનવદ્યતા ભવતિ । યત્પુનર્ભુક્તવતો ન ગુરુકઃ કાયો ભવતિ, કર્મણ્યશ્ચ ભવતિ, પ્રહાણક્ષમો વિસ્તરેણ પૂર્વવદેવમસ્ય સ્પર્શવિહારતા ભવતિ । તેનાહ પ્રતિસંખ્યાયાહારમાહરતિ । ન દ્રવાર્થં, ન મદાર્થં, ન મણ્ડનાર્થમિતિ । વિસ્તરેણ પૂર્વવદયં તાવદ્ ભોજને માત્રજ્ઞતાયા વિસ્તરવિભાગઃ ।
સમાસાર્થઃ પુનઃ કતમ[ઃ] આહ [।] યશ્ચ (યઞ્ચ) પરિભુઙક્તે । યથા ચ પરિભુંક્તે । યદુત કબડંકારમાહારં, મન્થા વા, [અ]પૂપા વા, ઓદનકુલ્માષં વા વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ ।
કથં પરિભુંક્તે । પ્રતિસંખ્યાય પરિભુંક્તે । ન દ્રવાર્થં, ન મદાર્થં ન મણ્ડનાર્થમિતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ ।
પુનરપરં (ઃ) સમાસાર્થઃ [।] પ્રતિપક્ષપરિગૃહીતં ચ પરિભુંક્તે । કામસુખલ્લિકાન્ત (વિ) વર્જિતઞ્ચ । આત્મક્લમથાન્તવિવર્જિતઞ્ચ બહ્મચર્યાનુગ્રહાય । ( શ્ભ્_સ્હ્: 94 ) યદાહ । પ્રતિસંખ્યાયાહારમાહરતિ ।
કથં કામસુખલ્લિકાન્તવિવર્જિતં । યદાહ । ન દ્રવાર્થં, ન મદાર્થં, ન મણ્ડનાર્થ, ન વિભૂષણાર્થમિતિ ।
કથમાત્મક્લમથાન્તવિવર્જિતં । યદાહ [।] જિઘત્સોપરતયે, પૌરાણાં ચ વેદનાં પ્રહાસ્યામિ । નવાઞ્ચ નોત્પાદયિષ્યામિ । યાત્રા ચ મે ભવિષ્યતિ । બલં ચ સુખં ચેતિ ।
કથં બહ્મચર્યાનુગ્રહાય પરિભુંક્તે । યદાહ । બ્રહ્મચર્યાનુગ્રહાય । અનવદ્યતા ચ । સ્પર્શવિહારતા ચ મે ભવિષ્યતીતિ ।
પુનરપરઃ સમાસાર્થઃ [।] દ્વયમિદં ભોજનં, ચાભોજનં ચ । તત્રાભોજનં યત્ સર્વેણ સર્વં સર્વથા કિંચિન્ન પરિભુંક્તે । અભુંજાનશ્ચ મ્રિયતે । તત્ર ભોજનં દ્વિવિધં । સમભોજનં, વિષમભોજનં ચ । તત્ર સમભોજનં । યન્નાત્યલ્પં નાતિપ્રભૂતં, નાપથ્યં, નાપરિણતેન સંક્લિષ્ટં । તત્ર વિષમભોજનં । યદ્ય(દ) ત્યલ્પમતિપ્રભૂતં ચ । અપરિણતે (તં) વા, અપથ્યં વા, સંક્લિષ્ટં વા પરિભુંક્તે । તત્ર સમભોજને નાત્યલ્પભોજને જિઘત્સાદૌર્બલ્યમનુત્પન્નં (।) નોત્પાદયતિ । ઉત્પન્નં પ્રજહાતિ । તત્ર નાતિપ્રભૂતભોજને (ન) [સમ]વિષમભોજનેન ( શ્ભ્_સ્હ્: 95 ) ગુરુકઃ કાયો ભવત્યકર્મણ્યઃ અપ્રહાણક્ષમો વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ । તત્ર પરિણતભોજનેન, સમભોજનેન પૌરાણાં ચ વેદનાં પ્રજહાતિ । નવાઞ્ચ નોત્પાદયિષ્યત્યેવમસ્ય યાત્રા ભવતિ । બલં ચ, સુખં ચ, અસંક્લિષ્ટભોજનેન । સમભોજનેન અનવદ્યતા ચ ભવતિ । સ્પર્શવિહારતા ચ ।

તત્રાત્યલ્પભોજનં યેન જીવતિ । અતિપ્રભૂતભોજનં । યેનાસ્ય ગુરુભારાધ્યાક્રાન્તશ્ચ કાયો ભવતિ । ન ચ કાલેન ભ(ભુ)ક્તમ્પરિણમતિ । તત્રાપરિણતભોજનેન વિષૂચિકા કાયે સંતિષ્ઠતે । અન્યતમાન્યતમો વા કાયે કાયિક આબાધઃ (।) સમુત્પદ્યતે । યથા અપરિણતભોજનેનૈવમપથ્યભોજનેન [।] તત્રાયમપથ્યભોજને વિશેષઃ [।] દોષઃ પ્રચયં ગચ્છતિ । ખરં વાબાધં સ્પૃશતિ । તત્ર સંક્લિષ્ટભોજનેન અધર્મેણ પિણ્ડપાતં પર્યેષ્ય રક્તઃ પરિભુંક્તે । સક્તો, ગૃદ્ધો, ગ્રથિત ઇતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ । ઇતિ યઃ સમભોજનં ચ પરિભુંક્તે । વિષમભોજનં ચ પરિવર્જયતિ । તસ્માદ્ ભોજને સમકારીત્યુચ્યતે । ભોજને સમકારિતૈષા એભિરાકૌરરાખ્યાતા, ઉત્તાના, વિવૃતા, સંપ્રકાશિતા । યદુત પ્રતિસંખ્યાયાહારમાહરતિ । ન દ્રવાર્થં, ન મદાર્થં, ન મણ્ડનાર્થં, ન વિભૂષણાર્થમિતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ ।
તત્ર યસ્તા(યત્તા)વદાહ । પ્રતિસંખ્યાયાહારમાહરતિ । ન દ્રવાર્થં, ન મદાર્થં, ન મણ્ડનાર્થં, ન વિદૂ(ભૂ)ષણાર્થં (।), યાવદેવાસ્ય કાયસ્ય સ્થિતયે, યાપનાયૈ, અનેન તાવદભોજનં ન (ચ) પ્રતિક્ષિપતિ । યત્પુનરાહ । જિઘત્સોપરતયે, બ્રહ્મચર્યાનુગ્રહાય વિસ્તરેણ યાવત્ સ્પર્શવિહારતાયૈ, અનેન વિષમભોજનં પ્રતિક્ષિપતિ ।
કથં ચ પુનર્વિષમભોજનં (પુનરતિપ્રભૂતભોજનં) પ્રતિક્ષિપતિ । યત્તાવદાહ બ્રહ્મચર્યાનુગ્રહાયાનેનાતિપ્રભૂતભોજનં પ્રતિક્ષિપતિ । યદાહ [।] પૌરાણાં ચ વેદનાં પ્રહાસ્યામિ (।), નવાં ચ નોત્પાદયિષ્યામીત્યનેનાપરિણતભોજનત મે (તામ)પથ્યભોજનતાં ચ પ્રતિક્ષિપતિ । યદાહ । યાત્રા ચ મે ભવિષ્યતિ, બલં ચાનેનાત્યલ્પભોજનતાં પ્ર(તામપ્ર)ભૂતભોજનતાં ચ દર્શયતિ (પ્રતિક્ષિપતિ) । યદાહ । સુખં ચ મે ભવિષ્યતીત્યનેન પરિણતભોજનતાં ચ દર્શયતિ [।] યદાહ (।) સુખં ચ મે ભવિષ્યતીતિ પથ્યભોજનતાં ચ દર્શયતિ । યદાહ । અનવદ્યતા ચ મે ભવિષ્યતિ, સ્પર્શવિહારતા ચેત્યનેનાસંક્લિષ્ટભોજનતાં દર્શયતિ । યોસાવધર્મેણ પિણ્ડપાતં પર્યેષ્ય રક્તઃ ( શ્ભ્_સ્હ્: 97 ) પરિભુંક્તે । સક્તો વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ । સ સંક્લિષ્ટશ્ચ પરિભુંક્તે, સાવદ્યતા ચાસ્ય ભવતિ । તસ્યૈવ ચ કુશલપક્ષપ્રયુક્તસ્ય પ્રતિસંલયને, યોગે, મનસિકારે, સ્વાધ્યાયે, અર્થચિન્તાયાં ત એવ પાપકા અકુશલા વિતર્કાશ્ચિત્તમનુવસ્રવન્તિ યે [અ]સ્ય તં નિત્યાં (તન્નિત્યાં), તત્પ્રવણાં, તત્પ્રાભોરાં (તત્પ્રાભારાં) ચિત્તસન્તતિં પ્રવર્ત્તયન્તિ । યેનાસ્ય સ્પર્શવિહારેણ (સ્પર્શવિહારો ન) ભવતિ । સા ચેયં દ્વિવિધા સ્પર્શવિહારતા અતિપ્રભૂતભોજનપરિવર્જનાચ્ચ યેનાસ્ય ન ગુરુકઃ કાયો ભવત્યકર્મણ્યઃ, અપ્રહાણક્ષમ ઇતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ । અપરેના (ણા) સ્વાદાકરણાદ્ યેનાસ્ય વિતર્કસંક્ષોભકૃતાં (તા) અસ્પર્શવિહારતા ન ભવતિ । તદેવં સતિ સર્વૈરેભિઃ પદૈર્ભોજને સમકારિતા વ્યાખ્યાતા ભવતિ । ઇયમુચ્યતે ભોજને માત્રજ્ઞતા ॥ વિસ્તરતઃ સંક્ષેપતશ્ચ ॥
પૂર્વરાત્રાપરરાત્રં જાગરિકાનુયુક્તતા કતમા । ( શ્ભ્_સ્હ્: 98 ) તત્ર કતમઃ પૂર્વરાત્રઃ (-મત્ પૂર્વરાત્રમ્) । કતમો (મદ)પરરાત્રઃ (ત્રમ્) । કતમોજાગરિકાયોગઃ । કતમા જાગરિકાયોગસ્યાનુયુક્તતા । તત્રાય(યં)-(ત્રેદં) સાયાહ્નં અર્ધરાત્રઃ (ત્રં), સાયાહ્નં સૂર્યાસ્તંગમનમુપાદાય યો રાત્ર્યાઃ પૂર્વભાગઃ, સો ઽતિરેકં પ્રહારં (સાતિરેકઃ પ્રહરઃ) । તત્રાયં જાગા(ગ)રિકાયોગઃ । યદાહ । દિવા ચંક્રમનિષદ્યાભ્યામાવરણીયેભ્યો ધર્મેભ્યશ્ચિત્તં પરિશોધયતિ । પરિશોધ્ય, બહિ[ર્]વિહારસ્ય પાદૌ પ્રક્ષાલ્ય વિહારં પ્રવિશ્ય દક્ષિણેન પાર્શ્વેન શય્યાં કલ્પયતિ । પાદે પાદમાધાય આલોકસંજ્ઞી સ્મૃતઃ । સંપ્રજાન(ન્) ઉત્થાનસંજ્ઞામેવ મનસિ કુર્વન્, સ રાત્ર્યાઃ પશ્ચિમે યામેલઘુ લઘ્વેવ પ્રતિવિબુધ્ય ચંક્રમનિષદ્યાભ્યામાવરણીયેભ્યો ધર્મેભ્યશ્ચિત્તં ( શ્ભ્_સ્હ્: 99 ) પરિશોધયતિ । તત્રેયં જાગરિકાનુયોગસ્યાનુયુક્તતા । યથાપિ તદ્બુદ્ધસ્ય ભગવતઃ શ્રાવકજાગરિકાયોગસ્ય શ્રોતા । તત્ર શિક્ષિતુકામો ભવતિ । યથાભૂતસ્યાસ્ય યજ્જાગરિકાયોગમારભ્ય બુદ્ધાનુજ્ઞાતં જાગરિકાનુયોગં સમ્પાદયિષ્યામીતિ યશ્છન્દો, વીયં (વીર્યં), વ્યાયામો, નિષ્ક્રમઃ । પરાક્રમસ્થાનપ્રારમ્ભઃ । ઉત્સાહ ઉત્સૂઢિરપ્રતિવાણિશ્ચેતસઃ । સંગ્રહઃ સાવદ્યં (દ્યઃ) ।
તત્ર કથં ચંક્રમનિષદ્યાભ્યામાવરણીયેભ્યો ધર્મેભ્યશ્ચિત્તં પરિશોધયતિ । દિવા ઉચ્યતે । સૂય(ર્ય)સ્યાભ્યુદ્ગમનસમયમુપાદાય યાવદસ્તગમનસમયા[ચ્], ચંક્રમ ઉચ્યતે । આયતાનિ (આયતનાનિ) (।) વિપુલમાપિતે પૃથિવીપ્રદેશે ગમનપ્રત્યાગમનપ્ર[યોગ]યુક્તં । સત્કાયકર્મનિષદ્યા ઉચ્યતે । યથાપીહૈકત્યો મંચેવા, પીઠે વા, તૃણસંસ્તરે વા નિષીદતિ । પર્યઙ્કમાભુજ્ય । ઋજું કાયં પ્રણિધાયાભિમુખીં સ્મૃતિમુપસ્થાપ્ય [।] આવરણાન્યુચ્યન્તે પઞ્ચ નિવરણાનિ । આવરણીયા ધર્મા યે નિવરણસ્થાનીયા ધર્મા નિવરણાપરકાસ્તે ( શ્ભ્_સ્હ્: 100 ) પુનઃ કતમે । કામછન્દો (કામચ્છન્દો), વ્યાપાદ[ઃ], સ્ત્યાન(નં), મિદ્ધૌદ્ધત્યં, કૌકૃત્યં, વિચિકિત્સા, [અ]શુભતા, પ્રતિઘનિમિત્તમન્ધકારઃ, જ્ઞાતિજનપદામરવિતર્કપૌરાણસ્ય ચ હસિતક્રીડિતરસિતપરિવારિતસ્યાનુસ્મૃતિઃ, ત્રયશ્ચાધ્વાનઃ । ત્ર્યધ્વગતા ચાયોનિશો ધર્મચિન્તા [।]
એભ્યઃ કથં ચંક્રમણચિત્તં પરિશોધયતિ । કતિભ્યશ્ચ પરિશોધયતિ [।] સ્ત્યાનમિદ્ધાત્સ્યાનમિદ્ધાહારકાચ્ચાવરણાત્ પરિશોધયતિ । આલોકનિમિત્તમનેન સાધુ ચ, સુષ્ઠુ ચ, સુગૃહીતં ભવતિ । સુમનસિકૃતં, સુજ(જુ)ષ્ટં । સુપ્રતિવિદ્ધં । સ આલોકસહગતેન, સુપ્રભાસસહગતેન ચિત્તેન છન્ને વા, અભ્યવકાશે વા, ચંક્રમે ચંક્રમ્યમાણઃ (ચંક્રમમાણઃ), અન્યતમાન્યતમેન પ્રસદનીયેનાલમ્બનેન ચિત્તં સંદર્શયતિ । સમુત્તેજયતિ । સંપ્રહર્ષયતિ । યદુત બુદ્ધાનુસ્મૃત્યા વા, ધર્મસંઘશીલત્યાગદેવતાનુસ્મૃત્યા વા, (।) કાયે વા પુનરનેન સ્ત્યાનમિદ્ધાદીનવપ્રતિસંયુક્તા ધર્માઃ શ્રુતા ભવન્ત્યદ્ગૃહીતા, ધૃતાઃ । તદ્યથા સૂત્રં, ગૂ(ગે)યં, વ્યાકરણં, ગાથોદાનનિદાનાવદાનેતિવૃત્તકજાતકવૈપુલ્યાદ્ભુતધર્મોપદેશા, યેષુ સ્ત્યાનમિદ્ધમમનેકપર્યાયેણ વિગર્હિતં, વિજુગુપ્સિતં [।] સ્ત્યાનમિદ્ધપ્રહાણં પુનઃ (।)સ્તુતં, વર્ણિતં, પ્રશસ્તં [।] તાન્ તેષાં વિસ્તરેણ સ્વરેણ સ્વાધ્યાયં કરોતિ । પરેષામ્વા ( શ્ભ્_સ્હ્: 101 ) પ્રકાશયત્યર્થમ્વા ચિન્તયતિ । તુલયત્યુપપરીક્ષતે, દિશો વા વ્યવલોકયતિ । ચતુર્નક્ષત્રગ્રહતારાસુ વા દૃષ્ટિં ધારયત્યુદકેન મુખમાક્લેદયતિ । એવમસ્ય તત્સ્ત્યાનમિદ્ધપર્યવસ્થાનં અનુત્પન્નં ચ નોત્પદ્યતે, ઉત્પન્નં ચ પ્રતિવિગચ્છત્યેવમનેન તસ્માદાવરણીયા[દ્] ધર્માચ્ચિત્તં પરિશોધિતં ભવતિ ।

તત્ર નિષદ્યયા કતમેભ્ય આવરણીયેભ્યો ધર્મેભ્યઃ [ચિત્તં] પરિશોધયતિ । કામચ્છન્દાદ્, વ્યાપાદાદૌદ્ધત્યકૌકૃત્યાદ્વિચિકિત્સાયાસ્તદાહારકેભ્યશ્ચ ધર્મેભ્યઃ [।] સ ઉત્પન્ને વા કામચ્છન્દપર્યવસ્થાને પ્રતિવિનોદનાયાનુત્પન્ને વા દૂરીકરણાય, નિષદ્ય, પર્યઙ્કમાભુજ્ય, ઋજું કાયં પ્રણિધાય, પ્રતિમુખાં (ખીં) સ્મૃતિમુપસ્થાપ્ય, વિનીલકં વા, વિપૂયકમ્વા, વિમ(ભ)દ્રામ(ત્મ)કમ્વા, વ્યાધ્માતકમ્વા, વિ[ખાદિ]તકમ્વા, વિલોહિતકમ્વા, અસ્થિં (અસ્થિ) વા, શંકલિકાં વા, અન્યતમાન્યતમં વા ભદ્રકં સમાધિનિમિત્તં મનસિ કરોતિ । યે વા ધર્માઃ કામરાગપ્રહાણમેવારભ્ય કામરાગપ્રહાણાયોદ્ગૃહીતા ભવન્તિ । ધૃતા, વચસા પરિજિતા, મનસા અન્વીક્ષિતા[ઃ], દૃષ્ટ્યા સુપ્રતિવિદ્ધા[ઃ], તદ્યથા સૂત્રં, ગેયં, વ્યાકરણમિતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ । યે અનેકપર્યાયેણ કામરાગં, કામચ્છન્દં, ( શ્ભ્_સ્હ્: 102 ) કામાલયં, કામનિયન્તિં, કામાધ્યવસાનં વિગર્હન્તિ, વિવર્ણયન્તિ । વિજુગુપ્સયન્તિ । કામરાગપ્રહાણમનેકપર્યાયેણ સ્તુવન્તિ । વર્ણયન્તિ, પ્રશન્સ(શંસ)યન્તિ । તાં (તાન્) ધર્માંસ્તથા નિષણ્ણો [અ]યોનિશો મનસિ કરોત્યેવમસ્યાનુત્પન્નં ચ કામચ્છન્દપર્યવસ્થાનં નોત્પદ્યતે । ઉત્પન્નં ચ કામચ્છન્દપર્યવસ્થાનં પ્રતિવિગચ્છતિ ।

તત્ર વ્યાપાદે અયમ્વિશેષઃ । તથા નિષણ્ણો મૈત્રીસહગતેન ચિત્તેનાવૈરેણાસંપથેનાવ્યાબાધેન, વિપુલેન, મહદ્ગતેનાપ્રમાણેન સુભાવિતેનૈકાં દિશમધિમુચ્ય સ્મારિત્વોપ (સ્મૃત્વોપ-)સમ્પદ્ય વિહરતિ । તથા દ્વિતીયાં, તથા તૃતીયાં, તથા ચતુર્થીમિત્યૂર્ધ્વમધસ્તિર્યક્સર્વમનન્તં લોકં સ્મારિત્વા (સ્મૃત્વા) ઉપસમ્પદ્ય વિહરતિ । શેષં પૂર્વવત્ ।
તત્રૌદ્ધત્યકૌકૃત્યે વિશેષઃ । તદ્યથા નિષણ્ણે અધ્યાત્મમેવ ચિત્તં સ્થાપયતિ । સંસ્થાપયતિ । સમ્વિષોદયતિ (સંવિશોધયતિ) । એકોતીકરોતિ । સમાધત્તે । શેષં પૂર્વવત્ ।
તત્ર વિચિકિત્સાનિવરણે વિશેષઃ । તથા સન્નિષણ્ણઃ । અતીતમધ્વાનં નાયોનિશો મનસિકરોતિ । અનાગતં પ્રત્યુત્પન્નમધ્વાનં નાયોનિશો મનસિકરોતિ । કિં ન્વહમભૂવમતીતે [અ]ધ્વનિ કોન્વહમભૂવં । આહોસ્વિન્નાહમતીતે [અ]ધ્વનિ કો ન્વહમભૂવં । કથં ( શ્ભ્_સ્હ્: 103 ) ન્વહમભૂવમદી(તી)તે ઽધ્વનિ [।] કો ન્વહં ભવિષ્યામિ । અનાગતે [અ]ધ્વનિ, કથં ભવિષ્યામ્યનાગતે [અ]ધ્વનિ, કે સન્તઃ કે ભવિષ્યામઃ । અયં સત્વ (સત્ત્વઃ) કુત આગતઃ । ઇતશ્ચ્યુતઃ કુત્રગામી ભવિષ્યતિ । સ ઇત્યેવં રૂપમયોનિશોમનસિકારં વર્જયિત્વા યોનિશો મનસિ કરોતિ । અતીતમધ્વાનમનાતી(ગ)તં પ્ર[ત્યુત્પન્ન]મપ્યધ્વાનં [।] સ ધર્મમાત્રં પશ્યતિ । વસ્તુમાત્રં । સચ્ચ સતઃ, અસચ્ચાસતઃ । હેતુમાત્રં, ફલમાત્રં, નાસદ્ભૂતં સમારોપં કરોતિ । ન સદ્વસ્તુ નાશયત્યપચ(વ)દતિ । ભૂતં ભૂતતો જાનાતિ । યદુતાનિત્યતો વા, [દુઃખતો] વા, શૂન્યતો વા, [અનાત્મતો વા], અનિત્યેષુ, દુઃખેષુ, શૂન્યેષુ, અનાત્મસુ ધર્મેષુ સ એવં યોનિશો મનસિ કુર્વન્, બુદ્ધે [અ]પિ નિષ્કાઙ્ક્ષો ભવતિ, નિર્વિચિકિત્સઃ । ધર્મે, સંઘે, દુઃખે, સમુદયે, નિરોધે, માર્ગે, હેતૌ, હેતુસમુત્પન્નેષુ ધર્મેષુ નિષ્કાઙ્ક્ષો ભવતિ । નિર્વિચિકિત્સઃ । શેષં પૂર્વવત્ ।
તત્ર વ્યાપાદે વક્તવ્યં । યો [અ]નેન પ્રતિઘં પ્રતિઘનિમિત્તં ચારભ્ય, તસ્ય ચ પ્રહાણાય, ધર્મા ઉદ્ગૃહીતા ઇતિ વિસ્તરઃ [।]
ઔદ્ધત્યકૌકૃત્યે વક્તવ્યં । અનેનૌદ્ધત્યકૌકૃત્યમારભ્ય ( શ્ભ્_સ્હ્: 104 ) તસ્ય ચ પ્રહાણાય ધર્મા ઉદ્ગૃહીતા ઇતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ ।
વિચિકિત્સાયામ્વક્તવ્યં । યે અનેન વિચિકિત્સામારભ્ય તસ્યાશ્ચ પ્રહાણાય ધર્મા ઉદ્ગૃહીતા ઇતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવદિત્યનેન કામછ(ચ્છ)ન્દનિવરણાદ્ વ્યાપાદસ્ત્યાનમિદ્ધૌદ્ધત્યકૌકૃત્યવિચિકિત્સાનિવરણા[ચ્] ચિત્તં વિશોધિતં ભવતિ । તદાહારકેભ્યશ્ચ ધર્મેભ્ય આવરણીયેભ્યસ્તેનાહ ચંક્રમનિષદ્યાભ્યામાવરણીયેભ્યો ધર્મેભ્યશ્ચિત્તં પરિશોધયતિ ।
યા ચૈષા ધર્માધિપતેયા આવરણીયેભ્યો ધર્મેભ્યશ્ચિત્તસ્ય પરિશોધના [।] અસ્તિ પુનરાત્માધિપતેયા, લોકાધિપતેયા ચાવરણીયેભ્યો ધર્મેભ્યશ્ચિત્ત પરિશોધના [।]
આત્માધિપતેયા કતમા । યથાપિ તદુત્પન્ને અન્યતમાન્યતમસ્મિન્નિવરણે આત્મત એવ પ્રતિરૂપતામ્વિદિત્વા, ઉત્પન્નં નિવરણં નાધિવાસયતે (તિ) । પ્રજહાતિ, વિનોદયતિ, વ્યન્તીકરોતિ । તેન નિવરણેનાત્માનં ન જ્ઞાયમાનઃ, ચેતસ ઉપક્લેશકરેણ, પ્રજ્ઞાદૌર્બલ્યકરેણ, વિઘાતપક્ષ્યેણૈવમસાવાત્માનમેવાધિપતિં કૃત્વા આવરણીયેભ્યો ધર્મેભ્યશ્ચિત્તં પરિશોધયતિ ।
કથં લોકમધિપતિં કૃત્વા આવરણીયેભ્યો ધર્મેભ્યશ્ચિત્તં પરિશોધયતિ । ઇહાસ્યા (સ્ય) નિવરણે ( શ્ભ્_સ્હ્: 105 ) સમુત્પન્ને, ઉત્પત્તિકાલે વા પ્રત્યુપસ્થિતે । એવં ભવત્યહં ચેદનુત્પન્નં નિવરણમુત્પાદયેયં, શાસ્તા મે અપવદેદ્, દેવતા અપિ, વિજ્ઞા અપિ, સબ્રહ્મચારિણો [અ]ધર્મતયા વિગર્હયેયુરિતિ । સ લોકમેવાધિપતિં કૃત્વા આવરણીયેભ્યો ધર્મેભ્યશ્ચિત્તં પરિશોધયતિ । ઇહાસ્ય નિવરણે સમુત્પન્ને, ઉત્પત્તિકાલે વા પ્રત્યુપસ્થિતે, એવં ભવત્યહં ચેદનુત્પન્નં નિવરણમુત્પાદયેયં । શાસ્તા મે અપવદેદ્, દેવતા અપિ । વિજ્ઞા અપિ, સબ્રહ્મચારિણો [અ]ધર્મતયા વિગર્હયેયુરિતિ । સ લોકમેવાધિપતિં કૃત્વા, અનુત્પન્નં ચ નિવરણં નોત્પાદયતિ, ઉત્પન્નં ચ પ્રજહાતિ । એવં લોકમધિપતિં કૃત્વા આવરણીયેભ્યો ધર્મેભ્યશ્ચિત્તં પરિશોધયતિ । શયનાસનપ્રતિગુપ્ત્યર્થં પુનર્લોકાચારઞ્ચાનુવૃત્તો ભવિષ્યતીતિ યાવદ્રાત્ર્યાઃ પ્રથમે યામે ચંક્રમનિષદ્યાભ્યામાવરણીયેભ્યો ધર્મેભ્યશ્ચિત્તં પરિશોધયતિ । આવરણીયેભ્યો ધર્મેભ્યશ્ચિત્તં પરિશોધ્ય બહિર્વિહારસ્ય પાદૌ પ્રક્ષાલયતિ । પ્રક્ષાલ્ય, વિહારં પ્રવિશ્ય, શય્યાં કલ્પયતિ । યાવદેવ સ્વસ્યો (યૌ)પચયિકાનામ્મહાભૂતાનાં ઉપચયાય [।] ઉપચિતો [અ]યં કાયઃ કર્મણ્યતરશ્ચ ભવિષ્યતિ । અનુકૂલતરશ્ચ સાતત્યેનૈ[ક]પક્ષ્યે કુશલપક્ષપ્રયોગે ।
કેનકારણેન પાર્શ્વેન શય્યાં કલ્પયતિ । ( શ્ભ્_સ્હ્: 106 ) સિંહસ્ય પ્રાણિનઃ સાધર્મ્યેણ [।] કિં પુનરત્ર સાધર્મ્યં [।] સિંહઃ પ્રાણં (પ્રાણી) સર્વેષાં તિર્યગ્યોનિગતાનાં પ્રાણિનાં વિક્રાન્ત, ઉત્સાહી, દૃઢપરાક્રમઃ । ભિક્ષુરપિ જાગરિકાનુયુક્ત આરબ્ધવીર્યો વિહરતિ । વિક્રાન્ત, ઉત્સાહી, દૃઢપરાક્રમઃ । અતસ્તસ્ય સિંહોપમૈવ શય્યા પ્રતિરૂપા ભવદિ(તિ), નો તુ પ્રેતશય્યા, દેવશય્યા, ન કા[મ]ભોગશય્યા । તથા હિ તે સર્વ એવ કુસીદા, હીનવીર્યા, ચ(મ)ન્દબલપરાક્રમાઃ । અપિ તુ ધર્મતૈષા યદ્દક્ષિણેન પાર્શ્વેન સિંહોપમાં શય્યાં કલ્પયતો ન તથા ગાત્રાણાં વિક્ષેપો ભવતિ । ન ચ શયાનસ્ય સ્મૃતિસંપ્રમોષો ભવતિ । ન ચ ગાઢં સ્વપિતિ । પાપકાંશ્ચ સ્વપ્નાં (પ્નાન્) ન પશ્યતિ । અન્યથા તુ શય્યાં કલ્પયતો વિપર્યયેણ સર્વે દોષા વેદિતવ્યાઃ । તેનાહ દક્ષિણેન પાર્શ્વેન શય્યાં કલ્પયતિ ।
આલોકનિમિત્તમનેન સૂદ્ગૃહીતં ભવતિ । સુમનસિકૃતં । સુજુષ્ટં, સુપ્રતિવિદ્ધં । યદેવ મનસિ કુર્વન્ સ પ્રભા સહગતેન ચિત્તેન શય્યાં કલ્પયતિ । સુપ્તસ્યાપિ ચાસ્ય યેન ન ભવતિ ચેતસઃ [।] અન્ધકારાયિતત્વમેવમાલોકસંજ્ઞીશય્યાં કલ્પયતિ ।
કથં સ્મૃત[ઃ] શય્યાં કલ્પયતિ । ય (યે) અનેનધર્મા[ઃ] શ્રુતા ભવન્તિ । ચિન્તિતા, ભાવિતા વા, ( શ્ભ્_સ્હ્: 107 ) કુશલા અર્થોપસંહિતાસ્તદન્વયા [અ]સ્ય સ્મૃતિર્યાવત્સ્વપનકાલાનુવર્ત્તિની ભવતિ । યથાસ્ય સુપ્તસ્યાપિ ત એવ ધર્મા જાગ્રતો વા અભિલપન્તિ, તેષ્વેવ ચ ધર્મેષુ તચ્ચિત્તં બહુલમનુવિચરતિ । ઇતિ યથાસ્મૃત્યા યથાસ્મૃતઃ । કુશલચિત્તશય્યાં કલ્પયતિ । અવ્યાકૃતચિત્તો વા [।] એવં સ્મૃતઃ શય્યાં કલ્પયતિ ।
કથં સંપ્રજાનન્તો (જાનન્) શય્યાં કલ્પયતિ । સુપ્તસ્યાસ્ય તથા સ્મૃતસ્ય યસ્મિન્સમયે [અ]ન્યતમાન્યતમેનોપક્લેશેન ચેતસઃ સંક્લેશો ભવતિ । સ ઉત્પદ્યમાનમેવ તં સંક્લેશં સમ્યગેવ પ્રજાનાતિ, નાધિવાસયતિ, પ્રજહાતિ, પ્રતિવિધ્યતિ । પ્રત્યુદાવર્ત્તયતિ માનસં । તેનોચ્યતે સંપ્રજાનં(નન્) શય્યાં કલ્પયતિ ।

કથમુત્થાનસંજ્ઞામેવ મનસિકુર્વન્ શય્યાં કલ્પયતિ । સ વીર્યસંપ્રગૃહીતં ચિત્તં કૃત્વા શય્યાં કલ્પયતિ । સુપ્રતિબુદ્ધિકયા સુહર્ષક્ત (સુહૃષ્ટચિત્ત)સ્તદ્યથા આરણ્યકો મૃગઃ । નો તુ સર્વેણ સર્વં વિદ્ધમવક્રમણનિમ્નં ચિત્તં કરોતિ । તત્પ્રવણં । ન તત્પ્રાભો (ભા)રમપિ (।) ચાસ્યૈવં ભવતિ । અહો બતાહં બુદ્ધાનુજ્ઞાતાં જાગરિતાં (કાં)સર્વેણ સર્વં સર્વથા સમ્પાદયેયમિતિ । તસ્યાશ્ચ સમ્પાદનાર્થં ત્વાશંસેન, રસેન, પ્રયોગેણ, છન્દગતો વિહરત્યભિયુક્તશ્ચ [।] અપિ ચાસ્યૈવં ભવતિ । યથાહમદ્ય ( શ્ભ્_સ્હ્: 108 ) જાગરિકાર્થમારબ્ધવીર્યો વ્યહાર્ષં, કુશલાનાઞ્ચ ધર્માણાં ભાવનાયૈ, દક્ષો [અ]નલસ, ઉત્થાનસમ્પન્નઃ, શ્વઃ પ્રભાતે, નિર્ગતાયાં ચ રજન્યાં, ભૂયસ્યા માત્રયા આરબ્ધવીર્યો વિહરિષ્યામિ ઉત્થાનસમ્પન્ન ઇતિ । તત્રૈકયા ઉત્થાનસંજ્ઞયા ગાઢં સ્વપિતિ । યેનાહં (યં) શક્નોતિ લઘુ લઘ્વેવ ઉત્થાનકાલે ઉત્થાતું, ન કાલાતિક્રાન્તં પ્રતિબુધ્યતિ । દ્વિતીયયોત્થાનસંજ્ઞયા બુદ્ધાનુજ્ઞાતાં સિં[હશ]ય્યાં કલ્પયત્યન્યૂનામનધિકાં । તૃતીયયોત્થાનસંજ્ઞયા છન્દંન સ્રન્સ(સ્રંસ)યતિ । સતિ સ્મૃતિસંપ્રમોષે, સત્યુત્તરત્રોત્તરત્ર સમાદાનાય પ્રયુક્તો ભવતિ । એવમુત્થાનસંજ્ઞામેવ મનસિ કુર્વન્ શય્યાં કલ્પયતિ ।
સ રાત્ર્યાઃ પશ્ચિમે યામે લઘુ લઘ્વેવ પ્રતિવિબુધ્યાવરણીયેભ્યો ધર્મેભ્યશ્ચિત્તં પરિશોધયતીતિ । પશ્ચિમો યામ ઉચ્ચતે । યો [અ]પરરાત્રઃ સાતિરેકપ્રહરં (રઃ) । સ ચાયમાલોકસંજ્ઞી સ્મૃતઃ । સંપ્રજાન[ન્], ઉત્થાનસંજ્ઞામેવ મનસિ કુર્વન્, મધ્યમં યામં સાતિરેકં પ્રહરં મિદ્ધમવક્રામયિત્વા (ક્રામ્ય), યસ્મિં (સ્મિન્) સમયે વ્યુત્તિષ્ઠતે । તત્ર તસ્મિં (સ્મિન્) સમયે વ્યુત્તિષ્ઠતે । કર્મણ્યકાયો ભવતિ । ઉત્થાય, નાધિમાત્રેણ સ્ત્યાનમિદ્ધપર્યવસ્થાનેનાભિભૂતઃ । યેનાસ્યોત્તિષ્ઠતો ધન્ધાયિતત્વં વા સ્યાન્મંદાયિતચ્ચ(ત્વ)મ્વા, આલસ્યકૌસીદ્યમ્વા [।] અસતિ વા ( શ્ભ્_સ્હ્: 109 ) પુનસ્તસ્મિન્ધન્ધાયિતત્વે, મન્દાયિતત્વે, આલસ્યકૌસીદ્યે, લઘુ લઘ્વેવોત્થાનં ભવત્યાભોગમાત્રાદેવ નો સંગ્રામં વા કૃત્વા આવરણીયેભ્યો ધર્મેભ્યઃ પરિશુદ્ધિઃ પૂર્વવદ્વેદિ તવ્યાઃ (વ્યા) । અયં તાવત્પૂર્વરાત્રાપરંરાત્રં જાગરિકાનુયોગસ્ય વિસ્તરવિભાગઃ ।
સમાસાર્થાઃ પુનઃ કતમે । ઇહ જાગરિકાયોગમનુયુક્તસ્ય પુરુષપુદ્ગલસ્ય ચત્વારિ સમ્યક્કરણીયાનિ ભવન્તિ । કતમાનિ ચત્વારિ । યાવજ્જાગ્રતિ (ગતિ) તાવત્કુશલપક્ષં ન રિંચતિ । સાતત્યેનૈ[ક]પક્ષ્યકુશલધર્મભાવનાયાં કાલેન ચ શય્યાં કલ્પયતિ । નાકાલેન । સુપ્તશ્ચાસંક્લિષ્ટચિત્તો મિદ્ધમવક્રામયતિ । ન સંક્લિષ્ટચિત્તઃ [।] કાલેન ચ પ્રતિવિબુધ્યતે(તિ) । નોત્થાનકાલમતિવર્તતે । ઇતીમાનિ ચત્વારિ સમ્યક્કરણીયાન્યારમ્ય ભગવતા શ્રાવકાણાં જાગરિકાનુયોગો દેશિતઃ ।
કથં ચ પુનર્દેશિતઃ । યત્તાવદાહ [।] દિવા ચંક્રમનિષદ્યાભ્યામાવરણીયેભ્યો ધર્મેભ્યશ્ચિત્તં પરિશોધયતિ । એવં રાત્ર્યાઃ પ્રથમયામમિ (ઇ)ત્યનેન તાવત્ પ્રથમં સમ્યક્કરણીયમાખ્યાતં । યદુત યાવજ્જાગ્રતિ (ગર્તિ)તાવત્ કુશલપક્ષં ન રિંચતિ । સાતત્યેનૈ[ક]પક્ષ્યકુશલધર્મભાવનાયાં । યસ્માત્ ( શ્ભ્_સ્હ્: 110 ) પુનરાહ । બહિર્વિહારસ્ય પાદૌ પ્રક્ષાલ્ય, વિહારં પ્રવિશ્ય, દક્ષિણેન પાર્શ્વેન શય્યાં કલ્પયતિ । પાદે પાદમાધાયેત્યનેન દ્વિતીયં સમ્યક્કરણીયમાખ્યાતં । યદુત કાલેન શય્યાં કલ્પયતિ । નાકાલેન । યત્પુનરાહ । આલોકસંજ્ઞી સ્મૃતઃ । સંપ્રજાન[ન્], ઉત્થાનસંજ્ઞામેવ મનસિ કુર્વન્, શય્યાં કલ્પયતીત્યનેન તૃતીયં સમ્યક્કરણીયમાખ્યાતં । યદુત અસંક્લિષ્ટચિત્તો મિદ્ધમવક્રામયતિ (ક્રમતે) । ન સંક્લિષ્ટચિત્ત ઇતિ । યત્ પુનરાહ રાત્ર્યાઃ પશ્ચિમે યામે લઘુ લઘ્વેવ પ્રતિવિબુધ્ય આવરણીયેભ્યો ધર્મેભ્યશ્ચિત્તં પરિશોધયતીત્યનેન ચતુર્થં સમ્યક્કરણીયમાખ્યાતં । યદુત કાલેન પ્રતિવિબુધ્યતિ । નોત્થાનકાલમતિવર્તતે । ઇતિ તત્ર યદુક્તમાલોકસંજ્ઞી સ્મૃતઃ, સંપ્રજાનન્, વ્યુત્થાનસંજ્ઞામેવ મનસિ [કુર્વ]ન્ શય્યાં કલ્પયતીતિ । અતો દ્વવાભ્યાં કારણાભ્યાં અસંક્લિષ્ટચિત્તો મિદ્ધમવક્રામયતિ । યદુત સ્મૃત્યા, સંપ્રજન્યેન, દ્વાભ્યાં પુનઃ કારણાભ્યાં કાલેન પ્રતિવિબુધ્યતે । નો તુ કાલમતિવર્તતે । યદુતાલોકસંજ્ઞયા, ઉત્થાનસંજ્ઞયા ચ । કથં પુનઃ કૃત્વા કુશલમાલમ્બનં પરિગૃહ્ય સ્વપિતિ । સંપ્રજન્યેન, તસ્માત્, કુશલાદાલમ્બનાચ્ચ્યવમાનં, ( શ્ભ્_સ્હ્: 111 ) સંક્લિશ્યમાનં ચિત્તં લઘુ લઘ્વેવ સમ્યક્પ્રજાનાતિ । એવમસ્યાભ્યાં દ્વાભ્યાં કારણાભ્યામસંક્લિષ્ટચિત્તસ્ય શય્યા ભવતિ । તત્રાલોકસંજ્ઞયા, ઉત્થાનસંજ્ઞયા ચ । ન ગાઢં સ્વપિતિ । નાસ્ય દૂરાનુગતં તન્મિદ્ધપર્યવસ્થાનં ભવતિ । ઇત્યાભ્યાં દ્વાભ્યાં કારણાભ્યાં કાલેન [પ્રતિ]વિબુધ્યતે (તિ) । નોત્થાનકાલમતિવર્તતે । અયં જાગરિકાનુયોગસ્ય સમાસાર્થો (ર્થઃ) [।] યશ્ચ પૂર્વકો વિસ્તરવિભાગઃ, યશ્ચાયં સમાસાર્થઃ । ઇયમુચ્યતે પૂર્વરાત્રાપરરાત્રં જાગરિકાનુયુક્તા ॥
સંપ્રજાનદ્વિહારિતા કતમા । યથાપીહૈકત્યઃ અભિક્રમપ્રતિક્રમે સંપ્રજાનદ્વિહારી ભવતિ । આલોકિતવ્યવલોકિતે, સંમિંજિત (સામ્મિઞ્જિત)પ્રસારિતે, સંઘાટીચીવરપાત્રધારણે । અશિતે, પીતે, ખાદિતે, સ્વાદિતે, નિષણ્ણે, શયિતે, જાગૃતે, પ્ર[લ]પિતે, તૂષ્ણીંભાવે, નિદ્રાક્લમવિનોદને સંપ્રજાનદ્વિહારી ભવતિ ।
તત્ર કતમો [અ]ભિક્રમઃ । પ્રતિક્રમઃ કતમઃ । અભિક્રમપ્રતિક્રમે સમ્પ્રજાનદ્વિહારિતા [કતમા] ।
તત્રાભિક્રમઃ [।] યથાપીહૈકત્યો ગ્રામમ્વા ઉપક્રામતિ । ગ્રામાન્તરમ્વા, કુલમ્વા, [કુલાન્તરમ્વા, વિહારમ્વા], વિહારાન્તરમ્વા [।]
તત્ર પ્રતિક્રમઃ । યથાપીહૈકત્યઃ ગ્રામાન્તરામ્વા (ગ્રામાદ્વા) પ્રતિનિવર્ત્તતે । ગ્રામાન્તરાદ્વા, કુલાદ્વા, કુલાન્તરાદ્વા, વિહારાદ્વા, વિહારાન્તરાદ્વા [।]
તત્ર સંપ્રજાનદ્વિહારિતા (યાઃ) ॥ અભિક્રમ[મા]ણે (ણો) અભિક્રમામીતિ સમ્યગેવ પ્રજાનાતિ । અત્ર મયા અભિક્રમિતવ્યં । અત્ર મયા પુનર્નાભિક્રમિતવ્યમિતિ । સમ્યગેવ પ્રજાનતિ । અયમ્વા મે અભિસંક્રમણકાલઃ અયં નાભિસંક્રમણકાલ ઇતિ । સમ્યગેવ પ્રજાનાતિ । ઇદમસ્યોચ્યતે સંપ્રજન્યં [।] સ ચેત્તેન સંપ્રજન્યેન ( શ્ભ્_સ્હ્: 113 ) સમન્વાગતઃ । અભિક્રમમાણઃ પ્રજાનાત્યભિક્રમામીતિ । યત્ર ચાનેનાભિક્રમિતવ્યં ભવતિ । તત્ર ચાભિક્રમતિ । કાલેન ચાભિક્રમતિ નાકાલેન । યથા ચાભિક્રમિતવ્યં । યદ્રૂપયા [ચ] ય(ર્ય)યા આચારેણાકલ્પેન ઈર્યાપથેન તથા અભિક્રમતીયમસ્યોચ્યતે સંપ્રજાનાદ્વિહારિતા યદુતાભિક્રમપ્રતિક્રમઃ (મયોઃ) ।
તત્ર કતમદાલોકિતં, કતમદ્ વ્યવલોકિતં । કતમા આલોકિતવ્યવલોકિત સંપ્રજાનાદ્વિહારિતઃ (તા) । તસ્યાસ્ય પૂર્વપરિકી[ર્ત્તિતેષુ ધમષુ] અભિક્રમતઃ, પ્રતિક્રમતશ્ચ યદબુદ્ધિપૂર્વકમચ્છન્દપૂર્વકં । અ[ન્તરે]ણ ચક્ષુષા રૂપદર્શનમિદમુચ્યતે આલોકિતં ।

યત્પુનરુપસંક્રાન્તસ્ય બુદ્ધિપૂર્વકં પ્રયત્નપૂર્વકં, કૃત્યપૂર્વકં ચક્ષુષા રૂપદર્શનં, તદ્યથા રાજ્ઞા(જ્ઞાં) રાજ્યા(જા)માત્રાણાં, નૈગમાનાં, જાનપદાનામ્વા, બ્રાહ્મણાનામ્વા, ધનિનાં, શ્રેષ્ઠિનાં, સાર્થવાહાનાં, તદન્યેષામ્બાહ્યકાનાંલયનાનાં, મારુતાનામવરકાણાં, પ્ર(પ્રા)સાદાનાં, હર્મ્યતલાનામિતિ । યદ્વા પુનરન્યેષાં લોકચિત્રાણાં દર્શનમિદમુચ્યતે । વ્યવલોકિતં ।
યત્પુનરાલોકિતં ચ વ્યવલોકિતં ચ સ્વલક્ષણતઃ ( શ્ભ્_સ્હ્: 114 ) સમ્યગેવ પ્રજાનાતિ । યથા આલોકિ(કયિ)તવ્યં, યથા વ્યવલોકયિતવ્યં તદપિસમ્યગેવ પ્રજાનાતિ । ઇદમસ્યોચ્યતે સંપ્રજન્યં [।] સ તેન સંપ્રજન્યેન સમન્વાગતઃ । સચેદવલોકયમાનો જાનાત્યવલોકયામીતિ । યચ્ચાવલોકયિતવ્યં વ્યવલોકયિતવ્યં તદાલોકયતિ વ્યવલોકયતિ । યદા આલોકયિતવ્યં, વ્યવલોકયિતવ્યં । તદા આલોકયતિ, વ્યવલોકયતિ [।] યથા આલોકયિતવ્યં વ્યવલોકયિતવ્યં તથા આલોકયતિ, વ્યવલોકયતિ । ઇયમસ્યોચ્યતે । સંપ્રજાનદ્વિહારિતા । યદુતાલોકિતવ્યવલોકિતે [।]
તત્ર કતમત્ સંમિજિ(સમ્મિઞ્જિ)તં, કતમત્ પ્રસારિતં, કતમા સંમિજિ(સમ્મિઞ્જિ)તપ્રસારિતે સંપ્રજાનદ્વિહારિતા । સ તથા આલોકયમાનો, વ્યવલોકયમાનશ્ચ । અભિક્રમપૂર્વકં, પ્રતિક્રમપૂર્વકઞ્ચ, યત્પાદૌ વા સમ્મિંજયતિ, પ્રસારયતિ । બાહૂ વા સંમિ(મિં)જયતિ । પ્રસારયતિ । હસ્તૌ વા સંમિ(મિં)જયતિ, પ્રસારયતિ । ઇત્યન્યતમાન્યતમમ્વા અંગપ્રત્યંગં સમ્મિઞ્જિયતિ । પ્રસારયતીદમુચ્યતે । સંમિ(મિં)જિત પ્રસારિતં [।] સચેત્ સંમિ(મિં)જિતપ્રસારિતં સ્વલક્ષણતઃ પ્રજાનાતિ સંમિ(મિં)જિતવ્યં । પ્રસારિતવ્યઞ્ચ । સમ્યગેવ પ્રજાનાતિ । યાદિ ચ સંમિ(મિં)જિ(જયિ)તવ્યં, યદા પ્રસારિ(રયિ)તવ્યં તદપિ સમ્યગેવ પ્રજાનાતિ । યથા ચ સંમિ(મિં)જિ(જયિ)તવ્યં, યથા ( શ્ભ્_સ્હ્: 115 ) પ્રસારિ(રયિ)તવ્યં, તદપિ સમ્યગેવ પ્રજાનાતિ, ઇદમસ્યોચ્યતે સંપ્રજન્યં ।
સ તેન સંપ્રજન્યેન સમન્વાગતઃ । સ ચેત્ સંમિજ(સમ્મિઞ્જ)યમાનઃ(યન્), પ્રસારયમાણઃ(યન્) । જાનાતિ । સંમિ(મિં)જયામિ । પ્રસારયામીતિ । યચ્ચ સંમિ(મિં)જયિતવ્યં પ્રસારયિતવ્યં સંમિ(મિં)જયતિ, પ્રસારયતિ । યદા ચ સંમિ(મિં)જયિતવ્યં, પ્રસારયિતવ્યં તદા સંમિ(મિં)જયતિ, પ્રસારયતિ, ઇયમસ્યોચ્યતે । સંપ્રજાનદ્વિહારિતા યદુત સંમિંજિ(સમ્મિઞ્જિ)ત પ્રસારિતે ॥
તત્ર કતમત્ સંઘાટીધારણં । કતમચ્ચીવરધારણં, કતમત્, પાત્રધારણં, કતમા(મત્)સાં(સં)ઘાટીચીવરપાત્રધારણં (ણે) । સંપ્રજાનદ્વિહારિતા ।
યત્તાવદસ્ય જ્યેષ્ઠં ચીવરં ષષ્ઠિખન્નમ્વા (ખણ્ડં વા) નવતિખન્નમ્વા(ખણ્ડં વા), દ્વિગુણસીવિતમ્વા, એકગુણસીવિતમ્વા ઇયમુચ્યતે સાંઘાટી (સંઘાટી) [।] તસ્ય પ્રાવરણં પરિભોગઃ । સમ્યગેવ પરિહરણં ધારણમિત્યુચ્યતે ।
યત્પુનરસ્ય મધ્યમ્વા, કનીયો વા, આધિષ્ઠાનિકમ્વા ચી[વરં] અતિરેકચીવરં વા । આધિષ્ઠાનિકં વા । ચીવરં અતિરેકચીવરમ્વા વિકલ્પનાર્હં વિકલ્પયતિ ( શ્ભ્_સ્હ્: 116 ) તચ્ચીવરમિત્યુચ્યતે । તસ્ય પ્રાવરણં પરિભોગઃ । સમ્યગેવ પરિહરણં ધારણમિત્યુચ્યતે । યત્પુનરસ્યાધિષ્ઠાનાનિ કમા(ર્મા)યસમ્વા, મૃન્મયમ્વા ભૈક્ષભોજનમિદમુચ્યતે । પાત્રં, તસ્ય પરિભોગઃ । સમ્યગેવ પરિહરણં ધારણમિત્યુચ્યતે ।
સ ચેત્પુનરયં તાં સાં (સં)ઘાટીં, ચીવરં, પાત્રં, ધારણમ્વા સ્વલક્ષણતઃ સમ્યગેવ પ્રજાનાતિ । યચ્ચ સાં (સં)ઘાટીચીવરપાત્રધારણં । કલ્પિકં, અકલ્પિકં વા, તદપિ સમ્યગેવ પ્રજાનતિ । યદા ચ સાં (સં)ઘાટીચીવરપાત્રધારણં ધારયિતવ્યં (કર્ત્તવ્યં) । તદા સમ્યગેવ પ્રજાનાતિ । યથા ચ ધારયિતવ્યં, તદપિ સમ્યગેવ પ્રજાનાતિ । ઇદમસ્યોચ્યતે । સંપ્રજન્યં । સ તેન સંપ્રજન્યેન સમન્વાગતઃ । સચેત્ સાં (સં)ઘાટી(ટીં), ચીવરં, પાત્રં ધારયમાણો જાનાતિ ધારયામીતિ । યચ્ચ ધારયિતવ્યં તદ્ધારયતિ । યદા ચ ધારયિતવ્યં તદા ધારયતિ । યથા ચ ધારયિતવ્યં તથા ધારયતીયમસ્યોચ્યતે સંપ્રજાનદ્વિહારિતા । યદુત સાં (સં)ઘાટીચીવરપાત્રધારણે ।
તત્ર કતમદશિતં । કતમત્પીતં । કતમત્ ખાદિતં । કતમત્સ્વાદિતં । કતમા અશિતપીતખાદિતાસ્વાદિતે[ષુ] સંપ્રજાનદ્વિહારિતા । યઃ કશ્ચિત્ પિણ્ડપાતપરિભોગઃ સર્વં તદશિતમિત્યુચ્યતે । તસ્ય પુનર્દ્વિધા ભેદઃ ખાદિતં; સ્વાદિતં ચ । તત્ર ખાદિતં । મન્થા ( શ્ભ્_સ્હ્: 117 ) વા, [અ]પૂપા વા, ઓદનકુલ્માષમ્વેતિ યદ્વા પુનરન્યતમાભિસંસ્કારિકમન્નં વિકૃતં ભોજ્યં પ્રાણસંધારણમિદમુચ્યતે ખાદિતમશિતમપીતં ।
સ્વાદિતં કતમત્ । તદ્યથા ક્ષીરં, દધિ, નવનીતં, સર્પિસ્તૈલં, મધુ, શો(ફા)ણિતં, માન્સં (માંસં), મત્સ્યા, વલ્લૂરા, લવણં, વનફલમ્વા, ભક્ષ(ક્ષ્ય)પ્રકારં વા ઇદમુચ્યતે સ્વાદિતમશિતમપિ (પી)તં ॥
યત્પુનઃ પીયતે ખણ્ડરસં(સો)વા, શર્કરારસમ્વા (સો વા), કાંચિકમ્વા, દધિમણ્ડમ્વા । શુક્તમ્વા, તક્રમ્વા, અન્તતઃ પાનીયમપિ [।] ઇદમુચ્યતે પીતં ।
સ ચેદશિતપીતખાદિતાસ્વાદિતં સ્વલક્ષણતઃ સમ્યગેવ પ્રજાનાતિ । યચ્ચાશિતવ્યં, પાતવ્યં, ખાદિતવ્યં, સ્વાદિ(દયિ)તવ્યં તદપિ સમ્યગેવ પ્રજાનાતિ । યદા ચાશિતવ્યં, પાતવ્યં ખાદિતવ્યં, સ્વાદિ(દયિ)તવ્યં તદેવ (તદપિ) સમ્યગેવ પ્રજાનાતિ । યથા ચાશિતવ્યં, પાતવ્યં, ખાદિતવ્યં । સ્વાદિ(દયિ)તવ્યં । તદપિ સમ્યગેવ પ્રજાનાતિ । ઇદમસ્યોચ્યતે સંપ્રજન્યં [।]
સ તેન સંપ્રજન્યેન સમન્વાગતઃ અશમાનઃ (અશન્), પિબમાનઃ (પિબન્), ખાદમાનઃ (ખાદન્), સ્વાદયમાનઃ (સ્વાદયન્) સ ચેજ્જાનાતિ । અશ્નામિ, પિબામિ, ખાદામીતિ । યચ્ચાશિતવ્યં, પાતવ્યં, ખાદિતવ્યં, ( શ્ભ્_સ્હ્: 118 ) તદશ્નાતિયાવત્સ્વાદયતિ । યદા ચાશિતવ્યં (યાવ)ત્સ્વાદયિતવ્યં । તદા અશ્નાતિ, સ્વાદયતિ । યથા ચાશિતવ્યંયાવત્સ્વાદયિતવ્યં તથા [અ]શ્નાતિ । યાવત્સ્વાદયિતવ્યમિ (યાવત્સ્વાદયતી)યમસ્યોચ્યતે યાવત્ સંપ્રજાનદ્વિહારિતા । યદુતાશિતપીતખાદિતાસ્વાદિતે[ષુ] [॥]

તત્ર કતમદ્ગતં, કતમત્ સ્થિતં, કતમન્નિષણ્ણં । કતમચ્છયિતં । કતમજ્જાગૃતં । કતમદ્ભાષિતં, કતમત્તૂ(મસ્તૂ)ષ્ણીમ્ભાવઃ । કતમા નિદ્રાક્લમપ્રતિવિનોદના । કતમા ગતે, સ્થિતે, નિષણ્ણે શયિતે, જાગૃતે, ભાષિતે, તૂષ્ણીમ્ભાવે, નિદ્રાક્લમવિનોદના[યાં] સંપ્રજાનદ્વિહારિતા । યથાપીહૈકત્યશ્ચંક્રમે ચંક્રમ્યતે(મતે), સહધર્મિકાણાં ચોપસંક્રામતિ । અધ્વાનં વા પ્રતિપદ્યતે । ઇદમસ્યોચ્યતે ગતં । યથાપીહૈકત્યશ્ચંક્રમે વા તિષ્ઠતિ, સહધાર્મિકાણાં વા પુરતસ્તિષ્ઠતિ । આચાર્યાણામુપાધ્યાયાનાં ગુરૂણાં ગુરુસ્થાનીયાનાં ઇદમુચ્યતે સ્થિતં । યથાપીહૈકત્યો મંચે, વા, પીઠે વા, તૃણસંસ્તરણે વા, સન્નિવિશતિ વા, સન્નિષીદતિ વા । પર્યઙ્કમાભુજ્ય, ઋજું કાયં પ્રણિધાય, પ્રતિમુખાં (ખીં) સ્મૃતિમુપસ્થાપ્યેદમુચ્યતે । નિષણ્ણં । યથાપીહૈકત્યો ( શ્ભ્_સ્હ્: 119 ) બહિર્વિહારસ્ય પાદૌ પ્રક્ષાલ્ય, વિહારં પ્રવિશ્ય, દક્ષિણેન પાર્શ્વેન સિંહશય્યાં કલ્પયતિ । પાદે પાદમાધાય, મઞ્ચે વા, પીઠે વા, તૃણસંસ્તરકે(ણે) વા, અરણ્યે, વૃક્ષમૂલે વા, શૂન્યાગારે વા [।] ઇદમુચ્યતે શયિતં ।
યથાપીહૈકત્યો દિવા ચંક્રમનિષદ્યાભ્યામાવરણીયેભ્યો ધર્મેભ્યશ્ચિત્તં પરિશોધયત્યેવં રાત્ર્યાઃ પ્રથમે યામે, પશ્ચિમે યામે [।] ઇદમુચ્યતે જાગૃતં ।
યથાપીહૈકત્યસ્તથા જાગરિકાનુયુક્તઃ અનુદ્દિષ્ટાંશ્ચ ધર્માનુદ્દિશતિ । પર્યવાપ્નોતિ । તદ્યથા સૂત્રં, ગેયં, વ્યાકરણમિતિ । વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ । ઉદ્દિષ્ટેષુ ચ ધર્મેષુ વચસા પરિચયં કરોતિ । યદુત વિસ્તરેણ સ્વાધ્યાયક્રિયયા, પરેષાં વા વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયતિ । કાલેન કાલમાલપતિ । પ્રતિસંમોદય[તિ વિ]જ્ઞૈઃ સબ્રહ્મચારિભિસ્સાર્દ્ધં, તદન્યૈર્વા ગૃહસ્થૈર્યાવદેવોદ્યોજનં પરિષ્કારાર્થમિદમુચ્યતે । ભાષિતં ।
યથાપીહૈકત્યો યથાશ્રુતાનાં, યથા પર્ય[વા]તપ્તાનાન્ધર્માણામ્મનસા પરિજિતાનાં, એકાકી રહોગતો [અ]ર્થં ચિ[ન્તય]તિ, તુલયત્યુપપરીક્ષતે । પ્રતિસંલીનો વા પુનઃ ભવત્યધ્યાત્મમેવ ચિત્તં સ્થાપયતિ । દમયતિ [।] શમયતિ । વ્યુપશમયતિ । એકોતીકરોતિ । ( શ્ભ્_સ્હ્: 120 ) સમાધત્તે [।] વિપશ્યનાયામ્વા યોગં કરોત્યયમુચ્યતે તૂષ્ણીમ્ભાવઃ ।

યથાપીહૈકત્યઃ ગ્રીષ્મસમયે પ્રત્યુપસ્થિતે, ઉત્તપ્તગ્રીષ્મપરિદાહે કાલે વર્તમાને, ઉષ્ણન વા બાધ્યતે । શ્રાન્તો વા ભવતિ । ક્લાન્તસ્યોત્પદ્યતે । અકાલે નિદ્રાક્લમઃ સ્વપિતુકામતઃ (તા) । અયમુચ્યતે નિદ્રાક્લમઃ ।
સ ચેત્ પુનરયં ગતં યાવન્નિદ્રાક્લમવિનોદનં । તત્સ્વલક્ષણતઃ સમ્યગેવ પ્રજાનાતિ । યત્ર ચ ગન્તવ્યં યાવન્નિદ્રાક્લમઃ પ્રતિવિનોદયિતવ્યઃ । તદપિ સમ્યગેવ પ્રજાનાતિ । યદા ચ ગન્તવ્યં । યાવદ્યથા નિદ્રાક્લમઃ । પ્રતિવિનોદયિતવ્યઃ । તદપિ સમ્યગેવ પ્રજાનાતિ । યથા ચ ગન્તવ્યં ભવતિ । યત્ર (યથા) ચ યાવન્નિદ્રાક્લમઃ । પ્રતિવિનોદયિતવ્યઃ તદપિ સમ્યગેવ પ્રજાનાતિ । ઇદમસ્યોચ્યતે સંપ્રજન્યં [।]
સ તેન સંપ્રજન્યેન સમન્વાગતઃ । ગચ્છન્ યાવન્નિદ્રાક્લમઃ (મં) પ્રતિવિનોદયન્ સ ચેજ્જાનાતિ । (ગચ્છામિ) ગચ્છામિ યાવત્ (ન્) નિદ્રાક્લમં પ્રતિવિનોદયામિ । યત્ર ચ ગન્તવ્યં ભવતિ । યત્ર ચ યાવન્નિદ્રાક્લમઃ પ્રતિવિનોદયિતવ્યો ભવતિ । તદા ગચ્છતિ । તદા યાવન્નિદ્રાક્લમં પ્રતિવિનોદયતિ । યથા ચ ગન્તવ્યં ભવતિ । યથા યાવન્નિદ્રાક્લમઃ । પ્રતિવિનોદયિતવ્યો ભવતિ । તથા ગચ્છતિ । તથા ( શ્ભ્_સ્હ્: 121 ) યાવત્ । નિદ્રાક્લમં પ્રતિવિનોદયતીયમસ્યોચ્યતે (।)[।]
સંપ્રજાનદ્વિહારિતાયા[ઃ] કતમા આનુપૂર્વો, કતમા ચ સ્તુતિભાવના, યથાપીહૈકત્યો યં યમેવ ગ્રામં વા નિગમમ્વોપ[નિ]શ્રિત્ય વિહરતિ । તસ્યૈવં ભવતિ । મયા ખલ્વયં ગ્રામો વા, નિગમો વા પિણ્ડાયોપ[સં]ક્રમિતવ્યઃ । પિણ્ડાય ચરિત્વા, પુનરેવ વિહારં [પ્રતિ]નિષ્ક્રમિતવ્યં [।]
સન્તિ(।) પુનરત્ર કુલાનિ ગ્રામે વા, નગરે વા, યાનિ મયા નોપસંક્રમિતવ્યાનિ । તાનિ પુનઃ કતમાનિ । તદ્યથા । ઘોષં(ષઃ), પાનાગારં, વેશ્યં, રાજકુલં, ચણ્ડાલકઠિનમિતિ । યાનિ વા પુનઃ કુલાન્યેકાન્તેન પ્રતિહતાન્યપ્રત્યુદાવર્ત્તાનિ [।] સન્તિ ચ પુનઃ કુલાનિ યાનિ મયોપસંક્રમિતવ્યાનિ । તદ્યથા ક્ષત્રિયમહાસાલકુલાનિ વા, બ્રાહ્મણમહાસાલકુલાનિ વા, નૈગમકુલાનિ વા, જાનપદકુલાનિ વા, ધનિકુલાનિ વા, શ્રેષ્ઠિકુલાનિ વા, સાર્થવાહકુલાનિ વા મયોપસંક્રમિતવ્યાનિ, તાનિ નાતિસાયમુપસંક્રમિતવ્યાનિ । તાનિવિકાલં, ન ચ કાર્યવ્યગ્રેષુ દાયકદાનપતિષુ, ન ( શ્ભ્_સ્હ્: 122 ) ક્રીડારતિમણ્ડનયોગમનુયુક્તેષુ, ન ગ્રામ્યધર્માય પ્રવૃત્તેષુ, ન કુપિતેષુ [।] તથા ચોપસંક્રમિતવ્યાનિ યથોપસંક્રમન્નહન્ન ભ્રાન્તેન હસ્તિના સાર્ધં સમાગચ્છેયં, ન ભ્રાન્તેન સ્થેન, પુનઃ ચણ્ડેનાશ્વેન, ન ચણ્ડયા ગવા, ન ચણ્ડેન કુક્કુરેણ, ન ગહનં, ન કણ્ટકાવાટં વા મર્દેયં । ન શ્વભ્રે, પલ્વલે, પ્રપાતે પ્રપતેયં । ન સ્યન્દિકાયાં, ન ગૂથકઠિલ્લચન્દ્રોપમશ્ચ કુલાન્યુપસંક્રમેયં । હ્રીમાનપ્રગલ્ભઃ વ્યવકૃષ્ય કાયં, વ્યવકૃષ્ય ચિત્તં, ન લાભકામો ન સત્કારકામઃ । યથા સ્વેન લાભેન સુચિત્તઃ, સુમનાસ્તથા પરસ્યાવિપ્રલાભેન સુચિત્તઃ, સુમનાઃ અનન્યોત્કર્ષી, અપરપંસકઃ । અનુકમ્પાચિત્તો, દયાચિત્તઃ । એવં ચ પુનરુપસંક્રમિતવ્યાનિ । તત્કુત એતલ્લભ્યં પ્રવ્રજિતેન પરકુલેષુ યદ્દદતુ મે પરે, મા વા દદતુ, યાવત્ત્વરિતં મા ધન્ધમિતિ વિસ્તરેણ [।] ઉપસંક્રમ્ય ચ મે [મયા] પ્રતિગ્રહે માત્રા કરણીયા । ન ચ લાભહેતોઃ કુહના કરણીયા । લપના, નૈમિત્તિકતા, નૈષ્પેષિકતા, લાભેન લાભનિશ્ચિકીર્ષતા કરણીયા(ઃ) । સ ચ લાભઃ અરક્તેન પરિભોક્તવ્ય[ઃ], અસક્તેનાગૃદ્ધેનાગ્રથિતેનામૂઢિતેન, અનધ્યવસિતેનાધ્યવસાયમાપન્નેન [।] યાનિ ચ રૂપાણિ તત્રોપસંક્રમતા ઉપસંક્રાન્તેન વા દ્રષ્ટવ્યાનિ ભવન્તિ । તાન્યેકત્યાનિ દ્રષ્ટવ્યાનિ । તત્ર યાનિ ન દ્રષ્ટવ્યાનિ તેષુ ઉત્ક્ષિપ્તચક્ષુષા ભવિતવ્યં । સુસંહૃતેન્દ્રિયેણ, યાનિ પુનર્દ્રષ્ટવ્યાનિ ( શ્ભ્_સ્હ્: 123 ) તેષુ સૂપસ્થિતાં સ્મૃતિમુપસ્થાપ્ય [।]
કથં રૂપાણિ [પુના] રૂપાણિ નાવલોકયિતવ્યાનિ । તદ્યથા ન નર્ત્તકો, ન હાસકો, ન લાસક ઇતિ [।] યદ્વા પુનરન્યચ્ચાવરણજાતં નૃત્તે વા, ગીતે વા, વાદિતે વા પ્રવૃત્તં [।] તથા માતૃગ્રામો વિશેષેણ પુનઃ શિશુરુદારવર્ણો ર[ઞ્જની]ય ઇતિ યાનિ ચ પુના રૂપાણિ દૃષ્ટાનિ બ્રહ્મચર્યોપઘાતિભિઃ બ્રહ્મચર્યાન્તરાયાય, પાપકાનાં ચાકુશલાનામ્વિતર્કાણાં સમુદાચારાય સમ્વર્ત્તેરન્ । તદ્રૂપાણિ રૂપાણિ નાવલોકયિતવ્યાનિ, ન વ્યવલોકયિતવ્યાનિ [।]

કથં રૂપાણિ પુના રૂપાણિ દ્રષ્ટવ્યાનિ । તદ્યથા જીર્ણમ્વા, વૃદ્ધમ્વા, મહલ્લકમ્વા, ખુરુ ખુરુ પ્રશ્વાસકાયં, પુરતઃ પ્રાભો(ભા)રકાયં દણ્ડભવષ્ટભ્ય, પ્રવેપમાનકાયેન આબાધિકમ્વા, દુઃખિતમ્બાઢગ્લાનં, આધ્માતપાદમાધ્માતહસ્તમાધ્માતોદરમાધ્માતમુખં, પાણ્ડુકવિવર્ણં, દદ્રૂલમ્વા, કચ્છૂ(ણ્ડૂ)લમ્વા, કુષ્ઠિતમ્વા, દુઃખિતહતગાત્રં । પક્વગાત્રમુપહતેન્દ્રિયં । મૃતમ્વા કાલગતં, એકાહમૃતમ્વા, દ્વાહમૃતમ્વા, સપ્તાહમૃતમ્વા । કાકૈઃ કુરરૈઃ ખાદ્યમાનં, ગૃદ્ધૈઃ, શ્વભિઃ, શ્રૃગાલૈર્વિવિધૈર્વા તિર્યગ્જાતિગતૈઃ પ્રાણિભિર્ભક્ષ્યમાણમર્હ્નિયમાણમ્વા, મંચે આરોપ્યોપરિ વિતાનેન પ્રસારિતેન, પુન(ર)ઃ પૃષ્ઠતશ્ચ મહાજનકાયેન રોદમાનેન, ક્રન્દમાનેન, ( શ્ભ્_સ્હ્: 124 ) તસ્મા (સ્યા) વકીર્ણપ્રમુક્તકેશેન, તથા શોકજાતં, દુઃખજાતં । પરિદેવજાતં । દૌર્મનસ્યજાતં, ઉપાયાસજાતં યન્મયા દ્રષ્ટવ્યમિત્યેવં રૂપાણિ ચાન્યાનિ ચૈવંભાગીયાનિ રૂપાણિ દ્રષ્ટવ્યાનિ । યાનિ બ્રહ્મચર્યાનુગ્રહાય, કુશલાનાં ચ વિતર્કાણાં સમુદાચારાય(ં) સમ્વર્ત્તન્તે । ન કાયપ્રચાલકમુપસંક્રામિતવ્યં, ન બાહુપ્રચાલકં, ન શીર્ષપ્રચાલકં, નોચ્ચગ્મિકયા ન હસ્તાવલગ્નિકયા, ન સોડ્ઢક્કિકયા, નાનનુજ્ઞાતેન । ના (આ)સને નિષત્તવ્યં । ના [અ]પ્રત્યવેક્ષ્યાસનં, ન સર્વકાયં સમવધાય, ન પાદે પાદમાધાય, ન સક્થિ સક્થિના, નાભિસંક્ષિપ્ય પાદૌ, નાભિવિક્ષિપ્ય પાદૌ, નોદ્ગુણ્ઠિકયા કૃ(વૃ)તેન, નોચ્ચ(દ્ધ?)સ્તિકયા, ન વિતસ્તિકયા, ન પર્યસ્તિકયા, પરિમણ્ડલં ચીવરં પ્રાવૃત્ય, નાત્યુત્કૃષ્ટં, નાત્ય[પકૃ]ષ્ટં, ન હમ્ધી(સ્તિ)શુણ્ડકં, ન તાલવૃન્તકં, ન નાગફલકં । ન કુલ્માષપિણ્ડિકં પ્રાવરિતવ્યં, નાનાગતે ખાદનીયે પાત્રમુપનામયિતવ્યં, ન ચ ખાદનીયભોજનીયસ્યોપરિ કાર[યિતવ્યં] । નાનાસ્તીર્ણે પૃથિવીપ્રદેશે પ્રપાતે પ્રાભો(ભા?)રે પાત્રં સ્થાપયિતવ્યં, સાવદાનં (ઃ) પિણ્ડપાતં (તઃ) પરિભોક્તવ્યં (વ્યઃ) । નો(ન ઓ)દનેન સ્નાપિકં પ્રતિછા(ચ્છા)દયિતવ્યમ્ । ન સૂપિકેનોદેનમતિત્તિનિકાયોગમનુયુક્તેન (સૂપિકેન, ન ઓદનેન, ન ( શ્ભ્_સ્હ્: 125 ) તિત્તિનિકાયોગમનુયુક્તેન) પરિભોક્તવ્યં, નાતિસ્થૂલં, નાતિપરીત્તં પરિમણ્ડલયાલોપમાલોપયિતવ્યં (આલોપ આલોપયિતવ્યઃ) । ન હસ્તાવલેહકં (કઃ), ન પાત્રાવલેહકં (કઃ) । ન હસ્તસંથૂનકં (કઃ), ન પાત્રસંથૂનકં(કઃ) । ન કબડચ્છેદકં (કઃ) પિણ્ડપાતં (તઃ) પરિભોક્તવ્યં (વ્યઃ) ॥ વિહારગતેનાપિ મે (મયા) તેભ્યઃ કુલેભ્યઃ પ્રત્યાગતેન, (પ્રત્યાગતેન) પ્રતિનિષ્ક્રાન્તેન, દિવા વા, રાત્રૌ વા, પ્રાતિપુદ્ગલિકે ચંક્રમે ચંક્રમિતવ્યમ્ । ન પરક્ષ્યે (પરોક્ષે) । અવિશ્વાસ્ય, અપ્રવારિતેન, અનુદ્દિષ્ટેન, શ્રાન્તકાયેન, ક્લાન્તકાયેન, નૌદ્ધત્યાભિનિગૃહીતે ચિત્તે કુશલપક્ષપ્રયુક્તેનામનસિકારાનુગતેનાન્તર્ગતૈરિન્દ્રિયૈરબહિર્ગતેન માનસેન, નાતિદ્રુતં, નાતિચપલં, નૈકાન્તેન ગમનપ્રત્યાગમનપ્રતિસંયુક્તેન, કાલેન કાલં ગચ્છતા, કાલેન કાલં તિષ્ઠતા, તથા સ્વે વિહારે । સ્વે પરિગણે, સ્વક્યાં કુટિકાયાં, ઉદ્દેશિકાયાં, પ્રાતિપૌદ્ગલિકાયાં, ન પરપક્ષ્યાયામવિશ્વાસ્યાયામપ્રવારિતાયાં, તથા મંચે વા, પીઠે વા, તૃણસંસ્તરકે (ણે) વા, અરણ્યે વા, વૃક્ષમૂલે વા, શૂન્યાગારે વા, નિષત્તવ્યં । પય(ર્ય)ઙ્કમાભુજ્ય, ઋજું કાયં પ્રણિધાય, પ્રતિમુખાં(ખીં)સ્મૃતિમુપસ્થાપ્ય, રાત્ર્યા મધ્સમે યામે સ્વપિતવ્યમ્ । દિવાપૂર્વકઞ્ચ(શ્ચ) યામં(મઃ) કુશલપક્ષેણાતિનામયિતવ્યં(વ્યઃ) । એવં ચ પુનઃસ્વપિતવ્યં [।]।
આલોકસંજ્ઞિના સ્મૃતેન સંપ્રજા[ના]નેન, ઉત્થાનસંજ્ઞામેવ મનસિ કુર્વતા, રાત્ર્યા[ઃ] પશ્ચિમે યામે લઘુલધ્વેવ પ્રતિવિબુધ્ય, ભાષ્યે વા, સ્વાધ્યાયક્રિયાયાં વા યોગઃ કરણીયઃ । પ્રહાણે વા, પ્રતિસંલયને, ધર્મચિન્તાયાં, લોકાયતાશ્ચ મંત્રા વિવર્જયિતવ્યાઃ (।) ચિત્રાક્ષરશ્ચિત્રપદવ્યંજના, અનર્થોપસંહિતા યે નાભિજ્ઞાયૈ, ન સમ્બોધાય, ન નિર્વાણાય સમ્વર્તન્તે । યે વા પુનર્ધર્માસ્તથાગતભાષિતા, ગંભીરા, ગંભીરાભાસા[ઃ], શૂન્યતાપ્રતિસંયુક્તા, ઇદંપ્રત્યયા(યતા)પ્રતીત્યસમુત્પાદાનુલોમાસ્તે સત્કૃત્યોદ્ગૃ(દ્ગ્ર)હીતવ્યાઃ । દૃઢઞ્ચ, સ્થિરઞ્ચ, સૂદ્ગૃહીતાશ્ચ, ન નાશયિતવ્યાઃ । પ્રતિપત્ત્યા[ઃ] સમ્પાદનાર્થં, ન લાભસત્કાર હેતોઃ [।] તે ચ પુનર્ધર્મા વચસા સુપરિજિતાઃ કર્તવ્યાઃ । ન ચ સંગણિકયા અતિનામયિતવ્યં, ન કર્મારામતયા, ન ભાષ્યારામતયા, કાલેન ચ કાલમુપસ્થિતયા સ્મૃત્યા વિજ્ઞાસ્ય(સ્સ)બ્રહ્મચારિણઃ, આલપિતવ્યાઃ, સંલપિતવ્યાઃ, પ્રતિસંબોધયિતવ્યાઃ, પરિપૃચ્છન[જાતી]યેન ચ ભવિતવ્યં, કિંકુશલગવેષિણા ॥ અનુપલંભચિત્તેન, મિતવાદિના, યુક્તભાણિના, પ્રશાન્તભાણિના ચ ॥ પરેષાં ધા(ધ)ર્મ્યાં કથાં કથયિત્વા ત્વકામેન તૂષ્ણીંભાવેન ચ યે પાપકા અકુશલા વિતર્કા નાતિતર્કયિતવ્યાઃ । ન ચાયોનિશોધર્મચિન્તાયુક્તેન ।
એવં રૂપા અનેન બહવો ધર્મા ઉદ્ગૃહીતા ( શ્ભ્_સ્હ્: 128 ) ભવન્તિ । ધૃતા, વચસા પરિજિતા, મનસા ચાન્વીક્ષિતા[ઃ] । દૃષ્ટ્યા સુપ્રતિવિષ્ટાઃ (વિદ્ધાઃ) । એવં બહુશ્રુતો ભવતિ ।
કથમધિગન્તા ભવતિ । લાભી ભવત્યનિત્યસંજ્ઞાયાઃ, અનિત્યે દુઃખસંજ્ઞાયા, દુઃખે ઽનાત્મસંજ્ઞાયાઃ, આહારે પ્રતિકૂલસંજ્ઞાયા, વિલોહિતકસંજ્ઞાયા, વિક્ષિપ્તકસંજ્ઞાયા, અસ્થિસંજ્ઞાયાઃ, શૂન્યતાપ્રત્યવેક્ષણસંજ્ઞાયા [।] લાભી ભવતિ (।) પ્રથમસ્ય ધ્યાનસ્ય, દ્વિતીયસ્ય, તૃતીયસ્ય, ચતુર્થસ્યાકાશાનન્ત્યા યતનવિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનાકિંચન્યાયતનનૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસ્ય, મૈત્ર્યાઃ, કરુણાયા, ઉપેક્ષાયા, મુદિતાયાઃ, સ્રોત આપત્તિફલસ્ય, સકૃદાગામિફલસ્યાનાગામિફલસ્ય ચ, દ્વિવિષયસ્ય, પૂર્વેનિવાસસ્ય, દિવ્યસ્ય શ્રોત્રસ્ય, ચ્યુત્યુપપાદસ્ય, ચેતઃપર્યાયસ્યાર્હત્ત્વસ્યાષ્ટવિમોક્ષધ્યાયિત્વસ્ય [।] શક્તો ભવતિ । પ્રતિબલશ્ચ પરેષાં ત્રિભિઃ પ્રાતિહાર્યૈરવવદિતું । ઋદ્ધિપ્રાતિહાર્યેણ, આદેશનાપ્રતિહાર્યેણ, અનુશાસનાપ્રાતિહાર્યેણ [।] એવમધિગન્તા ભવતિ ।
કથમનુકમ્પકો ભવતિ । પરેષામન્તિકે કારુણિકો ભવતિ । દયાપન્નઃ, અર્થકામો ભવતિ । હિતકામઃ, સુખકામઃ, સ્પર્શકામઃ, યોગક્ષેમકામઃ [।] એવમનુકમ્પકો ભવતિ ।
કથમપ્રતિખિન્નમાનસો ભવતિ । વ(ર)તિસંદર્શકો ભવતિ । સમાદાપકઃ, સમુત્તેજકઃ સંપ્રહર્ષકઃ, આજ્ઞાસી ચતસૃણામ્પર્ષદાં, ધર્મદેશનાયૈ દક્ષો ભવત્યનલસ, ઉત્થાનસમ્પન્નઃ । આરબ્ધવીર્ય, આરબ્ધવીર્ય ( શ્ભ્_સ્હ્: 130 ) જાતીયઃ [।] એવમપરિખિન્નમાનસો ભવતિ ।

કથં ક્ષમાવાન્ ભવતિ । આક્રુષ્ટો ન પ્રત્યાક્રોશતિ । રોષિતો ન પ્રતિરોષયતિ । વાદિતો ન પ્રતિવાદયતિ । મણ્ડિતો ન પ્રતિમણ્ડયતિ । [અનેન દાનપ્રત્યર્થાદાન(પ્રત્યાદાન)સમો ભવતિ] પ્રગાઢેષ્વપિ બન્ધનેષુ, રોધનેષુ, તાડનેષુ, તર્જનેષુ, છે(ચ્છે)દનેષુ, આત્માપરાધી ભવતિ । કર્મવિપાકઞ્ચ પ્રતિસરતિ । ન પરેષામન્તિકે કુપ્યતિ । નાપ્યનુશયં વહતિ । ઇતિ વિમાનિતો [અ]પિ, વિવર્ણિતો [અ]પિ, વિજુગુપ્સિતો [અ]પિ, ન વિકૃમિમાપદ્યતે । નાન્યત્રાર્થાયૈવ ચેતયતે ક્ષમશ્ચ ભવતિ । શીત[સ્યો]ષ્ણસ્ય, જિઘત્સાયા, પિપાસાયા, દંશમશકવાતાતપસરીસૃપસમ્પન્નાનાં, પરતો દુરુક્તાનાં, દુરાગતાનાં(નાં), પતનપક્ષાણાં, શારીરિકાણાં વેદનાનાં, દુઃખાનાં, તીવ્રાણાં, ખરાણાં, કટુકાનાં, અ[મન]આપાનાં, પ્રાણહારિણીનાં ક્ષમો ભવત્યધિવાસનજાતીયઃ । એવંક્ષમાવાન્ ભવત્ય[સા]વિતિ ॥
કથં વિશારદો ભવતિ । અસંલીનચિત્તઃ [।] પર્ષદિ ધર્મં દેશયતિ । અગદ્ગદસ્વરઃ, અસંપ્રમુષિતસ્મૃતિપ્રતિભાનઃ । ન ચાસ્ય શારદ્યહેતોઃ, શારદ્યનિદાનં ( શ્ભ્_સ્હ્: 131 ) ભયમ્વા આજપતિ, સમાવિશતિ, નાપિ કમ્પાભ્યાં સ્વેદો મુચ્યતે, રોગક્લમેભ્યો વા [।] એવં વિશારદો ભવતિ ।
કથં વાક્કરણેનોપેતો ભવતિ । પૌર્યા(ર્યયા)વાચા સમન્વાગતો ભવતિ । વલ્ગૂન્યવિસ્પ(વલ્ગુન્યા, વિસ્પ)ષ્ટયા, વિજ્ઞેયયા, શ્રવણીયયા, અપ્રતિકૂલયા, અનિશ્રિતયા, (અ)પર્યાપ્તયા [।] એવમ્વાક્કરણેનોપેતો ભવતિ । કલ્યાણવાદી ।
સ એભિરષ્ટાભિઃ કારણૈઃ સમન્વાગતશ્ચોદકો ભવતિ । સ્મારકઃ, અવવાદકઃ, અનુશાસકો, ધર્મ દેશકઃ ॥]
કથં ચોદકો ભવતિ । યદુતાધિશીલે ચ શીલવિપત્ત્યા, અધ્યાચારે આચારવિપત્ત્યા, દૃષ્ટેન, શ્રુતેન, પરિશંકયા ચોદયતિ । ભૂતેન, નાભૂતેન, કાલેન નાકાલેનાર્થોપસંહિતેન નાના(ન)ર્થોપસંહિતેન, શ્લક્ષ્ણેન, ન પરુષેણ, મિત્રવત્તયા, ન દ્વેષાન્તરેણ [।] એવં ચોદકો ભવતિ ।
કથં સ્મારકો ભવતિ । આપત્તિમ્વા સ્મારયતિ । ધર્મં ચા(વા)ર્થમ્વા [।]
કથમાપત્તિં સ્મારયતિ । યથાપિ તદાપત્તિ મધ્યાપદ્યમાનઃ સ્મરતિ । તમેનં સ્મારયતિ । આયુષ્મન્નમુષ્મિન્દેશે, અમુષ્મિન્, વસ્તુનિ, અમુષ્મિન્ ( શ્ભ્_સ્હ્: 132 ) કાલે, એવં રૂપં, ચૈવં કાલમાપન્ન ઇત્યેવમાપત્તિં સ્મારયતિ ।
કથં ધર્મં સ્મારયતિ । યથાપિ તચ્છ્રુતાનુદ્ગૃહીતાન્ ધર્માનેકાકી સ્મરતિ । સ્મર્તુમિચ્છતિ । તદ્યથા સૂત્રં, ગેયં, વ્યાકરણમિતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવન્ન સ્મરતિ । તમેન (નં) સ્મારયતિ । ઉત્સ્મારણિકામ્વાસ્યાનુપ્રયચ્છતિ । આપૃચ્છનપરિપૃચ્છનિકાં વા, એવં ધર્માન સ્મારયતિ ।
કથં ધર્મ (અર્થં) સ્મારયતિ । યથાપિ નથાં (ચાર્થાન્) વિસ્મારયતિ (વિસ્મરતિ) । તમેનં સ્મારયતિ । પુનરપિ પ્રતિનવીકરોતિ । ઉત્તાની કરોતિ । દેશયતિ, સંપ્રકાશયતિ । યચ્ચાપિ કુશલમર્થોપસંહિતં, બ્રહ્મચર્યોપસંહિતં । ચિરક(કૃ)તં, ચિરભાષિતમપ્યનુસ્મારયિતા ભવતિ । એવં સ્મારકો ભવતિ ।
કથમવવાદકો ભવતિ । પ્રાવિવેક્યે પ્રતિસંલયને, યોગે, મનસિકાર(રે), શમથવિપશ્યનાયાં કાલેન કાલમાનુલોમિકં અવવાદં પ્રવર્ત્તયતિ । કાલેન ચ કાલં તત્પ્રતિસંયુક્તાં કથાં કરોતિ । તદ્યથા ચેતોવિનિવરણસાંપ્રેયગામિનીં શીલકથામ્વા, પ્રજ્ઞાકથામ્વા, વિમુક્તિકથામ્વા, અલ્પેચ્છકથામ્વા, વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનકથામ્વા, સંતુષ્ટિકથામ્વા, પ્રહાણકથાં, વિરાગકથાં, નિરોધકથાં, અપચયકથાં, અસંસર્ગકથાં, ઇદંપ્રત્યય[તા ( શ્ભ્_સ્હ્: 133 ) પ્ર]તીત્યસમુત્પાદાનુલોમાન્ (માં) કથાં કરોતિ । એવમવવાદકો ભવતિ ।
કથમનુશાસકો ભવતિ । ધર્મેણ, વિનયેન, સમનુશાસ્તુઃ શાસને આચાર્યો વા ભવતિ । ઉપાધ્યાયો વા, સહધાર્મિકો વા, ગુરુર્વા, ગુરુસ્થાનીયો વા, અન્યતમાન્યતમસ્મિન્નધિકરણે અતિસૃતં, વ્યતિક્રાન્તં વિદિત્વા । કાલેન કાલમવસાદયતિ । દણ્ડકર્મમ(ર્મા)નુપ્રયચ્છતિ । પ્રણામયતિ ચૈનં । પુનરપિ ચ ધર્મેણ સમયેપ્રતિસંસ્તરસામીચીસંજ્ઞપ્તિં પ્રતિગૃહણાતિ । સંરોહકશ્ચ ભવતિ । કરણીયે ચાકરણીયે ભાવ્યાચારાનધ્યાચારાન્ અધ્યાચીર્ણે (ચરિતે) અનધ્યાચીર્ણે (ચરિતે) ચ શાસ્ત્યનુશાસ્ત્યેવમનુશાસકો ભવતિ ।
કથં ચ ધર્મદેશકો ભવતિ । કાલેન કાલં પૂર્વકાલકરણીયાં કથાં કરોતિ । તદ્યથા દાનકથાં, શીલકથાં, સ્વર્ગકથાં, કામેષ્વાદીનવ નિઃસરણં, વ્યવદાનપક્ષાન્ધર્માન્ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયતિ । કાલેન કાલં ચતુરાર્યસત્યપ્રતિસંયુક્તાં કથાં કથયતિ । દુઃખં વા આરભ્ય, સમુદયમ્વા, નિરોધમ્વા, ફલમ્વા, સપરિપાકાય (સત્ત્વસંક્લેશાય?) વા, સત્વ(ત્ત્વ) વ્યવદાનાય વા, સદ્ધર્મસ્ય વા ચિરસ્થિતયે, યુક્તૈઃ પદવ્યંજનૈઃ, સહિતૈરાનુલોમિકૈરાનુચ્છવિકૈરૌપાયિકૈઃ, ( શ્ભ્_સ્હ્: 134 ) પ્રતિરૂપૈઃ, પ્રદક્ષિણૈર્નિપકસ્યાંગસંભારૈસ્તાં ચ પુનઃ કથાં કાલેન કરોતિ । સત્કૃત્યાનુસન્ધિમનુપતિતાં । હર્ષયન્, રોચયન્નનુ(યન્નુ)ત્સાહયન્નનવસાદયંશ્ચ યુક્તાં, સહિતાં, અવ્યવકીર્ણાં, યથાધાર્મિકીં, યથાપર્ષન્મૈત્રચિત્તો, હિતચિત્તઃ, અનુકમ્પાચિત્તઃ । અનિશ્રિતો લાભસત્કારશ્લોકેન ચાત્માનમુત્કર્ષયતિ । ન પરાન્પંસ(પંસ)યત્યેવં ધર્મદેશકો ભવતિ ।
યશ્ચૈભિરષ્ટાભિ(ઃ) (સમન્વાગતો) રંગૈઃ સમન્વાગતો ભવતિ । એવં ચ કાલેન કાલં ચોદકો ભવતિ, સ્મારકઃ । અવવાદાનુશાસકસ્તસ્માત્ કલ્યાણમિત્ર[મ્]ઇત્યુચ્યતે । અયં તાવત્ કલ્યાણમિત્રતાયા વિસ્તરવિભાગઃ [।]
સમાસાર્થઃ પુનઃ કતમઃ [।] સ ચેદયં મિત્રસુહૃદનુકમ્પકઃ આદિત એવ હિતકામો ભવતિ । સુખકામશ્ચ [।] તચ્ચ પુનર્હિતસુખં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । અવિપર્યસ્તો ભવત્યવિપરીતદૃષ્ટિઃ, પ્રતિબલશ્ચ ભવત્યુપાયકુશલઃ । યદુતાસ્યૈવ હિતસુખસ્ય સમુદાગમાયોસંહારાય દક્ષશ્ચ ભવત્યનલસ, ઉત્થાનસમ્પન્ન, આરબ્ધવીર્યજાતીયઃ । યદુત તમેવ હિતસુખોપસંહારમારભ્ય [।] ( શ્ભ્_સ્હ્: 135 ) એભિશ્ચતુર્ભિઃ કારણૈઃ સર્વાકારપરિપૂર્ણઃ (ં) । સમાસતઃ કલ્યાણમિત્રો (ત્રં) વેદિતવ્યઃ (વ્યમ્) । અયં ચ પુનઃ કલ્યાણમિત્રતાયાઃ સમાસાર્થઃ ॥ યશ્ચ પૂર્વો વિસ્તરવિભાગઃ, યશ્ચાયં સમાસાર્થ ઇયમુચ્યતે કલ્યાણમિત્રતા ॥
સદ્ધર્મશ્રવણચિન્તના કતમા । સદ્ધર્મ ઉચ્યતે બુદ્ધૈશ્ચ બુદ્ધશ્રાવકૈશ્ચ સદ્ભિઃ સમ્યગ્ગતૈઃ સત્પુરુષૈરાખ્યાતઃ । દેશિત ઉત્તાનો વિવૃતઃ । સંપ્રકાશિતઃ । સ પુનઃ કતમઃ । તદ્યથા સૂત્રં, ગેયં, વ્યાકરણમિતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ । દ્વાદશાંગવચોગતં સદ્ધર્મ ઇત્યુચ્યતે ।

તત્ર સૂત્રં કતમત્ । યત્તત્ર તત્ર ભગવતા તાંસ્તાન્ (તાનિ તાનિ) વિનેયાચરિતાનિ ચારભ્ય સ્કન્ધપ્રતિસંયુક્તા વા કથા કૃતા, ધાતુપ્રતિસંયુક્તાવા કથા કૃતા, ધાતુસંગણસંયુક્તા વા, આયતનપ્રતિસંયુક્તા વા । પ્રતીત્યસમુત્પાદપ્રતિસંયુક્તા વા, આહારસત્યસ્થિતિ [પ્રતિ]સંયુક્તા વા, શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધતથાગતપ્રતિસંયુક્તા વા । સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણધિ(ર્ધિ)પાદેન્દ્રિયબલબોધ્યંગમાર્ગાંગપ્રતિસંયુક્તા । અશુભા, આનાપાનસ્મૃતિશિક્ષાવેત્યપ્રસાદપ્રતિસંયુક્તા કથા કૃતા [।] સા ચ કથા સંગીતિકારૈઃ પરિગૃહ્ય શાસનચિરસ્થિતયે, યથા યોગમનુપૂર્વેણ રચિતા, અનુપૂર્વેણ સમાયુક્તા । પ્રતિરૂપૈર્નામકાયપદવ્યંજનકાયૈર્યદુત તેષાં તેષામર્થાનાં સૂચનાયૈ ( શ્ભ્_સ્હ્: 137 ) કુશલાનામર્થોપસંહિતાનાં બુદ્ધચર્યોપસંહિતાનામિદમુચ્યતે સૂત્રં [।]
ગેયં કતમત્ । યસ્યાન્તે પર્યવસાને ગાથા અભિગીતા, યચ્ચ સૂત્રં નેયાર્થમિદમુચ્યતે [ગેયં] ।
વ્યાકરણં કતમત્ । યસ્મિંછ્રાવકે (યસ્મિઞ્છ્રાવકે)ભ્યો [અ]ભ્યતીતકાલગતો (તૌ)ઉપપત્તૌ વ્યાક્રિયતે । યચ્ચ સૂત્રં નીતાર્થમિદમુચ્યતે । વ્યાકરણં [।]
ગાથા કતમા । યા ન ગદ્યેન ભાષિતા । અપિતુ પાદોપનિબન્ધેન દ્વિપદા વા, ત્રિપદા વા, ચતુષ્પદા વા, પંચપદા વા, ષટ્પદા વા ઇયમુચ્યતે ગાથા ॥
ઉદાના કતમા । યત્પુદ્ગલસ્ય નામ ગોત્રમપરિકીર્તયિત્વા (કીર્ત્ત્ય), ઉદ્દિશ્ય ભાષિતમાયત્યામ્વા સદ્ધર્મસ્થિતયે, ( શ્ભ્_સ્હ્: 138 ) શાસનસ્થિતયે ચ । ઇયમુચ્યતે ઉદાના ॥
નિદાનં કતમત્ । યત્પુદ્ગલસ્ય નામગોત્રમ્પરિકીર્તયિત્વા (કીર્ત્ત્ય) ઉદ્દિશ્ય ભાષિતમ્ । યચ્ચ વિનયપ્રતિસંયુક્તં સોત્પત્તિકં સનિદાનં પ્રાતિમોક્ષસૂત્રમિદમુચ્યતે [નિદાનં] [।]
અવદાનં કતમત્ । યત્સદૃષ્ટાન્તકમુદાહતં । યેન દૃષ્ટાન્તેન યસ્ય પ્રકૃતસ્યાર્થસ્ય વ્યવદાનં ભવતીદમુચ્યતે । અવદાનં ।
વૃત્તં કતમત્ । યત્કિંચિત્પૂર્વયોગપ્રતિસંયુક્તમિદમુચ્યતે વૃત્તકં ॥
જાતકં કતમત્ । યદતીતમધ્વાનમુપાદાય તત્ર તત્ર ભગવતઃ ચ્યુત્યુપપાદેષુ બોધિસત્ત્વચર્યા દુષ્કરચર્યા । આખ્યાતા [।] ઇદમુચ્યતે જાતકં ॥
વૈપુલ્યં કતમત્ । યત્ર બોધિસત્ત્વાનાં માર્ગો દેશ્યતે । અનુત્તરાયૈ સમ્યક્ સંબોધયે । દશબલાનાવરણજ્ઞાનસમુદાગમાય [।] ઇદમુચ્યતે વૈપુલ્યં ॥
અદ્ભુતાધર્માઃ કતમે । યત્ર બુદ્ધાનાઞ્ચ, બુદ્ધશ્રાવકાણાં ચ, ભિક્ષૂણાઞ્ચ, ભિક્ષુણીનાઞ્ચ, શિક્ષમાણાનાં, શ્રામણેકી(રી)ણામુપાસિકાનાં, સાધારણાસાધારણાશ્ચ તદન્યપ્રતિવિશિષ્ટાશ્ચાશ્ચર્યાદ્ભુતસમ્મતા ગુણવિશેષા આખ્યાતા ઇમે ઉચ્યન્તે અદ્ભુતા ધર્માઃ ॥
ઉપદેશાઃ કતમે [।] સર્વમાતૃકા અભિધર્મઃ સૂત્રાન્તનિષ્કર્ષઃ । સૂત્રાન્તવ્યાખ્યાનમુપદેશ ઇત્યુચ્યતે ।
તચ્ચૈતદ્ દ્વાદશાંગવચોગતમસ્તિ સૂત્રમસ્તિ વિનયઃ, અસ્ત્યભિધર્મઃ । તત્ર યત્તાવદાહ । સૂત્રં ગેયં વ્યાકરણં ગાથોદાનાવદાનવૃત્તકજાતકવૈપુલ્યાદ્ભુતધર્મા ઇતિ । ઇદં તાવત્સૂત્રં । યત્પુનરાહ । નિદાનમિત્યયમુચ્યતે । વિનયઃ । યત્પુનરાહ । ઉપદેશા ઇતિ । અયમુચ્યતે । અભિધર્મઃ ।

તચ્ચૈતદ્ દ્વાદશાં[ગં શ્રુ]તં પિટકત્રયસંગૃહીતં । સદ્ભિઃ સમ્યગ્ગતૈર્દેશિતં । સદ્ધર્મ ઇત્યુચ્યતે । તસ્ય શ્રવણં । સદ્ધર્મશ્રવણં [।] તત્પુનઃ કતમત્ । યથાપીહૈકત્યઃ ( શ્ભ્_સ્હ્: 140 ) સૂત્રધરો વા ભવતિ । વિનયધરો વા । માતૃકાધરો વા, સૂત્રવિનયધરો વા, સૂત્રાભિધર્મધરો વા, વિનયમાતૃકાધરો વા । ઇદમુચ્યતે સદ્ધર્મશ્રવણં । તત્પુનઃ । શ્રવણં દ્વિવિધં । વ્યંજનશ્રમ(વ)ણમર્થશ્રવણં ચ ।
ચિન્તના કતમા । યથાપીહૈકત્યસ્તાનેવ યથાશ્રુતાન્ધર્માનેકાકી રહોગતઃ । ષડચિન્ત્યાનિ સ્થાનાનિતદ્યથા, આત્મચિન્તાં, સત્ત્વચિન્તાં, લોકચિન્તાં, સત્વા(ત્ત્વા)નાં કર્મવિપાકચિન્તાં, ધ્યાયિનાં ધ્યાયિવિષયં, બુદ્ધાનાં બુદ્ધવિષયં વર્જયિત્વા સ્વલક્ષણતઃ । સામાન્યલક્ષણતશ્ચ ચિન્તયતિ ।
સા પુનઃ ચિન્તા દ્વિવિધા ગણનાકારાસહ ગણનાયોગેન ધર્મેણ । તુલનાકારમ(રા), યુક્ત્યા ગુણદોષપરીક્ષણાકારા [ચ] [।] સ ચેત્સ્કન્ધપ્રતિસંયુક્તાં દેશનાં ચિન્તયતિ । સ ચેદન્યતમાન્યતમાન્યતમાં પૂર્વનિવિષ્ટાં દેશનાં ચિન્તયત્યાભ્યાં ચિન્તયતિ । યથા પુનઃ કથમિ તિરૂપમુચ્યતે । દશ રૂપીણ્યાયતનાનીતિ । યચ્ચ ધર્માયતનપર્યાપન્નં રૂપં સ ચ રૂપસ્કન્ધઃ, તિસ્રો ( શ્ભ્_સ્હ્: 141 ) વેદના વેદનાસ્કન્ધઃ । ષટ્ સંજ્ઞાકાયાઃ સંજ્ઞાસ્કન્ધઃ । ષટ્ ચેતનાકાયાઃ ચેતનાસ્કન્ધઃ । ષડ્ વિજ્ઞાનકાયા વિજ્ઞાનસ્કન્ધ ઇત્યેવં ગણનાસંખ્યાકારાં સ્કન્ધ[ગણનાં] ચિન્તયત્યુત્તરોત્તરપ્રભેદેન યેન વા પુનરસ્યાઃ સંખ્યાગણના કારાયાશ્ચિન્તાયા અપ્રમાણઃ પ્રવેશનયો વેદિતવ્યઃ ।
કથં યુક્ત્યુપપરીક્ષાકારયા ચિન્તયા સ્કન્ધદેશનાં ચિન્તયતિ । ચતસૃભિર્યુક્તિભિરુપપરીક્ષતે । કતમાભિશ્ચતસૃભિર્યદુતાપેક્ષાયુક્ત્યા, કાર્યકારણયુક્ત્યા, ઉપપત્તિસાધનયુક્ત્યા । ધર્મતાયુક્ત્યા ॥
અપેક્ષાયુક્તિઃ કતમા । દ્વિવિધા અપેક્ષા ઉત્પત્યપેક્ષા પ્રજ્ઞપ્ત્યપેક્ષા ચ । તત્રોત્પત્ત્યપેક્ષા યૈર્હેતુપ્રત્યયૈઃ સ્કન્ધાનાં પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ । તસ્યાં સ્કન્ધોત્પત્તૌ તે હેતવસ્તે, પ્રત્યયા અપેક્ષ્યન્તે । યૈર્નામકાયપદકાયવ્યંજનકાયૈઃ સ્કન્ધાનાં પ્રજ્ઞપ્તિર્ભવતિ । તસ્યાં સ્કન્ધપ્રજ્ઞપ્તૌ તે નામપદકાયવ્યંજનકાયા અપેક્ષ્યન્તે । ઇયમુચ્યતે સ્કન્ધેષૂત્પત્ત્યપેક્ષા । પ્રજ્ઞપ્ત્યપેક્ષતા (ક્ષા) ચ । યા ચોત્પત્ત્યપેક્ષા । યા ચ પ્રજ્ઞપ્ત્યપેક્ષા સા યુક્તિર્યોગ ( શ્ભ્_સ્હ્: 142 ) ઉપાયઃ । સ્કન્ધોત્પત્તયે । સ્કન્ધપ્રજ્ઞપ્તયે તસ્માદપેક્ષાયુક્તિરિત્યુચ્યતે ।
કાર્યકારણયુક્તિર્યા [ત]દુત્પન્નાનાં સ્કન્ધાનાં સ્વેન હેતુના સ્વેન પ્રત્યર્યેન તસ્મિંસ્તસ્મિન્ સ્વકાર્યકરણે વિનિયોગસ્તદ્યથા । ચક્ષુષા રૂપાણિ દ્રષ્ટવ્યાનિ । શ્રોત્રેણ શબ્દા[ઃ] શ્રોતવ્યાઃ । યાવન્મનસા ધર્મા વિજ્ઞેયા ઇતિ । રૂપેણ ચક્ષુષો ગોચરે અવસ્થાતવ્યં । શબ્દેન શ્રોત્રસ્ય, એવં યાદ્ધર્મૈર્મનસ ઇતિ । યદ્વા પુનરન્યદપ્યેવંભાગીયં । તત્ર તત્ર ધર્માણામન્યો [અ]ન્યં કાર્યકારણે પ્રતિયુક્તિર્યોગ ઉપાય ઇયમુચ્યતે । કાર્યકારણયુક્તિઃ ।
ઉપપત્તિસાધનયુક્તિઃ કતમા [।] અનિત્યા[ઃ] સ્કન્ધા ઇતિ, પ્રતીત્યસમુત્પન્ના, દુઃખા[ઃ], શૂન્યા, અનાત્માન ઇતિ ત્રિભિઃ પ્રમાણૈરુપપરીક્ષતે યદુ(ત)તાપ્તાગમેન, પ્રત્યક્ષેણાનુમાનેન ચ [।] એભિસ્ત્રિભિઃ પ્રમાણૈરૂપપત્તિયુક્તૈઃ સતાં હૃદયગ્રાહકૈર્વ્યવસ્થાપના ( શ્ભ્_સ્હ્: 143 ) સાધના ક્રિયતે । યદુત સ્કન્ધાનિત્યતાયા વા, પ્રતીત્યસમુત્પન્નતાયા વા, દુઃખતાયા[ઃ], શૂન્યતાયા, ઇયમુચ્યતે ઉપપત્તિસાધનયુક્તિઃ ।
ધર્મતાયુક્તિઃ કતમા । કેન કારણેન તથાભૂતા એતે સ્કન્ધા[ઃ], તથાભૂતો લોકસન્નિવેશઃ કેન કારણેન ખરલક્ષણા પૃથિવી, દ્રવલક્ષણા આપઃ, ઉષ્ણલક્ષણં તેજઃ[ઃ], સમુદીરણલક્ષણો વાયુઃ, (।) અનિત્યાઃ, સ્કન્ધા[ઃ], કેન કારણેન શાન્તં નિર્વાણમિતિ । તથા રૂપણલક્ષણં રૂપં । અનુભવલક્ષણા વેદના, સંજાનનલક્ષણા સંજ્ઞા, અભિસંસ્કરણલક્ષણાઃ સંસ્કારાઃ, વિજાનનાલક્ષણં વિજ્ઞાનમિતિ । પ્રકૃતિરેષાં ધર્માણામિયં સ્વભાવ એષ ઈદૃશઃ । ધર્મતૈષા ચૈવ ચાસૌ ધર્મતા । સૈવાત્ર યુક્તિર્યોગ ઉપાયઃ [।] એવં વા એતત્ સ્યાત્ । અન્યથા વા, નૈવ વા સ્યાત્, સર્વત્રૈવ ચ ધર્મતૈવ પ્રતિપ્રસરણધર્મતૈવ યુક્તિઃ । ચિત્તનિધ્યાયનાય, ચિત્તસંજ્ઞાપનાય ઇયમુચ્યતે ધર્મતાયુક્તિઃ ।
એવં ચતસૃભિર્યુક્તભિઃ સ્કન્ધદેશના ઉપપરીક્ષ્યત ઇતિ । યાવત્પુનરન્યા કાચિદ્દેશના ઇતિ યા એવમાભ્યાં દ્વાભ્યામાકારાભ્યાં ગણનાસંખ્યાકારા ચ યુક્ત્યુપપરીક્ષણાકારા ચ સમ્યગુપનિધ્યાયના તસ્યાસ્તસ્યા દેશનાયાઇયમુચ્યતે । સદ્ધર્મશ્રવણચિન્ત[ન્]આ ॥
અનન્તરાયઃ કતમઃ [।] અનન્તરાયો દ્વિવિધઃ । અધ્યાત્મમુપાદાય બહિર્ધા ચ [।] તત્રાધ્યાત્મં બહિર્ધા ચોપાદાયાન્તરાય(યં) વક્ષ્યતિ । તદ્વિપર્યયેણ [।] નન્તરાયો વેદિતવ્યઃ ।
અધ્યાત્મમુપાદાયાન્તરાયઃ કતમઃ । યથાપીહૈકત્યઃ પૂર્વમેવ કૃતપુણ્યો ભવતિ । સૌકૃતત્વાત્ પુણ્યાનાં ચ લાભી ભવતિ । કાલેન કાલમાનુલોમિકાં (કાનાં, કેષુ) જીવિતપરિષ્કારાણાં (રેષુ) । યદુત ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં (રેષુ) તીવ્રરાગો ભવત્યાયત (ન)રાગઃ । તીવ્રદ્વેષઃ આયત(ન)દ્વેષઃ । તીવ્રમોહ આયત(ન)મોહઃ । પૂર્વં વાનેનાબાધસંવર્ત્તનીયાનિ કર્માણિ કૃતાનિ ભવન્તિ । યદ્ધેતોરાબાધબહુલો ભવતિ । દૃષ્ટ એવ ધર્મે વિષમચારી ભવતિ । યો (યે)નાસ્યાભીક્ષ્ણં વાતો વા કુપ્યતિ, પિત્તમ્વા, શ્લેષ્મમ્વા, વિષૂચિકા વા કાયે સન્તિષ્ઠતે । ભોજનગુરુકો ભવતિ । બહ્વર્થો, બહુકૃત્યો, ગણસન્નિપાતબહુલો ભવતિ । કર્મારામો વા, ભાષ્યારામો વા, નિદ્રારાગઃ (મઃ), સંગણિકારામઃ । આત્મસંપ્રગ્રાહકશ્ચપલઃ, પ્રમત્તઃ કુદેશવાસી વા । ઇત્યેવંભાગીયા અન્તરાયા અધ્યાત્મમુપાદાય વેદિતવ્યાઃ ।
બહિર્ધોપાદાયાન્તરાયાઃ કતમે [।] તથાપિ તદસત્પુરુષાપાશ્રયઃ । યતો ન લભતે કાલેન કાલમાનુલોમિકીમવવાદાનુશાસનીં [।] ( શ્ભ્_સ્હ્: 145 ) કુદેશે વા વસતિ । યત્રાસ્ય વાસ(સં)કલ્પયતો દિવા વાગ્રવિલોકો (વોગ્રો રવેરાલોકો) ભવતિ । પ્રભૂતઃ, રાત્રૌ વા [।] ઉચ્ચશબ્દો, મહાશબ્દોમહાજનકાયસ્ય નિર્ઘોષઃ । તીવ્રકટુકશ્ચ વાતાતપસંસ્પર્શો, મનુષ્યાદપિ ભયમયમેવંભાગીયો બહિર્ધાપાયા(ર્ધોપાદાયા)ન્તરાયો વેદિતવ્યઃ । અયં તાવદ્વિસ્તરવિભાગસ્યા(ગઃ) ॥
સમાસાર્થઃ પુનઃ કતમઃ । સમાસતસ્ત્રિવિધો [અ]ન્તરાયઃ । પ્રયોગાન્તરાય[ઃ], પ્રાવિવેક્યાન્તરાય[ઃ] । પ્રતિસંલયના ન્તરાયશ્ચ ।
તત્ર પ્રયોગાન્તરાયો યેનાન્તરાયેણ સમવ[હિતેન] સંમુખીભૂતેનાશક્તો ભવત્યપ્રતિબલઃ સર્વેણ સર્વં કુશલપક્ષપ્રયોગે [।] સ પુનઃ કતમઃ । યદાબાધકો ભવતિ, બાઢગ્લાનઃ, અભીક્ષ્ણમસ્ય વાતો વા કુપ્યતે, પિત્તમ્વા, શ્લેષ્મમ્વા (ષ્મ વા), વિષૂચિકા વાસ્ય કાયે સન્તિષ્ઠતે [।] અપિ ત્વસ્ય દશતિ વૃશ્ચિકો વા, શતપદી વા, મનુષ્યો વૈનં વિહેઠયત્યમનુષ્યો વા [।] ન ચ લાભી ભવતિ ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણામયમેવંભાગીયઃ પ્રયોગાન્તરાયો વેદિતવ્યઃ ।

પ્રાવિવેક્યાન્તરાયઃ કતમઃ [।] યદ્ભોજનગુરુકો ભવતિ, બહ્વર્થો, બહુકૃત્યો, બહુકરણીયઃ, કર્મારામરતિં ( શ્ભ્_સ્હ્: 146 ) રતો ભવતિ । તેષુ તેષ્વિતિકરણીયેષુ પ્રસૃતમાનસઃ । ભાષ્યારામો ભવતિ । શક્તઃ પ્રતિબલઃ સન્ । પ્રાવિવેક્યપ્રહાણે, પ્રતિસંલયને, ભાવનાયામુદ્દેશમ્વાધ્યાયમાત્રકેન(ણ) સંતુષ્ટો નિદ્રારામો ભવતિ । સ્ત્યાનમિદ્ધપર્યવસ્થિતઃ, કુસીદજાતીયો નિદ્રાસુખં, પાર્શ્વસુખં, શયનસુખં ચ સ્વીકરોતિ । સંગણિકારામો ભવતિ સાર્ધં ગૃહસ્થપ્રવ્રજિતૈઃ । રાજકથામ્વા કરોતિ । ચોરકથાં વા, અન્નકથાં વા, પાનકથાં વા, વસ્તુકથાં વા, વેશ્યાકથાં વા, વીથીકથામ્વા જનપદમહામાત્રાખ્યાનકથામ્વા, સમુદ્રાખ્યાનકથામ્વા [।] ઇત્યેવં ભાગીયયા અનર્થોપસંહિતયા કથયા કાલમતિનામયતિ । તત્ર ચાભિર(મ)તો ભવત્યભીક્ષ્ણેણ(ન) ગણસન્નિપાતબહુલો ભવતિ । તેષુ તેષ્વધિકરણેષુ વ્યાક્ષિપ્તમાનસો ભવતિ । વ્યાકુલમાનસઃ । સંસર્ગારામો ભવતિ । ગૃહસ્થપ્રવ્રજિતાનામસમવહિતાનાં ચ વિયોગં ગચ્છતિ । પ્રપંચારામો ભવતિ । પ્રપંચરતઃ અવક્રમણીયેષુ પૂર્વંગમઃ, પ્રાવિવેક્યેષુ નિક્ષિપ્તધુરઃ । ઇદમેવંભાગીયો (ઇમ એવં ભાગીયા) ધર્માઃ પ્રવિવેકાન્તરાયો વેદિતવ્યઃ । યૈઃ સમવહિતૈઃ સંમુખીભૂતૈર્ન સુકરં ભવત્યરણ્યવનપ્રસ્થાનિ પ્રાન્તાનિ શયનાસનાન્યધ્યાવસિતું । અરણ્યાનિ વા વૃક્ષમૂલાનિ ( શ્ભ્_સ્હ્: 147 ) વા શૂન્યાગારાણિ વા [।]
પ્રતિસંલયનાન્તરાયઃ કતમઃ [।] તદ્યથા પ્રતિસંલયનમુચ્યતે શમથો વિપશ્યના ચ । તત્રાસ્તિ શમથાન્તરાયઃ । અસ્તિ વિપશ્યનાન્તરાયઃ । તત્ર શમથાન્તરાયઃ પ્ર[ભિન્નઃ] અદેશવાસશ્ચ । યથાસ્ય પ્રમત્તસ્ય સ્ત્યાનમિદ્ધં વા ચિત્તં પર્યવનહતિ । શમથમાત્રમ્વા આસ્વાદયતિ । લીનત્વાય વા ચિત્તમુપનામયતિ । અન્ધકારાયિતત્વં વા ચેતસો ભવતિ । યદ્રૂપેણ ચાદેશવાસેન । મનુષ્યકૃતો વા પરતઃ સંઘટ્ટો ભવતિ । યેનાસ્ય ચિત્તમ્બહિર્ધા વિક્ષિપ્યતે [।] અયં શમથાન્તરાયઃ । પ્રતિસંલયનાન્તરાયો વેદિતવ્યઃ ।
વિપશ્યનાન્તરાયઃ કતમઃ । યદુતાત્મસંગ્રાહશ્ચાપલ્યઞ્ચ ।
તત્રાત્મસંગ્રહો યથાપિ તદહમસ્મ્યુચ્ચકુલઃ પ્રવ્રજિતઃ । અલીનઃ । અન્યે ચ ન તથેત્યાત્માનમુત્કર્ષયતિ । સંગૃહ્ણાતિ । પરાંશ્ચ પન્સ(પંસ)યતિ । એવમાઢ્યકુલપ્રવ્રજિતઃ, અદીનઃ, એવમભિરૂપો દર્શનીયઃ, પ્રાસાદિક, એવં બહુશ્રુતઃ, સન્નિચયઃ । એવમહમસ્મિન્ કલ્યાણવાક્યો વાક્કરણેનોપેતઃ, અન્યે ચ ભિક્ષવો ન તથેતિ । આત્માનમુત્કર્ષયતિ । સંપ્રગૃહ્ણાતિ । પરાંશ્ચ પન્સ(પંસ)યતિ । સ આત્માનં સંપ્રગૃહ્ણાત્યેતે ભવન્તિ । ભિક્ષવઃ, સ્થવિરા, રતિજ્ઞા, અભ્યવતીર્ણબ્રહ્મચર્યાઃ, ( શ્ભ્_સ્હ્: 148 ) તાન્ન કાલેન કાલં પરિપૃચ્છતિ । પરિપ્રશ્નીકરોતિ । તે ચાસ્ય ન કાલેન કાલમવિવૃતાનિ ચ સ્થાનાનિ વિવૃણ્વન્તિ । વિવૃતાનિ ચ સ્થાનાનિ વિવૃણ્વન્તિ । ન ચ ગમ્ભીરમર્થપદં । સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ પ્રજ્ઞયા પ્રતિવિધ્ય સંપ્રકાશયન્તિ યાવદેવ જ્ઞાનદર્શનસ્ય વિશુદ્ધયે । એવમસ્ય સ આત્મસંગ્રહઃ ।
આન્તરાયિકો ભવતિ । યદુત વિપશ્યનાયાઃ [।] પુનરપરમલ્પમાત્રકસ્યાવરમાત્રકસ્ય જ્ઞાનદર્શનમાત્રકસ્ય સ્પર્શવિહારમાત્રકસ્ય લાભી ભવતિ । સ તેન જ્ઞાનમાત્રકેણ । દર્શનમાત્રકેણાત્માનમુત્કર્ષયતિ । સંપ્રગૃહ્ણાતિ । સ આત્માનં સંપ્રગૃહ્ણંસ્તાવતા સંતુષ્ટો ભવતિ નોત્તરિ વ્યાયચ્છતે । એવમસ્યાન્તરાયઃ કૃતો ભવતિ । આત્મસંપ્રગ્રહેણ યદુત વિપશ્યનાયાઃ (નયા) [।] ચપલો વા પુનઃ અનુપશાન્તેન્દ્રિયો ભવતિ । ઉદ્ધતેન્દ્રિયઃ, ઉન્નતેન્દ્રિયઃ । સ દૂષિતચિત્તી ભવતિ । સુભાષિતભાષી, દુષ્કૃતકર્મકારી, ન સ્થિરં ધર્માંશ્ચિન્તયતિ । ન દૃઢં ચિન્તયતિ । યેન વિપશ્યનાં ન પૂરયતિ ન વિશોધયત્યેવમસ્ય ચાપલ્યં । અન્તરાયો ભવતિ । યદુત વિપશ્યનાયા ઇતિ ।
દ્વૌ ધર્મૌ શમથાન્તરાયૌ । યદુત પ્રમાદઃ, આદેશવાસશ્ચ [।] દ્વૌ ધર્મૌ વિપશ્યનાન્તરાયૌ યદુતાત્મસંપ્રગ્રહશ્ચાપલ્યઞ્ચ । ઇતિ યશ્ચ શમથાન્તરાયઃ । યશ્ચ વિપશ્યનાન્તરાયઃ । અયમુચ્યતે ( શ્ભ્_સ્હ્: 149 ) પ્રતિસંલયનાન્તરાયઃ ।
અયં ચ પુનરન્તરાયસ્ય સમાસાર્થ ઇતિ । યશ્ચાયં સમાસાર્થઃ । યશ્ચ પૂર્વકો વિસ્તરવિભાગઃ । તદેકત્યમભિસંક્ષિપ્યાન્તરાય ઇત્યુચ્યતે । અસ્ય ચાન્તરાયસ્ય વિપર્યયેણા[ન]ન્તરાયો વેદિતવ્ય ઇતિ । ય એષામન્તરા[યા]ણામભાવો વિગમઃ અસંગતિરસમવધાર(ચર)[ણ]મયમુચ્યતે [અન]ન્તરાયઃ ॥
ત્યાગઃ કતમઃ । યદ્દાનમનવદ્યં ચિત્તાલંકારાર્થં, ( શ્ભ્_સ્હ્: 150 ) ચિત્તપરિષ્કારાર્થં, યોગસંભારાર્થં, ઉત્તમાર્થસ્ય પ્રાપ્તયે દદાતિ ।
તત્ર કો દદાતિ [કસ્મૈ દદાતિ કુત્ર દદાતિ]કેન ચ દદાતિ । કથં દદાતિ । કસ્માદ્દદાતિ । યેનાસ્ય ( શ્ભ્_સ્હ્: 151 ) દાનમ[ન]વદ્યં ભવતિ ॥ આહ । દાતા, દાનપતિર્દદાતિ । અયમુચ્યતે દાતા । યસ્ય સ્વકં દીયતે । તચ્ચ દાતુકામસ્ય, નાદાતુકામસ્ય, અયમુચ્યતે દાનપતિઃ ।
તત્ર કુત્ર દદાતિ । આહ । ચતુર્ષુ દદાતિ । દુઃખિતાયોગ(પ)કારિણે । ઇષ્ટાય, વિશિષ્ટાય ચ ।
તત્ર દુઃખિતાયેતિ । કૃપણા વા, અધ્વગા વા, યાચનકા વા, અન્ધા વા, બધિરા વા, અનાથા વા, અપ્રતિસરણા વા, ઉપકરણવિકલા ઇતિ । યે વા પુનરન્યે [અ]પ્યેવંભાગીયા[ઃ ।]
ઉપકારિણઃ કતમે તદ્યથા માતાપિતરં (રૌ) આપાયકપોષકં (કૌ), સમ્વર્ધકમિ(કાવિ)તિ । યે વા પુનરટવીકાન્તારાદુત્તારયન્તિ, દુર્ભિક્ષાદ્વા, પરચક્રભયાદ્વા, બન્ધનાદ્વા । આબાધકાદ્વા હિતોપદેશકાશ્ચાસ્ય ભવન્તિ । સુખોપદેશકા, હિતસુખોપસંહારકા, ઉત્પન્નોત્પન્નેષુ ચાધિકરણેષુ સહાયકાઃ, સહનન્દિનઃ, સહશોકા, આપત્સુ ચૈવં ન પરિત્યજન્તિ ઇતિ યે વા પુનરન્યે [અ]પ્યેવંભાગીયા ઇમ ઉપકારિણઃ ।
ઇષ્ટાઃ કતમે [।] યે સંસ્તુતા[ઃ] । યેષામસ્યાન્તિકે ભવતિ । પ્રેમ વા, ગૌરવમ્વા, ભક્તિવાદો વા, આલપ્તકાઃ, સંસ્તુતકાઃ સપ્રિયકાશ્ચ ભવન્તિ । ઇતિ વા પુનરન્યે [અ]પ્યેવંભાગીયા ઇમ ઉચ્યતે ઇષ્ટાઃ ॥
વિશિષ્ટાઃ કતમે [।] તે શ્રવ(મ)ણબ્રાહ્મણા[ઃ] ( શ્ભ્_સ્હ્: 152 ) સાધુરૂપસમ્મતાઃ । અવ્યાબાધ્યાઃ અવ્યાબાધ્યરતાઃ, વિગતરાગાઃ, રાગવિનયાય પ્રતિપન્નાઃ, વિગતદ્વેષા દ્વેષવિનયાય પ્રતિપન્નાઃ । વિગતમોહા, મોહવિનયાય પ્રતિપન્ના ઇતિ । યે વા પુનરન્યે [અ]પ્યેવં ભાગીયા ઇમ ઉચ્યન્તે વિશિષ્ટાઃ ॥
તત્ર કિં દદાતીત્યાહ । સમાસતઃ સત્ત્વસંખ્યાતમસત્વ (ત્ત્વ) સંખ્યાતં ચ । વસ્તુ દદાતિ ।

તત્ર સત્ત્વસંખ્યાતમ્વસ્તુ કતમત્ । તદ્યથા પુત્રદાનં દાસીદાસકર્મકરપૌ[રુષે]યહસ્ત્યશ્વગવેડકકુક્કુટસ્ત્રીપુરુષદારકદારિકમિતિ । યદ્વા પુનરન્યદપ્યેવં ભાગીયં વસ્તુ । અધ્યાત્મમ્વા પુનરુપાદાય કરચરણશિરોમાન્સ(માંસ)રુધિરવસાદીન્યનુપ્રયચ્છતિ । ઇદમપિ પુરુષસંખ્યાતં દાનં યત્ર બોધિસત્ત્વબોધાઃ સંદૃશ્યન્તે । અસ્મિંત્વર્થે નેદં દાનમભિપ્રેતં । યેષુ તુ સર્વેષ્વસ્યૈશ્વર્યં ભવતિ । વશિતા ચ પ્રભવિષ્ણુતા ચ । અર્હતિ ચ તાન્સત્વા (ત્ત્વા)ન્ પરેષાં પ્રતિપાદયિતું । પ્રતિપાદયંશ્ચાત્માનમનવદ્યં કરોતિ । ન તદ્ધેતોસ્તત્પ્રત્યયં પરે મનાન્સિ (નાંસિ) પ્રદૂષયન્તિ । યે ચ સત્વા (ત્ત્વાઃ) પરેષુ પ્રતિપાદિતા(ઃ)સ્તેન વ્યાપાદિતા ભવન્તીદમુચ્યતે અનવદ્યં સત્વ(ત્ત્વ)વસ્તુદાનં ॥
અસત્ત્વસંખ્યાતમ્વસ્તુ કતમત્ । તદ્યથા ધનવસ્તુ, ( શ્ભ્_સ્હ્: 153 ) ધાન્યવસ્તુ । દેશ વસ્તુ ।
તત્ર ધનવસ્તુ તદ્યથા મણિમુક્તાવૈડૂર્યશંખશિલાપ્રવાડા(લા)શ્મગર્ત્તપુસારગણ્વજાતરૂપરજતલોહિતિકાદક્ષિણાવર્તમિતિ । યદ્વા પુનરન્યદપ્યેવં ભાગીયં રત્નમ્વા, હિરણ્યમ્વા, રૂપ્યમ્વા, વસ્ત્રમ્વા, ભાણ્ડોપસ્કરં વા, ગન્ધજાતં વા, માલ્યજાતમ્વા, ઇદમુચ્યતે ધનં ।
ધાન્યં કતમત્ । યત્કિંઞ્ચિદ્ ભોજ્યં વા, પેયમ્વા, તદ્યથા યવા વા, શાલિર્વા, ગોધૂમા વા, કોલા વા, કુલત્થા વા, તિલા વા, માષા વા, ઇક્ષુરસમ્વા (સો વા), મૃદ્વીકારસમ્વા (સો વા), ઇતિ યદ્વા પુનરપ્યેવંભાગીયમિદમુચ્યતે ધાન્યં ॥
દેશવસ્તુ કતમત્ । તદ્યથા ક્ષેત્રવસ્તુ ગૃહવસ્ત્વાપણવસ્તુ, પુણ્યશાલાવિહારપ્રતિષ્ઠાપનમિતિ । યદ્વા પુનરન્યદપ્યેવંભાગીયમિદમુચ્યતે દેશવસ્તુ ।
તત્ર યચ્ચ સત્વ (સત્ત્વ) સંખ્યાતમ્વસ્તુ ઇદં દદાતીતિ ॥
કેન દદતીતિ । યા ચ અલોભસહગતા ચેતના, ચિત્તાભિસંસ્કારો મનસ્કર્મ । યચ્ચ તત્સમુત્થાપિતં કાયકર્મ । વાક્કર્મ દે[શ]વસ્તુપરિત્યાગાય, સ્વસંતાને વા [।] અનેન દદાતિ ।
તત્ર કથં દદાતીતિ । શ્રદ્ધયા દદાતિ । આગમદૃષ્ટિઃ, ફલદર્શી, સત્કૃત્ય દદાતિ । પ્રણતચિત્તઃ સ્વહસ્તં (હસ્તાભ્યાં) દદાતિ । અનપવિદ્ધ[ઃ] કાલેન દદાતિ । યદૈતત્પરેષામુપયોગ્યં સ્યાત્પરાનનુપહત્ય દદાતિ । ધર્મેણ, સમયેન, અસાહસેન, સમુદાનયિત્વા (સમુદાનીય) શુચિ દદાતિ । પ્રણીતં કલ્પિકં દદાતિ । યેન ન પરે સાવદ્યા ભવન્તિ । નાત્મા [।] અભીક્ષ્ણં દદાતિ । વિનીય સાત્મ[યન્મલં] સન્નિધિમલં ચ દાનં દદાતિ । પૂર્વમેવ દાનાત્સુમના દદચ્ચિ(દંશ્ચિ)ત્તં પ્રસાદયતિ । દત્વા વા વિપ્રતિસારી ભવતિ । એવં દદાતિ ।
કસ્માદ્દદાતિ । આહ । કારુણ્યાદ્વા દદાતિ । યદુત દુઃખિતેષુ કૃતજ્ઞતાયા (તયા) દદાતિ । યદુત ઉપકારિષુ પ્રેમ્ણા, ગૌરવેણ, ભક્ત્યા દદાતિ । યદુત ઇષ્ટેષુ લૌકિકલોકાન્તરવિશેષપ્રાર્થનયા દદાતિ । યદુત વિશિષ્ટેષુ [।] તસ્માત્ । દદાતીત્યુચ્યતે ।
એભિરાકારૈરતો ઽસ્ય ગૃહિણો વા, પ્રવ્રજિતસ્ય વા ચિત્તાલંકારાર્થં, ચિત્તપરિષ્કારાર્થં । યોગસંભારાર્થમુત્તમાર્થસ્ય પ્રાપ્તયે તદ્દાનમનવદ્યં ભવતિ । અયમુચ્યતે ત્યાગઃ ॥
શ્રમણાલંકારઃ કતમઃ [।] તદ્યથૈકત્યઃ શ્રાદ્ધો ભવતિ । અશઠઃ । અલ્પાબાધઃ, આરબ્ધ[વીર્ય]જાતીયઃ પ્રાજ્ઞો [અ]લ્પેચ્છઃ, સંતુષ્ટઃ । સુપોષઃ, સુક(ભ)રઃ, ધુતગુણસમન્વાગતઃ પ્રાસાદિકો, માત્રજ્ઞઃ । સત્પુરુષધર્મસમન્વાગતઃ । પણ્ડિતધર્મસમન્વાગતઃ । પણ્ડિતલિંગસમન્વાગતઃ । ક્ષમઃ, સૂ(સુ)રતઃ, પેશલશ્ચ ભવતિ ॥

કથં શ્રાદ્ધો ભવતિ । પ્રસાદબહુલો ભવતિ । અર્થકલ્પનાબહુલઃ । વિમુક્તિબહુલઃ છન્દિકશ્ચ કુશલેષુ ધર્મેષુ [।] સ શાસ્તરિ પ્રસીદતિ । ન કાંક્ષતિ । ન વિચિકિત્સતિ । શાસ્તારં સત્કરોતિ । ગુરુકરોતિ । માનયતિ । પૂજયતિ । સત્કૃત્ય, ગુરુકૃત્ય, માનયિત્વા, પૂજયિત્વા, નિશ્રિત્ય, વિહરતિ । યથા શાસ્તર્યેવં ધર્મે । સબ્રહ્મચારિષુ, શિક્ષાયામવવાદાનુશાસન્યાં, પ્રતિસંસ્તરે અપ્રમાદે, સમાધાવેવં શ્રાદ્ધો ભવતિ ।
કથમશઠો ભવતિ । રુજકો ભવતિ રુજકજાતીયઃ । યથાભૂતમાત્માનમાવિષ્કર્ત્તા ભવતિ । ( શ્ભ્_સ્હ્: 156 ) શાસ્તુરન્તિકે, વિજ્ઞાનાઞ્ચ, સબ્રહ્મચારિણામેવમશઠો ભવતિ ।
કથમલ્પાબાધો ભવતિ । અરોગજાતીયઃ । સમયાસાધિન્યા ગ્રહણ્યા સમન્વાગતો ભવતિ । નાત્યુષ્ણયા, નાતિશીતયા, અવ્યાબાધા(ધ)યા, જાતુસુખયા યયાસ્યાશિતપીતખાદિતાસ્વાદિતા[નિ] સમ્યક્યુખેન પરિપાકં ગચ્છન્ત્યેવમલ્પાબાધો ભવતિ ।
કથમારબ્ધવીર્યજાતીયો ભવતિ । સ્થામવાન્વિહરતિ । વીર્યવાનુત્સાહી દૃઢપરાક્રમઃ । નિક્ષિપ્તધુરઃ કુશલેષુ ધર્મેષુ દક્ષશ્ચ ભવત્યનલસ ઉત્થાનસમ્પન્નઃ [।] કર્ત્તા ભવતિ । વિજ્ઞાનાં સબ્રહ્મચારિણાં કાયેન વૈયાપૃત્યમેવમારબ્ધવીર્યો ભવતિ ।
કથં પ્રાજ્ઞો ભવતિ । દ્વિધા સ્મૃતિબુદ્ધિસમ્પન્નો ભવતિ । અધન્ધે[ન્દ્રિયઃ], અમૂઢેન્દ્રિયઃ, અનેડકઃ, પ્રતિબલઃ, સુભાષિતદુર્ભાષિતાનાં ધર્માણાં અર્થમાજ્ઞાતુમિતિ । સહજયાપિ બુદ્ધ્યા સમન્વાગતો ભવતિ । પ્રાયોગિકયાપિ બુદ્ધ્યા સમન્વાગતો ભવતિ । એવં પ્રાજ્ઞો ભવતિ ।
કથમલ્પેચ્છો ભવતિ । યાવદ્ભિર્ગુણૈઃ સમન્વાગતો ભવત્યલ્પેચ્છતામાદિં કૃત્વા તૈઃ પરતો જ્ઞાતું ન સમન્વેષતે । કશ્ચિ(ચ્ચિ)ન્મે(ન્માં) પરે ન જાનીયુઃ, અલ્પેચ્છ[ં] ઇતિ વા એવં ગુણયુક્ત ઇત્યેવમલ્પેછો ભવતિ ।
કથં સંતુષ્ટો ભવતિ । ઇતરેતરેષુ ચીવરપિણ્ડપાતેન, શયનાસનેન તુષ્ટો ભવતિ, સંતુષ્ટઃ, સ લબ્ધ્વા ચીવરં લૂહં વા, પ્રણીતમ્વા નોત્કણ્ઠતિ । ન પરિતસ્યતિ । લબ્ધ્વા ચ પુનઃ અરક્તઃ પરિભુંક્તે । અસક્ત ઇતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ । યથા ચીવરમેવં પિણ્ડપાતં (તઃ), શયનાસનમેવં તુષ્ટો ભવતિ ।
કથં સુપોષો ભવતિ । આત્મા અસ્યૈકઃ પોષ્યો ભવતિ । ન તુ પરે તદ્યથા દારકા વા, મનુષ્યા વેતિ । યે વા પુનરન્યે [અ]પિ કેચિદ્યેષામર્થાય યા (યા ય)મ્પર્યેષ્ટિમાપદ્યતે । પરે ચૈવં દાયકદાનપતયો દુષ્પોષ્યમિતિ પશ્યે (શ્યેયુઃ) (ન્ । ર) એવં સુપોષ્યો ભવતિ ।
કથં સુભરો ભવતિ । અલ્પેનાપિ યાપયતિ । લૂહેનાપિ યાપયત્યેવં સુભરો ભવતિ ।
કથં ધુતગુણસમન્વાગતો ભવતિ । પિણ્ડપાતિકો ભવતિ । સાવદાનપિણ્ડપાતિકઃ । એકાસનિકઃ, ખલુ પશ્ચાદ્ભક્તિકઃ । ત્રૈચીવરિકો, નામતિકઃ, પાન્સુ (પાંસુ)કૂલિકઃ । ( શ્ભ્_સ્હ્: 158 ) આરણ્યકો, વૃક્ષમૂલિકઃ આભ્યવકાશિકઃ । શ્માશાનિકો, નૈષદ્યિકઃ । યાથાસંસ્તરિકઃ [।] ત એતે પિણ્ડપાતચીવરશયનાસનમારભ્ય દ્વાદશકા[ધુત]ગુણા ભવન્તિ । ત્રયોદશા (શ) વા [।]
તત્ર પિણ્ડપાતિકત્વં ભિદ્યમાનં દ્વિધા ભવતિ । પ્રાપ્તપિણ્ડપાતિકશ્ચ, સાવદાનપિણ્ડપાતિક[ત]યા વેશ્યાનુવેશ્યકુલાનિ ભિક્ષિત્વા, પર્યટિત્વા (પર્યટ્ય), યથાલબ્ધં યથોપસમ્પન્નં પિણ્ડપાતં પરિભુંક્તે, નો તુ ઉચ્ચૈઃ શુણ્ડાં પ્રણિધાય કુલાનિ ઉપસંક્રામતિ । અતો [અ]હં લપ્સ્યે, પ્રણીતં ખાદનીયં, ભોજનીયં, યાવદાપ્તં [।] તત્ર પિણ્ડપાતિકત્વમવિશેષેણારભ્ય દ્વાદશ ભવન્તિ । પ્રભેદં પુનઃ આરભ્ય ત્રયોદશ(ઃ) [।]
તત્રૈકાસનિકત્વં કથમત્ । એકસ્મિન્નાસને નિષણ્ણોયાવત્પરિભોક્તવ્યં । તાવત્પરિભુંક્તે । વ્યુત્થિતશ્ચ પુનસ્તસ્માદાસનાન્ન પરિભુંક્તે । ઇદમુચ્યતે । એકાસનિકત્વં ॥
ખલુ પશ્ચાદ્ભક્તિકત્વં કતમત્ । ભોજનાર્થં નિષણ્ણસ્તાવત્(ન્) ન પરિભુંક્તે । યાવત્સર્વભોજનં પ્રતીચ્છતિ । યાવતા જાનાતિ શક્ષ્યામિ યાપયિતું । યતશ્ચ પુનર્જાનીતે ન મે અત ઉત્તરિ ભોજનેન કૃત્યં ભવિષ્યતીતિ । તતઃ સર્વં પરિહૃત્યારભતે । ( શ્ભ્_સ્હ્: 159 ) પ[રિ]ભોક્તું । એવં ખલુ પશ્ચાદ્ભક્તિકો ભવતિ ।
કથં ત્રૈચીવરિકો ભવતિ । ત્રિભિશ્ચ ચીવરૈર્યાપયતિ, સાંઘાટિના વા, ઉત્તરાસંગેન, અંતર્વાસેન ચ । ત્રયાણાં ચીવરાણામતિરેકમુત્તરં ન ધારયત્યેવં ત્રૈ[ચીવ]રિકો ભવતિ ॥
કથં નામતિકો ભવતિ ॥ યત્કિંચિચ્ચીવરં ધારયતિ । ત્રિચીવરમ્વા, અતિરેકચીવરમ્વા સર્વ તદૌર્ણિકં ધારયતિ । ન ત્વન્યં (ન્યત્) [।] એવં નામતિકં ધારયતિ ।
કથં પાન્સુ (પાંસુ)કૂલિકો ભવતિ । યચ્ચીવરં પરૈર્મુક્તં ભવતિ । ઉચ્છિષ્ટં, રથ્યાયામ્વા, વીથ્યામ્વા, ચત્વરે વા, શ્રૃંગાટકે વા, પથિ વા, ઉત્પથેવા, ઉચ્ચારસંસૃષ્ટમ્વા, પ્રસ્રાવસંસૃષ્ટમ્વા, ઉચ્ચારપ્રસ્રાવપૂયરુધિરખેટાપ્રક્ષિતં વા [।] તતો યદશુચિ તદપીનય, સારમાદાય, શોધયિત્વા, સીવિત્વા, વિવર્ણીકૃત્ય ધારયત્યેવં પાન્સુ(પાંસુ)કૂલિકો ભવતિ ।
કથમારણ્યકો ભવતિ । અરણ્યે વનપ્રસ્થાનિ પ્રાન્તાનિ શયનાસનાનિ અધ્યાવસતિ । યાનિ વ્યવકૃષ્ટાનિ ગ્રામનિગમાનામેવમારણ્યકો ભવતિ ॥
કથં વૃક્ષમૂલિકો ભવતિ । વૃક્ષમૂલે વાસં ( શ્ભ્_સ્હ્: 160 ) કલ્પયતિ । [વૃક્ષ]મૂલં નિશ્રિત્ય [।] એવં વૃક્ષમૂલિકો ભવતિ ।
કથમાભ્યવકાશિકો ભવતિ । અભ્યવકાશે વાસં કલ્પયતિ । અનવકાશે વિવૃતે દ (દે)શે [।] એવમાભ્યવકાશિકો ભવતિ ।
કથં શ્માશાનિકો ભવતિ । શ્મશાને વાસં કલ્પયતિ યત્ર મૃતમૃતો જનકાયઃ । અભિનિર્હ્રિયત એવં શ્માશાનિકો ભવતિ ॥
કથં નૈષદ્યિકો ભવતિ । મંચે વા, પીઠે વા, તૃણસંસ્તરે વા નિષદ્યયા કાલમતિનામયતિ । નો તુ મંચા (મ ચં)વા, પીઠં વા, કુડ્યમ્વા, (વૃક્ષમૂલં) વૃક્ષમૂલમ્વા, તૃણસંસ્તરમ્વા,પર્ણસંસ્તરમ્વા, નિશ્રિત્ય પૃષ્ઠ વા (પૃષ્ઠં વા), પાર્શ્વમ્વા દદાત્યેવં નૈષદ્યિકો ભવતિ ।
કથં યાથાસંસ્તરિકો ભવતિ । યસ્મિન્ તૃણસંસ્તરે વા, પર્ણસંસ્તરે વા શય્યાં કલ્પયતિ । તૃણસંસ્તરમ્વા, પર્ણસંસ્તરમ્વા સકૃત્યઞ્ચૈવ સંસ્કૃતં ભવતિ । તથૈવ શય્યાં કલ્પયતિ । નો તુ પુનર્વિકોપયતિ । અભિસંસ્કરોતિ ચૈવં ય(યા)થાસંસ્તરિકો ભવતિ ।
કેનૈતે ધુતગુણા ઉચ્યન્તે તદ્યથા ઊર્ણા વા, કર્પાસં વા, ધુતં ભવત્યસંવૃત્તમિતિ । ત[ચ્ચ ત]સ્મિન્ ( શ્ભ્_સ્હ્: 161 ) સમયે મૃદુ ચ ભવતિ । લઘુ ચ, કર્મણ્યં ચ, યદુત સૂત્રાભિનિર્હારે વા, તૂલાવહદે (તે?) (તૂલાભિનિર્હારે) વા [।] એવમેવ ઇહૈકત્યસ્ય પિણ્ડપાતરાગેણ પિણ્ડપાતે ચિત્તં સક્તં ભવતિ । સંસક્તં ચીવરરાગેણ શયનાસનરા[ગેણ] શયનાસને ચિત્તં સક્તં ભવતિ । સંસક્તં । સ એભિર્ધુતગુણૈર્વિશોધયતિ ઋજૂકરોતિ । મૃદુકર્મણ્યમાર્જવમાસ્રવમ્વિધેયં યદુત બ્રહ્મચર્યવાસાય તેનોચ્યન્તે ધુતગુણા ઇતિ ॥

તત્ર પિણ્ડપાતપ્રહીણભોજનરાગસ્ય પ્રહાણાય એકાસનિકો ભવતિ । પ્રભૂતભોજનરાગસ્ય પ્રહાણાય નામતિકો ભવતિ । પ્રણીતચીવરરાગસ્ય પ્રહાણાય નામતિકો ભવતિ । પ્રણીતચીવરરાગસ્ય પ્રહાણાય ત્રૈચીવરિકો ભવતિ । ચીવરે મૃદુસંસ્પર્શરાગસ્ય પ્રહાણાય પાન્સુ(પાંસુ)કૂલિકો ભવતિ । શયનાસનરાગશ્ચતુર્વિધઃ । તદ્યથા સંસ્પર્શરાગઃ । પ્રતિશ્રયરાગઃ । પાર્શ્વસુખશયનસુખરાગઃ । આસ્તરણપ્રત્યાસ્તરણોપચ્છાદનરાગઃ । તત્ર સંસર્ગરાગસ્ય પ્રહાણાય આરણ્યકો ભવતિ । પ્રતિશ્રયરાગસ્ય પ્રહાણાય વૃક્ષમૂલિકઃ ( શ્ભ્_સ્હ્: 162 ) આમ્યવકાશિકઃ । શ્માશાનિકો ભવતિ । અપિ ચ શ્માશાનિકત્વં મિદ્ધેન રાગસ્ય પ્રહાણાય ભવતિ । પાર્શ્વસુખશયનાસનસુખરાગસ્ય પ્રહાણાય નૈષદ્યિકો ભવતિ । આસ્તરણપ્રત્યાસ્તરણોપચ્છાદ[ન]રાગસ્ય પ્રહાણાય યાથાસાંસ્તરિકો ભવત્યેવં ધુતગુણ સમન્વાગતો ભવતિ ।
કથં પ્રાસાદિકો ભવતિ । પ્રાસાદિકેનાતિ(ભિ)ક્રમપ્રતિક્રમેણ સમન્વાગતો ભવત્યાલોકિતવ્યલોકિતેન સંજિમિત (સાંમિંજિત)પ્રસારિતેન સાંઘાટીચીવરપાત્રધારણેનૈવં પ્રાસાદિકો ભવતિ ।
કથં માત્રજ્ઞો ભવતિ । ઇહ શ્રાદ્ધા બ્રાહ્મણગૃહપતયો વ્યર્થં પ્રચારયતિ । યદુત ચીવર પિણ્ડપાત શયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈસ્તત્ર પ્રતિગ્ર[હેણ] માત્રાં જાનાતિ । એવં માત્રજ્ઞો ભવતિ ।
કથં સત્પુરુષધર્મસમન્વાગતો ભવતિ । ઉચ્ચકુલપ્રવ્રજિતો વા સન્નાઢ્યકુલપ્રવ્રજિતો વા, અભિરૂપો વા, દર્શનીયઃ, પ્રાસાદિકો, બહુશ્રુતોપકરણેનોપેતઃ । અન્યતમાન્યતમસ્ય વા જ્ઞાનમાત્રસ્ય દર્શનમાત્રકસ્પર્શવિહાર સાર્થકસ્ય લાભી સન્નેતેનાત્માનમુત્કર્ષયતિ । પરાંશ્ચ પન્સ (પંસ)યતિ । ધર્માનુધર્મપ્રતિપન્નો ભવત્યેવં સત્પુરુષધર્મસમન્વાગતો ભવતિ ।
કથં પણ્ડિતલિંગસમન્વાગતો ભવતિ । કર્મલક્ષણો ( શ્ભ્_સ્હ્: 163 ) બાલઃ, કર્મલક્ષણઃ પણ્ડિતઃ । યથાકથમિતિ બાલો દુશ્ચિન્તિતચિન્તી ભવતિ । દુર્ભાષિતભાષી, દુષ્કૃતકર્મકારી, પણ્ડિતઃ પુનઃ સુચિન્તિતચિન્તી ભવતિ । સુભાષિતભાષી, સુકૃતકર્મકારી [।] એવં પણ્ડિતલિંગસમન્વાગતો ભવતિ ।
કથં ક્ષમો ભવતિ । આક્રુષ્ટો ન પ્રત્યાક્રોશતિ । રોષિતો ન પ્રતિરોષયતિ । વાદિતો ન પ્રતિવાદયતિ । ભણ્ડિતો ન પ્રતિભણ્ડયતિ । સ ચાયુષ્માન્ ક્ષમો ભવતિ । શીતસ્યોષ્ણસ્ય જિઘત્સાયા[ઃ], પિપાસાયાઃ, દંશકમશકવાતાતપસરીસૃપસંસ્પર્શાનાં(ણાં), પરતો દુરુક્તાનાં, દુરાગતાનાં, વચનપથાનાં । શારીરિકાણાં વેદનાનાં, દુઃખાનાં, તીવ્રાણાં, ખરાણાં, કટુકાનાં, અમન આપાનાં પ્રાણહારિણીનાં ક્ષમો ભવત્યધિવાસનજાતીયઃ । એવં ક્ષમો ભવતિ ।
કથં (સૂ) સુરતો ભવતિ । યથાપિ તન્મૈત્રેણ કાય કર્મણા સમન્વાગતો ભવતિ । મૈત્રેણ વાક્કર્મણા, મૈત્રેણ મનસ્કર્મણા, શાસ્તુરન્તિકે વિજ્ઞાનાં ચ, સબ્રહ્મચારિણાં, સાધારણપરિભોગી ચ ભવત્યપરિભોગી ચ । ભવત્યપ્રતિગુપ્તભોજી । લાભૈર્ધાર્મિકૈર્ધર્મપ્રતિલબ્ધૈઃ, પાત્રગતૈઃ, પાત્રપર્યાપન્નૈઃ શીલસામાન્યગતશ્ચ ભવતિ । દૃષ્ટિસામાન્યગતશ્ચ । સ એભિઃ ષડ્ભિઃ સંરજનીયૈર્ધર્મૈઃ (સંરંજનીયૈર્ધર્મૈઃ) સમન્વાગતઃ પ્રિયકરણૈર્ગુરુકરણૈર્સ્થવાદકરણૈઃ સુખસંવાસ્યો ભવતિ । અવિહેઠનજાતીયઃ । ( શ્ભ્_સ્હ્: 164 ) અભિનન્દન્તિ ચૈનં વિજ્ઞાઃ । સબ્રહ્મચારિણઃ । એકવ્યવસાયઃ । એવં સૂ (સુ)રતો ભવતિ ।
કથં પેશલો ભવતિ । વિગતભૃકુટિર્ભવત્યુત્તાનમુખવર્ણઃ, સ્મિતસાર્દ્ધંગમઃપૂર્વાભિભાષી । પ્રિયવાદી । સંગ્રહશીલઃ । આત્તસન્તાનઃ [ઃ ।] એવં પેશલો ભવતિ ।
સ એભિધર્મૈઃ સમન્વાગતો ધર્મકામો ભવતિ । ગુણકામઃ । ન લાભસત્કારકીર્તિશ્લોકકામઃ । ન સ મારોપિકયા મિથ્યાદૃષ્ટ્યા સમન્વાગતો ભવતિ । નાપ્યપ[વાદિ]કયા [।] અસન્તં ધર્મં ન સમારોપયતિ । સન્તં ધર્મં નાપવદતિ । સ યત્તદ્ભવતિ । કથિતં કાથેયં, ચિવા(હ્ના)ક્ષરં, ચિહ્નપદવ્યંજનં, લોકાયતપ્રતિસંયુક્તં । તન્નિરર્થકમિતિ । વિદિત્વા આરાત્પરિવર્જયતિ । [ન તે]ન દયતે, ન તેન પ્રીયતે, તેન ચાત્મદં [વા]ન્યી (ચી)વરં ધારયતિ । ગૃહસ્થૈઃ સાર્ધં, સંસર્ગં પરિવર્જયન્તિ (યતિ) । ક્લેશવર્દ્ધનં [।] આર્યૈઃ સહ [સં]સર્ગં કરોતિ । જ્ઞાનવિશોધકં [।] ન ચ મિત્રકુલાનિકરોતિ । પ્રતિગૃહ્ણાતિ । સામે તતો નિદાનં ભવિષ્યત્યનેકપર્યાયેણ વ્યાક્ષેપાદ્ વ્યાપારો વા, તેષામ્વા પુનર્વિપરિણામાદન્યથીભાવાદુત્પત્સ્યન્તે શોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસા ઇતિ । ઉત્પન્નોત્પન્નાંશ્ચ ક્લેશોપક્લેશાન્નાધિવાસયતિ । પ્રજહાતિ, ( શ્ભ્_સ્હ્: 165 ) વિનોદયતિ, વ્યન્તીકરોતિ । સા (તન્) મે અતો નિદાનમુત્પદ્યતે દૃષ્ટધાર્મિકં વા દુઃખં, સામ્પરાયિકં વેતિ । શ્રદ્ધોદયં ચ ન વિનિપાતયતિ । અચ્યુતશીલઃ । અભ્રષ્ટવ્રતઃ, શ્રદ્ધાદેયં પરિભુઙ્ક્તે । ન ચ શ્રદ્ધાદેયં પ્રતિક્ષિપતિ । ન શિક્ષાં પ્રત્યાખ્યાતિ । આત્મદોષાન્તરસ્ખલિતગવેષી વા ભવતિ । પ્રતિચ્છન્નકલ્યાણો વિવૃતપાપકઃ । પરદોષાન્તસ્ખલિતેષુ નાભોગઃ સંવિદ્ય[તે] ચાપત્તિર્નાપદ્યતે । જીવિતહેતોરપિ । આપન્નશ્ચ લઘુ લઘ્વેવ યથાધર્મં પ્રતિકરોતિ । ઇતિકરણીયેષુ ચ દક્ષો ભવત્યનલસઃ, સ્વયંકારી, ન પરતઃ કાયપરિચર્યાં પર્યેષતે । બુદ્ધાનાં ચ બુદ્ધશ્રાવકાણાં ચ, અચિન્ત્યમનુભાવં, ગંભીરાં ચ દેશનામધિમુચ્યતે । ન પ્રતિક્ષિપતિ । તથાગતા એવ જનકાઃ પશ્યકા (દ્રષ્ટારો) નાહમિતિ । દૃષ્ટ્વા ન ચ સ્વયં દૃષ્ટિપરામર્શસ્થાયી ભવત્યસમંજસગ્રાહી, દુઃપ્રતિનિઃસર્ગમંન્ત્રી [।] સ એભિર્ગુણૈર્યુક્તઃ, એવં વિહારી, એવં શિક્ષમાણઃ, શ્રમણાલંકારેણાલંકૃતઃ શોભતે, તદ્યથા કશ્ચિદેવ પુરુષઃ યુવા, મનનજાતીયઃ, કામોપભોગી, સ્નાતાનુલિપ્તઃ । અવવાદવસ્તુપ્રાવૃતઃ । વિવિધૈર્ભૂષણૈરલંકૃતઃ શોભતે । તદ્યથા હર્ષૈર્વા, કેયૂરૈર્વા, અંગુલિમુદ્રિકયા વા, જાતરૂપરજતમાલયા ( શ્ભ્_સ્હ્: 166 ) [વા ।] એવમેવ સ વિવિધૈઃ શ્રમણાલંકારૈર્ગુણૈરલંકૃતો । ભાસતે, તપતિ, વિરોચતે । તસ્માચ્છ્રમણાલંકાર ઇત્યુચ્યતે । અયમુચ્યતે શ્રમણાલંકારઃ ॥
॥ ઉદ્દાનં ॥
સ્યાદાત્મપરસમ્પત્તિચ્છન્દઃ શીલેન્દ્રિયસ્તથા ।
ભોજનં ચૈવ જાગર્યા સંપ્રજાનદ્વિહારિતા ॥
ચૈવ તથા શ્રવણચિન્તના (સદ્ધર્મશ્રવણચિન્તના) ।
અનન્તરાયસ્ત્યાગશ્ચ અલંકારેણ પશ્ચિમઃ ॥
શ્રદ્ધા અશઠઃ અલ્પાબાધવીર્ય પ્રજ્ઞા અલ્પેચ્છતા સંતુષ્ટિઃ સુપોષતા [॥]
સુભરતા ધુતપ્રાણાદિકમાત્રતા ક્ષાન્તિ[ઃ] સૌરભ્યપેશલા ॥
॥ યોગાચારભૂમૌ શ્રાવકભૂમિસંગૃહીતાયાં પ્રથમં યોગસ્થાનં ॥

ઇઇ. દ્વિતીયં યોગસ્થાનમ્
લૌકિકં ચૈવ વૈરાગ્યં તથા લોકોત્તરેણ ચ ।
તયોશ્ચૈવ હિ સમ્ભારો ભૂમિર્નૈષ્ક્રમ્યસંજ્ઞિતા ॥
તત્ર કતિ પુદ્ગલા યેસ્યાં નૈષ્ક્રમ્યભૂમૌ યથાદેશિતાયાં યથાપરિકીર્ત્તિતાયાં નિષ્ક્રામન્તિ । કથં ચ પુદ્ગલાનાં વ્યવસ્થાનં ભવતિ । કતમદાલમ્બનં । કતમોવવાદઃ । કતમા શિક્ષા । કતમે શિક્ષાનુલોમિકા ધર્માઃ । કતમો યોગભ્રંશઃ । કતમે યોગાઃ [।] કતમો મનસ્કારઃ । કતિ યોગાચારાઃ । કતમદ્યોગકરણીયં । કતમા યોગભાવના [।] કતમદ્ભાવનાફલં । કતિ પુદ્ગલપર્યાયાઃ । કતિ મારાઃ । કતિ મારકર્માણિ । કથમારમ્ભો વિફલો ભવતિ ।
તત્ર પુદ્ગલાઃ અષ્ટાવિંશતિઃ । કતમે અષ્ટાવિંશતિઃ । તદ્યથા મૃદ્વિન્દ્રિયઃ । તીક્ષ્ણેન્દ્રિયયઃ । ઉન્મદરાગઃ । ઉન્મેદદ્વેષઃ । ઉન્મદમોહઃ । ઉન્મદમાનઃ । ઉન્મદવિતર્કઃ । સમપ્રાપ્તો, મન્દરજસ્કજાતીયઃ । પ્રતિપન્નકઃ [।] ફલસ્થઃ । શ્રદ્ધાનુસારી । ધર્માનુસારી । ( શ્ભ્_સ્હ્: 170 ) બુદ્ધાધિમુક્તો, દૃષ્ટિપ્રાપ્તઃ । કાયસાક્ષી । સકૃદ્ભવપરમઃ । કુલંકુલઃ [।] એકવીચિકઃ । અન્તરા(ય)પરિનિર્વાયી । ઉપપદ્યપરિનિર્વાયી । સાભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી । ઊર્ધ્વં(ર્ધ્વ)સ્રોતા[ઃ ।] સમયવિમુક્તઃ । અકોપ્યધર્મા(ઃ) પ્રજ્ઞાધિમુક્તઃ । ઉભયતોભાગવિમુક્તશ્ચેતિ ।
તત્ર મૃદ્વિન્દ્રિયઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । યસ્ય પુદ્ગલસ્ય મૃદૂનીન્દ્રિયાણિ । ધન્ધવાહીનિ । મન્દવાહીનિ । જ્ઞેયે વસ્તુનીતિ પૂર્વવત્ । સ પુનર્દ્વિવિધો વેદિતવ્યઃ । આદિત એવ મૃદ્વિન્દ્રિયગોત્રઃ । અપરિભાષિ(વિ)તેન્દ્રિયશ્ચ ।
તીક્ષ્ણેન્દ્રિયઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । યસ્ય પુદ્ગલસ્યેન્દ્રિયાણિ અધન્ધવાહીનિ ભવન્તિ । અમન્દવાહીનિ । જ્ઞેયે વસ્તુનીતિ પૂર્વવત્ । સ પુનર્દ્વિવિધો વેદિતવ્યઃ । આદિત એવ તીક્ષ્ણેન્દ્રિયગોત્રઃ । પરિભાવિતેન્દ્રિયશ્ચ ॥
રાગોન્મદઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । યેન પુદ્ગલેન પૂર્વમન્યાસુ જાતિષુ રાગ આસેવિતો, ભાવિતો, બહુલીકૃતઃ સ તેન હેતુના તેન પ્રત્યયૈનૈતર્હિ રંજનીયે વસ્તુનિ તીવ્રરાગશ્ચ, ભવત્યાયત(ન)રાગશ્ચ । અયમુચ્યતે રાગોન્મદઃ પુદ્ગલઃ ।
દ્વેષોન્મદઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । યેન પુદ્ગલેન દ્વેષઃ પૂર્વમન્યાસુ જાતિષુ આસેવિતો, ભાવિતો, બહુલીકૃતઃ । તેન હેતુના તેન પ્રત્યયેનૈતર્હિ દ્વેષણીયે વસ્તુનિ તીવ્રદ્વેષશ્ચ ભવત્યાયતદ્વેષશ્ચ । અયમુચ્યતે । દ્વેષોન્મદઃ પુદ્ગલઃ ।
મોહોન્મદઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । યેન પુદ્ગલેન પૂર્વમન્યાસુ જાતિષુ મોહ આસેવિતો, ભાવિતો, બહુલીકૃતઃ । તેન ચ હેતુના તેન પ્રત્યયેન [।] એતર્હિ મોહનીયે વસ્તુનિ તીવ્રમોહશ્ચ ભવત્યાયત મોહશ્ચાયમુચ્યતે મોહોન્મદઃ પુદ્ગલઃ ।
માનોન્મદઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । યેન પુદ્ગલેન પૂર્વમન્યાસુ જાતિષુ માન આસેવિતો, ભાવિતો, બહુલીકૃતસ્તેન હેતુના તેન પ્રત્યયેન [।] એતર્હિ મન્યનીયે(માનનીયે)વસ્તુનિ તીવ્રમાનશ્ચ ભવત્યાયતમાનશ્ચ ॥ અયમુચ્યતે માનોન્મદઃ પુદ્ગલઃ ।
વિતર્કોન્મદઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । યેન પુદ્ગલેન પૂર્વમન્યાસુ જાતિષુ વિતર્ક આસેવિતો, ભાવિતો, બહુલીકૃતસ્તેન ચ હેતુના તેન ચ પ્રત્યયેન એતર્હિ વિતર્ક સ્થાનીયે વસ્તુનિ તીવ્રવિતર્કશ્ચ ભવત્યાયતવિતર્કશ્ચ [।] અયમુચ્યતે વિતર્કોન્મદઃ । પુદ્ગલઃ ॥
સમપ્રાપ્તઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । યેન પુદ્ગલેન પૂર્વમન્યાસુ જાતિષુ રાગો, દ્વેષો, મોહો, માનો, વિતર્કો નાસેવિતો, ભાવિતો, બહુલીકૃતો, ન ચૈતે ધર્મા ( શ્ભ્_સ્હ્: 172 ) આદીનવતો દૃષ્ટાઃ । વિદૂષિતાઃ, સન્તીરિતાઃ [।] સ તેન હેતુના, તેન ચ પ્રત્યયેન રંજનીયે વા વસ્તુનિ, દ્વેષણીયે વા વસ્તુનિ, મન્યનીયે (માનનીયે), વિતર્કણીયે [વા વસ્તુનિ] ન તીવ્રરાગો ભવતિ । નાપ્યાયતરાગઃ । ન ચાસ્ય સમુદાચરતિ રાગો, યદુત તેન વસ્તુના [।] યથા રાગ એવં દ્વેષો, મોહો, માનો, વિતર્કઃ । અયમુચ્યતે સમપ્રાપ્તઃ પુદ્ગલઃ ।
મન્દરજસ્કઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । યેન પુદ્ગલેન પૂર્વમન્યાસુ જાતિષુ ન રાગ આસેવિતો ભવતિ, બહુલીકૃતઃ । આદીનવતશ્ચ બહુલં દૃષ્ટો ભવતિ । વિદૂષિતઃ સન્તીરિતઃ । સ તેન હેતુના તેન પ્રત્યયેનૈતર્હિ રંજનીયે વસ્તુનિ સમવહિતે, સંમુખીભૂતે, અધિમાત્રે, પ્રચુરે, ઉદ્વ(ઉલ્વ)ણે રજ્યં રાગમુત્પાદયતિ । મધ્યે પરીત્તે નૈવોત્પાદયતિ । યથા રાગ એવં દ્વેષો, મોહો, માનો, વિતર્કા(ર્કો), વેદિતવ્યાઃ (વ્યઃ) । અયમુચ્યતે મન્દરજસ્કઃ પુદ્ગલઃ ॥
પ્રતિપન્નકઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ [।] આહ । પ્રતિપન્નકાઃ પુદ્ગલાશ્ચત્વારઃ । તદ્યથા સ્રોત આપત્તિફલપ્રતિપન્નકઃ । સકૃદાગામિફલપ્રતિપન્નકઃ । અનાગામિફલપ્રતિપન્નકઃ । અર્હત્ત્વફલપ્રતિપન્નકઃ । અયમુચ્યતે ( શ્ભ્_સ્હ્: 173 ) પ્રતિપન્નકઃ પુદ્ગલઃ ॥
ફલસ્થ પુદ્ગલઃ કતમઃ । આહ । સ્ત્રોત આપન્નઃ, સકૃદાગામી, ( શ્ભ્_સ્હ્: 174 ) અનાગામી અર્હન્ । અયમુચ્યતે ફલસ્થઃ પુદ્ગલઃ ॥
શ્રદ્ધાનુસારી પુદ્ગલઃ કતમઃ । યઃ પુદ્ગલઃ પરત અવ(તો ઽવ)વાદાનુશાસનીં પર્યેષતે । તદ્વલેન ચ પ્રતિપદ્યતે । યદુત ફલસ્યાધિગમાય । નો તૂદ્ગૃહીતેષુ ધર્મેષુ । પર્યવાપ્તેષુ, ચિન્તિતેષુ, તુલિતેષૂપપરીક્ષિતેષુ સ્વયમેવશક્તો ભવતિ । પ્રતિબલઃ । તાન્ ધર્માન્ ભાવનાકારેણાનુસર્ત્તું । નાન્યત્ર પુદ્ગલાનુસારિણ્યા પ્રજ્ઞયા પ્રતિપદ્યતે । તસ્માચ્છ્રદ્ધાનુસારીત્યુચ્યતે ॥
ધર્માનુસારી પુદ્ગલઃ કતમઃ । યત્પુ(યઃ પુ)દ્ગલો યથાશ્રુતેષુ ધર્મેષુ, પર્યવાપ્તેષુ, ચિન્તિતેષુ । તુલિતેષૂપપરીક્ષિતેષુ, સ્વયમેવ શક્તો ભવતિ । પ્રતિબલસ્તાન્ધર્માન્ભાવનાકારેણાનુસર્ત્તમ્ ॥ નો તુ પરતો ઽવવાદાનુશાસનીમ્પર્યેષતે । યદુત ફલસ્યાધિગમાયાયમુચ્યતે ધર્માનુસારી પુદ્ગલઃ ।
શ્રદ્ધાધિમુક્તઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । સ શ્રદ્ધાનુસારી ( શ્ભ્_સ્હ્: 176 ) પુદ્ગલઃ । યસ્મિન્સમયે શ્રામણ્ય[ભાવ]મધિગચ્છતિ । સ્પર્શયતિ (સ્પૃશતિ) । સાક્ષીકરોતિ । પરતોવવાદાનુશાસનીમાર્ગસ્ય તસ્મિન્સમયે શ્રદ્ધાધિમુક્ત ઇત્યુચ્યતે ॥
દૃષ્ટિપ્રાપ્તઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । આહ [।] સ એવ ધર્માનુસારી પુદ્ગલો યસ્મિન્ સમયે શ્રામણ્યફલમધિગચ્છતિ । સ્પર્શયતિ (સ્પૃશતિ) । સાક્ષીકરોતિ । ( શ્ભ્_સ્હ્: 177 ) પરતોવવાદાનુશાસનીમાર્ગસ્ય તસ્મિન્સમયે દૃષ્ટિપ્રાપ્ત ઇત્યુચ્યતે ॥
કાયસાક્ષી પુદ્ગલઃ કતમઃ [।] યોયં પુદ્ગલઃ । અનુલોમપ્રતિલોમમષ્ટૌ વિમોક્ષાન્સમાપદ્યતે । વ્યુત્તિષ્ઠતે ચ, કાયેન ચ સાક્ષાત્કૃત્ય [બહુલં] વિહરતિ, ન ચ સર્વેણ સર્વમાસ્રવક્ષયમનુપ્રાપ્નોત્યયમુચ્યતે કાયસાક્ષી પુદ્ગલઃ ॥
સપ્તકૃદ્ભવપરમઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । યોયં પુદ્ગલસ્ત્રયાણાં સંયોજનાનાં પ્રહાણાત્સત્કાયદૃષ્ટેઃ, શીલવ્રતપરામર્શસ્ય, વિચિકિત્સાયાઃ સ્ત્રોત આપન્નો ભવતિ । અવિનિપાતધર્મા, નિયતઃ સંબોધિપરાયણઃ । સપ્તકૃદ્ભવપરમઃ । સપ્તકૃત્વા દેવાંશ્ચ, મનુષ્યાંશ્ચ, ( શ્ભ્_સ્હ્: 178 ) સંબાધ્ય, સંસૃત્ય દુઃખસ્યાન્તં કરોતિ । ઉભાવપિ સ્ત્રોત આપન્નૌ પુદ્ગલૌ વેદિતવ્યૌ ।

તત્રૈકવીચિકઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । યસ્ય સકૃદાગામિનઃ પુદ્ગલસ્ય અનાગામિફલપ્રતિપન્નકસ્ય કામાવચરાણાં ક્લેશાનામધિમાત્રમધ્યદેશાઃ પ્રહીણા ભવન્તિ । મૃદુકાશ્ચૈકાવશિષ્ટા (ચૈકા અવશિષ્ટા) ભવન્તિ । સકૃચ્ચ કામાવચરમેવ ભવમભિનિર્વૃત્ય તત્રૈવ પરિનિર્વાતિ । સ પુનઃ સકૃદાગચ્છતીમં લોકમયમુચ્યતે એકવીચિકઃ ॥
અન્તરાપરિનિર્વાયી પુદ્ગલઃ કતમઃ । આહ । ( શ્ભ્_સ્હ્: 179 ) અન્તરાપરિનિર્વાયિણઃ પુદ્ગલાસ્ત્રયઃ । એકોન્તરાપરિનિર્વાયી પુદ્ગલઃ । ચ્યુતમાત્ર એવાન્તરાભવાભિનિર્વૃત્તિકાલે અન્તરાભવમભિનિર્વતયત્યભિનિર્વૃત્તે[ઃ] સમકાલમેવ પરિનિર્વાતિ । તદ્યથા પરીત્તઃ શકલિકાગ્નિરુત્પન્નૈવ(ન્ન એવ) પરિનિર્વાતિ । દ્વિતીયોન્તરાપરિનિર્વાયી પુદ્ગલઃ । અન્તરાભવમભિનિર્વર્ત્તયત્યભિનિર્વૃત્તેઃ ( શ્ભ્_સ્હ્: 180 ) સમકાલા(કાલમ)ન્તરા ભવેત્તત્રસ્થ એવ કાલાન્તરેણ પરિનિર્વાતિ । નો તુ યેનોપપત્તિભવસ્તેનાસ્યાપ્યુપરતો ભવતિ । તદ્યથા અશુભાનામ્વા અયઃસ્થાલાનામ્વા, દીપ્તાગ્નિસંપ્રતપ્તાનામયોઘનૈર્હન્યમાનાનામયઃપ્રપાટિકા ઉત્પતત્યેવ(વં) પરિનિર્વાતિ । તૃતીયોન્તરાપરિનિર્વાયિ (યી) પુદ્ગલઃ અન્તરાભવમભિનિર્વર્ત્ત્ય યેનોપપત્તિ ભવસ્તેનોપનમતિ । ઉપનતશ્ચ પુનરનુપપન્ન એવ પરિનિર્વાતિ । તદ્યથા । અયસ્પ્રપાટિકા ઉત્પત્ય પૃથિવ્યામ્ । અપતિતૈવમભિનિર્વાતિ । ત ઇમે ત્રયો ઽન્તરાભવપરિનિર્વાયિણઃ પુદ્ગલાઃ એકત્યમભિ સંક્ષિપ્ય અન્તરાપરિનિર્વાયી પુદ્ગલ ઇત્યુચ્યતે ।
ઉપપદ્યપરિનિર્વાયી પુદ્ગલઃ કતમઃ । ય ઉપપન્નમાત્ર એવ પરિનિર્વાતિ ॥
અનભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી પુદ્ગલઃ કતમઃ । યોનભિસંસ્કારેણાપ્રયત્નેનાખેદેન માર્ગં સંમુખીકૃત્ય ( શ્ભ્_સ્હ્: 181 ) તત્રોપપન્નઃ પરિનિર્વાત્યયમુચ્યતે અનભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી પુદ્ગલઃ ।
સાભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી પુદ્ગલઃ કતમઃ । યોભિસંસ્કારેણ પ્રયત્નેન ખેદમાર્ગં સંમુખીકૃત્ય તત્રોપપન્નઃ પરિનિર્વાત્યયમુચ્યતે સાભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી પુદ્ગલઃ ॥
ઊર્ધ્વસ્રોતાઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । યઃ પુદ્ગલો ઽનાગામી । ( શ્ભ્_સ્હ્: 182 ) પ્રથમે ધ્યાને ઉપપન્નઃ સ ન તત્રસ્થ એવ પરિનિર્વાતિ । અપિ તુ તસ્માચ્ચ્યવિત્વા ઉત્તરોત્તરમભિનિર્વર્ત્તયભ્ય(ન્યા)વદકનિષ્ઠાન્વા દેવાન્ગચ્છતિ । નૈવ સંજ્ઞા । (।) નાસંજ્ઞાયતનાદ્વા । અયમુચ્યતે ઉર્ધ્વસ્રોતાઃ પુદ્ગલઃ ।
સમયવિમુક્તઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । યો મૃદ્વિન્દ્વિયગાત્રઃ (ગોત્રઃ) પુદ્ગલઃ લૌકિકેભ્યો દૃષ્ટધર્મસુખવિહારેભ્યઃ પરિહીયતે । ચેતયતિ વા મરણાય । અનુરક્ષતે વા વિમુક્તિમત્યર્થપ્રમાદભયાપન્નયુક્તો ભવતિ । યદુત એતામેવ પરિહાણિમધિપતિં કૃત્વા તન્માત્રો વાસ્ય કુશલપક્ષો ભવતિ । નો તુ તેષાં તેષાં રાત્રિંદિવસાનાં ક્ષણલવમુહૂર્ત્તાના (ણા)મત્યયાદત્યર્થં વિશેષાય પરૈતિ । યાવન્ન તીવ્રમભિયોગં કરોતિ । અયમુચ્યતે સમયવિમુક્તઃ પુદ્ગલઃ ॥
અકોપ્યધર્મા પુદ્ગલઃ કતમઃ । એતદ્વિપર્યયેણા [કો] ઽપ્યધર્મા પુદ્ગલો વેદિતવ્યઃ ॥
પ્રજ્ઞાવિમુક્તઃ પુદ્ગલ કતમઃ । યઃ પુદ્ગલઃ સર્વેણ સર્વમાસ્રવક્ષયમનુપ્રાપ્નોતિ । નો ત્વષ્ટૌ વિમોક્ષાન્ કાયેન સાક્ષાત્કૃત્યોપસમ્પદ્ય વિહરતિ । અયમુચ્યતે પ્રજ્ઞાવિમુક્તિ (ક્તઃ) પુદ્ગલઃ [।]
[ઉભયતોભાગવિમુક્તઃ પુદ્ગલઃ] કતમઃ । યઃ પુદ્ગલ સર્વેણ સર્વમાસ્રવક્ષયમનુ પ્રાપ્નોતિ । અષ્ટૌ વિમોક્ષાન્કાયેનોપસમ્પદ્ય વિહરતિ । તસ્ય ક્લેશાવરણાચ્ચ ચિત્તં મુક્તં ભવતિ । વિમોક્ષાવરણાચ્ચા[યમુચ્ય]તે ઉભયતોભાગવિમુક્તઃ પુદ્ગલઃ ॥
પુદ્ગલવ્યવસ્થાનં કતમત્ । એકાદશભિઃ પ્રભેદૈઃ પુદ્ગલવ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યમ્ । કતમૈરેકાદશભિસ્તદ્યથા ઇન્દ્રિયપ્રભેદેન, નિકાયપ્રભેદેન, ચરિતપ્રભેદેન [પ્રણિધાનપ્રભેદેન પ્રપ્રિપત્પ્રભેદેન માર્ગફલ પ્રભેદેન] પ્રયોગપ્રભેદેન । સમાપત્તિપ્રભેદેન ઉપપત્તિપ્રભેદેન પરિહાણિ પ્રભેદેના વરણપ્રભેદેન ચ ॥
ઇન્દ્રિયપ્રભેદેન તાવત્ । મૃદ્વિન્દ્રિયસ્તી (યતી) ક્ષ્ણેન્દ્રિયપુદ્ગલયોર્વ્યવસ્થાનં ॥
નિકાયપ્રભેદેન સપ્તવિધપુદ્ગલવ્યવસ્થાનં । ભિક્ષુ[ર્]ભિક્ષુણી, શિક્ષમાણા [શ્રામણેરઃ] શ્રામણેરી ઉપાસક ઉપાસિકા ચ ॥
તત્ર ચરિતપ્રભેદેન સપ્તાનાં પુદ્ગલાનાં વ્યવસ્થાનં । યોયં રાગોન્મદઃ પુદ્ગલઃ સ રાગચરિતઃ [।] યો દ્વેષોન્મદઃ સ દ્વેષચરિતઃ । યો મોહોન્મદઃ સ મોહચરિતઃ । યો માનોન્મદઃ સ માનચરિતઃ । યો વિતર્કોન્મદઃ સ વિતર્કચરિતઃ । યઃ સમપ્રાપ્તઃ સમભાગચરિતઃ । યો મન્દરજસ્કઃ સો [મન્દચરિતો] વેદિતવ્યઃ ॥
તત્ર રાગચરિતસ્ય પુદ્ગલસ્ય કતમાનિ લિંગાનિ । ઇહ રાગચરિતઃ પુદ્ગલઃ પરીત્તે સર્વનિહીને રંજનીયે વસ્તુનિ ઘનમધિમાત્રં રાગપર્યવસ્થાનમુત્પાદયતિ । કઃ પુનર્વાદો મધ્યપ્રણીતે [।] તચ્ચ પુનારાગપર્યવસ્થાનં સંતત્યા ચિરકાલમવસ્થાપયતિ । દીર્ઘકાલમનુબદ્ધો ભવતિ (।) તેન પર્યવસ્થાનેન, રંજનીયૈર્ધર્મૈરભિભૂયતે । નો તુ શક્તો [અ]તિરંજનીયાન્ધર્માનભિભવિતું [।] સ્નિગ્ધેન્દ્રિયશ્ચ ભવત્યખરેન્દ્રિયઃ । કર્કશેન્દ્રિયઃ, અપરુદ્ધેન્દ્રિયઃ । નાત્યર્થં પરેષાં વિહેઠનજાતીયો યદુત કાયેન, વાચા દુર્વિવેજ્યશ્ચ ભવતિ, દુઃસંવેજ્યશ્ચ । હીનાધિમુક્તિકશ્ચ ભવતિ । દૃઢકર્માન્તઃ । સ્થિરકર્માન્તઃ । દૃઢવ્રતઃ । સ્થિરવ્રતઃ । મહિષ્ઠશ્ચ ભવત્યુપકરણેષુ પરિષ્કારેષુ લોલુપજાતીયસ્તદ્ગુરુકશ્ચ, સૌમનસ્યબહુલશ્ચ ભવત્યાનન્દીબહુલો વિગતભૃકુટિરુત્તાનમુખવર્ણઃ, સ્મિતપૂર્વંગમ ઇત્યેવંભાગીયાનિ રાગચારિતસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિંગાનિ વેદિતવ્યાનિ ।
દ્વેષચરિતસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિંગાનિ કતમાનિ । ઇહ દ્વેષચરિતઃ પુદ્ગલઃ । દ્વેષણીયે વસ્તુનિ પરીત્તેન પ્રતિઘવસ્તુનિમિત્તેન ઘનં,પ્રભૂતં પ્રતિઘપર્યવસ્થાનમુત્પાદયતિ । કઃ પુનર્વાદો મધ્યાધિમાત્રે(ણ) [।] તસ્ય ચ પ્રતિઘપર્યવસ્થાનસ્ય દીર્ઘકાલં સન્તતિમવસ્થાપયતિ । ચિરકાલમનુબદ્ધો ભવતિ । પ્રતિઘપર્યવસ્થાનેન । સ દ્વેષણીયૈર્ધર્મૈરભિભૂયતે । નો તુ દ્વેષણીયાન્ધર્માન્છક્નો (ઞ્છક્નો)તિ ( શ્ભ્_સ્હ્: 186 ) અભિભવિતું । રુક્ષેન્દ્રિયશ્ચ ભવતિ । ખરેન્દ્રિયઃ, કર્કશેન્દ્રિયઃ પરુષેન્દ્રિયશ્ચ ભવત્યત્યર્થં પરેષાં વિહેઠનજાતીયો ભવતિ । યદુત કાયેન, વાચા । સુવિવેન્ય(જ્ય)શ્ચ ભવતિ । સુસંવેજ્યઃ । ધ્વાઙ્ક્ષો ભવતિ મુખરઃ । પ્રગલ્ભઃ અનધિમુક્તિબહુલઃ । ન દૃઢકર્માન્તો, નસ્થિરકર્માન્તઃ । ન દૃઢવ્રતો, ન સ્થિરવ્રતઃ । દૌર્મનસ્યબહુલશ્ચ ભવત્યુપાયાસબહુલઃ । અક્ષમો ભવત્યમહિષ્ઠઃ । વિલોમનજાતીયઃ । અપ્રદક્ષિણગ્રાહી દુઃપ્રત્યાનેય જાતીય ઉપનાહબહુલઃ । ક્રૂરાશંસશ્ચણ્ડશ્ચ ભવત્યાદા[યી] પ્રત્યક્ષરવાદી સો ઽલ્પમાત્રમપ્યુક્તઃ સન્નભિષજ્યતે । કુપ્યતિ । વ્યાપદ્યતે । મદ્ગુ[ઃ] પ્રતિતિષ્ઠતિ । કોપં સંજ[ન]યતિ । [વિ]કૃતભૃકુટિશ્ચ ભવતિ । અનુત્તાનમુખવર્ણ[ઃ] પરસમ્પત્તિદ્વેષ્ટા, ઈર્ષ્યાબહુલ ઇત્યેવંભાગીયાનિ [દ્વેષ]ચરિતસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિઙ્ગાનિ વેદિતવ્યાનિ ॥

તત્ર કતમાનિ મોહચરિતસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિઙ્ગાનિ । ઇહ [મોહ]ચરિતઃ પુદ્ગલઃ મોહસ્થાનીયે વસ્તુનિ પરીત્તં, ઘનં, પ્રભૂતં મોહપર્યવસ્થાનમુત્પાદયતિ । પ્રાગેવ મધ્યાધિમાત્રે, દૃઢં ચ કાલં તસ્ય મોહપર્યવસ્થાનસ્ય સન્તતિમવસ્થાપયતિ । તેન ચાનુબદ્ધો ભવતિ । ( શ્ભ્_સ્હ્: 187 ) સ મોહનીયૈર્ધર્મૈરભિભૂયતે । નો તુ મોહનીયાન્ ધર્માંચ્છક્નોત્યભિભવિતું (ધર્માઞ્છક્નોત્યભિભવિતું) । બદ્ધે(ધન્ધે?)ન્દ્રિયશ્ચ ભવતિ । જડેન્દ્રિયશ્ચ ભવતિ । મત્તેન્દ્રિયશ્ચ, શિથિલકાયકર્યાન્ત(ન્તો)દુશ્ચિન્તિતચિન્તી, દુર્ભાષિતભાષી, દુષ્કૃતકર્મકારી, અલસો ઽનુત્થાનસમ્પન્નઃ । મન્દભાગી, દુર્મેધો(ધઃ) । મુષિતસ્મૃતિઃ । અસંપ્રજાનદ્વિહારી । વામગ્રાહી, દુર્વિવેજ્યો, દુઃસંવેજ્યો, હીનાધિમુક્તિકઃ । જાત એડમૂકો હસ્તસંબાધિકઃ । અપ્રતિબલઃ । સુભાષિતદુર્ભાષિતાનામર્થમાજ્ઞાતું પ્રત્યય(પ?)હાયશ્ચ ભવતિ । પરહાયઃ પરપ્રણેય ઇત્યેવં ભાગીયાનિ મોહચરિતસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિંગાનિ વેદિતવ્યાનિ ॥
તત્ર કતમાનિ માનચરિતસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિંગાનિ । ઇહ માનચરિતઃ પુદ્ગલો માનસ્થાનીયે વસ્તુનિ પરીત્તેપિ ઘનં માનપર્યવસ્થાનમુત્પાદયતિ । કઃ પુનર્વાદો મધ્યાધિમાત્રે [।] તસ્ય ચ માનપર્યવસ્થાનસ્ય દીર્ઘકાલં સન્તતિમવસ્થાપયતિ । તેન ચાનુબદ્ધો ભવતિ । [કતમાનિ માનચરિતસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિંગાનિ [।] ઇહ માનચરિતઃ પુદ્ગલઃ માનસ્થાનીયે વસ્તુનિ પરીત્તેપિઘનં માનપર્યવસ્થાનમુત્પાદયતિ કઃ પુનર્વાદો મધ્યાધિમાત્રે । તસ્ય માનપર્યવસ્થાનસ્ય દીર્ઘકાલં સન્તતિમવસ્થાપયતિ । તેન ચાનુબદ્ધો ભવતિ] સ માનસ્થાનીયૈર્ધર્મૈરભિભૂયતે । ( શ્ભ્_સ્હ્: 188 ) નો તુ માનસ્થાનીયાન્ધર્માઞ્છક્નોત્યભિભવિતું । ઉદ્ધતેન્દ્રિયશ્ચ ભવત્યુન્નતેન્દ્રિયશ્ચો[ન્નતેન્દ્રિયશ્ચ] કાયમણ્ડનાનુયુક્તશ્ચ ભવત્યધિમાત્રમુન્નતાઞ્ચ વાચં ભાષતે, નાવનતાં, સાતાપિકગુરુસ્થાનીયાનાં ચ ન કાલેન કાલં યથારૂપામપચિતિં કર્તા ભવતિ । સ્તબ્ધો ભવતિ । અપ્રણતકાયો નાભિ વાદનવન્દનપ્રત્યુત્થાનાનાં જાલિસામીચીકર્મશીલ, આત્મપ્રગ્રાહકો ભવત્યાત્મોત્કર્ષો પરપંસકઃ । લાભકામઃ સત્કારકામઃ કીર્તિશબ્દશ્લોકકામઃ ।ઉત્પ્લાવનાભાણ્ડોનુવિવેધ્યશ્ચ(જ્યશ્ચ) ભવતિ । દુઃસંવેજ્ય ઉદારાધિમુક્તિશ્ચ ભવતિ । મન્દકારુણ્યઃ [।] અધિમાત્રં ચાત્મસત્ત્વજીવપો[ષપુ]રુષપુદ્ગલદૃષ્ટિમન્યુબહલો ભવતિ । ઉપનાહી ચેત્યેવંભાગીયાનિ માનચરિતસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિંગાનિ વેદિતવ્યાનિ ॥

તત્ર કતમાનિ વિતર્કચરિતસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિંગાનિ । ઇહ વિતર્કચરિતઃ પુદ્ગલઃ વિતર્ક સ્થાનીયે વસ્તુનિ પરીત્તેપિ ઘનપર્યવસ્થાનમુત્પાદયતિ । તચ્ચ પર્યવસ્થાનં દીર્ઘકાલમવસ્થાપયતિ । તેન ચાનુબદ્ધો ભવતિ । સ વિતર્કસ્થાનીયૈર્ધર્મૈરભિભૂયતે । નો તુ વિતર્કસ્થાનીયાન્ ધર્માં (ર્માઞ્) છક્નોત્યભિભવિતું । અસ્થિરેન્દ્રિયશ્ચ ભવતિ । ચપલેન્દ્રિયઃ । ( શ્ભ્_સ્હ્: 189 ) ત્રં (ચં)ચલેન્દ્રિયઃ । વ્યાકુલેન્દ્રિયઃ । [અસ્થિર]કાયકર્માન્તઃ [।] છ(દુ)રિતવાક્કર્માન્તી, દુર્વિવેજ્યો દુઃસંવેજ્યઃ, પ્રપંચારામઃ પ્રપંચરતઃ । કાંક્ષાબહુલો, વિચિકિત્સાબહુલઃ । છન્દિકશ્ચ ભવત્યસ્થિરવ્રતઃ । અનિશ્ચિતવ્રતઃ । અસ્થિરકર્માન્તઃ [।] અનિશ્ચિતકર્માન્તઃ [।] શંકાબહુલઃ, પ્રમુષિતસ્મૃતિઃ । વિવેકાનભિરતો, વિક્ષેપબહુલઃ । લોકચિત્રેષુ છન્દરાગાનુસૃતઃ [।] દક્ષોનલસ ઇત્યેવં ભાગીયાનિ વિતર્કચરિતસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિંગાનિ વેદિતવ્યાનિ ॥ ઇદં ચરિતપ્રભેદેન પુદ્ગલવ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યમ્ ॥
તત્ર પ્રણિધાનપ્રભેદેન પુદ્ગલવ્યવસ્થાનં । અસ્તિ પુદ્ગલઃ શ્રાવકયાને કૃતપ્રણિધાનઃ [।] અસ્તિ પ્રત્યેકબુદ્ધયાને [।] અસ્તિ મહાયાને [।] તત્ર યોયં પુદ્ગલઃ । શ્રાવકયાને કૃતપ્રણિધાનઃ સમ્યક્છ્રાવકગોત્રઃ સ્યાત્પ્રત્યેકબુદ્ધગોત્રઃ । સ્યાન્મહાયાનગોત્રઃ । તત્રયોયં પુદ્ગલઃ પ્રત્યેકાયાં બોધૌ કૃતપ્રણિધાનઃ સો ઽપિ સ્યાત્પ્રત્યેકબુદ્ધગોત્રઃ, સ્યાચ્છાવકગોત્રઃ, સ્યાન્મહાયાનગોત્રઃ [।] તત્ર યોયં પુદ્ગલો મહાયાને કૃતપ્રણિધાનઃ સો ઽપિ સ્યાછ્રાવકગોત્રઃ, સ્યાત્પ્રત્યેકબુદ્ધગોત્રઃ, સ્યાન્મહાયાનગોત્રઃ । તત્ર યોયં શ્રાવકગોત્રઃ પુદ્ગલઃ પ્રત્યેકયામ્બોધૌ, અનુત્તરાયામ્વા સમ્યક્સંબોધૌ કૃતપ્રણિધાનઃ । સ શ્રાવકગોત્રત્વાદવશ્યમન્તે કાલે તત્પ્રણિધાનં ( શ્ભ્_સ્હ્: 190 ) વ્યાવર્ત્યં શ્રાવકયાનપ્રણિધાન એવાવતિષ્ઠતે । એવં પ્રત્યેકબુદ્ધયાનગોત્રો મહાયાનગોત્રો વેદિતવ્યઃ ।
તત્ર ભવત્યેષાં પુદ્ગલાનાં પ્રણિધાનસંભારઃ પ્રણિધાનવ્યતિકરઃ । નો તુ ગોત્રસંભારો, ગોત્રવ્યતિકરઃ । અસ્મિંસ્ત્વર્થે શ્રાવકયાનપ્રણિધાના[ઃ] શ્રાવકગોત્રાશ્ચૈતે પુદ્ગલા વેદિતવ્યાઃ ॥ એવં પ્રણિધાનપ્રભેદેન પુદ્ગલવ્યવસ્થાનં ભવતિ ॥
કથં પ્રતિપત્પ્રભેદેન પુદ્ગલવ્યવસ્થાનં ભવતિ । એષાં યથોદ્દિષ્ટાનાં યથાપરિકીર્ત્તિતાનાં પુદ્ગલાનાં ચતસૃભિઃ પ્રતિપદ્ભિર્નિર્યાણં ભવતિ । કતમાભિશ્ચતસૃભિઃ [।] અસ્તિ પ્રતિપદ્ દુઃખા ધન્ધાભિજ્ઞા । [અસ્તિ પ્રતિપદ્ દુઃખા ક્ષિપ્રાભિજ્ઞા] । અસ્તિ પ્રતિપત્સુખા ધન્ધાભિજ્ઞા અસ્તિ પ્રતિપત્સુખા ક્ષિપ્રાભિજ્ઞા ॥ તસ્ય મૃદ્વિન્દ્રિયસ્ય પુદ્ગલસ્ય મૌલધ્યાનલાભિનો યા પ્રતિપદિયમુચ્યતે દુઃખા ધન્ધાભિજ્ઞા । તત્ર તીક્ષ્ણેન્દ્રિયસ્ય પુદ્ગલસ્ય મૌલધ્યાનલાભિનો યા પ્રતિપદિયમુચ્યતે દુઃખા ક્ષિપ્રાભિજ્ઞા । તત્ર મૃદ્વિન્દ્રિયસ્ય પુદ્ગલસ્ય મૌલધ્યાનલાભિનો યા પ્રતિપદિયમુચ્યતે સુખા ધન્ધાભિજ્ઞા । તત્ર તીક્ષ્ણેન્દ્રિસ્ય પુદ્ગલસ્ય મૌલધ્યાનલાભિનો યા પ્રતિપદિયમુચ્યતે સુખા ક્ષિપ્રાભિજ્ઞા । એવં પ્રતિપત્પ્રભેદેન પુદ્ગલવ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યં ॥
તત્ર કથં માર્ગફલપ્રભેદેન પુદ્ગલવ્યવસ્થાનં ( શ્ભ્_સ્હ્: 191 ) વેદિતવ્યં । તદ્યથા । ચતુર્ણાં પ્રતિપન્નકાનાં સ્ત્રોત આપત્તિફલપ્રતિપન્નકસ્ય સકૃદાગામિફલપ્રતિપન્નકસ્ય અનાગામિફલપ્રતિપન્નકસ્ય, અર્હત્ત(અર્હત્ત્વ)ફલપ્રતિપન્નકસ્ય, ચતુર્ણાં ફલસ્થાનાં સ્રોત આપન્નસ્ય, સકૃદાગામિનઃ । અનાગામિનોર્હતશ્ચ યે પ્રતિપન્નકમાર્ગા વર્તન્તે । તે પ્રતિપન્નકાસ્તેષાં પ્રતિપન્નકમાર્ગેણ વ્યવસ્થાનં । યે ઽર્હત્ફલશ્રામણ્યફલવ્યવસ્થિતાસ્તેષાં [માર્ગફ]લવ્યવસ્થાનમેવં માર્ગફલપ્રભેદેન પુદ્ગલવ્યવસ્થાનં ભવતિ ॥
કથં પ્રયોગપ્રભેદેન પુદ્ગલવ્યવસ્થાનં ભવતિ । તદ્યથા શ્રદ્ધાનુસારિધર્માનુસારિણા [।] યઃ પુદ્ગલઃ શ્રદ્ધાનુસારેણ પ્રયુક્તઃ । સ શ્રદ્ધાનુસારી, યો ધર્મેષુ પરપ્રત્યયવિનયાનુસારેણ પ્રયુક્તઃ સ ધર્માનુસારી । એવં પ્રયોગપ્રભેદેન પુદ્ગલવ્યવસ્થાનં ભવતિ ।
તત્ર કથં સમાપત્તિપ્રભેદેન પુદ્ગલવ્યવસ્થાનં ભવતિ । તદ્યથા કાયસાક્ષિણઃ (સાક્ષી) અષ્ટૌ વિમોક્ષાન્ કાયેન સાક્ષાત્કૃત્યોપસમ્પદ્ય વિહરતિ । ન ચ સર્વેણ સર્વમાસ્રવક્ષયમનુપ્રાપ્તો ભવતિ । રૂપી રૂપાણિ પશ્યતિ । અધ્યાત્મમરૂપસંજ્ઞાં બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યતિ । શુભવિમોક્ષં કાયેન સાક્ષાત્કૃત્યોપસમ્પદ્ય વિહરતિ । આકાશાનન્ત્યાયતનં, વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનં, આકિઞ્ચન્યાયતનં, નૈવ સંજ્ઞા નાસંજ્ઞાયતનં, સંજ્ઞાવેદયિતનિરોધમનુલોમપ્રતિલોમં ( શ્ભ્_સ્હ્: 192 ) સમાપદ્યતે ચ, વ્યુત્તિષ્ઠતે ચ । એવં સમાપત્તિપ્રભેદેન પુદ્ગલવ્યવસ્થાનં ભવતિ ।
કથમુપપત્તિપ્રભેદેન । પુદ્ગલવ્યવસ્થાનં ભવતિ । તદ્યથા સપ્તકૃદ્ભવપરમસ્ય, કુલંકુલસ્ય, એકવીચિકસ્યાન્તરાપરિનિર્વાયિણઃ ઉપપદ્યપરિનિર્વાયિણઃ, ઊર્ધ્વંસ્રોતસશ્ચ । એવમુપપત્તિપ્રભેદેન પુદ્ગલવ્યવસ્થાનં ભવતિ ।
કથમપરિહાણિપ્રભેદેન । પુદ્ગલવ્યવસ્થાનં ભવતિ । તદ્યથા સમયવિમુક્તસ્યાર્હતઃ યો ભવ્યો દૃષ્ટધર્મસુખવિહારેભ્યઃ પરિહાણાય, અપરિહાણિપ્રભેદેન પુનર્વ્યવસ્થાનં ॥ અકોપ્યધર્મકસ્યાર્હતઃ યો ન ભવ્યો દૃષ્ટધર્મસુખવિહારેભ્યઃ પરિહાણાય [।] એવ મપરિહાણિપ્રભેદેન પુદ્ગલવ્યવસ્થાનં ભવતિ ।
તત્ર કથમાવરણપ્રભેદેન પુદ્ગલવ્યવસ્થાનં ભવતિ । તદ્યથા પ્રજ્ઞાવિમુક્તસ્યોભયતોભાગવિમુક્તસ્યાર્હતઃ । તત્ર પ્રજ્ઞાવિમુક્તોર્હન્ ક્લેશાવરણવિમુક્તો, ન સમાપત્ત્યાવરણાત્ । ઉભયતોભાગવિમુક્તસ્તુ । અર્હન્ । ક્લેશાવરણાચ્ચ વિમુક્તઃ, સમાપત્ત્યાવરણાચ્ચ તસ્માદુભયતોભાગવિમુક્ત ઇત્યુચ્યતે । એવમાવરણપ્રભેદેન પુદ્ગલવ્યવસ્થાનં ભવત્યેભિસ્ત્રિભિર્ભેદૈર્યયોદ્દિષ્ટૈર્યથોદ્દિષ્ટાનાં પુદ્ગલાનાં યથાક્રમં વ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યમ્ ॥
તત્રાલમ્બનં કતમત્ । આહ [।] ચત્વાર્યાર્યાલમ્બનવસ્તૂનિ । ( શ્ભ્_સ્હ્: 193 ) કતમાનિ ચત્વારિ । વ્યાપ્યાલમ્બનં, ચરિતવિશોધમાલમ્બનં કૌશલ્યાલમ્બનં, ક્લેશવિશોધનં ચાલમ્બનં ।
તત્ર વ્યાપ્યાલમ્બનં કતમત્ । આહ । તદપિ ચતુર્વિધં । તદ્યથા સવિકલ્પં પ્રતિબિમ્બં, નિર્વિકલ્પં પ્રતિબિમ્બં, વસ્તુપરીત્તતા । કાર્યપરિનિષ્પત્તિશ્ચ ।
તત્ર સવિકલ્પં પ્રતિબિમ્બં કતમત્ । યથાપીહૈકત્યઃ સદ્ધર્મશ્રવણં વા અવવાદાનુશાસનીમ્વા નિશ્રિત્ય, દૃષ્ટમ્વા, શ્રુતમ્વા, પરિકલ્પિતં વોપાદાય જ્ઞેયવસ્તુસભાગં સ વિકલ્પં પ્રતિબિમ્બં સમાહિતભૂમિકૈ ર્વિપશ્યનાકારૈર્વિપશ્યતિ । વિચિનોતિ । પ્રવિચિનોતિ । પરિવિતર્કયતિ । પરિમીમાન્સા (માંસા)માપદ્યતે ।

તત્ર જ્ઞેયમ્વસ્તુ [।] તદ્યથા અશુભા વા, મૈત્રી વા, ( શ્ભ્_સ્હ્: 194 ) ઇદંપ્રત્યયતાપ્રતીત્યસમુત્પાદો વા, ધાતુપ્રભેદો વા, આનાપાનસ્મૃતિર્વા । સ્કન્ધકૌશલ્યમ્વા, ધાતુકૌશલ્યમાયતનકૌશલ્યં, પ્રતીત્યસમુત્પાદકૌશલ્યં, સ્થાનાસ્થાનકૌશલ્યં । અધોભૂમીનામૌદારિકત્વં । ઉપરિભૂમીનાં સાતત્યં, સમુદયસત્યં, નિરોધસત્યં, માર્ગસત્યમિદમુચ્યતે । જ્ઞેયમ્વસ્તુ ।
તસ્યાસ્ય જ્ઞેયવસ્તુનઃ અવવાદાનુશાસનીમ્વા આગમ્ય, સદ્ધર્મપ્ર(શ્ર)વણં વા, તન્નિશ્રયેણ સમાહિતભૂમિકં મનસ્કારં સંમુખીકૃત્ય, તાનેવ ધર્માનધિમુચ્યતે । તદેવં જ્ઞેયમ્વસ્તુનિ (સ્ત્વધિ)મુચ્યતે । સ તસ્મિન્ સમયે પ્રત્યક્ષાનુભાવિક ઇતિ વા[ધિ]મોક્ષઃ પ્રવર્ત્તતે । જ્ઞેયંવસ્તુનિ (સ્ત્વિતિ) ચ । તજ્જ્ઞેયમ્વસ્તુ પ્રત્યક્ષીભૂતં ભવતિ । સમવહિતં, સંમુખીભૂતં, ન પુનરન્યત્તજ્જાતીયં દ્રવ્યમપિ ત્વધિમોક્ષાનુભવઃ । સ તાદૃશા(શો) મનસ્કારાનુભવઃ સમાહિતભૂમિકો, યેન તસ્ય જ્ઞેયસ્ય વસ્તુનઃ અનુસદૃશં તદ્ ભવતિ (।) પ્રતિભાસં, યેન તદુચ્યતે । જ્ઞેયવસ્તુભાવં (-સભાગં) પ્રતિબિમ્બિમિતિ । યદયં (દિમં) યોગ[ં] સન્તીરયંસ્તસ્મિન્ પ્રકૃતે, જ્ઞેયે વસ્તુનિ પરીક્ષ્ય ગુણદોષાવધારણં કરોતિ । ઇદમુચ્યતે સવિકલ્પં પ્રતિબિમ્બં [।]
નિર્વિકલ્પં (।) પ્રતિબિમ્બં કતમત્ । ઇહાયં યોગી પ્રતિબિમ્બાન્નિમિત્તમુદ્ગૃહ્ય ન પુનઃ વિચિનોતિ । ( શ્ભ્_સ્હ્: 195 ) પ્રતિવિચિનોતિ । પરિવિતર્કયતિ । પરિમીમાન્સા (માંસા)માપદ્યતે । અપિ તુ તદેવાલમ્બનમસક્તઞ્ચાર્થાકારેણ તન્નિમિત્તં શમયતિ । અપિ તુ નવાકારયા ચિત્તસ્થિત્યા અધ્યાત્મમેવ ચિત્તં સ્થાપયતિ । સંસ્થાપયતિ । અવસ્થાપયત્યુપસ્થાપયતિ । દમયતિ । શમયતિ । [વ્યુપશમયતિ] । એકોતીકરોતિ । સમાધત્તે [।] તસ્ય તસ્મિન્સમયે નિર્વિકલ્પં તત્પ્રતિબિમ્બં આલમ્બનં ભવતિ । યત્રાસાવેકાંશેનૈકાગ્રાં સ્મૃતિમવસ્થાપયતિ (।) તદાલમ્બનં, નો તુ વિચિનોતિ । પરિવિતર્કયતિ । પરિસીમાન્સા (માંસા)માપદ્યતે । તચ્ચ પ્રતિબિમ્બં પ્રતિબિમ્બ મિત્યુચ્યતે । ઇતીમાનિ તસ્ય જ્ઞેયવસ્તુસભાગસ્ય પ્રતિબિમ્બસ્ય પર્યાયનામાનિ વેદિતવ્યાનિ ।
વસ્તુપપન્નતા (વસ્તુપર્યન્તતા) કતમા । યદાલમ્બનસ્ય યદ્ભાવિકતા યથાવદ્ભાવિકતા । યથાવદ્ભાવિકતા ચ ।
તત્ર યાવદ્ભાવિકતા કતમા । યસ્માત્પરેણ રૂપસ્કન્ધો ( શ્ભ્_સ્હ્: 196 ) વા, વેદનાસ્કન્ધો વા, સંજ્ઞાસ્કન્ધો [વા], સંસ્કા[ર]સ્કન્ધો વા, વિજ્ઞાનસ્કન્ધો વા, વિજ્ઞાનસ્કન્ધો વેતિ । સર્વસંસ્કૃતવસ્તુસંગ્રહઃ પંચભિર્ધર્મૈઃ સર્વધર્મસંગ્રહો ધાતુભિરાયતનૈશ્ચ સર્વજ્ઞેયવસ્તુસંગ્રહશ્ચ । આર્યસત્યૈરિયમુચ્યતે યાવદ્ભાવિકતા ॥
તત્ર યથાવદ્ભાવિકતા કતમા । યા આલમ્બનસ્ય ભૂતતા । તથતા ચ તસૃભિર્યુક્તિભિઃ । યુક્ત્યુપેતતા । યદુતાપેક્ષા (।) યુક્ત્યા, કાર્યકારણયુક્ત્યા । ઉપપત્તિસાધનયુક્ત્યા । ધર્મતાયુક્ત્યા ચ । ઇતિ યા ચાલમ્બનસ્ય યાવદ્ભાવિકતા, યા ચ યથાવદ્ભાવિ[ક]તા તદેકત્યમભિસંક્ષિપ્ય વસ્તુપર્યન્તતેત્યુચ્યતે ।
તત્ર કાર્યપરિનિષ્પત્તિઃ કતમા । યદસ્ય [યોગિન]આસેવનાન્વયા[દ્]ભાવનાન્વયાદ્ બહુલીકારાન્વયાચ્છમથવિપશ્યનાયા[ઃ] પ્રતિબિમ્બાલમ્બનો મનસ્કારઃ । સ પરિપૂર્યતે, તત્પરિપૂર્યા પ્રતિબિમ્બાલમ્બનો મનસ્કારઃ । સ પરિપૂર્યતે । તત્પરિપૂર્યા(શ્)ચાશ્રયઃ પરિવર્ત્તતે । સર્વદૌષ્ઠુલ્યાનિ ચ પ્રતિપ્રશ્રભ્યન્તે । આશ્રયપરિવૃત્તેશ્ચ પ્રતિબિમ્બમતિક્રમ્ય તસ્મિન્નેવ જ્ઞેયે વસ્તુનિ નિર્વિકલ્પં પ્રત્યક્ષં જ્ઞાનદર્શનમુત્પદ્યતે । પ્રથમધ્યાનસમાપત્તુઃ, ( શ્ભ્_સ્હ્: 197 ) પ્રથમધ્યાનલાભિનઃ પ્રથમધ્યાનગોચરે, દ્વિતીયતૃતીયચતુર્થધ્યાનસમાપત્તુઃ । ચતુર્થધ્યાનલાભિનઃ । ચતુર્થધ્યાનગોચરે, આકાશાનન્ત્યાયતનવિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનાકિંચન્યાયતનનૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તુસ્તલ્લાભિનસ્તદ્ગોચરે [।] ઇયમુચ્યતે કાર્ય પરિનિષ્પત્તિઃ ॥
તાન્યેતાનિ ભવતિ । ચત્વાર્યાલમ્બ નવસ્તૂનિ । સર્વત્રગાનિ સર્વેષ્વાલમ્બનેષ્વનુગતાનિ અતીતાનાગપ્રત્યુત્પન્નૈસ્સમ્યક્સંબુદ્ધૈર્દેશિતાનિ । તેનૈતદ્બાહ્યાલમ્બનમિત્યુચ્યતે । અપિ ચૈતદાલમ્બનં શમથપક્ષ્યં, વિપશ્યનાપક્ષ્યં, સર્વવસ્તુકં, ભૂતવસ્તુકં, હેતુફલવસ્તુકં ચ । તેન તદ્વ્યાપીત્યુચ્યતે ।
યત્તાવદાહ । સવિકલ્પં પ્રતિબિમ્બમિતિ । ઇદમત્ર વિપશ્યનાપક્ષ્યસ્ય [।] યત્પુનરાહ । વસ્તુપર્યન્તતેતિ । ઇદમત્ર સર્વવસ્તુકતાયા ભૂતવસ્તુકતાયાશ્ચ । યદાહ । કાર્યપરિનિષ્પત્તિરિતિ । ઇદમત્ર હેતુફલસમ્બન્ધસ્ય ।
યથોક્તમ્ભગવતા । આયુષ્મન્તં રેવતમારભ્ય [।] એવમનુશ્રૂયતે । આયુષ્માન્ રેવતો ભગવન્તં પ્રશ્નમપ્રાક્ષીત્ । ( શ્ભ્_સ્હ્: 198 ) કિયતા, ભદન્ત, ભિક્ષુર્યોગા, [(ગી) યોગા]ચાર આલમ્બને ચિત્તમુપનિબદ્ધઃ, કતમસ્મિન્નાલમ્બને ચિત્તમુપનિબઘ્નાતીતિ । કથં પુનરાલમ્બનૈ(ને) ચિત્તમુપનિબદ્ધં સૂપનિબદ્ધં ભવતિ । સાધુ, સાધુ, રેવત, સાધુ ખલુ ત્વં રેવત । એતમર્થં પૃચ્છતિ (સિ) । તેન હિ શ્રૃણુ ચ, સાધુ ચ, મનસિ કુરુ, ભાષિષ્યે [।] ઇહ, રેવત ભિક્ષુર્યોગી યોગાચારઃ ચરિતમ્વા વિશોધયિતુકામઃ, કૌશલ્યમ્વા કર્તુકામઃ । આસ્રવેભ્યો વા ચિત્તં વિમોચયિતુકામઃ । અનુરૂપે ચાલમ્બને ચિત્તમુપનિબધ્નાતિ । પ્રતિરૂપે ચ સમ્યગેવ ચોપનિબઘ્નાતિ । તત્ર ચાનિરાકૃતધ્યાયી ભવતિ ।

કથમનુરૂપે આલમ્બને ચિત્તમુપનિબઘ્નાતિ । [સ ચે]દ્રેવત, ભિક્ષુર્યોગી યોગાચારઃ (રો) રાગચરિત એવ, સ ન શુભાલમ્બને ચિત્તમુપનિબઘ્નાતિ । એવમનુરૂપે આલમ્બને ચિત્તમુપનિબઘ્નાતિ । દ્વેષચરિતો વા પુનર્મૈત્ર્યાં, મોહચરિતો વા ઇદં પ્રત્યયતાપ્રતીત્યસમુત્પાદે, માનચરિતો ધાતુપ્રભેદે । સ ચેદ્રેવત, સ ભિક્ષુર્યોગી યોગાચારોવિતર્કચરિત એવ આનાપાનસ્મૃતૌ ચિત્તમુપનિબઘ્નાતિ । એવં સો ઽનુરૂપે આલમ્બને ચિત્તમુપનિબઘ્નાતિ । સ ચેત્સ, રેવત, ભિક્ષુઃ સંસ્કારાણાં સ્વલક્ષણે સંમૂઢઃ, કિન્તુ કૌશલ્યે ચિત્તમુપનિબઘ્નાતિ । ( શ્ભ્_સ્હ્: 199 ) હેતુસંમૂઢો ધાતુકૌશલ્યે, પ્રત્યયસંમૂઢ આયતનકૌશલ્યે, કામધાતોર્વાવૈરાગ્યં કર્ત્તુકામઃ, કામાનામૌદારિકત્વે, રૂપાણાં શાન્તત્વે, રૂપેભ્યો વા વૈરાગ્યં કર્ત્તુકામઃ । રૂપાણામૌદારિકત્વે આરૂપ્યશાન્તતાયાં ચ ચિત્તમુપનિબઘ્નાતિ । સર્વત્ર વા સત્કાયાન્નિર્વેક્ષુકામો, વિમોક્તુકામઃ, દુઃખસત્યે(ષુ) સમુદયસત્યે, નિરોધસત્યે, માર્ગસત્યે ચિત્તમુપનિબઘ્નાતિ । એવં હિ, રેવત, ભિક્ષુર્યોગી યોગાચારઃ । અનુરૂપે આલમ્બને ચિત્તમુપનિબઘ્નાતિ । ઇહ રેવત, ભિક્ષુર્યદ્યદેવ જ્ઞેયં વસ્તુ નિચેત્તુકામો ભવતિ, પ્રચેત્તુકામઃ । પરિવિતર્કયિતુકામઃ । પરિમીમાન્સ (માંસ)યિતુકામઃ । તચ્ચ તેન પૂર્વમેવ દૃષ્ટમ્વા ભવતિ । શ્રુતમ્વા । મતમ્વા । વિજ્ઞાતમ્વા [।] સ તદેવ દૃષ્ટમધિપતિં કૃત્વા, શ્રુતં, મતં, વિજ્ઞાતમધિપતિં કૃત્વા, સમાહિતભૂમિકેનમનસ્કારેણ મનસિકરોતિ । વિકલ્પયત્યધિમુચ્યતે । સ ન તદેવ જ્ઞેયમ્વસ્તુ સમાહિતં સમ્મુખીભૂતં પશ્યત્યપિ તુ તત્પ્રતિરૂપકમસ્યોત્પદ્યતે । તત્પ્રતિભાસમ્વા, જ્ઞાનમાત્રમ્વા, દર્શનમાત્રમ્વા, પ્રતિસ્મૃતમાત્રમ્વા યદાલમ્બનમયં ભિક્ષુર્યોગી યોગાચારઃ સમ્યગેવાલમ્બને ચિત્તમુપનિબઘ્નાતિ । સ ચેદયં, રેવત, ભિક્ષુર્યોગી યોગાચાર આલમ્બને ચિત્તમુપનિબઘ્નાત્યા (તિ યા)વદ્(જ્) જ્ઞેયં જ્ઞાતવ્યં ભવતિ । તચ્ચ યથાભૂત[મવિપરીતચિત્તં (ત)મેવં હિ, રેવત, ( શ્ભ્_સ્હ્: 200 ) ભિક્ષુર્યોગી યોગાચા]રઃ । સમ્યગેવાલમ્બને ચિત્તમુપનિબઘ્નાતિ । કથં ચ, રેવત, ભિક્ષુર્યોગી યોગાચાર[ઃ] અનિરાકૃતધ્યાસી (યી) ભવતિ । સ ચેત્સ, રેવત, ભિક્ષુરેવમાલમ્બને સમ્યક્પ્રયુજ્યમાન[ઃ] સાતત્યપ્રયોગી ચ ભવતિ । સત્કૃત્યપ્રયોગી ચ । કાલેન ચ કાલં શમથનિમિત્તં ભાવયતિ । પ્રગ્રહનિમિત્તમુપેક્ષાનિ મિત્તમાસેવનાન્વયાદ્ ભાવનાન્વયાદ્વહુલીકારાન્વયાત્સર્વદૌષ્ઠુલ્યાનાં પ્રતિપ્રશ્રબ્ધેરાશ્રયપરિશુદ્ધિમનુપ્રાપ્નોતિ । સ્પર્શયતિ (સ્પૃશતિ) । સાક્ષાત્કરોતિ । જ્ઞેયવસ્તુપ્રત્યવેક્ષતયા ચ આલમ્બનપરિશુદ્ધિં, રાગવિરાગાચ્ચિત્તપરિશુદ્ધિમવિદ્યા [વિ]રાગાત્ (।) જ્ઞાનપરિશુદ્ધિમધિગચ્છતિ । સ્પર્શયતિ (સ્પૃશતિ), સાક્ષાત્કરોતિ । એવં હિ સ, રેવત, ભિક્ષુર્યોગી યોગાચારઃ અનિરાકૃતધ્યાયી ભવતિ । યતશ્ચ રેવત, ભિક્ષુરસ્મિન્નાલમ્બને ચિત્તમુપનિબધ્નાત્યેવં ચાલમ્બને ચિત્તમુપનિબધ્નાત્યેવમસ્ય તચ્ચિત્તમાલમ્બને સૂપનિબદ્ધં ભવતિ ।
॥ તત્ર ગાથા ॥
નિમિત્તેષુ ચરન્યોગી સર્વભૂતાર્થવેદકઃ ।
બિમ્બધ્યાયી સાતતિકઃ પારિશુદ્ધિ વિગચ્છતિ ॥
તત્ર યત્તાવદાહ ॥ નિમિત્તેષુ ચરન્યોગી અનેન તાવચ્છમથનિમિત્તે, પ્રગ્રહનિમિત્તે, ઉપેક્ષાનિમિત્તે સતતકારિતા ચાખ્યાતા ॥ યત્પુનરાહ । સર્વભૂતાર્થવેદક ઇતિ । અનેન વસ્તુપર્યન્તતા આખ્યાતા ॥ યત્પુનરાહ । બિમ્બધ્યાયી સાતતિકઃ । ઇત્યનેન સવિકલ્પં નિર્વિકલ્પઞ્ચ પ્રતિબિમ્બમાખ્યાતમ્ । યત્પુનરાહ । પારિશુદ્ધિં વિગચ્છતીત્યનેન કાર્ય[પરિ]નિષ્પત્તિરાખ્યાતા ॥ પુનરપિ ચોક્તં ભગવતા ॥
ચિત્તનિમિત્તસ્ય કોવિદઃ
પ્રવિવેકસ્ય (પ્રાવિવેક્યસ્ય?) ચ વિદન્તે રસં ।
ધ્યાયી નિપકઃ પ્રતિસ્મૃતો
ભુંક્તે પ્રીતિસુખં નિરામિષં [॥]
તત્ર યત્તાવદાહ, ચિત્તનિમિત્તસ્ય કોવિદ ઇત્યનેન સવિકલ્પં નિર્વિકલ્પં ચ પ્રતિબિમ્બ[ં] નિમિત્તશબ્દેનાખ્યાતં । વસ્તુપપર્યન્તતા કોવિદશબ્દેન । યત્પુનરાહ । પ્રાવિવેક્યસ્ય ચ વિદન્તે રસમિત્યનેનાલમ્બને સમ્યક્પ્રયુક્તસ્ય પ્રહાણારામતા ભાવનારામતા ચાખ્યાતા । યત્પુનરાહ । ધ્યાયી નિપક[ઃ] પ્રતિસ્મૃત ઇત્યનેન શમથવિપશ્યનાયા ભાવનાસાતત્યમાખ્યાતમ્ ॥ યત્પુનરાહ । ભુંક્તે પ્રીતિસુખં નિરામિષમિત્યનેન કાયપરિનિષ્પત્તિરાખ્યાતા ॥ તદેવં સત્યેતદ્વ્યાપ્યાલમ્બનમાપ્તાગમવિશુદ્ધં ( શ્ભ્_સ્હ્: 202 ) વેદિતવ્યં ॥ યુક્તિપતિતં ચ । ઇદમુચ્યતે વ્યાપ્યાલમ્બનં ॥
તત્ર ચરિતવિશોધનમાલમ્બનં કતમત્ ॥ તદ્યથા અશુભા [।] મૈત્રી । ઇદં પ્રત્યયતાપ્રતીત્યસમુત્પાદઃ । ધાતુપ્રભેદઃ । આનાપાનસ્મૃતિશ્ચ ।
તત્રાશુભા કતમા । આહ [।] ષડવિધા અશુભા । તદ્યથા પ્રત્યશુભતા । દુઃખાશુભતા । અવરાશુભતા । આપેક્ષિકી અશુભતા । ક્લેશાશુભતા । પ્રભંગુરાશુભતા ચ ।
તત્ર પ્રત્યશુભતા કતમા । આહ । પ્રત્યશુભતા અધ્યાત્મં ચોપાદાય, બહિર્ધા ચોપાદાય વેદિતવ્યા ॥
તત્રાધ્યાત્મમુપાદાય । તદ્યથા- કેશા, રોમાણિ, નખા, દન્તા, રજો, મલં, ત્વઙ્માન્સ(માંસ)મસ્થિ, સ્નાયુ[ઃ], સિરા, વૃક્કા (ક્કં), હૃદયં, પ્લીહકં, ક્લોમં, અન્ત્રાન્યણ્ત્રગુણા, આમાશયં (યઃ), પક્વાશયં(યઃ), મૂત્રં, પુરીષમશ્રુ, સ્વેદઃ, ખેટા, શિંઘાણકં, વસા, લસીકા, મજ્જામેદઃ, પિત્તં, શ્લેષ્મા, પૂયઃ, શોણિતમસ્તકં, મસ્તકલુંગં, પ્રસ્રાવઃ ।
તત્ર બહિર્ધા ચોપાદાય અશુભા (અશુભતા) કતમા । તદ્યથા વિનીલકમ્બા, વિપૂયકમ્વા, વિભદ્રાત્મકમ્વા, વ્યાધ્માત્મ(ત)કમ્વા, વિખાદિત(ક)મ્વા । વિલોહિતકમ્વા । વિક્ષિપ્તકમ્વા । અસ્થિ વા । શંકલિકાં (કા) વા । ઉચ્ચારકૃતમ્વા, પ્રસ્રાવકૃતમ્વા, ખેટાકૃતમ્વા, શિંઘાણકકૃતમ્વા, રુધિરમ્રક્ષિતમ્વા, પૂયમ્રક્ષિતમ્વા, ગૂથકઠિલ્લમ્વા, સ્યન્દનિકા વા । ઇત્યેવં ભાગીયા બહિર્ધોપાદાય પ્રત્યશુભતા વેદિતવ્યા ।
યા ચાધ્યાત્મમુપાદાય । યા ચ બહિર્ધોપાદાયાશુભતા । ઇયમુચ્યતે । પ્રત્યશુભતા ।
તત્ર દુઃખાશુભતા કતમા । યદ્દુઃખવેદનીયં સ્પર્શં પ્રતીત્યોત્પદ્યતે । કાયિકચૈતસિકમસાતં વેદયિતં વેદનાગત મિયમુચ્યતે । દુઃખાશુભતા ।

તત્રાવરાશુભતા કતમા । યત્સર્વનિહીનમ્વસ્તુ, સર્વનિહીનો ધાતુસ્તદ્યથા કામધાતુઃ, યસ્માત્પુનર્હીનતરશ્ચાવરતરશ્ચ, પ્રતિક્રુષ્ટતરશ્ચાસૌ ધાતુર્નાસ્તિ । ઇયમુચ્યતે અવરાશુભતા ।
આપેક્ષિકી અશુભતા કતમા । તદ્યથા તદેકત્યમ્વસ્તુ શુભમપિ સદન્યચ્છુભતરમપેક્ષ્યાશુભતઃ ખ્યાતિ । તદ્યથા । આરૂપ્યાનપેક્ષ્ય રૂપધાતુરશુભતઃ ખ્યાતિ । સત્કાયનિરોધનિર્વાણમપેક્ષ્ય યાવદ્ભવાગ્રમશુભશ્ચ (ભ ઇતિ) સંખ્યાં ગચ્છતિ । ઇયમેવં ભાગીયાપેક્ષિકી અશુભતા [।]
ત્રૈધાતુકાવચરાણિ (।) સર્વાણિ સંયોજનબન્ધના[ન્ય]નુશયોપક્લેશાશુભતેત્યુચ્યતે (-શા અશુભતેત્યુચ્યતે) ॥
તત્ર પ્રભંગુરાશુભતા કતમા । યા પંચાનામુપાદાનસ્કન્ધાનામનિત્યતા, અધ્રુવાનાશ્વાસિકતા, વિપરિણામધર્મતા ઇતીયમશુભતા રાગચરિતસ્ય વિશુદ્ધયે । આલમ્બનં તત્ર રાગસ્તદ્યથા । અધ્યાત્મં કામેષુ ( શ્ભ્_સ્હ્: 205 ) કામછન્દઃ (ચ્છન્દઃ), કામરાગઃ, બહિર્ધા કામેષુ મૈથુનછન્દઃ (ચ્છન્દઃ), મૈથુનરાગઃ । વિષયછન્દઃ (ચ્છન્દઃ) । વિષયરાગઃ । રૂપછન્દો (ચ્છન્દો) રૂપરાગઃ સત્કાયછ(ચ્છ)ન્દઃ સત્કાયરાગશ્ચેતિ । અયં પઞ્ચવિધો રાગઃ । તસ્ય પઞ્ચવિધસ્ય રાગસ્ય પ્રહાણાય, પ્રતિવિનોદનાય । અસમુદાચારાય । ષડ્વિધા અશુભતા આલમ્બનં । તત્રાધ્યાત્મમુપાદાય । પ્રત્યશુભતાલમ્બનેન અધ્યાત્મં કામેષુ કામ[ચ્]છન્દાત્ કામરાગાચ્ચિત્તમ્વિશોધયતિ । બહિર્ધોપાદાય પ્રત્યશુભતાલમ્બનેન બહિર્ધા તૈઃ રાગાચ્ચતુર્વિધા[દ્] રાગપ્રતિસંયુક્તાદ્વર્ણરાગસંસ્થાનરાગસ્પર્શરાગોપચારરાગપ્રતિસંયુક્તાચ્ચિત્તં વિશોધયતિ ।
તત્ર યદા વિનીલકમ્વા, વિપૂયકમ્વા, વિમદ્રામકમ્વા, વ્યાધ્માત્મકમ્વા, વિખાદિતકં વા મનસિ કરોતિ । તદા વર્ણરાગાચ્ચિત્તં વિશોધયતિ । યદા પુનર્વિલોહિતકં વા મનસિ કરોતિ । તદા સંસ્થાનરાગાચ્ચિત્તં વિશોધયતિ । યદા પુનરસ્થિ વા શંકલિકામ્વા મનસિ કરોતિ । તદા સ્પર્શરાગાચ્ચિત્તં વિશોધયતિ । યદા વિક્ષિપ્તકં મનસિકરોતિ તદા ઉપચારરાગાચ્ચિત્તં વિશોધયતિ । અતએવ ભગવતા બહિર્ધોપાદાય પ્રત્યશુભતા સા ચતસૃષુ શિવ પથિકા[સુ વ્ય]વસ્થાપિતા । ( શ્ભ્_સ્હ્: 206 ) યા યૈવાનેન શિવપથિકા દૃષ્ટા ભવતિ । એકાહમૃતા વા, સપ્તાહમૃતા વા, કાકૈઃ કુરરૈઃ ખાદ્યમાના, ગૃધ્રૈઃ, શ્વભિઃ, શ્રૃગાલૈઃ । તત્ર તત્રેમમેચ (વ) કાયમુપસંહરતિ । અયમપિ મે કાય એવં ભાવી, એવં ભૂત, એવં ધર્મતામનતીત ઇતિ । અનેન તાવદ્વિની લકમુપાદાય યાવદ્વિખાદિતકમાખ્યાતં ।
યત્પુનરાહ । યા અનેન શિવપથિકા દૃષ્ટા ભવતિ । અપગતત્વઙ્માન્સ(માંસ)શોણિતમ્વા સૂપનિબદ્ધેત્યનેન વિલોહિતકમાખ્યાતં ।
યત્પુનરાહ । યાન્યેવ શિવપથિકાસ્થાનાનિ પૃષ્ઠીવંશો, હનુનક્રં, દન્તમાલા, શિરઃકપાલં તથા ભિન્નપ્રતિભિન્નાનિ એકવાર્ષિકાનિ દ્વિવાર્ષિકાનિ (ર્ષિકાણિ) । યાવત્સપ્તવાષિ(ર્ષિ)કાનિ (ણિ) શ્વેતાનિ શંખનિભાનિ । કપોતવર્ણાનિ પાન્સુ(પાંસુ)વર્ણવ્યતિમિશ્રાણિ દૃષ્ટાનિ ભવન્તીત્યનેન વિક્ષિપ્તકમાખ્યાતં ।
એવં પ્રત્યશુભતાલંબનેન બહિર્ધા પ્રતિસંયુક્તેન મૈત્રેન (ણ) રાગાચ્ચિત્તં વિશોધયતિ । તત્ર દુઃખતાશુભતાલમ્બનેનાવરાશુભતાલમ્બનેન ચ । વિષયપ્રતિસંયુક્તાત્કામરાગાચ્ચિત્તં વિશોધયતિ । તત્રાપેક્ષાશુભતાલમ્બનેન રૂપરાગાચ્ચિત્તં વિશોધયતિ । તત્ર ક્લેશાશુભતાલમ્બનેન પ્રભંગુરાશુભતાલમ્બનેન ચ કા[મ]ભવાગ્રમુપાદાય ( શ્ભ્_સ્હ્: 207 ) સર્વસ્માત્કાય(મ)રાગાચ્ચિત્તં વિશોધયતિ । ઇદં તાવદ્રાગચરિતસ્ય ચરિતવિશોધનેન સાલમ્બનં સંભવં પ્રત્યેતદુચ્યતે । સર્વં સર્વાકારમશુભતાલમ્બનં । સંગૃહીતં ભવત્યસ્મિંસ્ત્વર્થે પ્રત્યશુભતૈ વાભિપ્રેતા । તદન્યા ત્વશુભતા તદન્યસ્યાપિ ચરિતસ્ય વિશુદ્ધયે । આલમ્બનં ॥
તત્ર મૈત્રી કતમા । યો મિત્રપક્ષે વા, અમિત્રપક્ષે વા । ઉદાસીનપક્ષે વા । હિતા[ધ્યા]શયમુપસ્થાપ્ય મૃદુમધ્યાધિમાત્રસ્ય સુખસ્યોપસંહારાયાધિમોક્ષઃ । ( શ્ભ્_સ્હ્: 208 ) સમાહિતભૂમિકઃ । તત્ર યોયં મિત્રપક્ષઃ । અમિત્રપક્ષ ઉદાસીનપક્ષશ્ચ [।] ઇદમાલમ્બનં । તત્ર યો હિતાધ્યાશયઃ, સુખોપસંહારાય ચાધિમોક્ષઃ સમાહિતભૂમિકઃ અયમાલમ્બક ઇતિ (।) યચ્ચાલમ્બનં । યશ્ચાલમ્બકસ્તદેકત્યમભિસંક્ષિપ્ય મૈત્રીત્યુચ્યતે ।
તત્ર યત્તાવદાહ મૈત્રીસહગતેન ચિત્તેનેત્યનેન ત્રિષુ પક્ષેષુ મિત્રપક્ષે, અમિત્ર પક્ષે, ઉદાસીનપક્ષે હિતધ્યાશય આખ્યાતઃ ।
યત્પુનરાહ । અવૈરેણાસમ્પન્નેનાવ્યાબાધેનેત્યનેન તસ્યૈવ હિતાધ્યાશયસ્ય ત્રિવિધં લક્ષણમાખ્યાતં ॥
તત્રાવૈરતયા હિતાધ્યાશયઃ સા પુનરવૈરતા દ્વાભ્યાં પદાભ્યામાખ્યાતા(ઃ) । અસમર્થતયા અવ્યાબાધત[યા ચ] તત્રાપ્રત્યનીકભાવસ્થાનાર્થેનાસમર્થતા । અપકારાવિષષ્ટનાર્થેન ( શ્ભ્_સ્હ્ 209 ) અવ્યાબાધ્યતા (અવ્યાબાધતા) ।
યત્પુનરાહ । વિપુલેન મહદ્ગતેન પ્રમાણેનેત્યનેન મૃદુમધ્યાધિમાત્રસ્ય સુખસ્યોપસંહાર આખ્યાતઃ । કામાવચરસ્ય, પ્રથમદ્વિતીયધ્યાનભૂમિકસ્ય વા, તૃતીયધ્યાનભૂમિકસ્ય વા [।] યત્પુનરાહ । અધિમુચ્યસ્યાનિ ર્વો( )પસમ્પદ્ય વિહરતીત્યનેન સુખોપસંહારાધિમોક્ષઃ । સમાહિતભૂમિક આખ્યાતઃ । સ પુનરેષ સુખોપસંહારો હિતાધ્યાશયપરિગૃહીતઃ । આધિમોક્ષિકઃ । મનસ્કારાનુગતઃ । અદુઃખાસુખિતે મિત્રપક્ષે, અમિત્રપક્ષે, ઉદાસીનપક્ષે, સુખકામે વેદિતવ્યઃ । યસ્તુ દુઃખિતો વા, અદુઃખિતો વા પુનર્મિત્રપક્ષઃ । અમિત્રપક્ષ ઉદાસીનપક્ષો વા [।] તત્ર યો દુઃખિતઃ સ કરુણાયા આલમ્બનં । યઃ સુખિતઃ સ મુદિતાયા આલમ્બનમિયમુચ્યતે મૈત્રી [।] તત્ર વ્યાપાદચરિતઃ પુદ્ગલઃ ( શ્ભ્_સ્હ્ 210 ) મૈત્રી ભાવયન્ સત્ત્વેષુ યો વ્યાપાદસ્તં પ્રતનુ કરોતિ । વ્યાપાદાચ્ચિત્તં પરિશોધયતિ ॥
તત્રેદંપ્રત્યયતાપ્રતીત્યસમુત્પાદઃ કતમઃ । યત્ત્રિષ્વધ્વસુ સંસ્કારમાત્રં, ધર્મમાત્રં, વસ્તુમાત્રં, હેતુમાત્રં, ફલમાત્રં, યુક્તિપતિતં, યદુતાપેક્ષા યુક્ત્યા, કાર્યકારણયુક્ત્યા । ઉપપત્તિસાધનયુક્ત્યા ચ । ધર્માણામેવ ધર્માહારકત્વં । નિષ્કારકવેદકત્વં ચ । ઇદમુચ્યતે । ઇદંપ્રત્યયતાપ્રતીત્યસમુત્પાદાલમ્બનં । યદાલમ્બનં મનસિ કુર્વન્ મોહાધિકઃ પુદ્ગલો મોહચરિતઃ મોહં પ્રજહાતિ । તનૂકરોતિ । [મોહ]ચરિતાચ્ચિત્તં વિશોધયતિ ॥
તત્ર ધાતુપ્રભેદઃ કતમઃ । તદ્યથા ષડ્ધાતવઃ । પૃથિવીધાતુરબ્ધાતુસ્તેજોધાતુર્વાયુધાતુરાકાશધાતુર્વિજ્ઞાનધાતુશ્ચ ।
તત્ર પૃથિવીધાતુર્દ્વિવિધઃ । આધ્યાત્મિકો ( શ્ભ્_સ્હ્ 212 ) બાહ્યશ્ચ । તત્રાધ્યાત્મિકો યદસ્મિન્કાયે અધ્યાત્મં પ્રત્યાત્મં ખક્ખટં ખરતરમુપાદત્તં । બાહ્યઃ પુનઃ પૃથિવીધાતુર્યદ્બાહ્યં ખક્ખટં ખરગતમનુ (મુ?)પગતમનુ (મુ?)પાદત્તં ।
સ પુનરધ્યાત્મિકપૃથિવીધાતુઃ કતમઃ । તદ્યથા કેશા, રોમાણિ, નખા, દન્તા, રજો,મલં, ત્વઙ્માન્સમસ્થિ, સ્નાયુ[ઃ], સિરા, વૃક્કા(ક્કં), હૃદયં, પ્લીહકં, ક્લોમમન્ત્રાણ્યન્ત્રગુણાઃ । આમાશયઃ । પક્વાશયઃ । યકૃત્પુરીષમયમુચ્યતે આધ્યાત્મિકઃ પૃથિવીધાતુઃ ।

સ પુનર્બાહ્યઃ પૃથિવીધાતુઃ કતમઃ । કાષ્ઠાનિ વા, લોષ્ઠાનિ વા, શર્કરા વા, કઠિલ્લા વા, વૃક્ષા વા, પર્વતાગ્રા વા, ઇતિ વા પુનરન્યોપ્યેવંભાગીયઃ અયમુચ્યતે ( શ્ભ્_સ્હ્ 213 ) બાહ્યઃ પૃથિવીધાતુઃ ॥
અબ્ધાતુઃ કતમઃ । અબ્ધાતુર્દ્વિવિધઃ । આધ્યાત્મિકો બાહ્યશ્ચ ।
તત્રાધ્યાત્મિક કોપ્ધાતુઃ(બ્ધાતુઃ) કતમઃ । યદધ્યાત્મં પ્રત્યાત્મં સ્નેહઃ સ્નેહગતં । આપઃ અબ્ધાતુમુપગતમુપાદાતું (અબ્ધાતુગતમુપગતમુપાદત્તં) । તદ્યથા અશ્રુ, સ્વેદઃ । ખેટઃ શિંઘાણકઃ । બસા, લસીકા, મજ્જા, મેદઃ, પિત્તં, શ્લેષ્મા, પૂયઃ, શોણિતં, મસ્તકં, મસ્તકલુંગં, પ્રશ્રાવોય(સ્રાવો ઽય)મુચ્યતે આધ્યાત્મિકોબ્ધાતુઃ ।
બાહ્યોબ્ધાતુઃ કતમઃ । યદ્બાહ્યમાપઃ અપ્ગતં (અબ્ગતં), સ્નેહઃ સ્નેહગતમનુ(તમુ)પગતમનુ(તમુ)પાદત્તં । તત્પુનરુત્સો વા, સરાંસિ વા, તડાગા ( શ્ભ્_સ્હ્ 214 ) વા, નદ્યો વા,પ્રસ્રવણાનિ વા, ઇતિ યો વા પુનરન્યોપ્યેવંભાગીયોયમુચ્યતે બાહ્યોબ્ધાતુઃ ॥
તેજોધાતુઃ કતમઃ । તેજોધાતુર્દ્વિવિધઃ આધ્યાત્મિકો બાહ્યશ્ચ ॥
તત્રાધ્યાત્મિકસ્તેજોધાતુઃ કતમઃ । યદધ્યાત્મં પ્રત્યાત્મં તેજસ્તેજોગતમૂષ્મા ઊષ્માગતમુપગતમુપાદત્તં । તદ્યથા યદસ્મિન્કાયે તેજો યેનાયં કાય આતપ્યતે । સંતપ્યતે, પરિતપ્યતે । યેન ચાશિતપીતખાદિતાસ્વાદિતં સમ્યક્સુખેન પરિપાકં ગચ્છતિ । યસ્ય ચોત્સદત્વાત્ જારિતો જારિત ઇતિ સંખ્યાં ગચ્છતિ ॥
બાહ્યસ્તેજોધાતુઃ કતમઃ । યદ્બાહ્યં તેજસ્તેજોગતમૂષ્મા(ષ્મ)ગતમનુ(મુ)પગતમનુ(મુ)પાદત્તં । ( શ્ભ્_સ્હ્ 215 ) તત્પુનર્યન્મનુષ્યા અરણીસહગતકેભ્યો ગોમયચૂર્ણેભ્યઃ સમન્વેષતે (ન્તે) । યત્તૂત્પન્નં ગ્રામમપિ દહતિ । ગ્રામપ્રદેશમપિ । નગરમ્વા, નગરપ્રદેશમ્વા, જનપદમ્વા, જનપદપ્રદેશમ્વા, દ્વીપમ્વા, કક્ષમ્વા, દાવમ્વા, કાષ્ઠમ્વા, તૃણમ્વા, ગોમયમ્વાદહન્ પરૈતિ । ઇતિ યો વા પુનરન્યોપ્યેવંભાગીયઃ ॥
તત્ર વાયુધાતુઃ કતમઃ । વાયુધાતુર્દ્વિવિધઃ । આધ્યાત્મિકો બાહ્યશ્ચ ।
તત્રાધ્યાત્મિકો વાયુધાતુઃ । યદપ્યધ્યાત્મં પ્રત્યાત્મં વાયુર્વાયુગતં । લઘુત્વં સમુદીરણત્વમુપગતમુપાદત્તં । સ પુનઃ સન્ત્યસ્મિન્ કાયે ઊર્ધ્વંગમા વાયવઃ, અધોગમા વાયવઃ, પાર્શ્વશયા વાયવઃ । કુક્ષિશયા વાયવઃ । પૃષ્તિ(ષ્ઠિ)શયા વાયવઃ । વાય્વષ્ઠીલા(વાતાષ્ઠીલા) વાયવઃ । ક્ષુરકપિપ્પલકશસ્ત્રકા વાયવઃ । આશ્વાસપ્રશ્વાસા વાયવઃ । અંગપ્રત્યં[ગાનુસારિણોવાયવઃ]
બાહ્યો વાયુધાતુઃ કતમઃ । યદ્બાહ્યં વાયુર્વાયુગતં લઘુત્વં, સમદીરણત્વં । અનુ(ઉ)પગતમનુ(મુ)પાદત્તં [।] સન્તિ બહિર્ધા પૂર્વા વાયવો, દક્ષિણા વાયવઃ । ઉત્તરા વાયવઃ પશ્ચિમા વાયવઃ । સરજસો વાયવઃ, અરજસો વાયવઃ, [પરીત્તા] મહદ્ગતા વાયવઃ, વિશ્વા વાયવો, વૈરમ્ભા વાયવઃ વાયુમણ્ડલકવાયવઃ [।] ભવતિ ચ સમયઃ યન્મહાન્ વાયુસ્કન્ધઃ સમુદાગતઃ વૃક્ષાગ્રાનપિ પાતયતિ । કુડ્યાગ્રાનપિ પાતયતિ । પર્વતાગ્રાનપિ પાતયતિ । પાતયિત્વા નિરુપાદાનો નિગ(નિર્ગ)ચ્છતિ । યે સત્ત્વાશ્ચીવરકર્ણિકેન વા પર્યેષન્તે, તાલવૃન્તેન વા, વિધમનકેન વા । ઇતિ વાયુરન્યોપ્યેવંભાગીય[ઃ ॥]
આકાશધાતુઃ કતમઃ । યચ્ચક્ષુઃ સૌષિર્યમ્વા, ( શ્ભ્_સ્હ્ 218 ) શ્રોત્રસૌષિર્યમ્વા, ઘ્રાણસૌષિર્યમ્વા, મુખસૌષિર્યમ્વા, કણ્ઠસૌષિર્યમ્વા । ઇતિ યેન ચાભ્યવહરતિ । યત્ર વાભ્યવહરતિ । યેન વાભ્યવહ્રિયતે । યદધોભાગેન પ્રઘરતિ । ઇતિ યો વા પુરનરપ્યોપ્યેવંભાગીયઃ [?] અયં ઉચ્યતે આકાશધાતુઃ ॥
વિજ્ઞાનધાતુઃ કતમઃ [।] યચ્ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનોવિજ્ઞાનં । તત્ પુનશ્ચિત્તં મનોવિજ્ઞાનં ચ । અયમુચ્યતે વિજ્ઞાનધાતુઃ ॥
તત્ર માનચરિતઃ પુદ્ગલ ઇમં ધાતુપ્રભેદં મનસિ કુર્વન્ કાયે પિણ્ડસંજ્ઞાં વિભાવયતિ । અશુભસંજ્ઞાં ચ પ્રતિલભતે । ન ચ પુનસ્તેનોન્નતિં ગચ્છતિ । માનં પ્રતનુ કરોતિ । તસ્માચ્ચરિતાચ્ચિત્તં વિશોધયતિ । અયમુચ્યતે ધાતુપ્રભેદઃ । માનચરિતસ્ય પુદ્ગલસ્ય ચરિતવિશોધનમાલમ્બનં ॥
તત્રાનાપાનસ્મૃતિઃ કતમા । આશ્વાસપ્રશ્વાસાલમ્બના સ્મૃતિરિયમુચ્યતે આનાપાનસ્મૃતિ[ઃ] ।
તત્ર દ્વાવાશ્વાસૌ કતમૌ ।
દ્વવૌ આશ્વાસો ઽન્તરાશ્વાસશ્ચ ।
દ્વૌ પ્રશ્વાસૌ કતમૌ ।
દ્વૌ પ્રશ્વાસોન્તરપ્રશ્વાસશ્ચ ।
તત્ર શ્વાસઃ યઃ પ્રશ્વાસસમનન્તરં અન્તર્મુખો વાયુઃ પ્રવર્ત્તતે । યાવન્નાભીપ્રદેશાત્ ।
તત્રાન્તરાશ્વાસો ય ઉપરતેસ્મિન્નાશ્વાસે ન તાવત્પ્રશ્વાસ ઉત્પદ્યતે । યદન્તરાલવિશ્રામસ્થાનસહગત ઇત્વરકાલીનસ્તદનુસદૃશો વાયુરુત્પદ્યતે । અયમુચ્યતેન્તરાશ્વાસઃ ।
યથાશ્વાસો ઽન્તરાશ્વાસશ્ચૈવં પ્રશ્વાસોન્તર(ન્તઃ)પ્રશ્વાસશ્ચ વેદિતવ્યઃ । તત્રાયં, વિશેષઃ । બહિર્મુખો વાયુઃ પ્રવર્તતે બહિ[ઃ] નાભીદેશમુપાદાય । યાવન્મુખાગ્રાન્નાસિકાગ્રા[ત્]તતો વા પુનર્બહિઃ ।
દ્વાવાશ્વાસપ્રશ્વાસનિદાનૌ [।] કતમૌ દ્વૌ । તદાક્ષે પકં ચ કર્મ, નાભીપ્રદેશસૌષિર્યં ચ । તતો વા ( શ્ભ્_સ્હ્ 221 ) પુન[રુત્પન્નં]યત્કાયસૌષિર્યં [।] દ્વાવાશ્વાસપ્રશ્વાસયોઃ સંનિશ્રયૌ કતમૌ । દ્વૌ કાયશ્ચિત્તં ચ । તત્કસ્ય હેતોઃ [।] કાયસંન્નિ(સન્નિ)શ્રિતાશ્ચિત્તસંન્નિ(સન્નિ)શ્રિતાશ્ચાશ્વાસપ્રશ્વાસાઃ પ્રવર્તન્તે । તે ચ યથાયોગં સ ચેત્કાયસંન્નિશ્રિતા [એવ] પ્રવર્તેરન્ । અસંજ્ઞિસમાપન્નાનાં, નિરોધસમાપન્નાનાં અસંજ્ઞિસત્ત્વેષુ દેવેષૂપપન્નાનાં સત્ત્વાનાં પ્રવર્તેરન્ । સ ચેચ્ચિત્તસન્નિશ્રિતા એવ પ્રવર્ત્તેરન્ । તેનારૂપ્યસમાપન્નોપપન્નાનાં સત્ત્વાનાં પ્રવર્તેરન્ । સ ચેત્કાયસન્નિશ્રિતાશ્ચિત્તસન્નિશ્રિતાઃ પ્રવર્તેરન્ । તે ચ ન યથાયોગં તેન ચતુર્થધ્યાનસમાપન્નોપપન્નાનાં, કલલગતાનાઞ્ચાર્બુદગતાનાં, પેશીગતાનાં સત્ત્વાનાં પ્રવર્તેરન્ । ન ચ પ્રવર્ત્તતે (તન્તે) । તસ્માદાશ્વાસપ્રશ્વાસાત્કાયસન્નિશ્રિતાશ્ચિ (તસ્માદાશ્વાસપ્રશ્વાસાઃ કાયસન્નિશ્રિતાશ્ચિ)ત્તસન્નિશ્રિતાશ્વ પ્રવર્ત્તન્તે તેન યથાયોગં ।
દ્વે આશ્વાસપ્રશ્વાસયોર્ગતી [।] કતમે દ્વે । આશ્વાસયોરધોગતિઃ । પ્રશ્વાસયોરૂર્ધ્વગતિઃ ।

દ્વે આશ્વાસપ્રશ્વાસયોર્ભૂમી । કતમે દ્વે । ઔદારિકં ચ સૌષિર્યં, સૂક્ષ્મં ચ (।) સૌષિર્યં । તત્રૌદારિકં સૌષિર્યં નાભીપ્રદેશમુપાદાય । યાવન્મુખનાસિકાદ્વારં । મુખનાસિકાદ્વારમુપાદાય ( શ્ભ્_સ્હ્ 222 ) યાવન્નાભીપ્રદેશસૌષિર્યં । સૂક્ષ્મસૌષિર્યં કતમત્ । સર્વંકાયગતાનિ રોમકૂપાનિ (પાઃ) ॥
ચત્વાર્યાશ્વાસપ્રશ્વાસાનાં પર્યાયનામાનિ [।] કતમાનિ ચત્વારિ । વાયવ[ઃ], આનાપાનાઃ, આશ્વાસપ્રશ્વાસાઃ । કાયસંસ્કારાશ્ચેતિ । તત્રાન્યૈર્વાયુભિઃ સાધારણં પર્યાયનામૈકં । યદુત વાયુરિતિ । અસાધારણાનિ તદન્યાનિ ત્રીણિ ।
દ્વાવપક્ષાલાવાશ્વાપ્રશ્વાસપ્રયુક્તસ્ય [।] કતમૌ દ્વૌ । અશિથિલપ્રયોગતા ચ, સત્યાભ્યવષ્ટબ્ધપ્રયોગતાચ । તત્રાશિથિલપ્રયોગતયા કૌસીદ્યપ્રાપ્તસ્ય સ્ત્યાનમિદ્ધમ્વા ચિત્તં પર્યવનહ (હ્ય)તિ, બહિર્ધા વા વિક્ષિપ્યતે । તથાભ્યવષ્ટબ્ધપ્રયુક્તસ્ય કાયવૈષમ્યં ચોત્પદ્યતે । ચિત્તવૈષમ્યમ્વા । કથં કાયવૈષમ્યમુત્પદ્યતે । બલાભિનિગ્રહેણાનાશ્વાસપ્રશ્વાસાનભિનિષ્પીડયતઃ કાયે વિષમા વાયવઃ પ્રવર્તન્તે । યેસ્ય તત્પ્રથમતસ્તેષુ તેષ્વંગપ્રત્યઙ્ગેષુ સ્ફુરન્તિ । યે સ્ફારકાય (સ્ફુરકા) ઇત્યુચ્યન્તે । તે પુનઃ સ્ફુરકા વાયવો વિવર્દ્ધમાના રુજકા ભવન્તિ । યેપ્યેતેષ્વંગપ્રત્યંગેષુ રુજમુત્પાદયન્તિ । ઇદમુચ્યતે કાયવૈષમ્યં ॥ કથં ચિત્તવૈષમ્યમુત્પદ્યતે । ચિત્તમ્વાસ્ય વિક્શિપ્યતે । પ્રાગ[સૌ] ન વા દૌર્મનસ્યોપાયાસેનાભિભૂયતે । એવં ચિત્તવૈષમ્યમુત્પદ્યતે ॥
અસ્યા આનાપાનસ્મૃતેઃ પઞ્ચવિધઃ પ[રિચયો] વેદિતવ્યઃ । તદ્યથા ગણનાપરિચયઃ, સ્કન્ધાવતારપરિચયઃ । પ્રતીત્યસમુત્પાદાવતારપરિચયઃ । સત્યાવતારપરિચયઃ । ષોડશાકારપરિચયશ્ચ ।
તત્ર ગણનાપરિચયઃ કતમઃ । સમાસતશ્ચતુર્વિધો ગણનાપરિચયઃ । તદ્યથા એકૈકગણના [।] દ્વયૈકગણના [।] અનુલોમગણના । પ્રતિલોમગણના ચ ॥
તત્રૈકૈકગણના કતમા ।યદા આશ્વાસઃ પ્રવિષ્ટો ભવતિ । તદા આશ્વાસ પ્રશ્વાસોપનિબદ્ધયા સ્મૃત્યા એકમિતિ ગણયતિ । યદા આશ્વાસે નિરુદ્ધે પ્રશ્વાસ ઉત્પદ્ય નિર્ગતો ભવતિ । તદા દ્વિતીયં ગણયત્યેવં યાવદ્દશ ગણયતિ । એષા હિ ગણના સંખ્યા નાતિસંક્ષિપ્તા નાતિવિસ્તરા ઇયમુચ્યતે એકૈકગણના ॥
દ્વયૈકગણના કતમા । યદા આશ્વાસઃ પ્રવિષ્ટો ભવતિ, નિરુદ્ધશ્ચ । પ્રશ્વાસ ઉત્પન્નો ભવતિ । નિર્ગતશ્ચ તદા એકમિતિ ગણયતિ । અનેન ગણનાયોગેન યાવદ્દશ ગણયતિ । ઇયમુચ્યતે । દ્વયૈકગણના । આશ્વાસં ચ પ્રશ્વાસં ચેદં દ્વયમેકત્યમભિસંક્ષિપ્યૈકમિતિ ગણયતિ તેનોચ્યતે દ્વયૈકગણના ॥
અનુલોમગણના કતમા । અનયૈવૈકૈકગણનયા, દ્વયૈકગણનયા વા, અનુલોમં યાવદ્દશ ગણયતિ । ( શ્ભ્_સ્હ્ 224 ) ઇયમુચ્યતે અનુલોમગણના ॥
પ્રતિલોમગણના કતમા । પ્રતિલોમં દશ ઉપાદાય, નવાષ્ટૌ, સપ્ત, ષટ્, પંચ, યાવદેકં ગણયતિ । ઇયમુચ્યતે પ્રતિલોમગણના ।
યદા સ એકૈકગણનાં નિશ્રિત્ય, દ્વયૈકગણનામ્વા, અનુલોમગણનાયાં, પ્રતિલોમગણનાયાં ચ કૃતપરિચયો ભવતિ । ન ચાસ્યાન્તરાચ્ચિત્તં વિક્ષિપ્યતે [।] અવિક્ષિપ્તચિત્તશ્ચ ગણયતિ । તદાસ્યોત્તરગણનાવિશેષો વ્યપદિશ્યતે ।
કતમો ગણનાવિશેષઃ । એકૈકગણનયા વા, દ્વયૈકગણનયા વા, દ્વયમેકં કૃત્વા ગણયતિ । તત્ર દ્વયૈકગણનયા ચત્વાર આશ્વાસપ્રશ્વાસા એકં ભવતિ । એકૈકગણનયા પુનરાશ્વાસપ્રશ્વાસશ્ચૈકં ભવત્યેવં યાવદ્દશ ગણયતિ । એવમુત્તરોત્તર વૃદ્ધ્યા યાવચ્છતમપ્યેકં કૃત્વા ગણયતિ । તદા શતૈકગણનયાનુપૂર્વેણ યાવદ્દશ ગણયતિ । એવમસ્ય ગણનાપ્રયુક્તસ્ય યાવદ્દશૈકં કૃત્વા ગણયતિ । યાવચ્ચ દશ પરિપૂરયતિ । તયા દશૈકગણનયા ન ચાસ્યોત્તરાચ્ચિત્તમ્વિક્ષિપ્યતે । ઇયતા તેન ગણનાપરિચયઃ કૃતો ભવતિ ।
તસ્ય ચ ગણનાપ્રયુક્તસ્ય સ ચેદન્તરાચ્ચિત્તં વિક્ષિપ્યતે તદા પુનઃ પ્રતિનિવર્ત્યાદિતો ગણયિતુમારભતે । અનુલોમમ્વા, પ્રતિલોમમ્વા [।] યદા ચાસ્ય ગધયાચ્ચિત્તં સ્વરસેનૈવ બાહિમાર્ગ(સ્વરસવાહિમાર્ગેણૈવ) ( શ્ભ્_સ્હ્ 225 ) સમારૂઢમાશ્વાસપ્રશ્વાસાલમ્બનોપનિબદ્ધમવ્યવચ્છિન્નં નિરન્તરં, પ્રવર્ત્તમાસે આશ્વાસ(સે) પ્રવૃત્તિગ્રાહકં, નિરુદ્ધે આશ્વાસે પ્રશ્વાસશૂન્યાવસ્થાગ્રાહકં, પ્રવૃત્તે પ્રશ્વાસે પ્રવૃત્તિગ્રાહકં, નિવૃત્તે પુનર્નિવૃત્તિગ્રાહકં, અવિકંપ્યમવિચલમવિક્ષેપાકારં, સાભિરામં ચ પ્રવર્ત્તતે । ઇયતા ગણનાભૂમિસમતિક્રમો ભવતિ ।
પુનસ્તદા ગણયિતવ્યં ભવતિ । નાન્યત્રાશ્વાસપ્રશ્વાસાલમ્બનં ચિત્તમુપનિબધ્યતે । આશ્વાસપ્રશ્વાસા અનુગન્તવ્યાશ્ચા[ભિલક્ષ]યિતવ્યાશ્ચ સાન્તરાશ્વાસપ્રશ્વાસાઃ સપ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યવસ્થાઃ અયમુચ્યતે ગણનાપરિચયઃ ।
સ ખલ્વેષ ગણનાપરિચયો મૃદ્વિન્દ્રિયાણાં વ્યપદિશ્યતે । તેષામેતદ્ વ્યાક્ષેપસ્થાનં ભવતિ । ચિત્તસ્થિતયે ચિત્તનિરતયે [।] અન્યથા ગણનામન્તરેણ તેષાં સ્ત્યાનમિદ્ધમ્વા ચિત્તં પર્યવહેત્, બહિર્ધા વા ચિત્તં વિક્ષિપ્યેત, ગણનાપ્રયુક્તેન તુ તેષામેતન્ન ભવતિ ।
યે તુ તીક્ષ્ણેન્દ્રિયાઃ પટુબુદ્ધયઃ તેષાં પુનર્ગણનાપ્રયોગેણ પ્રિયારોહતા ભવતિ । તત્રોપદિષ્ટા એવં ગણનાપ્રયોગં લઘુ લઘ્વેવ પ્રતિવિધ્યન્તિ । ન ચ તેનાભિરમન્તે [।] તે પુનરાશ્વાસપ્રશ્વાસાલમ્બનાં સ્મૃતિમુપનિબધ્ય યત્ર ચ પ્રવર્ત્તન્તે, યાવચ્ચ પ્રવર્ત્તન્તે । યથા ચ પ્રવર્ત્તન્તે, ( શ્ભ્_સ્હ્ 226 ) યદા ચ પ્રવર્ત્તન્તે । તત્સર્વમનુપ્રચ્છત્યુપલક્ષયત્યુપસ્થિતયા સ્મૃત્યા [।] અયમેવં રૂપસ્તેષાં પ્રયોગઃ ।
તસ્ય ચ પ્રયોગસ્યાસેવનાન્વયાદ્ભાવનાન્વયાદ્ બહુલીકારાન્વયાત્કાયપ્રશ્રબ્ધિરુત્પદ્યતે, ચિત્તપ્રશ્રબ્ધિશ્ચ । એકાગ્રતાં ચ સ્પૃશત્યાલમ્બનાભિરતિં ચ નિર્ગચ્છતિ । ય એવં કૃતપરિચયો ગ્રાહ્યગ્રાહકવસ્તુમનસિકારેણ સ્કન્ધાનવતરતિ । યે ચાશ્વાસપ્રશ્વાસા યશ્ચૈષામાશ્રયકાયસ્તં મનસિ કુર્વન્ રૂપસ્કન્ધમવતરતિ । યા તેષામાશ્વાસપ્રશ્વાસાનાં તદ્ગ્રાહિકયા સ્મૃત્યા સંપ્રયુક્તા અનુભાવના સ વેદનાસ્કન્ધ ઇત્યવતરતિ । યા સંજાનના[સ]સંજ્ઞાસ્કન્ધ ઇત્યવતરતિ । યા ચાસૌ સ્મૃતિર્યા ચ ચેતના, યા ચ (।) તત્ર પ્રજ્ઞા । અયં સંસ્કાર ઇત્યુવતરતિ । યચ્ચિત્તં, મનો, વિજ્ઞાનમયં વિજ્ઞાનસ્કન્ધ ઇત્યવતરતિ । યા તદ્બહુલવિહારિતા । એવં સ્કન્ધેષ્વવતીર્ણસ્યાયમુચ્યતે સ્કન્ધાવતારપરિચયઃ ।
યદા ચાનેન સ્કન્ધમાત્રં દૃષ્ટં ભવતિ । પરિજ્ઞાતં સસંસ્કારમાત્રં, વસ્તુમાત્રં, તદા સ એષામેવ સંસ્કારાણાં પ્રતીત્યસમુત્પાદમવતરતિ ।

કથં ચ પુનરવતરતિ । સ એવં રૂપમન્વેષતે, પર્યેષતે, ( શ્ભ્_સ્હ્ 227 ) ઇતીયે આશ્વાસપ્રશ્વાસાઃ કિમાશ્રિતાઃ, કિંપ્રત્યયાસ્તસ્યૈવં ભવતિ । કાયાશ્રિતા એતે આશ્વાસપ્રશ્વાસાઃ કાયપ્રત્યયાચ્ચિ (શ્ચિ)ત્તાશ્રિતાશ્ચિત્તપ્રત્યયાશ્ચ । કાયઃ પુનશ્ચિત્તં ચ કિં પ્રત્યયં ચ [।] સ કાયં (યઃ) ચિત્તઞ્ચ જીવિતેન્દ્રિયપ્રત્યયમિત્યવતરતિ । પૂર્વકઃ સંસ્કારઃ [।] સ પૂર્વકં સંસ્કારમવિદ્યાપ્રત્યયમિ (ઇ)ત્યવતરતિ । ઇતિ હિ અવિદ્યાપ્રત્યય(ઃ) પૂર્વકઃ સંસ્કારઃ સર્વસંસ્કારપ્રત્યયં જીવિતેન્દ્રિયં, જીવિતેન્દ્રિયપ્રત્યયઃ કાયો, વિજ્ઞાનં ચ, કાયચિત્તપ્રત્યયા આશ્વાસપ્રશ્વાસાઃ । તત્રાવિદ્યાનિરોધાત્ સંસ્કારનિરોધઃ । સંસ્કાર નિરોધાજ્જીવિતેન્દ્રિયનિરોધઃ । જીવિતેન્દ્રિયનિરોધાત્કાયચિત્તનિરોધઃ [।] કાયચિત્તનિરોધાદાશ્વાસપ્રશ્વાસનિરોધઃ । એવમસૌ પ્રતીત્યસમુત્પાદમતવરતિ ।
સ તદ્બહુલવિહારી પ્રતીત્યસમુત્પા[દાકા]રે કૃતપરિચય ઇત્યુચ્યતે । અયમુચ્યતે પ્રતીત્યસમુત્પાદાવતારપરિચયઃ [।]
સ એવં પ્રતીત્યસમુત્પાદે કૃતપરિચયો ય એતે સંસ્કારાઃ પ્રતીત્યસમુત્પન્નાઃ । અનિત્યા એત ઇત્યવતરતિ । અનિત્યત્વાદભૂત્વા [ચ પ્રતિ]વિગચ્છન્તિ । પુનરેતે અભૂત્વા ભવન્તિ । ભૂત્વા ચ પ્રતિવિગચ્છન્તિ । તે જાતિ ધર્માણો, જરાધર્માણો, વ્યાધિધર્માણો, મરણધર્માણઃ । યે જાતિજરાવ્યાધિમરણધર્માણસ્તે દુઃખા, યે દુઃખાસ્તેનાત્માનઃ, અસ્વતન્ત્રાઃ, સ્વામિવિરહિતાઃ [।] એવં સો ઽનિત્યદુઃખશૂન્યાનાત્માકારૈર્દુઃખસત્યમવતીર્ણો ભવતિ । યા કાચિદેષા[ં] સંસ્કારાણામભિનિર્વૃત્તિઃ । દુઃખભૂતા, રોગભૂતા, ગણ્ડભૂતા, સર્વાસૌ તૃષ્ણાપ્રત્યયા(ઃ) । યત્પુનરસ્યા દુઃખજનિકાયાસ્તૃષ્ણાયા અશેષપ્રહાણમેતચ્છાન્તમેતત્પ્રણીતમેતત્તમેવં ચ મે જાનત, એવં બહુલવિહારિણસ્તૃષ્ણાયા અશેષપ્રહાણં ભવિષ્યતીતિ । એવં હિ સમુદયસત્યં, નિરોધસત્યં, માર્ગસત્યમવતીર્ણો ભવતિ । સ તદ્બહુલવિહારી યદા સત્યાન્યભિસમાગચ્છતિ । અયમુચ્યતે સત્યાવતારપરિચયઃ [।]
તસ્યૈવં સત્યેષુ કૃતપરિચયસ્ય । દર્શનપ્રહાતવ્યેષુ ધર્મેષુ પ્રહીણેષુ ભાવનાપ્રહાતવ્યા અવશિષ્ટા ભવન્તિ । યેષાં પ્રહાણાય ષોડશાકારપરિચયં કરોતિ ।
કતમે પુનઃ ષોડશાકારાઃ । સ્મૃત આશ્વાસઃ (ત ( શ્ભ્_સ્હ્ 230 ) આશ્વસન્) સ્મૃત આશ્વસિમીતિ શિક્ષતે । સ્મૃતઃ પ્રશ્વસન્ પ્રશ્વસિમીતિ શિક્ષતે । દીર્ઘં હ્રસ્વં સર્વકાયપ્રતિસમ્વેદી । આશ્વસન્ સર્વકાયપ્રતિસંવેદી । આશ્વસિમીતિ શિક્ષતે । સર્વકાયપ્રતિસંવેદી પ્રશ્વસન્ । સર્વકાયપ્રતિસંવેદી પ્રશ્વસિમીતિ શિક્ષતે । પ્રશ્રભ્ય કાયસંસ્કારાનાશ્વસન્પ્રશ્રભ્યકાયસંસ્કારાનાશ્વસિમીતિ શિક્ષતે । પ્રશ્રભ્ય કાયસંસ્કારાન્ પ્રશ્વસન્, પ્રશ્રભ્ય કાયસંસ્કારાન્ પ્રશ્વસિમીતિ શિક્ષતે । પ્રીતિપ્રતિસંવેદી સુખપ્રતિસંવેદી શિક્ષતે । ચિત્તસંસ્કારપ્રતિસમ્વેદી પ્રશ્રભ્ય ચિત્તસંસ્કારાનાશ્વસન્, પ્રશ્રભ્ય ચિત્તસંસ્કારાનાશ્વસિમીતિ શિક્ષતે । પ્રશ્રભ્ય ચિત્તસંસ્કારાન્ ( શ્ભ્_સ્હ્ 231 ) પ્રશ્વસન્, પ્રશ્રભ્ય ચિત્તસંસ્કારાન્ પ્રશ્વસિમીતિ શિક્ષતે । ચિત્તપ્રતિસંવેદી । અભિપ્રમોદયંશ્ચિત્તં, સમાદધચ્ચિત્તં, વિમોચચ્ચિત્તં આશ્વસન્ વિમોચયન્ ચિત્તં વિમોચયતીતિ માશ્વસિમીતિ શિક્ષતે । વિમોચયંશ્ચિત્તં પ્રશ્વસન્ વિમોચયંશ્ચિત્તં પ્રશ્વસિમીતિ શિક્ષતે । અનિત્યાનુદર્શી, પ્રહાણાનુદર્શી, વિરાગાનુદર્શી આશ્વસન્નિરોધાનુદર્શી આશ્વસિમીતિ શિક્ષતે । નિરોધાનુદર્શી પ્રશ્વસન્નિરોધાનુદર્શી પ્રશ્વસિમીતિ શિક્ષતે । કઃ પુનરેષાં વિભાગઃ (।) આકારાણાં [।] સ શૈક્ષો દૃષ્ટ(પ્ર)પવાદો લાભીભવતિ । ચતુર્ણાં સ્મૃત્યુપસ્થાનાનાં આશ્વા સપ્રશ્વાસાલમ્બનં ચ (।) મનસ્કારમારભતે । અવશિષ્ટાનાં ( શ્ભ્_સ્હ્ 232 ) સંયોજનાનાં પ્રહાણાય [।] તેનાહ સ્મૃતઃ । આશ્વસન્ સ્મૃત આશ્વસિમીતિ શિક્ષતે । યદા આશ્વાસં વા પ્રશ્વાસમ્વા આલમ્બતે તદા દીર્ઘમ્ આશ્વસિમિ પ્રશ્વસિમીતિ શિક્ષતે । યદા અન્તરાશ્વાસમન્તરા(ન્તઃ) પ્રશ્વાસં વાલમ્બનીકરોતિ । તદા હ્રસ્વમા[શ્વસિમિ] પ્રશ્વસિમીતિ શિક્ષતે । તથા હિ આશ્વાસપ્રશ્વાસા દીર્ઘાઃ પ્રવર્ત્તન્તે । અન્તરાશ્વાસા અન્તર(ન્તઃ) પ્રશ્વાસાશ્ચ હૃસ્વાસ્તે તથૈવ પ્રવર્ત્તન્તે । તથૈવોપલક્ષયતિ । જાનાતિ । યદા સૂક્ષ્મસૌર્ષિયગતાનાશ્વાસપ્રશ્વાસા વિક્ષેપાનુપ્રવિષ્ટાન્ કાયે અધિમુચ્યતે । આલમ્બનીકરોતિ । નિરુદ્ધે ચ પ્રશ્વાસે ઽન્તર (ન્તઃ) પ્રશ્વાસે ચ । અનુત્પન્ને આશ્વાસેન્તરાશ્વાસે ચ । પ્રશ્વાસાશ્વાસશૂન્યાં, તદ્વ્યુપેતાં, તદ્વ્યવહિતાં સિતામવસ્થા માલમ્બની કરોતિ ॥
તસ્મિન્ સમયે પ્રશ્રભ્ય કાયસંસ્કારાનાશ્વસન્, પ્રશ્રભ્ય, કાયસંસ્કારાનાશ્વસિમીતિ શિક્ષતે । પ્રશ્રભ્ય કાયસંસ્કારાન્ પ્રશ્વસન્, પ્રશ્રભ્ય કાયસંસ્કારાન્ પ્રશ્વસિમીતિ શિક્ષતે । અપિ તુ ખલુ તસ્યાસેવનાન્વયાદ્ભાવ નાન્વયાદ્ બહુલીકરાન્વયાત્ । યે ખરા, દુઃસંસ્પર્શા, આશ્વાસપ્રશ્વાસાઃ પૂર્વમકૃતપરિચયસ્ય પ્રવૃત્તા ( શ્ભ્_સ્હ્ 233 ) ભવન્તિ । કૃતપરિચયસ્ય અન્યે ચ મૃદવઃ સુખસંસ્પર્શાઃ પ્રવર્ત્તન્તે । તેનાહ । પ્રશ્રભ્ય કાયસંસ્કારાનાશ્વસિમીતિ શિક્ષતે । સ ચૈવમાનાપાનસ્મૃતિપ્રયોગેણ ચ યુક્તઃ સ ચેલ્લાભી ભવતિ । પ્રથમસ્ય વા ધ્યાનસ્ય, દ્વિતીયસ્ય વા યસ્મિન્ સમયે પ્રીતિપ્રતિસંવેદી આશ્વસન્, પ્રીતિપ્રતિસંવેદી (।) આશ્વસિ મીતિ શિક્ષતે । સ ચેત્પુનર્લાભી ભવતિ । નિષ્પ્રીતિકસ્ય તૃતીયસ્ય ધ્યાનસ્ય [।] સ તસ્મિન્ સમયે સુખપ્રતિસંવેદી ભવતિ ।
તૃતીયધ્યાનાદૂર્ધ્વં આનાપાનસ્મૃતિસંપ્રયોગો નાસ્તિ । યેન યાવત્તૃતીયધ્યાનાત્ પરિકીર્તિતં સંગૃહીતં । તસ્યૈવં પ્રીતિપ્રતિસંવેદિનો વા, સુખપ્રતિસંવેદિનો વા [।] સ ચેત્કદાચિત્કર્હ (ર્હિ) ચિત્સ્મૃતિસંપ્રમો ષાદુત્પદ્યતે । અસ્મીતિ વા અયમહમસ્મીતિ વા ભવિષ્યામીતિ વા, ન ભવિષ્યામીતિ વા, રૂપી ભવિષ્યામ્યરૂપી ભવિષ્યામિ । સંજ્ઞી, અસંજ્ઞી । નૈવ સંજ્ઞી, નાસંજ્ઞી ભવિષ્યામીત્યેવં સંમોહસંજ્ઞાચેતનાસહગતમિઞ્જિતં મન્થિતપ્રપઞ્ચિતા(તમ)ભિસંસ્કૃતં તૃષ્ણાગતમુત્પદ્યતે । ય[ત્]તદુત્પન્નં લઘુ લઘ્વેવ પ્રજ્ઞયા પ્રતિવિધ્યતિ । નાધિવાસયતિ । પ્રજહાતિ । વિનોદયતિ । વ્યન્તીકરોતિ । એવં ચિત્તસંસ્કારપ્રતિસંવેદી પ્રશ્રભ્ય ચિત્તસંસ્કારાનાશ્વસિમીતિ ( શ્ભ્_સ્હ્ 234 ) [આશ્વસન્ પ્રશ્રભ્ય ચિત્તસંસ્કારાનાશ્વસિમીતિ] શિક્ષતે ।
સ ચેત્પુનર્લાભી ભવતિ મૌલાનાં પ્રથમદ્વિતીયતૃતીયધ્યાનાનાં સ ચાવશ્યમનાગમ્યસ્ય પ્રથમધ્યાનસામન્તકસ્ય લાભી ભવતિ । સ તં નિ (તન્નિ)શ્રિત્યોત્પન્નં સ્વં ચિત્તં પ્રત્યવેક્ષતે । સરાગં વા, વિગતરાગમ્વા, સદ્વેષમ્વા, વિગતદ્વેષમ્વા, સંમોહં (સમોહં) વિગતમોહં, સંક્ષિપ્તં, લીનં, પ્રગૃહીતમુદ્ધતમનુદ્ધતં, વ્યુપશાન્તમવ્યુપશાન્તં, સમાહિતમસમાહિતં, સુભાવિતમસુભાવિતં, વિમુક્તં ચિત્તમવિમુક્તં ચિત્તમિતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । પ્રતિસંવેદયતિ । તેનાહ ચિત્તપ્રતિસંવેદી ।

સ યદા સ્ત્યાન[મિદ્ધ]નિવરણે ચિત્તં નિશ્રિતં (।) ભવતિ । અધ્યાત્મં સંગમયતઃ યદાન્યતમાન્યતમેન પ્રસાદનીયેનાલમ્બનેન સંદર્શયતિ । સમાદાપયતિ । સમુત્તેજયતિ । સંપ્રદીપયતિ । તેનાહ [।] અભિપ્રમોદયંશ્ચિત્તં [।]
યદા [પુન]રૌદ્ધત્યનિવરણેન કૌકૃત્યનિવરણેન નિવૃત્તં પશ્યતિ । અભિસંપ્રગૃહ્ણત સ્તદા અન્યતમમાન્યતમેન પ્રસાદનીયેનાલમ્બનેન સંદર્શયત્યધ્યાત્મમવસ્થાપયતિ । શમયતિ, સમાધત્તે । તેનાહ સમદધચ્ચિતં (સમાદધંશ્ચિત્તં) [।]
યદા ચ તચ્ચિત્તમાસેવનાન્વયાદ્ ભાવનાન્વયાદ્ ( શ્ભ્_સ્હ્ 235 ) બહુલીકરાન્વયાન્નિવરણસમુદાચારાય દૂરી કૃતં ભવતિ । નિવરણેભ્યો વિશોધિતં (વિમોચિતં) [।] તેનાહ [।] વિમોચયચ્ચિ(યંશ્ચિ)ત્તમાશ્વસન્ । વિમોચયંશ્ચિત્તમાશ્વસિમીતિ શિક્ષતે ।
તસ્ય નિવરણેભ્યો વિમુક્તચેતસો માર્ગભાવનાયા આન્તરાયિકેભ્યઃ અનુશયા [અ]વશિષ્ટા ભવન્તિ । પ્રહાતવ્યાઃ [।] સ તેષાં પ્રહાણાય માર્ગં સંમુખીકરોતિ યદુત સંસ્કારાનિત્યતામેવ સાધુ ચ, સુષ્ઠુ ચ, યોનિશઃ પ્રત્યવેક્ષતે । તેનાહ । અનિત્યાનુદર્શી । તેન ચ પૂર્વં પ્રથમદ્વિતીયતૃતીયધ્યાનસન્નિશ્રયેણાનાગમ્યસંનિશ્રયેણ વા પુનઃ શમથયોગઃ [।] ઋજું એતર્હિ અનિત્યાનુદર્શિ(ર્શી)વિપશ્યનાયાં યોગં કરોત્યેવં અસ્ય તચ્ચિત્તં શમથવિપશ્યનાપરિભાવિતં ધાતુષુ વિમુચ્યતે । યદુતાનુશયેભ્યઃ ।
કતમે ધાતવઃ [।] યશ્ચ પ્રહાણધાતુર્યશ્ચ ( શ્ભ્_સ્હ્ 236 ) વિરાગધાતુઃ, યશ્ચનિરોધધાતુઃ । તત્ર સર્વસંસ્કારાણાં દર્શનપ્રહાતવ્યાનાં પ્રહાણાત્પ્રહાણધાતુઃ । સર્વસંસ્કારાણાં ભાવનાપ્રહાતવ્યાનાં પ્રહાણાદ્વિરાગ ધાતુઃ । સર્વોપધિનિરોધાન્નિરોધધાતુઃ । સ એવં ત્રીન્ધાતૂન્ શાન્તતો મનસિ કુર્વન્, ક્ષેમત, આરોગ્યતઃ, શમથવિપશ્યનાં ભાવયતિ । યેનાસ્યાસેવનાન્વયાદ્ભાવાન્વયાદ્ બહુલીકારાન્વયાદવશિષ્ટેભ્યો ભાવનાપ્રહાતવ્યેભ્યઃ ક્લેશેભ્યશ્ચિત્તં વિમુચ્યતે । તેનાહ । પ્રહાણાનુદર્શી, વિરાગાનુદર્શી, નિરોધાનુદર્શી આશ્વસન્નિરોધાનુદર્શી આશ્વસિમીતિ શિક્ષતે । એવમયં દર્શનભાવનાપ્રહાતવ્યેષુ ક્લેશેષુ । પ્રહીણેષ્વર્હન્ભવતિ । ક્ષીણાસ્રવઃ નાસ્ત્યસ્યાત ઉત્તરિકરણીયં ભવતિ । કૃતસ્ય વા પરિચયઃ । અયમસ્યોચ્યતે ષોડશાકારઃ પરિચયઃ । યશ્ચાયં પંચવિધઃ પરિચય ઇયમસ્યોચ્યતે । આનાપાનસ્મૃતિઃ । યત્ર વિતર્કચરિતઃ પુદ્ગલઃ પ્રયુજ્યમાનઃ પ્રિયારો હતયા પ્રયુજ્યતે । સવ્યાપારં ચૈતદાલમ્બનં । સવ્યોક્ષેપમધ્યાત્મં પ્રત્યાત્મં ( શ્ભ્_સ્હ્ 237 ) આસન્નાસન્નં યેનાસ્ય તત્ર પ્રયુજ્યમાનસ્ય યો વિતર્કસંક્ષોભઃ સ ન ભવતિ । ત્વરિતત્વરિતં ચ ચિત્તમાલમ્બને સન્તિષ્ઠતે । અભિરમતે । સંજાયતે । ઇદં પઞ્ચ [વિધં] (સં) વિતર્કચરિતસ્ય પુદ્ગલસ્ય ચરિતવિશોધનમાલમ્બનં ।
તત્ર કૌશલાલમ્બનં (કૌશલ્યાલમ્બનં) ચ [ક]તમત્ તદ્યથા । સ્કન્ધકૌશલ્યં, ધાતુકૌશલ્યમાયતનકૌશલ્યં, પ્રતીત્યસમુત્પાદકૌશલ્યં, સ્થાનાસ્થાનકૌશલ્યં । તત્ર કતમે સ્કન્ધાઃ, કતમઃ (મત્) સ્કન્ધકૌશલ્યં ॥ આહ । પંચ સ્કન્ધાઃ । રૂપસ્કન્ધો વેદનાસ્કન્ધઃ । સંસ્કારસ્કન્ધો વિજ્ઞાનસ્કન્ધશ્ચ ॥
તત્ર રૂપસ્કન્ધો યત્કિંચિદ્રૂપં સર્વં તચ્ચત્વારિ મહાભૂતાનિ । ચત્વારિ મહાભૂતાન્યુપાદાય । ( શ્ભ્_સ્હ્ 239 ) તત્પુનરતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નમાધ્યાત્મિકં વા, બાહ્યમ્વા, [ઔદારિ]કમ્વા, સૂક્ષ્મ્વા, હીનમ્વા, પ્રણીતમ્વા, દૂરે વા, અન્તિકે વા ।
તત્ર વેદનાસ્કન્ધઃ કતમઃ [।] સુખવેદનીયમ્વા ( શ્ભ્_સ્હ્ 240 ) સ્પર્શં પ્રતીત્ય, દુઃખવેદનીયમ્વા, અદુઃખાસુખવેદનીયમ્વા [।] ષડવેદનાકાયાઃ । ચક્ષુઃ સંસ્પર્શજા વેદના [। શ્રો]ત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનઃસંસ્પર્શજા વેદના ॥
તત્ર સંજ્ઞાસ્કન્ધઃ કતમઃ [।] તદ્યથા સનિમિત્તસંજ્ઞા, અનિમિત્તસંજ્ઞા, પરીત્તસંજ્ઞા । મહદ્ગતસંજ્ઞા । અપ્રમાણસંજ્ઞા । નાસ્તિ કિઞ્ચિદિત્યાકિઞ્ચન્યાયતનસંજ્ઞા । ષટ્સંજ્ઞાકાયાઃ ॥ ચક્ષુઃસંસ્પર્શ[જા] સંજ્ઞા ॥ શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનઃસંસ્પર્શજા સંજ્ઞા ॥ સંસ્કાર[સ્કન્ધઃ] ( શ્ભ્_સ્હ્ 241 ) કતમઃ । ષટ્ચેતના કાયાઃ ચક્ષુઃ સંસ્પર્શજા ( શ્ભ્_સ્હ્ 242 ) ચેતના, શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વકાયમનઃ સંસ્પર્શજા ચેતના [।] ચેતનાં ચ સંજ્ઞા ચ સ્થાપયિત્વા ॥ યે તદન્યે ચૈતસિકા ધર્માઃ ॥
તત્ર વિજ્ઞાનસ્કન્ધઃ કતમઃ । યચ્ચિત્તં મનોવિજ્ઞાનં [।] તે પુનઃ ષડ્વિજ્ઞાનકાયાઃ । ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વકાયમનોવિજ્ઞાનં । સા ચૈષા વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારસ્તચ્ચૈતદ્વિજ્ઞાનં । અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નમાધ્યાત્મિકં ( શ્ભ્_સ્હ્ 243 ) વા બાહ્યમ્વા ઇતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ ॥ ઇમ ઉચ્યન્તે સ્કન્ધાઃ ॥
સ્કન્ધકૌશલ્યં કતમત્ । ય એતાન્યથોદ્દિષ્ટાન્ધર્માન્નાનાત્મકતયા ચ જાનાતિ । બહ્વાત્મકતયા ચ, ન તતઃ પરમુપલભતે । વિકલ્પયતિ વા । ઇદમુચ્યતે સમાસતઃ સ્કન્ધકૌશલ્યમ્ ॥
તત્ર કતમા નાનાત્મકતા સ્કન્ધાનામન્ય એવ રૂપસ્કન્ધો ( શ્ભ્_સ્હ્ 244 ) ઽન્યો વેદનાસ્કન્ધ એવં । અન્યો યાવદ્વિજ્ઞાનસ્કન્ધ ઇયં નાનાત્મકતા ॥
તત્ર કતમા બહ્વાત્મકતા । યો રૂપસ્કન્ધો નેકવિધો નાનાપ્રકારઃ । ભૂતલૌકિકભેદેનાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાદિકેન ચ । પ્રકારભેદેન [।] ઇયમુચ્યતે અનેકાત્મકતા । રૂપસ્કન્ધસ્યૈવમવશિષ્ટાનાં સ્કન્ધાનાં યથાયોગં વેદિતવ્યમ્ । કિં ચ ન તસ્માત્પરં ઉપલભતે, વિકલ્પયતિ । સ્કન્ધમાત્રમુપલભતે । વસ્તુમાત્રં નો તુ સ્કન્ધવ્યતિરેકેણાહ્વા(ત્મા)નમુપલભતે । નિત્યધ્રુવમવિપરિણામધર્મકં, નાપ્યાત્મીયં કિંચિદિદં નોપલભતે । નો વિકલ્પયતિ તસ્માત્પરેણ ।
તત્ર કતમે ધાતવઃ । કતમદ્ધાતુકૌશલ્યં । આહ । ( શ્ભ્_સ્હ્ 245 ) અષ્ટાદશ ધાતવઃ । ચક્ષુર્ધાતૂ રૂપધાતુશ્ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુઃ । શ્રોત્રધાતુઃ । શબ્દધાતુઃ । શ્રોત્રવિજ્ઞાનધાતુઃ । ઘ્રાણધાતુઃ । ગન્ધધાતુઃ । ઘ્રાણવિજ્ઞાનધાતુઃ । જિહ્વધાતૂરસધાતુઃ । જિહ્વવિજ્ઞાનધાતુઃ । કાયધાતુઃ, સ્પ્રષ્ટવ્યધાતુઃ, કાયવિજ્ઞાનધાતુર્ધર્મધાતુર્મનો વિજ્ઞાનધાતુરિમૌચ્યન્તે ધાતવઃ । યત્પુનરેતાનષ્ટાદશધર્માન્સ્વકસ્વકાદ્ધાતોઃ સ્વકસ્વકાદ્વીજાત્ । સ્વકસ્વકાદ્ગોત્રાજ્જાયન્તે નિર્વર્તન્તે પ્રાદુર્ભવન્તીતિ । જાનાતિ રોચયત્યુપનિધ્યાતિ । ઇદમુચ્યતે ધાતુકૌશલ્યં ॥ યદષ્ટાદશાનાં ધર્માણાં સ્વરુસ્વકાદ્ધાતોઃ પ્રવૃત્તિં જાનાતિ । તદેવમેતિ હેતુપ્રત્યકૌશલ્યમેતદ્યદુત ધાતુકૌશલ્યં ॥

તત્ર કતમાન્યાયતનાનિ । કતમદાયતનકૌશલ્યમાહ । દ્વાદશયતનાનિ । ચક્ષુરાયતનં, રૂપાયતનં । ( શ્ભ્_સ્હ્ 246 ) શ્રોત્રાયતનં । શબ્દાયતનં । ઘ્રાણાયતનં । ગન્ધાયતનં । જિહ્વાયતનં । રસાયતનં । કાયાયતનં । સ્પ્રષ્ટવ્યાય તનં, મન આયતનં, ધર્માયતનં ચ । ઇમાન્યુચ્યન્તે આયતનાનિ । કતમદાયતનકૌશલ્યં । તત્ર ચક્ષુરધિપતિઃ રૂપાણ્યાલમ્બનં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય સંપ્રયોગસ્યોત્પત્તયે [।] સમનન્તરનિરુદ્ધં ચ મનઃ સમનન્તરપ્રત્યયઃ । ( શ્ભ્_સ્હ્ 247 ) તત્ર શ્રોત્રમધિપતિઃ । શબ્દ આલમ્બનં । સમન[ન્તર]નિરુદ્ધં ચ મનઃ સમનન્તરપ્રત્યયઃ । શ્રોત્રવિજ્ઞાનસ્ય સ સંપ્રયોગસ્યોત્પત્તયે [।] એવં યાવન્મનઃ સમનન્તરં તજ્જો મનસિકારોધિપતિપ્રત્યયો ધર્માલમ્બનં (ધર્મ આલમ્બનં) મનોવિજ્ઞાનસ્ય સંપ્રયોગસ્યોત્પત્તયે ઇતિ । ત્રિભિઃ પ્રત્યયૈઃ સમનન્તરપ્રત્યયેન, આલમ્બનપ્રત્યયેનાધિપતિપ્રત્યયેન ચ । ષણ્ણાં વિજ્ઞાનકાયાનાં પ્રવૃત્તિર્ભવતિ । સસંપ્રયોગાના(ણા)મિતિ । યદેવમાધ્યાત્મિકબાહ્યેષ્વાયતનેષુ પ્રત્યયકૌશલ્યમિદમુચ્યતે આયતનકૌશલ્યમ્ ॥

તત્ર કતમઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ કતમઃ (મત્) ( શ્ભ્_સ્હ્ 248 ) પ્રતીત્યસમુત્પાદકૌશલ્યં [।] આહ । અવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારાઃ, સંસ્કારપ્રત્યયમ્વિજ્ઞાનં, વિજ્ઞાનપ્રત્યયં નામરૂપં । વિસ્તરેણ યાવદેવમસ્ય કેવલસ્ય મહતો દુઃખસ્કન્ધસ્ય સમુદયો ભવત્યયમુચ્યતે પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ । યત્પુરર્ધર્મા એવ ધર્માનભિષ્પન્દયતિ(ન્તિ) ધર્મા એવ ધર્માન્ પરિષ્પન્દયન્તિ । સંસ્કારા એવ ધર્માણામાહારકાઃ તેન હેતુસમુત્પન્નત્વાત્ પ્રતીત્યસમુત્પન્નત્વાત્વાદભૂત્વા ભવન્તિ । ભૂત્વા ચ પ્રતિવિગચ્છન્તિ । તસ્માદનિત્યા એતે સંસ્કારા યે પુનરનિત્યાસ્તે જાતિધર્માણો, જરાંધર્માણો, વ્યાધિધર્માણો, મરણધર્માણઃ, શોકપરિદેવદુઃખાદૌર્મનસ્યોપાયાસધર્માણઃ । તે જરા ધર્મિત્વાદ્યાવદુપાયાસધર્મિત્વાત્ । દુઃખા, યે વા પુનર્દુઃખા, અસ્વતન્ત્રા, દુર્બલાસ્તે અનાત્માન ઇતિ । યદેભિરાકારૈઃ ( શ્ભ્_સ્હ્ 249 ) પ્રતીત્યસમુત્પન્નેષુ ધર્મેષુ અનિત્યજ્ઞાનં, દુઃખજ્ઞાનં, નૈરાત્મ્યજ્ઞાનં । ઇદમુચ્યતે પ્રતીતત્યસમુત્પાદકૌશલ્યમ્ ॥
સ્થાનાસ્થાનકૌશલ્યં પુનઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદ એવ વેદિતવ્યં ॥ તત્રાયં વિશેષઃ [।] સ્થાનાસ્થાનકૌશલ્યેના વિષમહેતુકતાં જાનાતિ । અસ્તિ કુશલાકુશલાનાં કર્મણાં ફલવિપાકઃ । અકુશલાનામનિષ્ટ ઇતિ ॥ યદેવં જ્ઞાનમિદમુચ્યતે સ્થાનાસ્થાનકૌશલ્યં ॥ તચ્ચૈતત્પઞ્ચસ્થાનકૌશલ્યં સમાસતઃ સ્વલક્ષણકૌશલ્યં ભવતિ । સામાન્યલક્ષણકૌશલ્યં ચ । તત્ર સ્કન્ધકૌશલ્યેન સ્વલક્ષણકૌશલ્યમાખ્યાતં । અવશિષ્ટૈઃ સામાન્યલક્ષણકૌશલ્યમિદમુચ્યતે કૌશલ્યાલમ્બનં ॥
તત્ર ક્લેશવિશોધનમાલમ્બનં કતમત્ । આહ । ( શ્ભ્_સ્હ્ 250 ) અધોભૂમીનામૌદારિકત્વં તદ્યથા કામધાતૌ પ્રથમધ્યાનસ્ય એવં યાવન્નૈવ સંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસ્ય ।
તત્ર કતમા ઔદારિકતા । ઔદારિકતા દ્વિવિધા । સ્વભાવોદારિકતા (સ્વભાવૌદારિકતા) સંખ્યૌદારિકતા ચ ।
તત્ર સ્વભાવૌદારિકતા કામધાતાવપિ પઞ્ચ સ્કન્ધાઃ સંવિદ્યન્તે । પ્રથમે તુ ધ્યાને યે કામાવચરાસ્તે સાદીનવતરાશ્ચ દુઃખવિહારત[રાશ્]ચ । અલ્પકાવસ્થાયિતરાશ્ચ । હીનતરાઃ પ્રતિક્રુષ્ટતરાશ્ચ [।] ઇયમેષાં સ્વભાવૌદારિકતા પ્રથમે તુ ધ્યાને [।] તથા તેન તે શાન્તતરાઃ પ્રણીતતરા ઇત્યુચ્યન્તે ।
તત્ર સંખ્યૌદારિકતા કતમા । કામાવચરો રૂપસ્કન્ધઃ પ્રભૂતતરઃ પરિજ્ઞેયઃ । પ્રહાતવ્ય એવં યાવદ્વિજ્ઞાનસ્કન્ધ ઇયમુચ્યતે સ્કન્ધૌદારિકતા ॥ એવમુપરિમાભૂમિષુ સ્વભાવો (વૌ) દારિકતા સંખ્યૌદારિકતા ચ । યથાયોગં વેદિતવ્યાઃ (:) ।
ઇયં તૂપરિમાસુ ભૂમિષુ યાવદાકિંચન્યાયતના[ત્]તદૌદારિકત[રા]શ્ચ વેદિતવ્યાઃ સર્વા અધરિમા ભૂમયઃ । દુઃખવિહારત[રા]શ્ચ અલ્પાયુષ્કતરાશ્ચ, નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનં પુનઃ શાન્તમેવ ઉપરિ શ્રેષ્ઠતયા ભૂમેરભાવાત્ । યત્ર સમાસત આદીનવાર્થઃ । ઔદારિકતાર્થઃ । યસ્યાં યસ્યાં ભૂમૌ પ્રભૂતતરમા(આ)દીનવં(વો) ( શ્ભ્_સ્હ્ 251 ) ભવતિ । સા આદીનવતઃ । ઔદારિકેત્યુચ્યતે । યસ્યાં લૌકિકાનાં ભૂમાવલ્પતર મા(આ)દીનવં(વો) ભવતિ । સા આદીનવતઃ શાન્તેત્યુચ્યતે । ઇદં લૌકિકાનાં લૌકિકેન માર્ગેણ ક્લેશવિશોધનમાલમ્બનં તથાપિ તસ્યાધરિમાં ભૂમિમાદીનવતઃ પશ્યતઃ । રોગતઃ, અયોગક્ષેમતઃ, ઉપરિમાંચ ભૂમિં શાન્તતઃ [।] યે અધોભૂમિકાઃ ક્લેશા યાવદાકિંચન્યાયતનભૂમિકાઃ, કામધાતુમુપાદાય તે પ્રહીયન્તે । ન ત્વત્યન્તતઃ પ્રહીયન્તે । તે પુનરેવ તે પ્રતિસન્ધિકા ભવન્તિ ।
લોકોત્તરેણ વા પુનર્માર્ગેણ ક્લેશવિશોધનમાલમ્બનં ચતુર્વિધં, તદ્યથા । દુઃખસત્યં, સમુદયસત્યં, નિરોધસત્યં, માર્ગસત્યઞ્ચ ॥
તત્ર દુઃખસત્યં કતમત્ । તદ્યથા જાતિર્દુઃખં જરાપિ [દુઃખં] વ્યાધિર્મરણમપ્રિયસંયોગઃ પ્રિયવિનાભાવ ઇચ્છાવિઘાતશ્ચ । સંક્ષેપતઃ પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધા દુઃખં [।]
તત્ર સમુદય આર્યસત્યં તૃષ્ણા પૌનર્ભવિકી નન્દીરાગસહગતા તત્ર તત્રાભિનન્દિની ॥
તત્ર નિરો[ધ આ]ર્યસત્યં યદસ્યા એવ તૃષ્ણાયા અશેષપ્રહાણં ॥
માર્ગસત્યં આર્યાષ્ટાંગો માર્ગઃ [।]
તત્ર કૃષ્ણપક્ષં શુક્લપક્ષં ચોપાદાય હેતુફલવ્યવસ્થાનેન ચતુઃસત્યવ્યવસ્થાનં ॥
તત્ર દુઃખસત્યં ફલં । સમુદયસત્યં હેતુઃ । નિરોધસત્યં ફલં । માર્ગસત્યં હેતુઃ પ્રાપ્તયે, સ્પર્શનાયૈ । તત્ર દુઃખસત્યં વ્યાધિસ્થાનીયં તત્પ્રથમતઃ પરિજ્ઞેયં । સમુદયસત્યં વ્યાધિનિદાનસ્થાનીયં । તચ્ચાન્તરમ્પરિવર્જયિતવ્યં । નિરોધસત્યમારોગ્યસ્થાનીયં । તચ્ચ સ્પર્શયિતવ્યં (સ્પ્રષ્ટવ્યમ્), સાક્ષાત્કર્તવ્યં । માર્ગસત્યં ભૈષજ્યસ્થાનીયં । તચ્ચાસેવિતવ્યં, ભાવયિતવ્યં । બહુલીકર્તવ્યં । ભૂતં ચૈતત્તથા અવિતથા (-થમ)વિપરીતમવિપર્યસ્તં ( શ્ભ્_સ્હ્ 254 ) દુઃખં દુઃખાર્થેન, યાવન્માર્ગો માર્ગાર્થેન તસ્માત્સત્યમિત્યુચ્યતે । સ્વલક્ષણં ચ [ન] વિસમ્વદતિ । તદ્દર્શનાચ્ચાવિપરીતા બુદ્ધયઃ પ્રવર્ત્તન્તે । તેન સત્યમિત્યુચ્યતે [।]
કસ્માત્પુનરેતાન્યાર્યાણામેવ સત્યાનિ ભવન્તિ । આર્યા એતાનિ પશ્યન્ત્યેવ સમાનાનિ, સત્યતા (તો) જાનન્તિ પશ્યન્તિ (।) યથાભૂતં, બાલાસ્તુ ન જાનન્તિ, ન પશ્યન્તિ । યથાભૂતં તસ્માદાર્યસત્યાનીત્યુચ્યન્તે । બાલાનામેતદ્ધર્મતયા સત્યં નાવબોધેત (બુધ્યતે) । આર્યાણાં તૂભયથા તત્ર જાનાતિ (જ્ઞાયતે) ।
દુઃખમિતિ જાયમાનસ્ય દુઃખા વેદનોત્પદ્યેત (।) કાયિક ચૈતસિકી, ન તુ જ[આ]તિરેવ દુઃખં, દુઃખનિદાનં સા, એવં યાવદિચ્છાવિઘાતો દુઃખમિતિ ॥
ઇચ્છાવિઘાતનિદાનં દુઃખમુત્પદ્યેત । કાયિકચૈતસિકં, ન ત્વિચ્છાવિઘાત એવ (।) દુઃખં, દુઃખનિદાનં પુનઃ સ ઇતિ પેયાલમ્ । સંક્ષેપતઃ પંચોપાદાનસ્કન્ધાઃ દુઃખમિત્યેભિર્જાત્યાદિભિઃ પર્યાયૈ[ઃ] । દુઃખદુઃખતૈવ પરિદીપિતા । તત્ર વિપણામદુઃખતા સંસ્કારદુઃખતા ચાવશિષ્ટા । સા પુનઃ પઞ્ચસ્કન્ધદુઃખતયા પરિદીપિતા ભવતિ । તથા હિ પંચોપાદાનસ્કન્ધાસ્ત્રિવેદનાપરિગતાસ્તે તથોક્તાયાઃ દુખદુઃખતાયા ભાજનભૂતા[ઃ ।] યા ચ નોક્તા વિપરિણામદુઃખતા । સંસ્કારદુઃખતા ચ । સાપ્યેષ્વેવ દ્રષ્ટવ્યા ।
કેન પુનઃ કારણેન ભગવતા દુઃખદુઃખતૈવ પરિકીર્ત્તિતા । સ્વશબ્દેન વિપરિણામદુઃખતા, સંસ્કારદુઃખતા પુનઃ પર્યાયેણ [।] તથા હિ દુઃખદુઃખતાયા ( શ્ભ્_સ્હ્ 256 ) માર્યાણાં બાલાનાઞ્ચ તુલ્યા દુઃખતાબુદ્ધિઃ પ્રવર્ત્તતે । સંવેજિકાત્યર્થં દુઃખદુઃખતા પૂર્વમકૃતપ્રજ્ઞાનામેવં ચ દેશ્યમાને સુખમવતારો ભવતિ । સત્યેષુ વિનેયાનાં [।]

તત્ર ત્રિવિધાયા દુઃખતાયાઃ કથં વ્યવસ્થાનં ભવતિ । યત્તાવદ્દુઃખં જાતિર્દુઃખં યાવદિચ્છાવિઘાતો દુઃખમિત્યનેન સાધિષ્ઠાના દુઃખા વેદના આખ્યાતા ॥ સા ચ દુઃખદુઃખતા [।] ઇદં દુઃખદુઃખતાયા વ્યવસ્થાનં । યે વા પુનરેતદ્વિપક્ષા ધર્માસ્તથા યૌવનં જરાયા, વ્યાધેરારોગ્યં, જીવિતં મરણસ્ય, પ્રિયસંપ્રયોગો ઽપ્રિયસંપ્રયોગસ્ય । અપ્રિયવિનાભાવઃ પ્રિયવિનાભાવસ્ય, ઇચ્છાસમ્પત્તિરિચ્છાવિઘાતસ્ય, યે ચ દુઃખાયાં વેદનાયાં પ્રવૃત્તાઃ ક્લેશાઃ સાધિષ્ઠાના, યે ચારોગ્યાદિષુ સુખસ્થાનીયેષુ ધર્મેષુ તન્નિર્જાતાયાં ચ વેદનાયાં યે પ્રવૃત્તાઃ ક્લેશા ઇયમુચ્યતે વિપરિણામ દુઃખતા ॥
તત્ર સુખા વેદના સાધિષ્ઠાના અનિત્યતયા પ[રિ]ણમન્તી । અત્યર્થીભાવાધિપતેયં દુઃખં વિદધાતિ । ક્લેશાઃ પુનઃ સર્વત્ર પ્રવૃત્તાઃ પર્યવસ્થાનષ(શ) એવ દુઃખા ભવન્તિ । વિપરિણામશ્ચ સ ચેતસઃ તસ્માદ્વિપરિણામદુઃખતેત્યુચ્યતે ॥ યથોક્તં ભગવતા- અવતીર્ણવિપરિણતેન ચિત્તેન માતૃગ્રામસ્ય હસ્તિગ્રહણં ચેતિ વિસ્તરઃ ॥ યથા ચોક્તં- કામ[ચ્]છન્દપર્યવસ્થિતઃ । કામ[ચ્]છન્દપર્યવસ્થાનપ્રત્યયં તજ્જં ( શ્ભ્_સ્હ્ 257 ) ચતસિકં દુઃખદૌર્મનસ્યં પ્રતિસંવેદયતે । એવં વ્યાપાદસ્ત્યાનમિદ્ધામૌદ્ધ(મિદ્ધૌદ્ધ)ત્યકૌકૃત્યવિચિકિત્સાપર્યવસ્થિતઃ । તદનેનાગમેનાપ્તેન પરમાપ્તેન ક્લેશેષુ દુઃખાર્તોપિ લમ્બતે । વિપરિણામાર્થો(ર્ત્તો)પિ । તેનોચ્યતે ક્લેશવિપરિણામ [દુઃખતે તિ [।] ઇદં વિપરિણામ]દુઃખતાયા વ્યવસ્થાનં । સંસ્કારદુઃખતા પુનઃ । સર્વત્રગા ઉપાદાનસ્કન્ધેષુ સંક્ષેપત આર્યા ચ દુખદુઃખતા, યા ચ ક્લેશસંગૃહીતા વિપરિણામધર્મતા, યે (યા) ચ સાધિષ્ઠાના સુખા વેદના તાં સ્થાપયિત્વા, યે તદન્યે સ્કન્ધાશ્ચ દુઃખાઃ(દુઃખ)સહગતાસ્તન્નિર્જાતાસ્તદુત્પત્તિપ્રત્યયા સ્તસ્ય ચોત્પન્નસ્ય સ્થિતિભાજના ઇયમુચ્યતે સંસ્કારદુઃખતા ॥ યે સ્કન્ધા અનિત્યા ઉદયવ્યયયુતો(તાઃ) સોપાદાનાસ્ત્રિવેદનાભિરનુષક્તા[ઃ] । દૌષ્ઠુલ્યોપગતા અયોગક્ષેમપતિતા અવિનિર્મુક્તાઃ । દુઃખદુઃખતાયા વિપરિણામદુઃખતાયા અસ્વવશવર્તિનશ્ચ [।] ઇયમુચ્યતે સંસ્કારદુઃખતયા દુઃખતા [।] ઇદં સંસ્કારદુઃખતાયા વ્યવસ્થાનં ।
તભ(ત્ર)તૃષ્ણા પ્રાર્થનાભિલાષોભિનન્દનેતિ પર્યાયાઃ [।] સા પુનઃ પ્રાર્થના ત્રિભિર્મુખૈઃ પ્રવૃત્તા(સ્)તદ્યથા પુનર્ભવપ્રાર્થના, વિષયપ્રાર્થના ચ । ( શ્ભ્_સ્હ્ 258 ) તત્ર યા પુનર્ભવપ્રાર્થના મા પૌનર્ભવિકી તૃષ્ણા । વિષયપ્રાર્થના પુનર્દ્વિવિધા [।] પ્રાપ્તેષુ વિષયેષુ સૌમનસ્યાધ્યવસાનસહગતા, અપ્રાપ્તેષુ ચ વિષયેષુ સંયોગાભિલાષસહગતા [।] તત્ર યા પ્રાપ્તેષુ વિષયેષુ સૌમનસ્યાધ્યવસાનસહગતા નન્દીરાગસહગતેત્યુચ્યતે । યા પુનરપ્રાપ્તેષુ વિષયેષુ સંયોગાભિલાષસહગતા તત્ર તત્રાભિનન્દિનીત્યુચ્યતે ।
નિરોધોપિદ્વિવિધઃ । ક્લેશનિરોધઃ, ઉપક્લેશનિરોધશ્ચ ।
માર્ગોપિ દ્વિવિધઃ । શૈક્ષશ્ચાશૈક્ષશ્ચ । ઇદમાલમ્બનં ક્લેશવિશોધનં લોકોત્તરેણ માર્ગેણ વેદિતવ્યં । તેનાહ ચતુર્વિધમાલમ્બનં । વ્યાપ્યાલમ્બનં, ચરિતવિશોધનં, કૌશલ્યાલમ્બનં, ક્લેશવિશોધનં ચેતિ ॥
તત્રાવવાદઃ કતમઃ । ચતુર્વિધો [અ]વવાદઃ । ( શ્ભ્_સ્હ્ 259 ) અવિપરીતાવવાદઃ । અનુપૂર્વાવવાદઃ । આગમાવવાદઃ । અધિગમાવવાદશ્ચ ॥
તત્રાવિપરીતાવવાદઃ કતમઃ । યદવિપરીતં ધર્મસત્ત્વં ચ દેશયતિ । ગ્રાહયતિ । ભૂતં યદસ્ય નિર્યાતિ । સમ્યગ્દુઃખક્ષયાય । દુઃખસ્યાન્તક્રિયાયૈ [।] અયમુચ્યતે ઽવિપરીતાવવાદઃ ।
અનુપૂર્વાવવાદઃ કતમઃ । યત્કાલેન ધર્મં દેશયતિ । ઉત્તાનોત્તાનાનિ [સ્થાનાનિ] તત્પ્રથમતો ગ્રાહયતિ । વાચય[તિ] । તતઃ પશ્ચાદ્ગંભીરાણિ પ્રથમસ્ય વા સત્યસ્યાભિસમયાય તત્પ્રથમતો ઽવવદતે । ( શ્ભ્_સ્હ્ 260 ) તતઃ પશ્ચાત્સમુદયનિરોધમાર્ગસત્યસ્ય, પ્રથમસ્ય ધ્યાનસ્ય સમાપત્તયે તત્પ્રથમતોવવદતે । તતઃ પશ્ચાદન્યાસાં ધ્યાનસમાપત્તીનામયમેવંભાગીયોનુપૂર્વાવવાદો વેદિતવ્યઃ ।
તત્રાગમાવવાદો યથા તેન ગુરૂણામન્તિકાદાગમિતં ભવતિ । ગુરુસ્થાનીયાનાં, યોગજ્ઞાનાં, આચાર્યાણામુપાધ્યાયસ્ય વા, તથાગતસ્ય વા, તથાગતશ્રાવકસ્ય વા [।] તથૈવાનેનાન્યૂનમધિકં કૃત્વા પરાનવવદતે । અયમુચ્યતે આગમાવવાદઃ ।
તત્રાધિગમાવવાદઃ [।] યથાનેન તેધર્મા અધિગતા ભવન્તિ । સ્પર્શિતાઃ (સ્પૃષ્ટાઃ) સાક્ષાત્કૃતા, એકાકિના વ્યવકૃષ્ટવિહારિણા । તઞ્ચૈવ પરેષાં પ્રાપ્તયે । સ્પર્શનાયૈ સાક્ષાત્ક્રિયાયૈ । અવવદતે [।] અયમુચ્યતે અધિગમાવવાદઃ ।
અસ્તિ પુનઃ સર્વાકારપરિપૂર્ણોવવાદઃ । સ પુનઃ કતમઃ [।] યસ્ત્રિભિઃ (યત્ ત્રિભિઃ) પ્રાતિહારર્યૈવવદતિ । ઋદ્ધિપ્રાતિહાર્યેણ, આદેશનાપ્રાતિહાર્યેણ । અનુશાસ્તિપ્રાતિહાર્યેણ । ઋદ્ધિપ્રાતિહાર્યેણ, ( શ્ભ્_સ્હ્ 261 ) અનેકવિધમૃદ્ધિવિષયમુપદર્શયત્યાત્મનિ ચ બહુમાનં જ[ન]યતિ । પરેષાં યથા તેન બહુમાનજાતાઃ । શ્રોત્રાવધાનયોગે મનસિકારે આદરજાતા ભવન્તિ । તત્ર [।] દેશના પ્રાતિહાર્યેણ ચિત્તચરિતં સમન્વેષ્ય અનુશાસ્તિપ્રાતિહાર્યેણ યથેન્દ્રિયં, યથાચરિતં, યથાવતારંધર્મદેશનાં દેશયતિ । પ્રતિપક્ષે સમનુશાસ્તિ । તેનાયં પ્રાતિહાર્યત્રયસંગૃહીતઃ પરિપૂર્ણાવવાદો ભવતિ ॥
તત્ર શિક્ષા કતમા । આહ । તિસ્રઃ શિક્ષાઃ [।] અધિશીલં શિક્ષા, અધિચિત્તમધિપ્રજ્ઞં શિક્ષા ॥
તત્રાધિશીલં શિક્ષા કતમા । યથાપિ તચ્છીલં ( શ્ભ્_સ્હ્ 262 ) વા (તચ્છીલવાન્) વિહરતીતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ ॥
તત્રાધિશીલં (ચિત્તં) શિક્ષા વિવિક્તં કામૈર્વિવિક્તં પાપકૈરકુશલૈર્ધર્મૈઃ સવિતર્કં, સવિચારં, વિવેકજં, પ્રીતિસુખં, ચિત્તૈકાગ્રતા[ઞ્]ચ, પ્રથમં ધ્યાનં યાવચ્ચતુર્થં ધ્યાનમુપસમ્પદ્ય વિહરતિ । ઇયમધિચિત્તં, શિક્ષા । અપિ ખલુ સર્વે આરૂપ્યાસ્તદન્યાશ્ચ સમાધિસમાપત્તયઃ । અધિચિત્તં શિક્ષેત્યુચ્યતે । અપિ તુ ધ્યાનાનિ નિશ્રિત્ય તત્પ્રથમતઃ સત્યાભિસમયોમા વક્રાન્તિર્ભવતિ । ન તુ સર્વેણ સર્વં વિના ધ્યાનૈઃ તસ્માત્પ્રધાનાનિ ધ્યાનાનિ કૃત્વા અધિચિત્તં શિક્ષેત્યુક્તાનિ ।
તત્રાધિપ્રજ્ઞં શિક્ષા યા ચતુર્ષ્વાર્યસત્યેષુ યથાભૂતં જ્ઞાનં [।]
કેન કારણેન તિસ્ર એવ શિક્ષા ન તદૂર્ધ્વં । આહ । સમાધિપ્રતિષ્ઠાર્થેન । જ્ઞાનસંનિશ્રયાર્થેન । કૃત્યકરણાર્થેન ચ [।] તત્ર સમાધિપ્રતિષ્ઠાર્થેનાધિશીલં । શિક્ષા । તથા હિ શીલં પ્રતિષ્ઠાય ચિત્તૈકાગ્રતાં સ્પૃશતિ (॥) ચિત્તસમાધિં [॥] તત્ર જ્ઞાનસન્નિશ્રયાર્થેન અધિચિત્તં શિક્ષા । તથા હિ સમાહિતચિત્તસ્યૈકાગ્રતા । સ્મૃત્યા જ્ઞેયે વસ્તુનિ યથાભૂતં જ્ઞાનદર્શનં પ્રવર્ત્તતે । તત્ર કૃત્યકરણાર્થેન અધિપ્રજ્ઞં શિક્ષા । તથા હિ સુવિશુદ્ધેન જ્ઞાનદર્શનેન ક્લેશપ્રહાણં સાક્ષાત્કરોતિ । એષ હિ સ્વાર્થ એ[તત્] પરમં કૃત્યં યદુત ક્લેશપ્રહાણં [।] તત ઉત્તરિકરણીયં પુનર્નાસ્તિ । તેન એતાસ્તિસ્ર એવ શિક્ષાઃ ।

કાઃ પુનરાસાં શિક્ષાણામાનુપૂર્વીષુ વિશુદ્ધશીલસ્ય વિપ્રતિસારઃ [।] અવિપ્રતિસારિણઃ પ્રામોદ્યં, પ્રીતિઃ, પ્રશ્રબ્ધિઃ, સુખં, સુખિતસ્ય ચિત્તસમાધિઃ [।] સમાહિતચિત્તો યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । યથાભૂતં પશ્યતિ । યથાભૂતં જાનન્પશ્યન્નિર્વિદ્યતે । નિર્વિણ્ણો ( શ્ભ્_સ્હ્ 264 ) વિરજ્યતે । વિરક્તો વિમુચ્યતે । વિમુક્તો [અ]નુપાદાય પરિનિર્વાતિ । એવમિમાનિ શીલાનિ ભાવિતાનિ અગ્રતાયામુપનયન્તિ । યદુતાનુપાદાય પરિનિર્વાણમિયમાસાં શિક્ષાણામાનુપૂર્વી ।
તત્ર કેન કારણેનાધિશીલં શિક્ષા અધિશીલમિત્યુચ્યતે । એવમધિચિત્તમધિપ્રજ્ઞમધિકારાર્થેના(ધિકારાર્થેન) ચ ।
તત્ર કથમધિકારાર્થેના (ના અ)ધિચિત્તમધિકૃત્ય યચ્છીલં સા અધિશીલં શિક્ષા । અધિપ્રજ્ઞમધિકૃત્ય યશ્ચિત્તસમાધિઃ । સા અધિચિત્તં શિક્ષા ।
ક્લેશપ્રહાણમધિકૃત્ય યજ્જ્ઞાનં દર્શનં । સા અધિપ્રજ્ઞં શિક્ષા ।
યા ચાધિચિત્તં । યા ચાધિપ્રજ્ઞં શિક્ષા । એતાઃ શિક્ષાઃ અસ્મિન્નેવ શાસને અસાધારણા ઇતો બાહ્યૈરેવમધિકાર્થેન [।]
અસ્તિ પુનરધિચિત્તં શિક્ષા યા અધિપ્રજ્ઞં શિક્ષાયા આવાહિકા, અસ્ત્યધિપ્રજ્ઞં શિક્ષા યા અધિચિત્તં શિક્ષાયા આવાહિકા । તદ્યથા । આર્યશ્રાવકઃ । અલાભી મૌલધ્યાનાનાં, શૈક્ષો, દૃષ્ટપદઃ, તતઃ પશ્ચાદ્ભાવનાપ્રહાતવ્યાનાં ક્લેશાનાં પ્રહાણાય પ્રયુજ્યમાન[ઃ] સ્મૃતિસંબોધ્યંગં ભાવયતિ । ઇયમધિપ્રજ્ઞં શિક્ષા (।) અધિચિત્તં ( શ્ભ્_સ્હ્ 265 ) શિક્ષાયા આવાહિકા । અધિચિત્તં પુનઃ શિક્ષા અધિપ્રજ્ઞાયા આવાહિકા પૂર્વમેવોક્તા ॥ તત્ર અસ્ત્યધિશીલં શિક્ષા । નાધિચિત્તં, નાધિપ્રજ્ઞં । અસ્ત્યધિશીલમધિચિત્તં, નાધિપ્રજ્ઞં । ન ત્વસ્ત્યધિપ્રજ્ઞં શિક્ષા યા વિનાધિશીલેનાધિચિત્તેન ચ । અતો યત્રાધિપ્રજ્ઞં । શિક્ષા । તત્ર તિસ્રઃ શિક્ષા વેદિતવ્યા[ઃ] ॥ ઇદં તાવચ્છિક્ષાવ્યવસ્થાનં । તત્ર યોગિના યોગપ્રયુક્તેન શિક્ષિતવ્યં ।

તત્ર ત્રયઃ પુદ્ગલાઃ સત્યાન્યભિસમાગચ્છન્તિ । કતમે ત્રયસ્તદ્યથા । અવીતરાગઃ યદ્ભૂયો વીતરાગઃ, વીતરાગશ્ચ ।
તત્ર સર્વેણસર્વમવીતરાગઃ સત્યાન્યભિસમાગચ્છન્ સહ સત્યાભિસમયાત્સ્રોત (-યેન સ્ત્રોત) આપન્નો ભવતિ ।
યદ્ભૂયો વીતરાગઃ પુનઃ સકૃદાગામી ભવતિ ।
વીતરાગઃ સહ સત્યાભિસમયાદ્ (યેના) નાગામી ભવતિ ।
ત્રીણીન્દ્રિયાણિ । અનાજ્ઞાતમાજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયં । આજ્ઞેન્દ્રિયમાજ્ઞાતવત ઇન્દ્રિયં ।
એષામિન્દ્રિયાણાં કથં વ્યવસ્થાનં ભવતિ । અનભિસમિતાનાં ( શ્ભ્_સ્હ્ 267 ) સત્યાનાં અભિસમયાય પ્રયુક્તસ્ય અનાજ્ઞાતમાજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયવ્યવસ્થાનં । અભિસમિતવતઃ શૈક્ષસ્યાજ્ઞેન્દ્રિયવ્યવસ્થાનં । કૃતકૃત્યસ્યાશૈક્ષસ્યાર્હતઃ । આજ્ઞા[તાવીન્દ્રિય]વ્યવસ્થાનં ।
ત્રીણિ વિમોક્ષમુખાનિ । તદ્યથા શૂન્યતા [અ]પ્રણિહિતમાનિમિત્તેમેષાં ત્રયાણાં વિમોક્ષમુખાનાં કથં વ્યવસ્થાનં ભવતિ । આહ [।] દ્વયમિદં સંસ્કૃતમસંસ્કૃતઞ્ચ ।
તત્ર સંસ્કૃતં ત્રૈધાતુકપ્રતિસંયુક્તાઃ પઞ્ચસ્કન્ધાઃ, [અ]સંસ્કૃતં પુનઃ નિર્વાણં । ઇદમુભયં યચ્ચ સંસ્કૃતં, યચ્ચા સંસ્કૃતમિત્યુચ્યતે ।
યત્પુનરિદમુચ્યતે । આત્મા વા, સત્ત્વો વા, જીવો વા, જન્તુર્વા, ઇદમસત્ । તત્ર સંસ્કૃતે દોષદર્શનાદાદીનવદર્શનાદપ્રણિધાનં ભવતિ । અપ્રણિધાનાચ્ચાપ્રણિહિતં વિમોક્ષમુખં વ્યવસ્થાપ્યતે । નિર્વાણે પુનઃ તત્ર પ્રણિધાનવતઃ પ્રણિધાનં ભવતિ । શાન્તદર્શનં । પ્રણીતદર્શનં । નિઃસરણદર્શનં ચ । નિઃસરણદર્શનાચ્ચ પુનરાનિમિત્તં વિમોક્ષમુખં વ્યવસ્થાપ્યતે । તત્રાસત્યસમ્વિદ્યમાને નૈવ પ્રણિધાનં ભવતિ । તદ્યથૈવાસત્તથૈવાસદિતિ । જાનતઃ પશ્યતઃ શૂન્યતાવિમોક્ષમુખં વ્યવસ્થાપ્યતે । એવં ત્રયાણાં વિમોક્શમુખાનાં વ્યવસ્થાનં ભવતિ ॥
તત્ર કતમે શિક્ષાનુલોમિકા ધર્માઃ । આહ દશ શિક્ષાવિલોમા ધર્માઃ । તેષાં પ્રતિપક્ષેણ દશ શિક્ષાનુલોમિકા [ધર્મા] વેદિતવ્યાઃ ।
તત્ર કતમે શિક્ષાવિલોમાધર્માસ્તદ્યથા । માતૃગ્રામઃ । શિશુરુદારવર્ણો રંજનીયઃ । શિક્ષાપ્રયુક્તસ્ય કુલપુત્રસ્યાધિમાત્રમન્તરાયકરઃ પરિપન્થકઃ, સત્કાયપર્યાપન્નેષુ સંસ્કારેષુ નિયન્તિરાલસ્યં, કૌસીદ્યં । સત્કાયદૃષ્ટેઃ કબડંકારાહારમુપાદાય રસરાગઃ । લોકાખ્યાનકથાસ્વનેકવિધાસુ બહુનાનાપ્રકારાસુ ચિત્રેષુ (ત્રાસુ) છ(ચ્છ)ન્દરાગાનુનયઃ, ધર્મચિન્તા, યોગમનસિકારાપક્ષાલઃ । સ પુનઃ કતમસ્તદ્યથા ( શ્ભ્_સ્હ્ 269 ) રસેષુ વા, સત્યેષુ વા, સ્કન્ધેષુ વા [।] કર્મફલે વા પ્રહાણપ્રયુક્તસ્ય ચ કાયદૌષ્ઠુલ્યશૈથિલિકસ્ય શમથવિપશ્યનાપક્ષાલમનસિકારઃ । સ્ત્યાનમિદ્ધેન વા ચિત્તાભિભવઃ । ચિત્તાભિસંક્ષેપઃ । અન્વારબ્ધવીર્યસ્ય વા કાયિકક્લમઃ । ચૈતસિક ઉપાયાસઃ । અતિલીનવીર્યસ્ય વિશેષાસંપ્રાપ્તિઃ કુશલપક્ષપર્યાદાનં । લોભેન વા, યશસાવા, પ્રશંસયા વા, અન્યતમાન્યતમેન વા સુખલવમાત્રત્વેન, નન્દીસૌમનસ્યમૌદ્ધત્યમવ્યુપશમઃ । ઔદ્વિગ્ન્ય મુત્પ્લાવિતત્વં । સત્કાયનિરોધે નિર્વાણે ઉત્ત્રાસશ્ઠ(ઃસ્ત)મ્ભિતત્વં । અમાત્રયા પ્રયોગઃ । અત્યભિજલ્પઃ । ધર્મ્યામપિ કથાં કથયતા વિગૃહ્ય કથામારભ્યાનુયોગઃ । પૂર્વદૃષ્ટશ્રુતાનુભૂતેષુ વિષયેષ્વનેકવિધેષુ બહુનાનાપ્રકારેષુ ચિત્તવિસારઃ ચિત્તાક્ષેપઃ । અનિત્યેષુ ચ સંસ્કા[રેષુ] નિધ્યાયિતત્વં, ઇમે ધર્માશ્ચિન્તાયોગમનસિકારાપક્ષાલા વેદિતવ્યાઃ ।
ધ્યાન[સમાપત્તિ]સુખાસ્વાદનતા, આનિમિત્તં સમાપત્તુકામસ્ય સંસ્કારનિમિત્તાનુસારિતા । સ્પૃષ્ટસ્ય શારીરિકાભિર્વેદનાભિઃ, દુઃખામિર્યાવત્પ્રાણહારિણીભિર્જીવિતનિયન્તિ[ઃ] ।, જીવિતાશા તદાશાનુગતસ્ય ( શ્ભ્_સ્હ્ 270 ) શોચના, ક્લામ્યના, પરિદેવના ઇતિ । ઇમે દશ શિક્ષાવિલોમા ધર્માઃ [।]
કતમે દશ શિક્ષાપદાનાં વિલોમાનાં ધર્માણાં પ્રતિપક્ષેણ શિક્ષાનુલોમિકા ભવન્તિ । તદ્યથા-અશુભસંજ્ઞા, અનિત્યે દુઃખસંજ્ઞા । દુઃખે અનાત્મસંજ્ઞા । આહારે પ્રતિકૂલસંજ્ઞા । સર્વાલોકે અનભિરતિસંજ્ઞા । આલોકસંજ્ઞા । વિરાગસંજ્ઞા । નિરોધસંજ્ઞા । મરણસંજ્ઞા । ઇતીમા દશ સંજ્ઞા[ઃ] । આસેવિતા ભાવિતા બહુલીકૃતા દશવિધસ્ય શિક્ષાપરિપન્થકસ્ય દશાનાં શિક્ષાવિલોમાનાં ધર્માણાં પ્રહાણાય સમ્વર્તન્તે ।
તત્ર ધર્માલોકઃ । અર્થાલોકઃ । શમથાલોકો, વિપશ્યનાલોકશ્ચ । એતાનાલોકાનધિપતિં કૃત્વા આલોકસંજ્ઞા । અસ્મિન્નર્થે અભિપ્રેતા । ધર્મચિન્તાયોગમનસિકારઃ । પરિપન્થસ્ય પ્રહાણાય ॥
તત્રાપરે દશ શિક્ષાનુલોમિકા ધર્મા વેદિતવ્યાઃ । કતમે દશ [।] તદ્યથા પૂર્વકો હેતુઃ । આનુલોમિક ઉપદેશઃ । યોનિશઃ પ્રયોગઃ । સાતત્યસત્કૃત્યકારિતા તીવ્ર[ચ્]છન્દતા, યોગબલાધાનતા, કાયચિત્તદૌષ્ઠુલ્યપ્રતિપ્રશ્રબ્ધ(બ્ધિ)રભીક્ષ્ણપ્રત્યવેક્ષ[ણ]તા । અપરિતમના, નિરભિમાનતા ચ ।
તત્ર પૂર્વકો હેતુઃ કતમઃ । યઃ પૂર્વમિન્દ્રિયપરિપાકઃ । ( શ્ભ્_સ્હ્ 271 ) ઇન્દ્રિયસમુદાગમશ્ચ । [તત્રાનુલોમિક ઉપદેશઃ કતમઃ] ય ઉપદેશો ઽવિપરીતશ્ચાન(નુ)પૂર્વિકસ્ય(શ્ચ) ।
તત્ર યોનિશઃ પ્રયોગઃ । યથૈવા[વ]વદિતઃ (વોદિતઃ) । તથૈવ પ્રયુજ્યતે । તથા પ્રયુજ્યમાનઃ સમ્યગ્દૃષ્ટિમુત્પાદયતિ ॥
તત્ર સાતત્યસત્કૃત્યકારિતા [।] ષડ્રૂપેણ પ્રયોગેણ અબન્ધ્યઞ્ચ કાલં કરોતિ । કુશલપક્ષેણ ક્ષિપ્રમેવ કુશલપક્ષં સમુદાનયતિ ।
તત્ર તીવ્ર[ચ્]છન્દતા [।] યથાપિ તદુત્તરે વિમોક્ષે સ્પૃહામુત્પાદયતિ । કદા સ્વિદહં તદાયતનમુપસમ્પદ્ય વિહરિષ્યામિ । યદાર્યા આયતનમુપસંપદ્ય વિહરન્તીતિ ।
તત્ર યોગબલાધાનતા [।] દ્વાભ્યાં કારણાભ્યાં યોગબલાધાનપ્રાપ્તો ભવતિ । પ્રકૃત્યૈવ ચ તીક્ષ્ણેન્દ્રિયતયા, દીર્ઘકાલાભ્યાસપરિચયેન ચ । તત્ર કાયચિત્તદૌષ્ઠુ[લ્યં, પ્રીતિઃ] પ્રશ્રબ્ધિર્યથાપિ તચ્છ્રાન્તકાયસ્ય ક્લાન્તકાયસ્યોત્પદ્યતે । કાયદૌષ્ઠુલ્યં, ચિત્તદૌષ્ઠુલ્યં । તદીર્યાપથાન્તરકલ્પનયા પ્રતિપ્રસ્રમ્ભયતિ । અતિવિતર્કિતેનાતિવિચારિતેનોત્પદ્યતે । કાયચિત્તદૌષ્ઠુલ્યં તદા [ચાત્મ]ચેતઃ શમથાનુયોગેન પ્રતિપ્રશ્રમ્ભયતિ । ( શ્ભ્_સ્હ્ 272 ) ચિત્તાભિસંક્ષેપેણ ચિત્તલયેન સ્ત્યાનમિદ્ધપર્યવસ્થાનં । ચોત્પદ્યતે । કાયચિત્તદૌષ્ઠુલ્યં તદધિપ્રજ્ઞં ધર્મવિપશ્યનયા, પ્રસદનીયેન ચ મનસ્કારેણ પ્રશ્રમ્ભયતિ । પ્રકૃત્યૈવ વા પ્રહીણક્લેશસ્ય ક્લેશપક્ષં કાયચિત્તદૌષ્ઠુલ્યં અવિગતં ભવતિ । સદાનુષક્તં તત્સમ્યઙ્માર્ગભાવનયા પ્રતિપ્રશ્રમ્ભયતિ ।
તત્રાભીક્ષ્ણપ્રત્યવેક્ષા । અભીક્ષ્ણં શીલાન્યારભ્ય કુકૃતં પ્રત્યવેક્ષતે । સુકૃતઞ્ચ । અકૃતં ચ પ્રત્યવેક્ષતે, કૃતં ચ । કુકૃતાચ્ચાકૃતાદ્ વ્યાવર્ત્તતે । સુકૃતાચ્ચ કૃતાન્ન પ્રત્યુદાવર્ત્તતે । તથા ક્લેશાનાં પ્રહીણાપ્રહીણાનાં મીમાન્સા (માંસા) મનસ્કારમધિપતિં કૃત્વા અભીક્ષ્ણં પ્રત્યવેક્ષતે । તત્ર પ્રહીણતાં જ્ઞાત્વા પુનઃ પુનસ્તમેવ માર્ગં ભાવયતિ ।
તત્રાપરિતમનાય (નયા) તત્કાલાન્તરેણ જ્ઞાતવ્યં । દ્રષ્ટવ્યં, પ્રાપ્તવ્યં । તદજાનતો [અ]પશ્યતો, નાધિગચ્છતઃ । પરિતમના ઉત્પદ્યતે, ચૈતસિકઃ ક્લમઃ । ચૈતસિકોવિઘાતઃ । તામુત્પન્નાન્નાધિવાસયતિ । પ્રજહાતિ ।

નિરભિમાનતા । અધિગમે પ્રાપ્તૌ । સ્પર્શનાયાં નિરભિમાનો ભવતિ । અવિપરીતગ્રાહી, પ્રાપ્તે પ્રાપ્ત સંજ્ઞી, અધિગતે અધિગતસંજ્ઞી [।] ઇતીમે દશ ધર્માઃ શિક્ષાકામસ્ય યોગિનઃ ॥ આદિમધ્યપર્યવસાનમુપાદાય શિક્ષામનુલોમયતિ (ન્તિ), ન વિલોમયન્તિ । તેનોચ્યન્તે શિક્ષાનુલોમિકા ઇતિ ।
તત્ર કતમો યોગ્રભંશઃ । આહ । ચત્વારો યોગભ્રંશાઃ । કતમે ચત્વારઃ । અસ્તિ યોગભ્રંશ આત્યન્તિકઃ । અસ્તિ તાવત્કાલિકઃ । અસ્તિ પારિહાણિકઃ । અસ્તિ મિથ્યાપ્રતિપત્તિકૃતઃ ।
તત્રાત્યન્તિકો યોગભ્રંશઃ । અયોગસ્થાનાં પુદ્ગલાનાં વેદિતવ્યઃ । તસ્યાપરિનિર્વાણધર્મકત્વાદત્યન્તપરિભ્રષ્ટા એવ યોગાદ્ભવન્તિ ।
તત્ર તાવત્કાલિકઃ । તદ્યથા ગોત્રસ્થાનાં પરિનિર્વાણ ધર્મકાણાં પ્રત્યયવિકલાનાં, તે હિ દૂરમપિ, પરમપિ ગત્વા અવશ્યમેવ પ્રત્યયાનાસાદયિષ્યન્તિ । યોગં ચ સંમુખીકૃત્ય ભાવયિત્વા પરિનિર્વાસ્યન્તિ । તેનૈવ તેષાં તાવત્કાલિક એવ ભ્રંશો ભવતિ ।
તત્ર પ્રાપ્તિપરિહાણિકો યોગભ્રંશઃ । યથાપીહૈકત્યે પ્રાપ્તાદધિગતા[જ્]જ્ઞાનદર્શનસ્પર્શવિહારાત્પરિહીયન્તે ।
તત્ર મિથ્યાપ્રતિપત્તિકૃતો યોગભ્રંશઃ । યથાપીહૈકત્યેઃ । અયોનિશઃ પ્રયુજ્યમાનો નારાધકો ભવતિ (।) યોગસ્ય, નારાધયતિ (।) ધ્યાય્યં ધર્મં કુશલં [।] યથાપીહૈકત્યઃ બહુક્લેશો ભવતિ । પ્રભૂતરજસ્કજાતીયઃ । મહાવિજ્ઞાનશ્ચ ભવતિ । મહાબુદ્ધિઃ । મહતાયા (મહત્યા) બુદ્ધયા સમન્વાગતઃ । સ શ્રુતમુદ્ગૃહ્ણાતિ । શ્રુતં પર્યવાપ્નોતિ । અલ્પમ્વા, પ્રભૂતં વા, અરણ્યે વા પુનર્વિહરતિ આગતાગતાનાઞ્ચ ગૃહિપ્રવ્રજિતાનાં, રુજકાનાં, રુજકજાતીયાનાં ધર્મદેશનયા ( શ્ભ્_સ્હ્ 274 ) ચિત્તમારાધયતિ । કુહનાનુચરિતયા ચ ચેષ્ટયા કાયવાક્યપ્રતિસંયુક્તયા, તસ્ય તેન હેતુભાવેન, તેન પ્રત્યયેનોત્પદ્યતે । લાભસત્કારશ્લોકઃ, સ જ્ઞાતો ભવતિ । મહાસુખો લાભી ભવતિ । ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસન[ગ્લાનપ્રત્ય]યભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં, સત્કૃતશ્ચ ભવતિ, ગુરુકૃતો, રાજ્ઞાં રાજામાત્રાણાં, યાવત્સાર્થવાહાનાં, અર્હત્સમ્પત(દ)ઃ । તસ્યાન્તા વર્ત્તન્તે શ્રાવકાઃ, ગૃહિણઃ, પ્રવ્રજિતાઃ । અપિ અધ્વાદેન્તેષુ ગ્રેધં નિગમયમ્વા વર્ત્તતે (અપ્યધ્વાન્તેષુ ગ્રામો નિગમો વા વર્તતે) વા [...]યતસ્યૈવં ભવતિ । સન્તિ યે શ્રાવકા, ગૃહિપ્રવ્રજિતા, યે મયિ સંભાવનાજાતા યેષાં મહત્સંસ(મ)તઃ તે ચેદ્યા(ન્મા)મુપસંક્રમ્ય યોગે મનસિકારે શમથવિપશ્યનાયા[ં] પ્રશ્નં પૃચ્છેયુઃ । તેષાં ચાહં પૃષ્ટો વ્યાકુર્યાં ન જાનામીત્યેવં સતિ યા સંભાવના સા ચ હીયેન્ન (હીયેત, ન) ચ સ્યામર્હત્સમ્મતઃ, યન્ન્વહં સ્વયમેવ ચિન્તયિત્વા, તુલયિત્વોપપરીક્ષ્ય યોગં વ્યવસ્થાપયેયં । સ એતમેવાર્થમધિપતિં કૃત્વા લાભસત્કારાભિગૃદ્ધ એકાકી રહોગતઃ સ્વયમેવ ચિન્તયિત્વા, તુલયિત્વા, તુલયિત્વોપપરીક્ષ્ય યોગંવ્યવસ્થાપયતિ । સ ચાસ્ય યોગો ન સૂત્રે ભવતિ । ન વિનયે સંદૃશ્યતે । ધર્મતાં ચ વિલોમયતિ । મયેતે(ય એતે) ભિક્ષવઃ । સૂત્રધરા, વિનયધરા, માતૃકાધરાસ્તેષાં તદ્યોગસ્થાનં ( શ્ભ્_સ્હ્ 275 ) વિનિગૂહતિ । ન પ્રકાશયતિ । યેપ્યસ્ય શ્રાવકા ભવન્તિ । ગૃહિણઃ, પ્રવ્રજિતાશ્ચ, તાનપિ યોગપ્રતિયુક્તયે આજ્ઞાપયતિ । તત્કસ્ય હેતોર્મા, મૈવ તે સૂત્રધરા, વિનયધરા, માતૃકાધરા, એતદ્યોગસ્થાનં શ્રુત્વા સૂત્રેવતારયેયુઃ । તચ્ચ નાવતારયે(તરે)દ્વિનયે, સંદર્શયેયુઃ । તચ્ચ ન સંદૃશ્યતે । ધર્મતયા ઉપપરીક્ષ્યેત । તચ્ચ ધર્મતાં વિરોધયેત્ । તે ચ તતો નિદાનમ્ પ્રતીતા ભવેયુરપ્રતીતવચનૈશ્ચ સાં ચોદયેયુઃ । અધિકરણાનિ ચોત્પાદયેયુઃ । એવમહં પુનરપિ ન સત્કૃતઃ (।) સ્યાન્ન ગુરુકૃતો, રાજ્ઞાં રાજામાત્રાણાં યાવદ્ધનિનાં શ્રેષ્ઠિનાં સાર્થવાહાનાં, ન ચ પુનર્લાભી સ્યાં ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણામિતિ । સ તામેવ લાભસત્કારકામતામધિપતિં કૃત્વા અધર્મે ધર્મસંજ્ઞી, વિનિધાય સંજ્ઞાં રૂપિ[ણી]મધર્મં ધર્મતો દીપયતિ । સંપ્રકાશયતિ । તત્ર યેસ્ય દૃષ્ટ્યનુમતમાપદ્યન્તે । તેપ્યધર્મે । ધર્મસંજ્ઞિનો ભવન્તિ । મન્દત્વાન્મોહત્વાત્તે અધર્મે ધર્મસંજ્ઞિનો યથાનુશિષ્ટા અપિ, પ્રતિપદ્યમાના મિથ્યાપ્રતિપન્ના એવ તે વેદિતવ્યાઃ । અયમેવં રૂપો મિથ્યાપ્રતિપત્તિકૃતો યોગભ્રંશસ્સદ્ધર્મપ્રતિરૂપકો હ્યસદ્ધર્મઃ સદ્ધર્મસ્યાન્તર્ધાનાય [।] ઇતીમે ચત્વારો યોગભ્રંશા ધ્યાયિના ભિક્ષુણા યોગાચારેણ પરિજ્ઞેયા વર્જયિતવ્યાઃ ॥
તત્ર યોગઃ કતમઃ । આહ [।] ચતુર્વિધો ( શ્ભ્_સ્હ્ 276 ) યોગઃ । તદ્યથા શ્રદ્ધા, છન્દો, વીર્યં, ઉપાયશ્ચ ॥
તત્ર શ્રદ્ધા દ્વિવિધાધિષ્ઠાના-અભિસંપ્રત્યયાકારા પ્રસાદાકારા ચ ॥ ધર્મયુક્તિવિચારણાધિષ્ઠાના પુદ્ગલાનુભાવાધિમુક્ત્યધિષ્ઠાના ચ ॥
છન્દોપિ ચતુર્વિધઃ । તદ્યથા પ્રાપ્તયે [।] યથાપીહૈકત્યઃ ઉત્તરે વિમોક્ષસ્પૃહામુત્પાદયતિ । વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ । પરિપૃચ્છાયૈ । યથાપીહૈકત્યઃ સ્પૃહામુત્પાદયતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવત્પરિપૃચ્છાયૈ । આરામં ગમનાય, વિજ્ઞાનાં સબ્રહ્મચારિણાં યોગજ્ઞાનામન્તિકમશ્રુતસ્ય શ્રવણાય, શ્રુતસ્ય ચ પર્યવદાનાય [।] સંભારસમુદાગમાચ્છન્દઃ । યથાપીહૈકત્યઃ શીલસમ્વરપારિશુદ્ધયે, ઇન્દ્રિયં સંવરપારિશુદ્ધયે, ભોજને માત્રજ્ઞતાયાં, જાગરિકાનુયોગે, સંપ્રજાનદ્વિહારિતાયામુત્તરોત્તરાં સ્પૃહામુત્પાદયતિ । અનુયોગાચ્છન્દઃ । યા (યઃ) સાતત્યપ્રયોગતાયાં સત્કૃત્યપ્રયો[ગતા]યાં ચ માર્ગભાવનાયાં સ્પૃહામુત્પાદયત્યભિલાષં કર્તુકામતામિત્યયં ચતુર્વિધશ્છન્દઃ । (ઇત્યયં ચતુર્વિધશ્છન્દઃ) યદુત પ્રાપ્તયે । પરિપૃચ્છનાયૈ । સંભારસમુદાગમાય । અનુયોગાય ચ ।
તત્ર વીર્યમપિ ચતુર્વિધ[ં] તદ્યથા શ્ર[વણા]ય, ચિન્તનાયૈ, ભાવનાયૈ । આવરણપરિશુદ્ધયે ચ ।
તત્ર શ્રવણાય વીર્યં । યદશ્રુતં શૃણ્વતઃ । પર્યવદાપયતઃ । ચેતસો [અ]ભ્યુત્સાહઃ । અવિન્યસ્તપ્રયોગતા, એવં યથાશ્રુતાનાં ધર્માણામેકાકિનો રહોગતસ્યાર્થં । ચિન્તયતસ્તુલયત ઉપપરીક્ષમાણસ્ય । એવં પ્રતિસંલયનપ્રવિષ્ટસ્ય કાલેન કાલં શમથવિપશ્યનાં ભાવયત એવમહોરાત્રાનુયુક્તસ્ય ચંક્રમનિષદ્યાભ્યા[ં] નિવરણેભ્યશ્ચિત્તં વિશોધયતઃ । યશ્ચેતસોભ્યુત્સાહઃ । અવિન્યસ્તયાગતા(પ્રયોગતા) [।] એવં યથાશ્રુતાનાં ધર્માણામેકાકિનો રહોગતસ્યાર્થં ચિન્તયત આલયદીર્ઘતા તત્ર ।

ઉપાયોપિ ચતુર્વિધસ્તદ્યથા શીલસમ્વરમિન્દ્રિયસંવરમધિપતિં કૃત્વા સૂપસ્થિતસ્મૃતિતા । તથા ચોપસ્થિતસ્મૃતેરપ્રમાદશ્ચેતસ આરક્ષા । કુશલાનાં ધર્માણાં નિષેવણા । તથા વાપ્રમત્તસ્યાધ્યાત્મં ચેતઃશમથયોગઃ । અધિપ્રજ્ઞઞ્ચ ધર્મવિપશ્યના [।] સ ચાયં યોગશ્ચતુર્વિધઃ । ષોડશાકારો ભવતિ । તત્ર શ્રદ્ધયા પ્રાપ્તવ્યમર્થમધિપતિં સંપ્રાપ્નોતિ । પ્રાપ્તિમભિસંપ્રત્યયાત્કર્તુકામતામુત્પાદયતિ । કુશલેષુ ધર્મેષુ [।] સ એવં કર્તુકામઃ । અહોરાત્રાનુયુક્તો વિહરતિ । ઉત્સાહી । દૃઢપરાક્રમઃ । તચ્ચ વીર્યમુપાદાય પરિગૃહીતમપ્રાપ્તસ્ય પ્રાપ્તયે, અનધિગતસ્યાધિગમાય । અસાક્ષાત્કૃતસ્ય સાક્ષાત્ક્રિયાયૈ । સમ્વર્ત્તતે । તસ્માદિમે ચત્વારો ધર્મા યોગ ઇત્યુચ્યતે ।
તત્ર મનસિકારઃ કતમઃ । ચત્વારો મનસ્કારાઃ કતમે ચત્વારઃ । (સંસ્થાપયતશ્ચ ધર્માઃ (ધર્માન્) પ્રવિચિન્વતઃ । યાવન્મનસ્કારં ન પ્રાપ્નોતિ । તાવદસ્ય બલવાહનો મનસ્કારો ભવતિ । બલાદવષ્ટભ્ય તચ્ચિત્તમેકાગ્રતાયામવસ્થાપયતિ । તેનોચ્યતે । બલવાહન ઇતિ । સછિદ્રવાહનો મનસ્કારઃ કતમઃ) તદ્યથા- બલવાહનઃ સ(ચ્]છિદ્રવાહનઃ, અનાભોગવાહનશ્ચ ।
તત્ર બલવાહનો મનસ્કારઃ કતમઃ । તદ્યથા આદિકર્મિકસ્યાધ્યાત્મમેવ ચિત્તં સ્થાપયતઃ । સંસ્થાપયતશ્ચ । ( શ્ભ્_સ્હ્ 279 ) ધર્માન્ પ્રવિચિન્વતઃ । યાવન્મનસ્કારં ન પ્રાપ્નોતિ । તાવદસ્ય બલવાહનો મનસ્કારો ભવતિ । બલાદવષ્ટભ્ય તચ્ચિત્તમેકાગ્રતાયામવસ્થાપયતિ । તેનોચ્યતે બલવાહન ઇતિ ।
સ[ચ્]છિદ્રવાહનો મનસ્કારઃ કતમઃ । યો લબ્ધમનસ્કારસ્ય ચ લૌકિકેન માર્ગેણ ગચ્છતો લોકોત્તરેણ વા (યો) લક્ષણ પ્રતિસંવેદી મનસ્કારઃ । તથા હિ સમાધિસ્તત્ર ચિન્તયા વ્યવથી(સ્થી)યતે । નૈકાન્તેન ભાવનાકારેણ પ્રવર્ત્તતે ।
તત્ર નિ[શ્]છિદ્રવાહનો મનસ્કારઃ । લક્ષણપ્રતિસંવેદિનો મનસ્કારાદૂર્ધ્વં યાવત્ । પ્રયોગનિષ્ઠાન્મનસિકારાત્તથાનાભોગવાહનો મનસ્કારઃ । યઃ પ્રયોગનિષ્ઠાફલો મનસ્કારઃ ॥
અપરે ચત્વારો મનસ્કારાઃ તદ્યથા આનુલોમિકઃ, પ્રાતિપક્ષિકઃ, પ્રસદનીયઃ, પ્રત્યવેક્ષણીયશ્ચ [।]
તત્રાનુલો[મિકો] મનસ્કારઃ । યેનાલમ્બનં વિદૂષયતિ । સમ્યક્પ્રયોગં ચારભતે । નો તુ ક્લેશં પ્રજહાતિ ॥

તત્ર પ્રાતિપક્ષિકો યેન ક્લેશં પ્રજહાતિ ।
તત્ર પ્રસદનીય યેન લીનં ચિત્તં પ્રગ્રાહકૈર્નિમિત્તૈરભિપ્રમોચ(દ)યતિ । સં[પ્રહર્ષ]યતિ । પ્રગૃહ્ણાતિ । ( શ્ભ્_સ્હ્ 280 ) તત્ર પ્રત્યવેક્ષણીયો મનસ્કારઃ । તદ્યથા મિમાન્સા(માંસા)મનસ્કારઃ । યમધિપતિં કૃત્વા પ્રહીણા પ્રહીણતાં ક્લેશાનાં પ્રત્યવેક્ષતે ।
તત્રાલમ્બનં મનસિ કુર્વતા કતિ નિમિત્તાનિ મનસિ કર્ત્તવ્યાનિ ભવન્તિ । આહ । ચત્વારિ । તદ્યથા । આલમ્બનનિમિત્તં । પરિવર્ત્ત(ર્જ)નીયં નિમિત્તં [।] નિષેવણીયં ચ નિમિત્તં । તત્રાલમ્બનનિમિત્તં યત્ । જ્ઞેયવસ્તુસભાગં પ્રતિબિમ્બં । પ્રતિભાસં (સઃ) ॥
તત્ર નિદાનનિમિત્તં તદ્યથા સમાધિસંભારોપચયઃ । અનુલોમિક ઉપદેશઃ । ભાવનાસહગતઃ । તીવ્ર[ચ્]છન્દઃ, સંવેજનીયેષુ ધર્મેષુ સંવેગઃ । વિક્ષેપાવિક્ષેપપરિજ્ઞા । અવધાનં પરતશ્ચ । સંઘહા મનુસ્ય(ષ્ય) કૃતો વા, કો (અ)મનુષ્ય કૃતો વા, શબ્દ કૃતો વા, વ્યાપાદકૃતો વા । તથા વિપશ્યનાપૂર્વંગમઃ । અધ્યાત્મં ચિત્તાભિસંક્ષેપઃ । ઉત્તપ્તતરાયા વિપશ્યનાયાઃ ઉત્તરત્ર નિદાનનિમિત્તં, તથા શમથપૂર્વંગમા વિપશ્યના, ઉત્તપ્તતરસ્ય શમથસ્યોત્તરત્ર નિદાનનિમિત્તં ।
તત્ર પરિવર્જનીયનિમિત્તં ચતુર્વિધં । તદ્યથા । લયનિમિત્તં, ઔદ્ધત્યનિમિત્તં, સંગનિમિત્તં, વિક્ષેપનિમિત્તં ચ । તત્ર લયનિમિત્તં યેનાલમ્બનનિમિત્તેન નિદાનનિમિત્તેન ચિત્તં લીનત્વાય પરૈતિ । ( શ્ભ્_સ્હ્ 281 ) તત્રૌદ્ધત્યં યેનાલમ્બનનિમિત્તેન નિદાનનિમિત્તેન ચિત્તમુત્પદ્યતે । તત્ર સંગનિમિત્તં યેનાલમ્બનનિમિત્તેન । નિદાનનિમિત્તેન ચિત્તમાલમ્બને રજ્યતે ॥ સંરજ્યતે । સંક્લિશ્યતે । તત્ર વિક્ષેપનિમિત્તં । યેનાલમ્બનનિમિત્તેન નિદાનનિમિત્તેન ચિત્તમ્બહિર્ધા વિક્ષિપ્યતે । તાનિ પુનર્નિમિત્તાનિ યથા સમાહિતાયાં ભૂમૌ એભિર્મનસ્કારૈરાલમ્બનમધિમુચ્યતે ।
કત્યધિમોક્ષા ભવન્તિ । આહ [।] નવાધિમોક્ષા સ્તદ્યથા । પ્રભાસ્વરશ્ચાપ્રભાસ્વરશ્ચ । જડ્ઃ, પટુઃ, પરીત્તો, મહદ્ગતઃ । અપ્રમાણઃ । પરિશુદ્ધઃ । અપરિશુદ્ધશ્ચેતિ ॥
તત્ર પ્રભાસ્વરોધિમોક્ષો ય આલોકનિમિત્તે સૂદ્ગૃહીતે આલોકસહગતઃ ।]
તત્રાપ્રભાસ્વરોધિમોક્ષઃ । તદ્યથા આલોકનિમિત્તે સૂદ્ગૃહીતે અન્ધકારસહગતઃ ।
તત્ર જડો ઽધિમોક્ષઃ । યો મૃદ્વિન્દ્રિયસન્તાનપતિતઃ ।
તત્ર પટુરધિમોક્ષો યસ્તીક્ષ્ણેન્દ્રિયસન્તાનપતિતઃ ।
તત્ર પરીત્તોધિમોક્ષઃ । યઃ પરીત્તશ્રદ્ધાછ(ચ્છ)ન્દસમાધિઃ પરીત્તાલમ્બનશ્ચ । ઇતિ મનસ્કારપરીત્તતયા ચાલમ્બનપરીત્તતયા ચ પરીત્તોધિમોક્ષઃ ॥
તત્ર મહદ્ગતોધિમોક્ષઃ । તત્ર યો મહદ્ગતઃ શ્રદ્ધાચ્છન્દસહગતો મહદ્ગતમ્વા આલમ્બનમધિમુચ્યતે । યોધિમોક્ષ ઇતિ । મનસ્કારમહદ્ગત[ત]યા ચાલમ્બનમહદ્ગતતયા મહદ્ગતોધિમોક્ષઃ ।
તત્રાપ્રમાણોધિમોક્ષઃ । અપ્રમાણ[ઃ] શ્રદ્ધાછ(ચ્છ)ન્દસહગતઃ । અનન્તમ્વા અપર્યન્ત[માલમ્બ]નમધિમુચ્યતે । યો ઽધિમોક્ષ ઇતિ । મનસ્કારાપ્રમાણતયા ચાલમ્બનપ્રમાણતયા ચાપ્રમાણાધિમોક્ષઃ ।
તત્ર પરિશુદ્ધો ઽધિમોક્ષઃ યઃ પ્રભાવિતઃ, પરિનિષ્પન્નઃ પર્યવસાનગતઃ ।
અપરિશુદ્ધો વા પુનર્યો ન સુભાવિતો, ન ( શ્ભ્_સ્હ્ 283 ) પરિનિષ્પન્નો ન પર્યવસાનગતઃ ।
તત્ર કતિ યોગસ્ય યોગકરણીયાનિ । આહ । ચત્વારિ । કતમાનિ ચત્વારિ । તદ્યથા । આશ્રયનિરોધઃ । આશ્રયપરિવર્ત્તઃ । આલમ્બનપરિજ્ઞાનં । આલમ્બનાભિરતિશ્ચ ।
તત્રત્રાશ્રયનિરોધઃ પ્રયોગમનસિકારભાવનાનુયુક્તસ્ય યો દૌષ્ઠુલ્યસહગત આશ્રયઃ । સો ઽનુપૂર્વેણ નિરુધ્યતે । પ્રસ્રબ્ધિસહગતશ્ચાશ્રયઃ પરિવર્ત્તતે । અયમાશ્રયનિરોધોયમાશ્રય પરિવર્તઃ । યોગકરણીયં ।
તત્રાલમ્બનપરિજ્ઞાનમાલમ્બનાભિરતિશ્ચ । અસ્ત્યાલમ્બનપરિજ્ઞાનમાલમ્બનાભિરતિઃ । આશ્રયનિરોધપરિવર્ત્તપૂર્વંગમં । યદા ચાલમ્બનપરિજ્ઞાનમાલમ્બનાભિરતિમધિપતિં કૃત્વા આશ્રયો નિરુધ્યતે । પરિવર્ત્તતે ચ । અસ્ત્યાલમ્બનપરિજ્ઞાનમાલમ્બનાભિરતિઃ । આશ્રયવિશુદ્ધિપૂર્વંગમઃ । આશ્રયવિશુદ્ધિમધિપતિં ( શ્ભ્_સ્હ્ 284 ) કૃત્વા સુવિશુદ્ધમાલમ્બનજ્ઞાનં । કાર્યપરિનિષ્પત્તિકાલે પ્રવર્તતે । અભિરતિશ્ચ [।] તેનોચ્યતે ચત્વારિ યોગસ્ય કરણીયાનીતિ ॥
તત્ર કતિ યોગાચારાઃ । આહ ત્રયસ્તદ્યથા । આદિકર્મિકઃ, કૃતપરિચયઃ । અતિક્રાન્તમનસ્કારશ્ચ ॥
તત્રાદિકર્મિકો યોગાચારઃ । મનસ્કારાદિકર્મિકઃ । ક્લેશવિશુદ્ધ્યાદિકર્મિકશ્ચ ॥
તત્ર મનસ્કારાદિકર્મિકઃ । તત્ર પ્રથમકર્મિક એકાગ્રતાયાં યાવન્મનસ્કારં ન પ્રાપ્નોતિ । ચિત્તૈકાગ્રતાં ન સ્પૃશતિ ।
તત્ર ક્લેશવિશુદ્ધ્યાદિકર્મિકઃ । અધિગતેપિ મનસ્કારે ક્લેશસ્ય ચિત્તં વિમોચયિતુકામસ્ય યલ્લક્ષણપ્રતિસંવેદિનો મનસ્કારસ્યારમ્ભઃ પ્રતિગ્રહશ્ચાભ્યાસઃ । અયં ક્લેશવિશુદ્ધ્યાદિકર્મિકઃ ।
તત્ર કૃતપરિચયઃ કતમઃ । લક્ષણપ્રતિસંવેદિનં મનસ્કારં સ્થાપયિત્વા તદન્યેષુ ષટ્સુ મનસ્કારેષુ પ્રયોગનિષ્ઠાપન્નેષુ કૃતપરિચયો ભવતિ ।
તત્રાતિક્રાન્તમનસ્કારાઃ (રઃ) પ્રયોગનિષ્ઠાફલમનસ્કારે વેદિતવ્યઃ । અતિક્રાન્તો ઽસૌ ભવતિ । પ્રમો(યો)ગભાવનામનસ્કારં । સ્થિતો ભવતિ । ભાવનાફલે [।] તસ્માદતિક્રાન્તમનસ્કાર ઇત્યુચ્યતે ।
અપિ ચ કુશલં ધર્મ[ચ્]છન્દમુપાદાય । પ્રયુજ્યમાનો ( શ્ભ્_સ્હ્ 285 ) યાવન્નિર્વેધભાગીયાનિ કુશલમૂલાનિ નોત્પાદયતિ । તાવદાદિકર્મિકો ભવતિ । યદા પુનર્નિર્વેધભાગીયાન્યુત્પાદયતિ । તદ્યથા ઊષ્મગતાનિ । મૂર્ધાનઃ (મૂર્ધ્નઃ), સત્યાનુલોમાઃ । ક્ષાન્તયો(ન્તીઃ) લૌકિકાનગ્રધર્માન્ । તદા કૃતપરિચયો ભવતિ । યદા પુનઃ સમ્યક્ત્વં ન્યામમવતરતિ । સત્યાન્યભિસમાગચ્છતિ । અપરપ્રત્યયો ભવત્યનન્યનેયઃ । શાસ્તુઃ શાસને તદાતિક્રાન્તમનસ્કારો ભવતિ । પરપ્રત્યયં મનસ્કારમતિક્રમ્યાપરપ્રત્યયે સ્થિતઃ । તસ્માદતિક્રાન્તમનસ્કાર ઇત્યુચ્યતે ।
તત્ર યોગભાવના કતમા । આહ । દ્વિવિધા । સંજ્ઞાભાવના બોધિપક્ષ્યા ભાવના ચ ।

તત્ર સંજ્ઞાભાવના કતમા । તદ્યથા લૌકિકમાર્ગપ્રયુક્તઃ । ( શ્ભ્_સ્હ્ 286 ) સર્વાસ્વધરિમાસુ ભૂમિષ્વાદીનવસંજ્ઞા[ં] ભાવયતિ । [પ્રહા]ણાય વા પુનઃ પ્રયુક્તઃ । પ્રહાણધાતૌ, વિરાગધાતૌ નિરોધધાતૌ, શાન્તદર્શી પ્રહાણસંજ્ઞાં, વિરાગસંજ્ઞાં, નિરોધસંજ્ઞાઞ્ચ ભાવયતિ । શમથાય વા પુનઃ પ્રયુક્તઃ । ઊર્ધ્વમધઃ સંજ્ઞાં શમથપક્ષ્યાં ( શ્ભ્_સ્હ્ 287 ) ભાવયતિ । વિપશ્યનાયાં પ્રયુક્તઃ । પશ્ચાત્પુનઃ સંજ્ઞાં વિપશ્યનાપક્ષ્યાં ભાવયતિ । વિપશ્યનાયાં પ્રયુક્તઃ । પશ્ચાત્પુર ઇમમેવ કાયં યથાસ્થિતં યથાપ્રણિહિતં ઊર્ધ્વં પાદતલાદધઃ કેશમસ્તકાત્પૂર્ણં નાનાવિધસ્યાશુચેઃ પ્રત્યવેક્ષતે । સન્ત્યસ્મિન્કાયે કેશા રોમાણીતિ પૂર્વવત્ । તત્ર પશ્ચાત્પુનઃ । સંજ્ઞી તથા તદેકત્યેન પ્રત્યવેક્ષણાનિમિત્તમેવ । સાધુ ચ, સુષ્ઠુ ચ, સૂદ્ગૃહીતં ભવતિ । સુમનસીકૃતં, સૂત્કૃષ્ટં । સુપ્રતિવિદ્ધં । તદ્યથા સ્થિતો નિષણ્ણં પ્રત્યવેક્ષતે । નિષણ્ણો વા નિપન્નં । પુરતો વા ગચ્છન્તં, પૃષ્ઠતો ગચ્છન્પ્રત્યવેક્ષતે । સા ખલ્વેષા ત્રૈયધ્વિકાનાં સંસ્કારાણાં પ્રતીત્યસમુત્પન્નાનાં વિપશ્યનાકારા પ્રત્યવેક્ષાપરિદીપિતા । તત્ર યત્તાવદાહ- સ્થિતો નિષણ્ણં ( શ્ભ્_સ્હ્ 288 ) પ્રત્યવેક્ષતે । અનેન વર્તમાનેન મનસ્કારેણ અનાગતજ્ઞેયં પ્રત્યવેક્ષતે । વર્તમાનાપિ મનસ્કારાવસ્થા ઉત્પન્ના સ્થિતેત્યુચ્યતે । અનાગતા પુનઃ જ્ઞેયાવસ્થા । અનુત્પન્નત્વાદુત્પાદાભિમુખત્વાચ્ચ નિષણ્ણેત્યુચ્યતે । યત્પુનરાહ । નિષણ્ણો વા નિપન્નં પ્રત્યવેક્ષત ઇત્યનેન પ્રત્યુત્પન્નેન મનસ્કારેણાતીતસ્ય જ્ઞેયસ્ય પ્રત્યવેક્ષણા પરિદીપિતા । પ્રત્યુત્પન્ના હિ મનસ્કારાવસ્થા । નિરોધાભિમુખા નિષણ્ણેત્યુચ્યતે । અતીતા પુનઃ નિરુદ્ધત્વાજ્જ્ઞેયાવસ્થા નિપન્નેત્યુચ્યતે । યત્પુનરાહ । પુરતો વા ગચ્છન્તં પ્રત્યવેક્ષત ઇત્યનેન પ્રત્યુત્પન્નેન મનસ્કારેણ । અનન્તરનિરુદ્ધસ્ય મનસ્કારસ્ય પ્રત્યવેક્ષા પરિદીપિતા । તત્ર ય ઉત્પન્નોત્પન્નો મનસિકારો [અ]નન્તરનિરુદ્ધઃ સ પુરતો યાયી [।] તત્ર અનન્તરોત્પન્નઃ । અનન્તરોત્પન્નો મનસ્કારઃ । નવનવો ઽનન્તરનિરુદ્ધસ્યાનન્તરનિરુદ્ધસ્ય ગ્રાહકઃ । સ પૃષ્ઠતો યાયી । તત્ર શમથં ચ વિપશ્યનાં ચ ભાવયન્સ્તદુભયપક્ષ્યામાલોકસંજ્ઞાં ભાવયતિ । ઇયં સંજ્ઞાભાવના ।
તત્ર બોધિપક્ષ્યભાવના કતમા । યઃ ષટ્(સપ્ત)ત્રિંશતાં ( શ્ભ્_સ્હ્ 289 ) બોધિપક્ષ્યાણાં ધર્માણામભ્યાસઃ । પરિચયઃ । આસેવના બહુલીકાર ઇયમુચ્યતે બોધિપક્ષ્યભાવના । તદ્યથા ચતુર્ણાં સ્મૃત્યુપસ્થાનાનાં, ચતુર્ણાં ( શ્ભ્_સ્હ્ 290 ) સમ્યક્પ્રહાણાનાં, ચતુર્ણા ઋદ્ધિપાદાનાં । પઞ્ચાનામિન્દ્રિયાણાં, પંચાનાં બલાનાં, સપ્તાનાં બોધ્યંગાનામામાર્યાષ્ટાઙ્ગસ્ય માર્ગસ્ય [।]
કાયસ્મૃત્યુપસ્થાનસ્ય વેદનાચિત્તધર્મસ્મૃત્યુપસ્થાનસ્ય । અનુત્પન્નાનાં ધર્માણાં પાપકાનામકુશલાનાં ધર્માણામનુત્પાદાય [ચ્]છન્દં જનયતિ । વ્યાયચ્છતે, વીર્યમારભતે । ચિત્તં પ્રગૃહ્ણાતિ । પ્રદધાતિ । સમ્યક્પ્રહાણસ્ય(ણ્ણાય) । ઉત્પન્નાનાં પાપકાનામકુશલાનાં ધર્માણાં પ્રહાણાય । અનુત્પન્નાનાં કુશલાનાં ધર્માણામુત્પાદાય । ઉત્પન્નાનાં કુશલાનાં ધર્માણાં સ્થિતયે । અસંમોષાય ભાવનાપરિપૂરયે (ય યો) ભાવવૃદ્ધિવિપુલતાયૈ છન્દં વ્યાયચ્છતે । વીર્યમારભતે । ચિત્તં પ્રગૃહ્ણાતિ, પ્રદધાતીતિ સમ્યક્પ્રહાણસ્ય છન્દસમાધિપ્રહાણસંસ્કારસમન્વાગતસ્ય (।) ઋદ્ધિપાદસ્ય, ( શ્ભ્_સ્હ્ 291 ) શ્રદ્ધાવીર્યચિત્તમીમાન્સા(માંસા) સમાધિપ્રહાણસંસ્કારસમન્વાગતસ્ય ઋદ્ધિપાદસ્ય, વીર્યચિત્તમીમાન્સા(માંસા)સમાધિપ્રહાણસંસ્કારસમન્વાગતસ્ય ઋદ્ધિપાદસ્ય, શ્રદ્ધાવીર્યસ્મૃતિસમાધિપ્રજ્ઞેન્દ્રિયશ્ચ શ્રદ્ધાસ્મૃતિસમાધિપ્રજ્ઞાબલાનાં સ્મૃતિસંબોધ્યંગસ્ય [।] સમ્યગ્દૃષ્ટેઃ । સમ્યક્સંકલ્પસ્ય, સમ્યગ્વાક્કર્માન્તાજીવાનાં, સમ્યગ્વ્યાયામસ્ય, સમ્યક્સ્મૃતેઃ સમ્યક્સમાધેશ્ચ ॥
તત્ર કતમઃ કાયઃ । કતમા કાયે કાયાનુપશ્યના [।] કતમા (।) સ્મૃતિઃ [।] કતમા[નિ] (।) સ્મૃતેરુપસ્થાનાનિ [।] આહ । કાયઃ પઞ્ચત્રિંશદ્વિધઃ । તદ્યથા આધ્યાત્મિકો, બાહ્યશ્ચ । ઇન્દ્રિયસંગૃહીતઃ । ( શ્ભ્_સ્હ્ 292 ) અનિન્દ્રિયસંગૃહીતશ્ચ । સત્ત્વસંખ્યાતા (તો) ઽસત્ત્વસંખ્યાતા (ત)શ્ચ । દૌષ્ઠુલ્યસહગતઃ, પ્રશ્રબ્ધિસહગતશ્ચ । ભૂતકાયઃ, ભૌતિકકાયશ્ચ । નામકાયો, રૂપકાયશ્ચ । નારકસ્તૈર્યગ્યોનિકઃ । પૈતૃવિષયિકઃ । માનુષ્યો, દિવ્યશ્ચ । સવિજ્ઞાનકઃ । અવિજ્ઞાનકં (કો)વા । અન્તઃકાયો, બહિઃકાયશ્ચ [।] વિપરિણતો [અ]વિપરિણતશ્ચ ॥ સ્ત્રીકાયઃ, પુરુષકાયઃ, ષણ્ડ(ઢ)કકાયશ્ચ । મિત્રકાયઃ, અમિત્રકાયઃ । ઉદાસીનકાયશ્ચ । હીનકાયો, મધ્યકાયઃ, પ્રણીતકાયશ્ચ, દહ્નકાયઃ, યૂન(યુવ)કાયો, વૃદ્ધકાયશ્ચ । અયં તાવત્કાયશ્ચ પ્રભેદઃ ।
તત્રાનુપશ્યના ત્રિવિધા । યા કાયમધિપતિં કૃત્વા- શ્રુતમયી વા પ્રજ્ઞાભાવનામયી વા [।] યયા પ્રજ્ઞયા સર્વંકાયં સર્વાકારં સમ્યગેવોપપરીક્ષતે । સંતીરયત્યનુપ્રવિશતિ । અનુવુપ્યતે ।
તત્ર સ્મૃતિપદસ્ય કાયમધિપતિં કૃત્વા (॥) યે ધર્મા ઉદ્ગૃહીતાસ્તેષામેવ ચ ધર્માણાં યોર્થઃ (।) ચિન્તિતો, યે ( શ્ભ્_સ્હ્ 293 ) ચ ભાવનયા સાક્ષાત્કૃતા[ઃ] । તત્ર વ્યંજને, ચાર્થે ચ, સાક્ષાક્રિયાયાં ચ યશ્ચેતસઃ અસંમોષઃ સૂદ્ગૃહીતા વા મે તે એતે ધર્મા ન વેતિ ॥ સૂપલક્ષિતા વા તત્ર તત્ર પ્રજ્ઞયા ન વેતિ । સુસંસ્પર્શિતા[ઃ] (સુસંસ્પૃષ્ટાઃ) તત્ર તત્ર વિમુક્ત્યા ન વેતિ રુપસ્થિતા ભવતીદં સ્મૃતેરુપસ્થાનં । અપિ ચ સ્મૃત્યા રક્ષાયૈ સ્મૃતેરુપસ્થાનં વિષયાસંક્લેશાયાલમ્બનોપનિબદ્ધાય (નિબન્ધનાય) ચ । તત્ર સ્મૃત્યા રક્ષા યથોક્તં પૂર્વમેવારક્ષિતસ્મૃતિર્ભવતિ । નિપકસ્મૃતિરિતિ । તત્ર વિષયાસંક્લેશાય । યથોક્તં સ્મૃત્યા રક્ષિતમાનસઃ । સમાવસ્થાચારકો, ન નિમિત્તગ્રાહી । નાનુવ્યંજનગ્રાહી । યાવદ્વિસ્તરેણ રક્ષતિ । મન ઇન્દ્રિયં મન ઇન્દ્રિયેણ સમ્વરમાપદ્યતે । તત્રાલમ્બનોપનિબન્ધાય । યથોક્તં ચતુર્વિધે આલમ્બને સ્મૃતિમુપનિબધ્નતઃ । તદ્યથા વ્યાપ્યાલમ્બને, ચરિતવિશોધને, કૌશલ્યાલમ્બને, ક્લેશવિશોધને વા એભિસ્ત્રિભિરાકારૈર્યા સૂપસ્થિતસ્મૃતિતા ઇદમુચ્યતે સ્મૃતેરુપસ્થાનં ॥
તત્ર વેદના કતમા [।] તદ્યથા સુખા, દુઃખા, ( શ્ભ્_સ્હ્ 294 ) અદુઃખાસુખા ચ વેદના । તત્ર સુખાપિ કાયિકી । દુઃખાપ્યદુઃખાસુખાપિ [।] યથા કાયિકી । એવં ચૈતસિકી । સુખાપિ સામિષા, દુઃખાપ્યદુઃખાસુખાપિ । એવં નિરામિષાપિ, એવં ગર્ધ(વા) શ્રિતે (તા), નૈષ્ક્રમ્યાશ્રિતા વેદના, સુખાપિ દુઃખાપ્યદુઃખાપ્યદુઃખાસુખાપિ । સૈષા એકવિંશતિવિધા વેદના ભવતિ । નવવિધા વા ॥
તત્ર ચિત્તં કતમત્ । તદ્યથા- સરાગં ચિત્તં, સદ્વેષં, વિગતદ્વેષં, સમોહં, વિગતમોહં, સંક્ષિપ્તં, વિક્ષિપ્તં, લીનં, પ્રગૃહીતં । ઉદ્ધતમનુદ્ધતં, વ્યુપશાન્તમવ્યુપશાન્તં । સમાહિતમસમાહિતં, સુભાવિતમસુભાવિતં । સુવિમુક્તં ચિત્તમસુવિમુક્તં ચિત્તં । તદેતદભિસમસ્ય વિંશતિવિધં ચિત્તં ભવતિ ।

તત્ર ધર્માઃ કતમે [।] રાગો, રાગવિનયશ્ચ । ( શ્ભ્_સ્હ્ 295 ) દ્વેષો, દ્વેષવિનયશ્ચ । મોહો મોહવિનયશ્ચ । સંક્ષેપો, વિક્ષેપઃ । લયઃ, પ્રગ્રહ, ઔદ્ધત્યમનૌદ્ધત્યં । વ્યુપશમઃ । અવ્યુપશમસ્સુસમાહિ[ત]તા, ન સુસમાહિતતા । સુભાવિતમાર્ગતા, ન સુભાવિતમાર્ગતા । સુભાવિતમુક્તતા, ન સુભાવિતમુક્તતા ચ । ઇતીમે કૃષ્ણશુક્લ[પક્ષ]વ્યવસ્થિતા વિંશતિધર્મા વેદિતવ્યાઃ । સંક્લેશવ્યવદાનપક્ષ્યે (ક્ષ્યાઃ) ।
તત્ર સુખાવેદના યત્સુખવેદનીયં સ્પર્શં પ્રતીત્યોત્પદ્યતે [।] સાતં, વેદિતં, વેદનાગતં । સા પુનર્યા પઞ્ચવિજ્ઞાનસંપ્રયુક્તા । સા કાયિકી । યા મનોવિજ્ઞાનસંપ્રયુક્તા સા ચૈતસિકી । યથા સુખવેદનીયમેવં ( શ્ભ્_સ્હ્ 296 ) દુઃખવેદનીયમદુઃખાસુખવેદનીયં સ્પર્શં પ્રતીત્યોત્પદ્યતે અસાતં, નૈવસાતં નાસાતં વેદિતં [વિગતરાગં] । વેદનાગતમિદમુચ્યતે દુઃખા અદુઃખાસુખા વેદના । સા પુનર્યા પઞ્ચવિજ્ઞાનકાયસંપ્રયુક્તા । સા કાયિકી । યા મનોવિજ્ઞાનસંપ્રયુક્તા । સા ચૈતસિકી । યા નિર્વાણાનુકૂલા[સા]નૈર્વેધિકી । અત્યન્તનિષ્ઠતાયૈ અત્યન્તવિમલતાયૈ । અત્યન્તબ્રહ્મચર્યપર્યવસાનાયૈ (ય?) । સમ્વર્ત્તતે । સા નિરામિષા ॥ યા પુનર્ધાતુપતિતા, ભવપતિતા સા સામિષા [।] યા પુન(ના) રૂપારૂપ્ય પ્રતિસંયુક્તા, વૈરાગ્યાનુકૂલા વા, સા નૈષ્ક્રમ્યાશ્રિતા । યા પુનઃ કાયપ્રતિસંયુક્તા, ન ચ વૈરાગ્યાનુકૂલા, સા ગર્ધાશ્રિતા ॥
તત્ર સરાગં ચિત્તં । યદ્રંજનીયે વસ્તુનિ રાગપર્યવસ્થિતં [।]
વિગતરાંગં યદ્રાગપર્યવસ્થાનાપગતં [।]
સદ્વેષે(ષં) ય[દ્]દ્વેષણીયે વસ્તુનિ દ્વેષપર્યવસ્થિતં ।
વિગતદ્વેષં યદ્દ્વેષપર્યવસ્થાનાપગતં ।

તત્ર સમ્મો(મો)હં । યન્મોહનીયે વસ્તુનિ [....]
તાન્યેતાનિ ષટ્ચિત્તાનિ ચારસહગતાનિ વેદિતવ્યાનિ । તત્ર ત્રીણિ સંક્લેશપક્ષ્યાણિ । ત્રીણિ સંક્લેશપ્રાતિપક્ષિકાણિ ।
તત્ર સંક્ષિપ્તચિત્તં યચ્છમથાકારેણાધ્યાત્મમાત્મનોપનિબદ્ધં ।
વિક્ષિપ્તં । યદ્બહિર્ધા પઞ્ચસુ કામગુણેષ્વનુવિસૃતં ।
તત્ર લીનં ચિત્તં । યત્સ્ત્યાનમિદ્ધસહગતં, પ્રગ્રહીતં યત્ પ્રસદનીયેનાલમ્બનેન સંપ્રતિષ્ઠિતં [।]
ઉદ્ધતં ચિત્તં યદતિ સંપ્રગ્રહાદૌદ્ધત્યપર્યવસ્થિતમનુબદ્ધચિત્તં યત્પ્રગ્રહકાલે ચાભિસંક્ષેપકાલે ચોપેક્ષા પ્રાપ્તં [।]
તત્ર પ્રશાન્તંચિત્તં યન્નિવરણેભ્યો વિમુક્તમવ્યુપશાન્તં પુનર્યદવિમુક્તં ।
તત્ર સમાહિતં ચિત્તં યન્નિવરણવિમોક્ષાન્મૌલધ્યાનપ્રવિષ્ટં, ન સુસમાહિતં યદપ્રવિષ્ટં [।]
તત્ર સુભાવિતં ચિત્તં યદસ્યૈવ સમાધેર્દીર્ઘકાલપરિચયાન્નિકામલાભી ભવત્યકૃચ્છ્રલાભી । આશુસમાપત્તા ।
તત્ર ન સુભાવિતં ચિત્તમેતદ્પિર્યયેણ વેદિતવ્યમ્ ।
તત્ર સુવિમુક્તં ચિત્તં યત્સર્વતશ્ચાત્યન્તતશ્ચ વિમુક્તં [।]
ન સુવિમુક્તં । ચિત્તં યન્ન સર્વતો ના(ના)પ્યત્યન્તતો વિમુક્તમિતીમાનિ ચતુર્દશ ચિત્તાનિ (।) વિહારગતાનિ વેદિતવ્યાનિ ।
તત્ર નિવરણભૂવિશુદ્ધા (દ્ધિ)ભૂમિમારભ્ય વિહારગતાન્યષ્ટૌ ચિત્તાનિ વેદિતવ્યાનિ । વિક્ષિપ્તં સંક્ષિપ્તં યાવદ્ વ્યુપશાન્તમવ્યુપશાન્તમિતિ । ક્લેશવિશુદ્ધિં પુનરારભ્ય વિહારગતાનિ ષટ્ ચિત્તાનિ યાવત્સુવિમુક્તં ચિત્તં ન સુવિમુક્તમિતિ [।]
યત્પુનઃ સત્યધ્યાત્મં નિવરણે અસ્તિ મે નિવરણમિતિ જાનાતિ । અસતિ નિવરણે નાસ્તિ મે નિવરણમિતિ જાનાતિ । યથા ચાનુત્પન્નસ્ય વિવરણસ્યોત્પાદો ભવતિ । તદપિ યથા યોત્પન્નસ્ય વિગમો ભવતિ । તદપિ પ્રજાનાતિ । યત્ર સતિ ચક્ષુઃસંયોજને યાવત્પુનઃ (ન્મન) ( શ્ભ્_સ્હ્ 299 ) સંયોજને અસ્તિ મે યાવત્પુનઃ (મનઃ) સંયોજનમિતિ । અસતિ યાવત્પુનઃ (ન્મનઃ) સંયોજને નાસ્તિ મે મનઃ સંયોજનમિતિ પ્રજાનાતિ । યથા ચાનુત્પન્નસ્ય યાવન્મનઃ સંયોજનસ્યોત્પાદો ભવતિ । તદપિ પ્રજાનાતિ । યથા ચોત્પન્નસ્ય નિરોધો ભવતિ । તદપિ પ્રજાનાતિ । સત્યધ્યાત્મં સ્મૃતિસંબોધ્યંગે અસ્તિ મે [સ્મૃતિ] સંબોધ્યંગમિતિ પ્રજાનાતિ । અસતિ નાસ્તિ મે પ્રજાનાતિ । યથા ચાનુત્પન્નસ્ય સ્મૃતિસંબોધ્યંગસ્યોત્પાદો ભવતિ । તદપિ પ્રજાનાતિ । યથા ચોત્પન્નસ્ય સ્થિતિર્ભવતિ । અસંમોષો ભાવના (।) પરિપૂરિર્ભૂયો ભાવવૃદ્ધિર્વિપુલતા તદપિ પ્રજાનાતિ । સત્યધ્યાત્મં સ્મૃતિસંબોધ્યંગમેવં ધર્મવિનયવીર્યપ્રશ્રબ્ધિસમાધ્યુપેક્ષાસંબોધ્યંગં વેદિતવ્યમિતિ યદેવં સ્વભાવાદીનવપ્રતિપક્ષાકારૈઃ સંક્લિષ્ટધર્મપરિજ્ઞાનમિદં શરીરં ધર્મસ્મૃત્યુપસ્થાનસ્ય, યથા કાયે કાયાનુપશ્યના સ્મૃત્યુપસ્થાનપક્ષમે (ક્ષએ) વં વેદના[યાં] યચ્ચિત્તે (યાવચ્ચિતે) ધર્મેષુ યથાયોગં વેદિતવ્યમ્ ।
તત્ર કથમધ્યાત્મં કાયે કાયાનુદર્શી વિહરતિ । કથં બહિર્ધા કથમધ્યાત્મબહિર્ધા [।] યદા અધ્યાત્મં પ્રત્યાત્મં સત્વ(ત્ત્વ)સંખ્યાતે કાયે કાયાનુપશ્યી (દર્શી) વિહરતિ । એવમધ્યાત્મં કાયે કાયાનુદર્શી વિહરતિ । ( શ્ભ્_સ્હ્ 300 ) કથં બહિર્ધા કથમધ્યાત્મબહિર્ધા [।] યદા અધ્યાત્મં પ્રત્યાત્મં, યદા બહિર્ધા અસત્ત્વસંખ્યાતં રૂપમાલમ્બનીકરોત્યેવં બહિર્ધાકાયે કાયાનુદર્શી વિહરતિ । યદા બહિર્ધા (ર્ધો)પરક્તં સત્ત્વસંખ્યાતં રૂપમાલમ્બનીકરોત્યેવમધ્યાત્મબહિર્ધા કાયે કાયાનુદર્શી વિહરતિ ।
તત્રાધ્યાત્મં રૂપમુપાદાય । સૂક્ષ્મં સત્ત્વસંખ્યાતં । યા ઉત્પન્ના વેદના, ચિત્તં, ધર્માસ્તાનાલમ્બનીકુર્વન્ [।] અધ્યાત્મં વેદના[યાં], ચિત્તે, ધર્મેષુ ધર્માનુદર્શી વિહરતિ । બાહ્યમસત્ત્વસંખ્યાતં રૂપમુપાદાય । યા ઉત્પન્ના વેદના, ચિત્તં, ધર્માસ્તાનાલમ્બનીકુર્વન્ । બહિર્ધા વેદનાયાં, ચિત્તે, ધર્મેષુ ધર્માનુદર્શી વિહરતિ । બહિર્ધા બાહ્યં રૂપસત્ત્વમુપાદાય । યા ઉત્પન્ના વેદના, ચિત્તં, ધર્માસ્તાનાલમ્બનીકુર્વન્નધ્યાત્મબહિર્ધા વેદનાયાં, ચિત્તે ધર્મેષુ ધર્માનુદર્શી વિહરતિ ॥
અપરઃ પર્યાયઃ । ઇન્દ્રિયસંગૃહીતં રૂપમાલમ્બનીકુર્વન્, અધ્યાત્મં કાયે કાયાનુપશ્યી (દર્શી) વિહરતિ । અનિન્દ્રિયસંગૃહીતં । રૂપગતમનુપાદત્તમાલમ્બનીકુર્વન્ બહિર્ધા કાયે કાયાનુદર્શી વિહરતિ । અનિન્દ્રિયસંગૃહીતમેવ । રૂપમધ્યાત્મમુપગતમુપાદત્તં રૂપમાલમ્બનીકુર્વન્નધ્યાત્મબહિર્ધા કાયે કાયાનુપશ્યી (દર્શી) વિહરતિ । [અનિન્દ્રિયસંગૃહીતં રૂપગતમનુપાદત્તમાલમ્બનીકુર્વન્ બહિર્ધા કાયે કાયાનુદર્શી ( શ્ભ્_સ્હ્ 301 ) વિહરતિ । અનિન્દ્રિયસંગૃહીતમેવ રૂપમધ્યાત્મમુપગતમુપાદત્તં રૂપમાલમ્બનીકુર્વન્નધ્યાત્મબહિર્ધા કાયે કાયાનુદર્શી વિહરતિ] [।] એવં પૂર્વં [ં] ત્રિવિધં રૂપમુપાદાય । યદુ (યો)ત્પન્ના વેદના, ચિત્તં, ધર્માસ્તાન્યથાયોગમાલમ્બનીકુર્વન્ તથાદર્શી વિહરતીતિ વેદિતવ્યં ।
અપરઃ પર્યાયઃ । યત્સમાહિતભૂમિકં પ્રશ્રબ્ધિસહગતં રૂપમાલમ્બનીકરોત્યેવમધ્યાત્મં કાયે કાયાનુદર્શી વિહરતિ । યત્સૂક્ષ્મમેવાધ્યાત્મં સમાહિતભૂમિકં દૌષ્ઠુલ્યસહગતં રૂપમાલમ્બનીકરોતિ । એવં બહિર્ધા કાયે કાયાનુપશ્યી (દર્શી) વિહરતિ । પરદૌષ્ઠુલ્યસહગતં પ્રશ્રબ્ધિસહગતં ચ રૂપમાલમ્બનીકુર્વન્ અધ્યાત્મબહિર્ધા કાયે । કાયાનુદર્શી વિહરતિ । એવં તદુપાદાયોત્પન્ના વેદના, ચિત્તં, ધર્મા યથાયોગં વેદિતવ્યાઃ ।

અપરઃ પર્યાયઃ । અધ્યાત્મં ભૂતરૂપમાલમ્બનીકુર્વન્નધ્યાત્મં કાયે કાયાનુદર્શી વિહરતિ । બાહ્યં ભૂતરૂપમાલમ્બની કુર્વન્ બહિર્ધા કાયે કાયાનુદર્શી વિહરતિ । તચ્ચ ભૂતરૂપમુપાદાય । યદુત્પન્નમિન્દ્રિયવિષયસંગૃહીતમુપાદાય । રૂપં ચાલમ્બનીકુર્વન્નધ્યાત્મબહિર્ધા કાયે કાયાનુદર્શી વિહરતિ । એવં તદુપાદાય યા ઉત્પન્ના વેદના ચિત્તં ધર્માસ્તેપિ યથાયોગં વેદિતવ્યાઃ । અપરઃ પર્યાયઃ । યદા સવિજ્ઞાનકં કાયમધ્યાત્મમાલમ્બનનીકરોતિ । એવમધ્યાત્મં ( શ્ભ્_સ્હ્ 302 ) કાયે કાયાનુદર્શી વિહરતિ । અવિજ્ઞાનકં રૂપં સત્ત્વસંખ્યાતં । વિનીલકાદિષ્વવસ્થાસ્વાલમ્બની કુર્વન્બહિર્ધા કાયે કાયાનુદર્શી વિહરતિ । અ(સ)વિજ્ઞાનકસ્ય ચ રૂપસ્યાતીતે કાલે સવિજ્ઞાનતાં [।] અવિજ્ઞાન[ક]સ્ય ચ રૂપસ્યાનાગતે કાલે અવિજ્ઞાનતાં, તુલ્યધર્મતાં, સમધર્મતાં આલમ્બનીકુર્વન્નધ્યાત્મબહિર્ધા કાયે કાયાનુદર્શી વિહરત્યેવં તદુપાદાય, યા ઉત્પન્ના વેદના, ચિત્તં, ધર્માસ્તેપિ યથાયોગં વેદિતવ્યાઃ । અપરઃ પર્યાયઃ [।] આત્મનઃ અન્ત[ઃ] કાયં કેશરોમનખાદિભિઃ આકારૈરાલમ્બનીકુર્વન્નધ્યાત્મબહિર્ધા કાયે કાયાનુદર્શી વિહરતિ ॥ પરેષામન્તઃ કાયં કેશરોમનખાદિભિરાકારૈરાલમ્બનીકુર્વન્બહિર્ધા કાયે કાયાનુદર્શી વિહરત્યધ્યાત્મં ચિત્તં ચ બહિઃકાયવિપરિણતં વિનીલકાદિભિરાકારૈઃ । બહિર્ધા ચ બહિઃકાયં વિપરિણતમવિપરિણતં ચ । વિનીલકાદિભિરાકારૈસ્તુલ્યધર્મતયા આલમ્બનીકુર્વન્ બહિર્ધા કાયે કાયાનુદર્શી વિહરતિ । તદુપાદાય યા ઉત્પન્ના વેદના, ચિત્તં, ( શ્ભ્_સ્હ્ 303 ) ધર્માસ્તેપિ યથાયોગં વેદિતવ્યાઃ । ઇત્યેવંભાગીયા કાયે વેદનાચિત્તધર્મપ્રભેદેનબહવઃ પર્યાયા વેદિતવ્યાઃ । ઇમે તુ કતિપયાઃ (યે)પર્યાયાઃ । સંપ્રકાશિતાઃ [।]
તત્ર ચતુર્ણામ્વિપર્યાસાનાં પ્રતિપક્ષેણ ભગવતા ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ વ્યવસ્થાપિતાનિ । તત્રાશુચૌ શુચીતિ વિપર્યાસે પ્રતિપક્ષેણ કાયસ્મૃત્યુપસ્થાનં વ્યવસ્થાપિતં । તથા હિ ભગવતા કાયસ્મૃત્યુપસ્થાનભાવનાયાં । અશુભાપ્રતિસંયુક્તાશ્ચતસ્રઃ શિવપથિકા દેશિતાઃ । યા અસ્ય બહુલં કુર્વન્ મનસિકુર્વતઃ । અશુચૌ શુચીતિ વિપર્યાસઃ પ્રહીયતે । તત્ર સુખે સુખમિતિ । વિપર્યાસપ્રતિપક્ષેણ વેદનાસ્મૃત્યુપસ્થાનં વ્યવસ્થાપિતં । વેદનાનુદર્શી વિહરન્ । યત્કિંચિદ્વેદિતમિદમત્ર દુઃખસ્યેતિ યથાભૂતં પ્રજાનાત્યેવમસ્ય યો દુઃખસુખે સુખમિતિ । વિપર્યાસઃ । સ પ્રહાયતે ( શ્ભ્_સ્હ્ 304 ) (પ્રહીયતે) । અનિત્યે નિત્યમિતિ વિપર્યાસઃ । પ્રતિપક્ષેણ સ્મૃત્યુપસ્થાનં વ્યવસ્થાપિતં । તસ્ય સરાગાદિચિત્તપ્રભેદેન તેષાં તેષાં રાત્રિંદિવસાનામત્યયાત્ક્ષણલવમુહૂર્ત્તાના (ણા)મનેકવિધાનાં બહુનાનાપ્રકારતાં ચિત્તસ્યોપલભ્ય યઃ અનિત્યે નિત્યમિતિ વિપર્યાસઃ [સ] પ્રહીયતે । યત્રા[ના]ત્મન્યાત્મેતિ વિપર્યાસપ્રતિપક્ષેણ ધર્મસ્મૃત્યુપસ્થાનં વ્યવસ્થાપિતં । તસ્ય યેષાં આત્મદૃષ્ટ્યાદિકા[નાં] સંક્લેશાનાં સદ્ભાવાદ્યેષાં નાનાત્મદૃષ્ટ્યાદિકાનાં કુશલાનાં ધર્માણામસદ્ભાવાત્સ્કન્ધેષ્વાત્મ દર્શનં ભવતિ । નાન્યસ્ય, સ્વલક્ષણતઃ । સામાન્યલક્ષણતશ્ચ ધર્માધર્માનુદર્શિનો યથાભૂતં પશ્યતઃ । યોનાત્મન્યાત્મેતિ વિપર્યાસઃ । સ પ્રહીયતે ।
અપરઃ પર્યાયઃ । પ્રાયેણ હિ લોક એવં પ્રવૃત્તઃ । સ્કન્ધેષુ સ્કન્ધમાત્રં, ધર્મમાત્રં, યથાભૂતમપ્રજાનન્ યથા કાયે આશ્રિતઃ । યદાશ્રિતશ્ચ સુખદુઃખ જ ધર્માધર્માભ્યાં સંક્લિશ્યતે વ્યવદા(દી)યતે ચ । તત્રાત્મન આશ્રયવસ્તુસંમોહાપનયનાર્થં । કાયસ્મૃત્યુપસ્થાનં વ્યવસ્થાપિતં । તસ્યૈવાત્મનઃ અનુભવનવસ્તુસંમોહાપનયનાર્થં વેદનાસ્મૃત્યુપસ્થાનં વ્યવસ્થાપિતં । યત્રૈવ ચ તે ચિત્તે, મનસિ, વિજ્ઞાને, આત્મગ્રાહેણ સંમૂઢા, આત્મવસ્તુસમ્મોહાપનયનાર્થં ધર્મસ્મૃત્યુપસ્થાનં વ્યવસ્થાપિતમ્ ।
અપરઃ પર્યાયઃ । યત્ર ચ કર્મ કરોતિ । યદર્થં ચ કરોતિ । યશ્ચ કર્મ કરોતિ । (યદર્થં ચ કરોતિ । યશ્ચ [કર્મ] કરોતિ ।) (..) યેન ચ ( શ્ભ્_સ્હ્ 306 ) કરોતિ । તત્સર્વમેકત્યમભિસંક્ષિપ્ય ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ વ્યવસ્થાપિતાનિ । તત્ર કાયે કરોતિ । વેદનાર્થં । ચિત્તેન કુશલાકુશલૈર્ધર્મૈઃ ।
અપરઃ પર્યાયઃ । યત્ર ચ સંક્લિશ્યતે । વિશુધ્યતે । યતશ્ચ યશ્ચ યેન ક્લિશ્યતે । વિશુધ્યતે યતશ્ચ યશ્ચ યેન સંક્લિશ્યતે વિશુધ્યતે ચ । તદેકત્યમભિસંક્ષિપ્ય ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ વ્યવસ્થાપિતાનિ । તત્ર કાયે સંક્લિશ્યતે, વિશુધ્યતે ચ । વેદનાભ્યશ્ચિત્તં ધર્મૈઃ સંક્લિશ્યતે । વિશુધ્યતે ચ ।
તત્ર સ્મૃત્યુપસ્થાનમિતિ [કો] ઽર્થ આહ । યત્ર ચ સ્મૃતિમુપસ્થાપયતિ । યેન ચ સ્મૃતિમુપસ્થાપયતિ । તદુચ્યતે સ્મૃત્યુપસ્થાનં । યત્ર સ્મૃતિમુપસ્થાપયતિ । તદાલમ્બનસ્મૃત્યુપસ્થાનં યેન સ્મૃતિમુપસ્થાપયતિ । તત્ર યા પ્રજ્ઞા સ્મૃતિશ્ચ સમાધિસંગ્રાહિકા તત્સ્વભાવસ્મૃત્યુપસ્થાનં । તદન્યે તત્સંપ્રયુક્તાશ્ચિત્તચૈતસિકા ધર્માઃ । સંસર્ગસ્મૃત્યુપસ્થાનં । અપિ [ચ] કાયવેદનાધિપતેયો ( શ્ભ્_સ્હ્ 307 ) માર્ગઃ સમુત્પન્નઃ કુશલઃ સાસ્રવઃ । અનાસ્રવશ્ચ [।] તત્સ્મૃત્યુપસ્થાનં । સ પુનઃ શ્રુતમયશ્ચિન્તામયો ભાવનામયશ્ચ । તત્ર શ્રુતચિન્તામયઃ । સાસ્રવ એવ [।] ભાવનામયઃ સ્યાત્સાસ્રવઃ સ્યાદનાસ્રવઃ ॥
સ એવં ચતુર્ષુ સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ કૃતપરિચય ઔદારિકો(કૌ)દારિકં વિપર્યાસમપીનય કુશલાકુશલધર્માભિજ્ઞઃ । તદનન્તરમનુત્પન્નાનાં પાપકાનામકુશલાનાં ધર્માણામનુત્પાદાય । ઉત્પન્નાનાં પ્રહાણાય । અનુત્પન્નાનાં કુશલાનાં ધર્માણામુત્પાદાય । ઉત્પન્નાનાં સ્થિતય ઇતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવદ્યાવચ્ચિત્તં પ્રગૃહ્ણાતિ । પ્રદધાતિ ॥
તત્ર કતમે પાપકા અકુશલા ધર્મા[ઃ] [।] યત્કામાવચરં ક્લિષ્ટં કાયકર્મ, વાક્કર્મ, મનસ્કર્મ, કાયવાઙ્મનોદુશ્ચરિતસંગૃહીતં । યેન તત્સમુત્થાપકાઃ ક્લેશાસ્તે પુનર્યે અસમવહિતા, અસંમુખીભૂતાસ્તે ઉત્પન્ના, ( શ્ભ્_સ્હ્ 308 ) યે સમવહિતાઃ સંમુખીભૂતાસ્તે ઉત્પન્નાઃ [।] તત્ર કુશલા ધર્મા યે તત્પ્રાતિપક્ષિકા ધર્માદુશ્ચરિતપ્રાતિપક્ષિકા, નિવરણપ્રાતિપક્ષિકાઃ, સંયોજનપ્રાતિપક્ષિકા વા તેપ્યનુત્પન્નાસ્તથૈવ વેદિતવ્યાઃ । ઉત્પન્નાશ્ચ પાપકા અકુશલા ધર્માસ્તત્ર યદા અનુત્પન્નાનાં પાપકાનામકુશલાનાં ધર્માણામનુત્પાદાય સ્પૃહામુત્પાદયતિ । પ્રણિધત્તે, સર્વેણ સર્વં સર્વથા નોત્પાદયિષ્યામીત્યેવં છન્દં જનયતિ । ઉત્પન્નાન્વા પુનઃ સમવહિતાન્સર્વેણસર્વં નાધિવાસયિષ્યામિ પ્રહાસ્યામિ । પ્રતિવિનોદયિષ્યામિ ય[દ]નુત્પન્નેષુ પાપકેષ્વકુશલેષુ પૂર્વ મેવોત્પાદ(।)સ્પૃહામુત્પાદયતિ । પ્રણિધત્તે [।] નાધિવાસય(યિ)તુકામો ભવતિ । અયમુત્પન્નાનાં પ્રહાણાય [ચ્]છન્દઃ [।]
તે પુનઃ પાપકા અકુશલા ધર્મા અતીતવસ્ત્વાલમ્બના વા, અનાગતવસ્ત્વાલમ્બના વા, વર્તમાનવિષયાલમ્બના વા ઉત્પદ્યન્તે, ભવન્તિ । યેનોક્તવિષયાલમ્બના[ઃ], પ્રત્યક્ષવિષયાલમ્બનાશ્ચ યે અતીતાનાગતાવસ્થાલમ્બનાસ્તે, યે ચોક્તવિષયાલમ્બના, યે વર્તમાનવિષયાલમ્બનાસ્તે પ્રત્યક્ષવિષયાલમ્બના[ઃ ।]

તત્ર પરોક્ષાલમ્બનાનાં પાપકાનામકુશલાનાં ધર્માણામનુત્પાદાય । ઉત્પન્નાનાં ચ પ્રહાણાય । વ્યાયચ્છતે [।] પ્રત્યક્ષવિષયાલમ્બનનાનાં પુનઃ । ( શ્ભ્_સ્હ્ 309 ) અનુત્પન્નાનામનુત્પાદાયોત્પન્નાનાં ચ પ્રહાણાય વીર્યમારભતે । તથા હિ તેષાં દૃઢતરેણ વીર્યારંભેણાનુત્પત્તિઃ । પ્રહાણં વા ભવતિ । અપિ ચ મૃદુમધ્યાનાં સમવસ્થાનામનુત્પન્નાનામનુત્પાદાય । ઉત્પન્નાનાં પ્રહાણાય વ્યાયચ્છતે । અધિમાત્રાણાં સમવસ્થાનાં અનુત્પન્નાનામનુત્પાદાય । ઉત્પન્નાનાં ચ પ્રહાણાય વીર્યમારભતે । સ ચેદતીતે આલમ્બને ચરતિ । તથા ચરતિ । યથાસ્ય તેનાલમ્બનેન ક્લેશો નોત્પદ્યતે । સ ચેત્પુનઃ સ્મૃતિસંપ્રમોષાદુત્પદ્યતે નાધિવાસયતિ । પ્રજહાતિ । વ્યન્તીકરોતિ । યથા અતીતે આલમ્બને એવમનાગતે [અ]પિ વેદિતવ્યમ્ । એવમયમનુત્પન્નાનાં પાપકાનામકુશલાનાં ધર્માણામનુત્પાદાયોત્પન્નાનાં ચ પ્રહાણાય વ્યાયચ્છત ઇત્યુચ્યતે । સ ચેદયમ્વર્ત્તમાને આલમ્બને ચરતિ, તથા તથા ચરતિ । યથા તેનાલમ્બનેન ક્લેશો નોત્પદ્યતે । સ ચેત્પુનઃ સ્મૃતિસંપ્રમોષાદુત્પદ્યતે । ઉત્પન્નં નાધિવાસયતિ । પ્રજહાતિ । વિનોદયતિ । વ્યન્તીકરોતિ । એવમનુત્પન્નાનાં પાપકાનામકુશલાનાં ધર્માણામનુત્પાદાય । ઉત્પન્નાનાઞ્ચ પ્રહાણાય વીર્યમારભત ઇત્યુચ્યતે ।
સન્તિ પાપકા અકુશલા ધર્મા યે સંકલ્પવશે (બલે)નોત્પદ્યન્તે । ન વિષયબલેન । સન્તિ યે સંકલ્પબલેન ચ । વિષયબલેન ચ । તત્ર સંકલ્પબલેનોત્પદ્યન્તે । તદ્યથા વિહરતઃ । અતીતાનાગતાલમ્બના યે ઉત્પદ્યન્તે । ( શ્ભ્_સ્હ્ 310 ) તત્ર સંક્લેશવશે(લે)ન ચ વિષયબલેન ચોત્પદ્યતે (ન્તે) । તદ્યથા ચરતો વર્તમાનેનાલમ્બનેનોત્પદ્યન્તે । અવશ્યં તત્રાયોનિશઃ સંકલ્પો ભવતિ । તત્ર યે સંકલ્પબલેનોત્પદ્યન્તે તેષામનુત્પન્નાનામનુત્પાદાય । ઉત્પન્નાનાં ચ પ્રહાણાય । વ્યાયચ્છતે । તત્ર યે વિષયબ[લેન] સંકલ્પબ[લેન] ચોત્પદ્યન્તે । તેષામનુત્પન્નાનામનુત્પાદાય । ઉત્પન્નાનાઞ્ચ પ્રહાણાય વ્યાયચ્છ(તે) તત્ર યે વિષયબલેન સંકલ્પબલેન ચોત્પદ્યન્તે । તેષામનુત્પન્નાનામમનુત્પાદાય ઉત્પન્નાનાઞ્ચ પ્રહાણાય વીર્યમારભતે । તત્રાનુત્પન્નાનાં કુશલાનાં ધર્માણામનુ(મુ)ત્પાદાય છન્દં જનયતીતિ । યે કુશલાધર્મા અપ્રતિલબ્ધા [અ]સંમુખીભૂતસ્ય (તાઃ) તેષાં પ્રતિલમ્ભાય સંમુખીભાવાય ચ સ્મૃતિ મુત્પાદયતિ [।] ચિત્તં પ્રણિધત્તે [।] તીવ્રા પ્રતિલબ્ધુકામતા । સંમુખીકર્તુકામતા ચાસ્ય પ્રત્યુપસ્થિતા ભવતિ । અયમનુત્પન્નાનાં કુશલાનાં ધર્માણામુત્પત્તયે ।
કૃ(ય)ત્તુ ઉત્પન્નાનાં ચ કુશલાનાં ધર્માણાં સ્થિતયે, અસંમોષાય, ભાવનાપરિપૂરયે છન્દં જનયતીતિ । ઉત્પન્નાઃ કુશલા ધર્મા યે પ્રતિલબ્ધાસ્સંમુખીભૂતાશ્ચ, તત્ર પ્રતિલંભાવિગમં પ્રતિલબ્ધાં પારિહાણિમધિકૃત્યાહ । સ્થિતય ઇતિ સંમુખીભાવાદધન્ધાયિતત્વમધિકૃત્યાહાસંમોષાયેતિ । તેષામેવ ચ કુશલાનાં ( શ્ભ્_સ્હ્ 311 ) ધર્માણામ્પ્રતિલબ્ધાનાં સમ્મુખીભૂતાનામાસેવનાન્વયાત્પરિનિષ્પત્તિં નિષ્ઠાગમનમધિકૃત્યાહ । ભાવનાપરિપૂરયે ઇતિ । તત્ર ચ સ્પૃહામુત્પાદયતિ । ચિત્તં પ્રણિધત્તે । તીવ્રા ચાસ્ય સ્થિતિકામતા અસમ્મોષકામતા । ભાવનાપરિપૂરિકામતા પ્રત્યુપસ્થિતા ભવતિ । અયમુચ્યતે । ઉત્પન્નાનાં કુશલાનાં ધર્માણાં સ્થિતયે અસંમોષાય ભાવનાપરિપૂરયે [ચ્]છન્દઃ । તત્ર વ્યાયચ્છત ઇતિ । પ્રતિલબ્ધાનાં સંમુખીભાવાય વીર્યમારભતે । અપ્રતિલબ્ધાનાં પ્રતિલમ્ભાય [।]
તત્ર વ્યાયચ્છતે । ઉત્પન્નાનાં સ્થિતયે, અસંમોષાય, વીર્યમારભતે । ભાવનાપરિપૂરયે, અપિ ચ મૃદુમધ્યાનાં કુશલાનાં ધર્માણામનુત્પન્નાનામુત્પાદાય, ઉત્પન્નાનાં ચ સ્થિતયે । અસંમોષાય વ્યાયચ્છતે । અધિમાત્રાણાં કુશલાનાં ધર્માણામનુત્પન્નાનામુત્પાદાય, ઉત્પન્નાનાં ચ યાવદ્ ભાવનાપરિપૂરયે વીર્યમારભતે ।
તત્ર ચિત્તં પ્રગૃહ્ણાતિ । યદા તચ્ચિત્તં શમથભાવનાયામેકાગ્રતાયાં પ્રયુક્તં ભવતિ । અનુત્પન્નાનાં પાપકાનામકુશલાનાં ધર્માણામનુત્પાદાય । એવં વિસ્તરેણ યાવદુત્પન્નાનાં કુશલાનાં ધર્માણામનુત્પન્નાનામુત્પાદાય । ઉત્પન્નાનાઞ્ચ યાવદ્ ભાવનાપરિપૂરયે વીર્યમારભતે । તત્ર ચિત્તં પ્રગૃહ્ણાતિ । યદા તચ્ચિત્તં શમથભાવનાયામેકાગ્રતાયાં પ્રયુક્તં ભવતિ । અનુત્પન્નાનાં ( શ્ભ્_સ્હ્ 312 ) પાપકાનાં અકુશલાનાં ધર્માણામનુત્પાદાય । એવં વિસ્તરેણ યાવદુત્પન્નાનાં કુશલાનાં ધર્માણાં સ્થિતયે । અસંમોષાય ભાવનાપરિપૂરયે । તચ્ચ તથા અધ્યાત્મમભિસંક્ષિપ્તં લીનત્વાય પરૈતિ । લીનત્વાભિશંકિ ચૈવં પશ્યતિ । તદા અન્યતમાન્યતમેન પ્રગ્રાહકેન (ણ) નિમિત્તેન પ્રસદનીયેન પ્રતિગૃહ્ણાતિ । સંહર્ષયત્યેવં ચિત્તં પ્રગૃહ્ણાતિ ।
કથં પ્રદધાતિ । પુનરુદ્ધતમૌદ્ધત્યાભિશંકિ વા પ્રગ્રહકાલે પશ્યતિ । તદા પુનરપ્યધ્યાત્મમભિસંક્ષિપતિ । શમથાય પ્રણિદધાતિ । તાન્યેતાનિ ભવન્તિ । ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ । કૃષ્ણપક્ષ્યાણાં ધર્માણામનુત્પન્નાનામનુત્પાદાય । ઉત્પન્નાનાં ચ પ્રહાણાય [ચ્]છન્દો વ્યાયામો વીર્યારમ્ભઃ । ચિત્તપ્રગ્રહઃ । પ્રદધનમિમે દ્વે સમ્યક્પ્રહાણે શુક્લપક્ષ્યાણાં ધર્માણામનુત્પન્નાનામુત્પાદાય [।]
વિસ્તરેણ દ્વે સમ્યક્પ્રહાણે વેદિતવ્યે । તદ્યથા કૃષ્ણપક્ષ્યાણાં તત્રૈકં સમ્વરણપ્રહાણં યદુત્પન્નાનામ્પાપકાનામકુશલાનાં ધર્માણાં પ્રહાણાય [ચ્]છન્દં જનયતીતિ વિસ્તરેણ । દ્વિતીયં પ્રહાણપ્રહાણં યદનુત્પન્નાનામનુત્પાદાય [ચ્]છન્દં જનયતીતિ વિસ્તરેણ, ઉત્પન્નં હિ સંવરયિતવ્યં । પાપકં ચ વસ્તુ । અનુત્પન્નં ચ યત્તદસમુદાચારતઃ પ્રહીણમેવં તદસંમુખીભાવતઃ પ્રહાતવ્યમિતિ કૃત્વા । પ્રહીણસ્ય પ્રહાણં પ્રહાણપ્રહાણ[ં] ।
તત્ર ભાવનાપ્રહાણમેકં યદાહ । અનુત્પન્નાનાં કુશલાનાં ધર્માણામુત્પાદાયેતિ વિસ્તરેણ યાવચ્ચિત્તં પ્રગૃહ્ણાતિ, પ્રદધાતીતિ । તથા હિ કુશલા ધર્મા આસેવ્યમાના, ભાવ્યમાના, અપ્રતિલબ્ધાશ્ચ પ્રતિલભ્યન્તે । પ્રતિલબ્ધાશ્ચ સમ્મુખીક્રિયન્તે ।
તત્રાનુરક્ષણાપ્રહાણમેકં । યદાહ । ઉત્પન્નાનાં કુશલાનાં ધર્માણાં સ્થિતયે । વિસ્તરેણ યાવચ્ચિત્તં પ્રગૃહ્ણાતિ । પ્રદધાતિ । તથા હિ પ્રતિલબ્ધેષુ સંમુખીકૃતેષુ ચ । કુશલેષુ ધર્મેષુ યાવત્પ્રમાદવર્જના અપ્રમાદનિષેવણા ચ । સા કુશલાનાં ધર્માણાં સ્થિતયે, અસમ્મોષાય, ભાવનાપરિપૂરયે । એવમનુત્પન્નાઃ કુશલા ધર્મા અનુરક્ષિતા ભવન્ત્યયં તાવત્સમ્યક્પ્રહાણાનાં વિસ્તરવિભાગઃ ।

સમાસત(સાર્થ)ઃ પુનઃ કતમઃ । આહ । કૃષ્ણશુક્લપાક્ષિકસ્ય ત્યાગાત્પુનર્વસ્તુનઃ । પ્રાપ્તયે પૂર્વમેવ સ્પૃહાયુક્તેન ભવિતવ્યં । પર્યવસ્થાનપ્રહાણાય ચ । અસ્ત્યાશયસમ્પત્પ્રયોગસમ્પચ્ચ । પરિદીપિતા ભવતિ । તત્રાસ્યા (સ્ત્યા)શયસમ્પત્ । છન્દજનનતયા, પ્રયોગસમ્પત્પુનઃ વ્યાયામવીર્યારમ્ભચિત્તપ્રગ્રહાપ્રમાદધનૈઃ । એતાવચ્ચ યોગિના કરણીયં । યત્પ્રહાતવ્યસ્ય વુસ્તનઃ પ્રહાણાય, પ્રાપ્તવ્યસ્ય વસ્તુનઃ પ્રાપ્તયે પૂર્વમેવ સ્પૃહાજાતેન ભવિતવ્યં, પર્યવસ્થાનપ્રહાણાય, વીર્યમારબ્ધવ્યમનુશયપ્રહાણાય ચ, કાલેન કાલં શમથપ્રગ્રહોપેક્ષાનિમિત્તાનિ ( શ્ભ્_સ્હ્ 314 ) ભાવયિતવ્યાનિ । પર્યવસ્થાનપ્રહાણાનુશયપ્રહાણાય ચ યે પ્રાતિપક્ષિકા ધર્માઃ કુશલાસ્તે સમુદાનયિતવ્યાઃ । તચ્ચૈતત્સર્વં ચતુર્ભિઃ સમ્યક્પ્રહાણૈઃ પરિદીપિતં ભવત્યયં સમાસાર્થઃ ॥
તત્ર ચત્વારઃ સમાધયઃ, તદ્યથા છન્દસમાધિઃ । વીર્યસમાધિઃ, ચિત્તસમાધિઃ, મીમાંસાસમાધિશ્ચ ।
તત્ર છન્દ(સમાધિ)મધિપતિં કૃત્વા યઃ પ્રતિલભ્યતે સમાધિરયં છન્દસમાધિઃ । વીર્યં, ચિત્તં, મીમાંસામધિપતિ કૃત્વા પ્રતિલભ્યતે (પ્રતિલભ્યતે) સમાધિરયં [...........] મીમાન્સા (માંસા) સમાધિઃ । યદા ( શ્ભ્_સ્હ્ 316 ) તાવદયં છન્દમેવ કેવલં જનયતિ । છન્દજાતશ્ચ તાન્પાપકાનકુશલાન્ધર્માન્ સ્વભાવતો, નિદાનત, આદીનવતઃ, પ્રતિપક્ષતશ્ચ । સમ્યગેવોપનિદધ્યાતિ । એકાગ્રાં સ્મૃતિં પ્રવર્ત્તયતિ । એવં કુશલા[ન્]ધર્માસ્સ્વ (ધર્માન્સ્વ)ભાવતો નિદાનતશ્ચ । અકુશલતો નિઃસરણતઃ સમ્યગેવોપનિદધ્યા (ધા)તિ । એકાગ્રાં સ્મૃતિમવસ્થાપયતિ । તદ્બહુલાકારામેકાગ્રતાં સ્પૃશતિ । સમવસ્થાનસમુદાચારદૂરીકરણયોગેન । ન ત્વસ્યાપ્યનુશયમુત્પાદયતિ । પાપકાનામકુશલાનાં ધર્માણામયમપ્યુચ્યતે । છન્દાધિપતેયઃ । સ (સા) અતીતા (તે) વા, અનાગતપ્રત્યુત્પન્ને વા પુનરાલમ્બને પાપકાકુશલાધર્માસ્થાનીયે (લધર્મસ્થાનીયે) મૃદુમધ્યાધિમાત્રક્લેશસમવસ્થાનીયે, અનુત્પન્નસ્ય વા અનુત્પાદાય, ઉત્પન્નસ્ય વા પ્રહાણાય, વ્યાયચ્છમાનો વીર્યમારમમાણઃ । તત્રાલમ્બને વિચરત્યન્તસ્ય વાલમ્બનસ્ય સ્વભાવતો નિદાનતઃ પ્રતિપક્ષતશ્ચ । સમ્યગુપનિધ્યાયતઃ । એકાગ્રાં સ્મૃતિમુપસ્થાપયતો યત્તદ્બહુલવિહારિણશ્ચિત્તૈકાગ્રતા ઉત્પદ્યતે । સમવસ્થાનદૂરીકરણયોગેન ત્વસ્યાપ્યનુશયમુદ્ઘાતયતિ । પાપકાનામકુશલાનાં ધર્માણામયં વીર્યાધિપતેયઃ । સમાધિ[ઃ ।] લીનમ્વા પુનશ્ચિત્તં પ્રગૃહ્ણતઃ । પ્રગૃહીતં ચિત્તં સમાદધતઃ । કાલેન ચ કાલમધ્યુપેક્ષિતઃ । યત્પાપકાનામકુશલાનાન્ધર્માણાં ( શ્ભ્_સ્હ્ 317 ) પાપકાકુશલા(લ) ધર્મસ્થાનીયાન્વયાત્ કુશલ[ત]ઃ । કુશલાન્ધર્માન્ કુશલાકુશલસ્થાનીયાંશ્ચ ધર્માન્ સ્વભાવતો, નિદાનત, આદીનવતઃ, અનુશંસતઃ, પ્રતિપક્ષતો, નિઃસરણતઃ, સમ્યગુપનિ (દ)ધ્યાયતઃ । એકાગ્રતાં સ્મૃતિમુપસ્થાપયતઃ । તદ્બહુલવિહારિણો યા ઉત્પદ્યન્તે ચિત્તસ્યૈકાગ્રતાઃ વિસ્તરેણ યાવદયં । ચિત્તાધિપતેયઃ સમાધિઃ ।
તત્ર યે પાપકાકુશલા (લ)ધર્મસ્થાનીયા ધર્મા ભવન્તિ । અયોનિશો મનસિકુર્વતઃ । ત એવ કુશલધર્મસ્થાનીયા ભવન્તિ । યોનિશો મનસિકુર્વતઃ । તસ્યૈવં સમવસ્થાનેષુ દૂરીકૃતેષુ । સમવસ્થાનપ્રતિપક્ષે ચ । સમાધિપ્રમુખેષુ ધર્મેષ્વનુત્પન્નેષુ તે પાપકા અકુશલા ધર્મા ધર્મ મુદા હરન્તિ । તસ્યૈવં ભવતિ । કિં સતઃ સમ્વિદ્યમાનાન્પાપકાનકુશલાન્ધર્માન્ ન પ્રતિસંવેદયામ્યાહોસ્વિદસતઃ । અસંવિદ્યમાનાન્યન્વ(ન્ન્વ)હં પરિમીમાન્સે (માંસયે) યં । સ મીમાન્સા(માંસા)મનસ્કારમધિપતિં કૃત્વા પ્રહીણાપ્રહીણતાં મીમાન્સ(માંસ)તે સમ્યગેવોપનિધ્યાપયતિ । તદ્બહુલવિહારી ચ સ્પૃશતિ] ચિત્તસ્યૈકાગ્રતાં યેન ચ નિરભિમાનો ભવતિ । પર્યવસ્થાનમાત્રકાચ્ય(ચ્ચ)ચિત્તં વિમુક્તં, ( શ્ભ્_સ્હ્ 318 ) ન તુ સર્વેણ સર્વંમનુશયેભ્યઃ । તત્પ્રતિપક્ષાશ્ચ મે સમાધિપ્રમુખાઃ કુશલા ધર્મા[શ્]ચ પ્રતિલબ્ધા, ભાવિતા, ન ત્વનુશયપ્રાતિપાક્ષિકા ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । અયમસ્યોચ્યતે મીમાન્સા (માંસા)સમાધિઃ ।

સ તં ચતુર્વિધં સમાધિમધિપતિં કૃત્વા પર્યવસ્થાનેષુ દૂરીકૃતેષુ । સર્વેણ સર્વમનુશયસમુદ્ઘાતાય પાપકાનામકુશલાનાં ધર્માણાં, તત્પ્રાતિપાક્ષિકાણાઞ્ચ કુશલાનાં (।) ધર્માણાં સમુદાગમાય [ચ્]છન્દં જનયતિ । વ્યાયચ્છત ઇતિ વિસ્તરેણ ચતુર્ભિઃ સમ્યક્પ્રહાણૈઃ પ્રયુજ્યતે । તથા પ્રયુજ્યમાનસ્ય તથભૂતસ્યાષ્ટૌ પ્રહાણસંસ્કારા ભવન્તિ । યે [અ]સ્યાનુશયસમુદ્ઘાતાય ચ પ્રવર્ત્તન્તે । સમાધિપરિપૂરયે ચ તદ્યથા- છન્દઃ ( શ્ભ્_સ્હ્ 319 ) કદાચિત્સમાધિં પરિપૂરયિષ્યામિ । અનુશયાંશ્ચ પ્રહાસ્યામિ । પાપકાનામકુશલાનાં ધર્માણાં વ્યાયામો યાવત્પ્રતિપક્ષભાવનાયામવિન્યસ્તપ્રયોગયા, શ્રદ્ધાયામવિન્યસ્તયોગસ્ય ( શ્ભ્_સ્હ્ 320 ) વિહરતઃ । ઉત્તરે [અ]ધિગમે શ્રદ્દ્ધાનતા । અભિસંપ્રત્યયઃ ।
તત્ર પ્રશ્રબ્ધિઃ । યચ્છ્રદ્ધાપ્રમાદપૂર્વંગમં પ્રામોદ્યં, પ્રીતિઃ, પ્રીતમનસશ્ચાનુપૂર્વા પાપકાકુશલા ધર્મપક્ષસ્ય દૌષ્ઠુલ્યસ્ય પ્રતિપ્રશ્રબ્ધિઃ ।
તત્ર સ્મૃતિર્યા નવાકારા નવાકારાયાશ્ચિત્તસ્થિતેઃ શમથપક્ષ્યાયાઃ સંગ્રાહિકા ।
છંદસંપ્રજન્યે । યા વિપશ્યનાપક્ષ્યા પ્રજ્ઞા । તત્ર ચેતનાયાશ્ચિત્તાભિસંસ્કારઃ । પ્રહીણાપ્રહીણતો મીમાન્સ(માંસ) માનસ્ય યશ્ચિત્તાભિસંસ્કારઃ શમથવિપશ્યનાનુકૂલઃ કાયકર્મ વાક્કર્મ સમુત્થાપયતિ ।
તત્રોપેક્ષયા અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નેષુ પાપકાકુશલાધર્માસ્થાનીયેષુ ચરતઃ ચિત્તાભિસંક્લેશશ્ચિત્તંગમતા । આભ્યાં દ્વાભ્યાં કારણાભ્યાં પ્રહીણતામનુશયાનાં પરિચ્છિનત્તિ જાનાતિ । યદુત વિષયવિપરોક્ષયા ચેતનયા વિષયવિપરોક્ષયા ચા(ચો)પેક્ષયા । ઇમે [અ]ષ્ટૌ પ્રહાણસંસ્કારા ભવન્તિ । તે ચૈતેષ્ટૌ (સ ચૈષો ઽષ્ટ) પ્રહાણસંસ્કારયોગો ભવત્યનુશયસમુદ્ઘાતાય । તત્ર છન્દ(ચ્છન્દ)શ્ચ, એત(ષ) એવ યો વ્યાયામઃ ઇદં વીર્યં, યાશ્રદ્ધા સા શુદ્ધા, યા ચ પ્રશ્રબ્ધિર્યા ચ સ્મૃતિર્યચ્ચ સંપ્રજન્યં । યા ચ ચેતના, યા ચોપેક્ષા । અય (ઇદં ?)મુપાદાય । તદિદં સર્વમભિસમસ્ય યે ચ પૂર્વકાશ્છન્દસમાધયઃ । યે ચ ઇમે પ્રહાણસંસ્કારાઃ પ્રહીણેષ્વનુશયેષુ, ( શ્ભ્_સ્હ્ 321 ) પરિક્ષિપ્તે સમાધૌ, છન્દસમાધિપ્રહાણસંસ્કારસમન્વાગત ઋદ્ધિપાદ ઇત્યુચ્યન્તે(તે) । વીર્યચિત્તમીમાન્સા (માંસા) સમાધિપ્રહાણસંસ્કારસમન્વાગત ઋદ્ધિપાદ ઇત્યુચ્યતે ।
કેન કારણેન ઋદ્ધિપાદ ઇત્યુચ્તે । આહ । તદ્યથા । યસ્ય પાદઃ સમ્વિદ્યતે સો [અ]ભિક્રમપ્રતિક્રમ(મ)પરાક્રમસમર્થો ભવતિ । એવમેવ યસ્યૈતે ધર્માઃ સંવિદ્યન્તે । એષ ચ સમાધિઃ સંવિદ્યયતે । પરિપૂર્ણઃ [।] સ એવં પરિશુદ્ધે ચિત્તે, પર્યવદાતે, અનંગણે, વિગતોપક્લેશે, ઋજુભૂતે કર્મણ્યસ્થિતે, આનિંજ્યપ્રાપ્તે, અભિક્રમપ્રતિક્રમસમર્થો ભવતિ । લોકોત્તરાણાં ધર્માણાં પ્રાપ્તયે, સ્પર્શનાયૈ । એષા હિ પરા ઋદ્ધિઃ, પરા સમૃદ્ધિઃ । યદુત લોકોત્તરા ધર્માસ્તેનોચ્યન્તે (તે?) ઋદ્ધિપાદ ઇતિ ॥
સ એવં સમાધિપ્રતિષ્ઠિતઃ । સમાધિં નિશ્રિત્ય । ( શ્ભ્_સ્હ્ 322 ) [અધિ]ચિત્તં શિક્ષા[યા]મધિપ્રજ્ઞં શિક્ષાયાં યોગં કરોતિ । તત્રાસ્ય યોગં કુર્વતઃ । પરેષાં ચાધિગમે શાસ્તુઃ શ્રાવકાણાં ચ યો [અ]ભિસંપ્રત્યયઃ । પ્રસાદઃ, શ્રદ્ધાનતા । સમાપત્ત્યર્થેન શ્રદ્ધેન્દ્રિયમિત્યુચ્યતે । કુત્ર પુનરસ્યાધિપત્યં । આહ । લોકોત્તરધર્મોત્પત્તિપ્રમુખાનાં વીર્યસ્મૃતિસમાધિપ્રજ્ઞાનામુત્પત્તયે આધિપત્યં । યે [અ]પિ તે વીર્યાદયઃ તેષામપિ લોકોત્તરધર્મોત્પત્તયે આધિપત્યં । યાવત્ પ્રતિપત્તયે આધિપત્યં । યાવત્ પ્રજ્ઞયા લોકોત્તરધર્મોત્પત્તયે । આધિઓપત્યં । તૈનૈતાનિ શ્રદ્ધાદીનિ પંચેન્દ્રિયાણિ ભવન્તિ ।
યા પુનઃ પૂર્વેણાપરં વિશેષાધિગમં સજાનતઃ (સંજાનતઃ) । તદનુસારેણ તદુત્તરલોકોત્તરધર્માધિગમાયાભિસંપ્રત્યયઃ, પ્રસાદઃ, શ્રદ્દધાનતા । સા અનવમૃદ્યનાર્થેન શ્રદ્ધાબલમિત્યુચ્યતે । કેન પુનર્ન ( શ્ભ્_સ્હ્ 323 ) શક્યતે । અવમૃદિતું । અસંહાયા(ર્યા)સા શ્રદ્ધા દેવેન વા, મારેણ વા, બ્રહ્મણા વા । કેનચિદ્વા પુનર્લોકે, સહધર્મેણ ક્લેશપર્યવસ્થાનેન વા તેન સા અનવમૃદ્યેત્યુચ્યતે । તત્પ્રમુખાસ્તત્પૂર્વંગમા યે વીર્યાદયસ્તેપિબલાનીત્યુચ્યન્તે । તૈઃ સ બલૈર્બલવાન્ સર્વં મારબલં વિજિત્ય પ્રયુજ્યતે । આસ્રવાણાં ક્ષયાય । તસ્માદ્બલાનીત્યુચ્યન્તે ।
તત્ર યશ્ચ(યચ્ચ) શ્રદ્ધેન્દ્રિયં, યચ્ચ શ્રદ્ધાબલં ચતુર્ષ્વેતદવેત્ય પ્રસાદેષુ દ્રષ્ટવ્યં । તત્કસ્ય હેતોઃ । યો ઽસૌ સમ્યક્ત્વન્યામાવક્રાન્તસ્યાવેત્ય પ્રસાદઃ । સ તદ્ધેતુકસ્તત્પ્રત્યસ્તન્નિદાનઃ । તસ્માદ્ધેતુફલસમ્બન્ધેન તસ્યાસ્તદધિપતિફલમિતિ કૃત્વા । તત્ર દ્રષ્ટવ્યમિત્યુક્તં ભગવતા । ન તુ તચ્છરીરતાં તલ્લક્ષણતાં [।] તત્ર વીર્યેન્દ્રિયં ચતુર્ષુ સમ્યક્પ્રહાણેષુ દ્રષ્ટવ્યં । (તત્કસ્ય હેતોઃ) યાનિ (તાનિ) કતમાનિ । સમ્યક્પ્રહાણાનિ યાનિ દર્શનપ્રહાતવ્યક્લેશપ્રહાણાય પ્રાયોગિકાણિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ, તાન્યત્ર સમ્યક્પ્રહાણાન્યભિપ્રેતાનિ તાનિ હ્યત્યન્તતાયૈ પાપકાનામકુશલાનાં ધર્માણાં પ્રહાણાય સમ્વર્ત્તન્તે ॥
તત્ર સ્મૃતીન્દ્રિયં ચતુર્ષુ સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ દ્રષ્ટવ્યમિતીમાનિ ( શ્ભ્_સ્હ્ 324 ) ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાન્યવિશેષવિશેષ વિપર્યાસપ્રહાણાય સમ્વર્ત્તન્તે ।
તત્ર સમાધીન્દ્રિયં ચતુર્ષુ (સ્થા) ધ્યાનેષુ દ્રષ્ટવ્યં । યાનિ ધ્યાનાન્યગામિતાયાં પ્રાયોગિકાનિ (ણિ) તત્ર પ્રજ્ઞેન્દ્રિયં ચતુર્ધ્વાર્યસત્યેષુ દ્રષ્ટવ્યમિતિ । યત્સત્યજ્ઞાનં ચતુર્ધ્ણામાર્યસત્યાનામભિસમાય સમ્વર્ત્તન્તે (તે) । શ્રામણ્યફલપ્રાપ્તતે, પ(ય)પેન્દ્રિયાણિ । એવં બલાનિ વેદિતવ્યાનિ । સ એષામિન્દ્રિયાણામે તેષાં ચ બલાનામાસેવનાન્વયાદ્ભાવનાન્વયાદબહુલીકારાન્વયાન્નિર્વેધભાગીયાનિ કુશલમૂલાન્યુત્પાદયતિ । મૃદુમધ્યાધિમાત્રાણિ । તદ્યથા ઊષ્મગતાનિ । મૂર્ધગતાનિ । મૂર્ધાનઃ સત્યાનુલોમાઃ ક્ષાન્તયઃ લૌકિકાન(દ)ગ્રધર્માત્તદ્યથા । કશ્ચિદેવ પુરુષઃ અગ્નિના અગ્નિકાયં કર્ત્તુકામઃ । અગ્નિનાર્થી અધરારણ્યામુત્તરારણિં પ્રતિષ્ઠાપ્યાસ [-]ન્નુત્સહતે, ઘટતે, વ્યાયચ્છતે । તથોત્સહતો, ઘટતો, વ્યાયચ્છતશ્ચ । તત્પ્રથમતો ઽધરારણ્યામૂષ્મા જાયતે । સૈવ ( શ્ભ્_સ્હ્ 325 ) ચોષ્મા । અભિવર્ધમાના ઊર્ધ્વમાગચ્છતિ । ભૂયસ્યા માત્રયા અભિવર્દ્ધમાના [।] નિરર્ચ્ચિષમગ્નિં પાતયત્યગ્નિપતનસમનન્તરમેવ ચાર્ચિર્જાયતે । યથા અર્ચ્ચિષા ઉત્પન્નયા (નેન) જાતયા (તેન) સંજાતયા (તેન) અગ્નિકાયં કરોતિ । યથા અભિમન્થન વ્યાયામ એવં પઞ્ચાનામિન્દ્રિયાણામાસેવના દ્રષ્ટવ્યા । યથા અધરણ્યા તત્પ્રથમત એવ ઊષ્મગતં ભવતિ । એવમૂષ્મગતાનિ દ્રંષ્ટવ્યાનિ । પૂર્વંગમાનિ । નિમિત્તભૂતાનિ । અગ્નિસ્થાનીયાનામનાસ્રવાણાં ધર્માણાં ક્લેશપરિદાહકાનામુત્પત્તયે । યથા તસ્યૈવોષ્મણ ઊર્ધ્વ[મા]ગમનમેવં મૂર્ધાનોદ્રષ્ટવ્યાઃ ।
યથા ધૂમપ્રાદુર્ભાવ એવં સત્યાનુલોમાઃ ક્ષાન્તયો દ્રષ્ટવ્યાઃ ॥ યથાગ્નેઃ પતનં નિરર્ચ્ચિષ એવં લૌકિકા અગ્રધર્મા દ્રષ્ટવ્યાઃ ।

યથા તદનન્તરમર્ચ્ચિષઃ (।) ઉત્પાદ એવં લોકોત્તરા અનાસ્રવા ધર્મા દ્રષ્ટવ્યા (।) યે લૌકિકા અગ્રધર્મસગૃહીતાનાં પઞ્ચાનામિન્દ્રિયાણાં સમનન્તરમુત્પદ્યન્તે । તે પુનઃ કતમે આહ । સપ્તબોધ્યંગાનિ । યો ઽસૌ યથાભૂતાવબોધઃ । સમ્યક્ત્વન્યામાવક્રાન્તસ્ય ( શ્ભ્_સ્હ્ 326 ) પુદ્ગલસ્યૈતાન્યંગાનિ [।] સ હિ યથાભૂતાવબોધઃ । સપ્તાંગપરિગૃહીતઃ । ત્રિભિઃ શમથપક્ષ્યૈઃ ત્રિભિર્વિપશ્યનાપક્ષ્યૈરેકેનોભયપક્ષ્યેણ [।] તસ્માદ્બોધ્યંગાનીત્યુચ્યન્તે ।
તત્ર યશ્ચ ધર્મવિનયઃ । યચ્ચ વીર્યં, યા ચ પ્રીતિરિતીમાનિ ત્રીણિ વિપશ્યનાપક્ષ્યાણિ । તત્ર યા ચ પ્રશ્રબ્ધિર્યશ્ચ સમાર્ધિયા ચોપેક્ષા ઇતીમાનિ ત્રીણિ શમથપક્ષ્યાણિ [।] સ્મૃતિરભયપક્ષ્યા(સ્) સર્વત્રગેત્યુચ્યતે । સ તસ્મિન્ સમયે તત્પ્રથમતો બોધ્યંગલાભાચ્છૈક્ષો ભવતિ । પ્રાતિપદઃ [।] દર્શનપ્રહાતવ્યાશ્ચાસ્ય ક્લેશાઃ પ્રહીણા ભવન્તિ । ભાવનાપ્રહાતવ્યાશ્ચાવશિષ્ટાઃ [।] ( શ્ભ્_સ્હ્ 327 ) સ તેષાં પ્રહાણાય ત્રિસ્કન્ધમાર્યાષ્ટંગં માર્ગં ભાવયતિ ।
તત્ર યા ચ સમ્યગ્દૃષ્ટિર્યશ્ચ સમ્યક્સંકલ્પઃ, યશ્ચ સમ્યગ્વ્યાયામઃ । અયં પ્રજ્ઞાસ્કન્ધઃ ।
તત્ર યે સમ્યક્કર્માન્તાજીવાઃ । અયં શીલસ્કન્ધઃ ।
તત્ર યા ચ સમ્યક્સ્મૃતિઃ, યશ્ચ સમ્યક્સમાધિરયં સમાધિસ્કન્ધઃ ।
કેન કારણેનાર્યાષ્ટાંગો માર્ગ ઇત્યુચ્યતે । આહ । આર્યસ્ય શૈક્ષસ્ય દૃષ્ટપદસ્યાયં માર્ગ ઇયં પ્રતિપદષ્ટાભિરંગૈઃ સંગૃહીતા(ઃ) ॥ અપરિશેષઃ । સર્વક્લેશપ્રહાણાય વિમુક્તિસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ તેનોચ્યતે આર્યાષ્ટાંગો માર્ગઃ ।
તત્ર યશ્ચ બોધ્યંગકાલે તત્ત્વાવબોધઃ (॥) પ્રતિલબ્ધઃ, પ્રતિલભ્ય ચ યત્તસ્યૈવ પ્રજ્ઞયા વ્યવસ્થાનં કરોતિ ॥ યથાવિગતસ્યાવબોધસ્ય, તદુભયમેકત્યમભિસંક્ષિપ્ય સમ્યગ્દૃષ્ટિરિત્યુચ્યતે । તાં સમ્યગ્દૃષ્ટિમધિપતિં કૃત્વા । યન્નૈષ્ક્રમ્યસંકલ્પં સંકલ્પયત્યવ્યાપાદસંકલ્પમવિહિન્સા(હિંસા)સંકલ્પમયમુચ્યતે સમ્યક્સંકલ્પઃ । સ ચેત્તાવદ્વિતર્કેષુ ચિત્તં ક્રામતિ । સ એવં રૂપાદ્વિતર્કાદ્વિતર્કયતિ [।] સ ચેત્પુનઃ કથાયાં ચિત્તં ( શ્ભ્_સ્હ્ 328 ) ક્રામતિ । સમ્યગ્દૃષ્ટિમધિપતિં કૃત્વા તેને(ન) કુશલાત્સંકલ્પાં (લસંકલ્પાં) ધર્મ્યાં કથાં કથયતિ । સાસ્ય ભવતિ સમ્યગ્વાક્ ।
સ ચેચ્ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈરતીથી(ર્થી)ભવતિ । તત્પર્યેષણામ્વાપદ્યતે । સો ઽભિક્રમઃ । પ્રતિક્રમે સંપ્રજાનમ્વિ(દ્વિ)હારી ભવત્યાલોકિતવ્યવલોકિતે [।] તસ્મિંજિત (સંમિંજિત) પ્રસારિતે । સાંઘટીચીવરપાત્રધારણે, અશિતપીતખાદિતાસ્વાદિતે । વિહારગતો વા પુનઃ પર્યેષિતેષુ ચીવરાદિષુ ગતે, સ્થિતે, નિષણ્ણે । યાવન્નિદ્રાક્લમ[પ્રતિ]વિનોદને સંપ્રજાનદ્વિહારી ભવતિ । અયમસ્યોચ્યતે સમ્યક્કર્માન્તઃ । સ તચ્ચીવરં યાવદ્ભૈષજ્યપરિષ્કારં ધર્મેણ પર્યેષતે । યાવન્મિથ્યા [..........] ધર્મવિવર્જિતઃ સો ઽસ્ય ભવતિ । સમ્યગાજીવઃ ।
યે પુનર્વિરતિસંગૃહીતાઃ । સમ્યક્કર્માન્તાજીવાઃ । તે અનેન પૂર્વમેવ મનસ્કારલાભાદ્બોધ્યંગૈરેવ સહ લબ્ધા ભવન્તિ । યોપ્યાપકાન્તાનિ શીલાન્યુચ્યન્તે । કેન કારણેન દીર્ઘ કાલં હ્યેતદાર્યાણાં સતાં સમ્યગ્ગતાનામિષ્ટં કાન્તં પ્રિયં મન આપં કચ્ચિદહં તદ્વાગ્દુશ્ચરિતસ્ય, કાયદુશ્ચરિતસ્ય, મિથ્યાજીવસ્યાકરણં । ( શ્ભ્_સ્હ્ 329 ) સમ્વરં પ્રતિલભેયં । યદસ્ય દીર્ઘરાત્રમિષ્ટં । કાન્તં પ્રિયં મન આપં તદનેન તસ્મિન્સમયે પ્રતિલબ્ધં ભવતિ । તસ્માદાપકાન્તમિત્યુચ્યતે । તથા હિ સ લબ્ધેષ્વાપકાન્તેષુ શીલેષુ, ન સંપ્રજા[ના]નો મૃષાં વાચં ભાષતે । ન સંવિધ્ય પ્રાણિનં (।) જીવિતાદ્ વ્યપરોપયતિ । નાદત્તમાદત્તે [।] ન (।) કામેષુ મિથ્યા ચરતિ । ન ચાધર્મેણ ચીવરાદીનિ પર્યેષતે । ઇતિ તાન્યાપકાન્તાનિ શીલાન્યધિપતિં કૃત્વા માર્ગભાવનાકાલે યાવત્પ્રવર્તતે । યચ્ચ કાયકર્મ યશ્ચાજીવઃ તેપિ સમ્યગ્વાક્કર્માન્તાજીવા ઇત્યુચ્યન્તે ।
તસ્ય સમ્યગદૃષ્ટિસમ્યક્સંકલ્પ (ઃ ।) વાક્કર્માન્તાજીવસન્નિશ્રયેણ ભાવનાપ્રયુક્તસ્ય । યચ્છન્દો (યશ્છન્દો), વીર્યં, વ્યાયામો, નિષ્ક્રમઃ, પરાક્રમસ્થામ આરંભઃ । ચેતસઃ સંપ્રગ્રહઃ । સાતત્યમયમુચ્યતે । સમ્યગ્વ્યાયામશમથઃ । યચ્ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાન્યધિપતિં કૃત્વા અવિપર્યાયસંગૃહીતા સ્મૃતિઃ નવાકારા નવાકારચિત્તસ્થિતિસંગ્રાહિકા [।] ઇયમુચ્યતે સમ્યક્સ્મૃતિઃ । સમ્યક્સમાધિશ્ચ ।
તદેતત્સર્વમભિસમસ્ય આર્યાષ્ટાંગો માર્ગશ્ચારકરણીયે ચ વિહારકરણીયે ચાવસ્થિતઃ ।
તત્ર સમ્યગ્વાક્કર્માન્તાજીવાઃ ચારકરણીયે [।]
વિહારકરણીયં પુનર્દ્વિવિધં । શમથો વિપશ્યના ચ [।] તત્ર યા સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ । યશ્ચ સમ્યક્સંકલ્પઃ । યશ્ચ સમ્યગ્વ્યાયામ ઇયં વિપશ્યના ।
તત્ર યા ચ સમ્યક્સમૃતિર્યશ્ચ સમ્યક્સમાધિસ્યં શમથઃ । એવં પરિશુદ્ધાન્ સમ્યગ્વાક્કર્માન્તાજીવાન્નિશ્રિત્ય શમથવિપશ્યનાં ભાવયતિ । કાલેન કાલં નિરવશેષસંયોજનપ્રહાણં સાક્ષાત્કરોત્યગ્રફલમર્હત્ત્વં, પ્રાપ્નોતિ । પ્રાકર્ષિકશ્ચ (કઞ્ચ) ભાવનામાર્ગઃ (ર્ગં) [।] કાલાન્તરાભ્યાસેન ક્લેશાન્ પ્રજહાતિ । જ્ઞાનમાત્રપ્રતિબદ્ધવસ્તુદર્શનમાર્ગઃ જ્ઞાનોત્પત્તિમાત્રેણ ક્લેશાન્ પ્રજહાત્યનેન કારણેન વાક્કર્માન્તાજીવા ભાવનામાર્ગે વ્યવસ્થાપિતાઃ ।
ઇતિ ય એવમેષામનયા આનુપૂર્વ્યા સપ્તત્રિંશતાં બોધપક્ષ્યાણાં ધર્માણામભ્યાસઃ, પરિચયઃ । ઇયમુચ્યતે બોધિપક્ષ્યા ભાવના ।
તત્ર ભાવનાફલં કતમત્ । આહ । ચત્વારિ શ્રામણ્યફલાનિ । સ્રોત આપત્તિફલં, સકૃદાગામિફલં । અનાગામિફલમગ્રફલમર્હત્ત્વં ।
તત્ર કતમચ્છ્રામણ્યં । કતમત્ફલં । આહ । માર્ગઃ, ક્લેશપ્રહાણં ફલં । અપિ ચ પૂર્વોત્પન્નસ્ય માર્ગસ્ય પશ્ચાદુત્પન્નો માર્ગઃ । ફલં, મધ્યો, વિશિષ્ટો ( શ્ભ્_સ્હ્ 332 ) વા, પુનઃ [।] તત્ર કેન કારણેન ચત્વારિ વ્યવસ્થાપિતાનિ । આહ । ચતુર્વિધક્લેશપ્રહાણપ્રતિપક્ષતયા । તદ્યથા નિર્વસ્તુકાનાં ક્લેશાનામપાયગમનહેતુભૂતાનાં પ્રહાણાત્પ્રતિપક્ષોત્પાદાચ્ચ સ્રોત આપત્તિફલં વ્યવસ્થાપિતં । ત્રયાણાં તુ સંયોજનાનાં પ્રહાણાદ્વ્યવસ્થાપિતં । ભગવતા ત્રિષુ પક્ષેષુ, ગૃહિપક્ષે, દુરાખ્યાતધર્મવિનય પક્ષે ચ, ત્રયાણાં સંયોજનાનાં માર્ગોત્પત્તયે વિવૃદ્ધાકરત્વાત્ । તત્ર ગૃહિપક્ષે સત્કાયદૃષ્ટિઃ । યયા યમાદિત એવ ન પ્રયુત્યત ઇત્યાદિત ઉ[ત્]ત્રાસિકા સત્કાયદૃષ્ટિઃ । દુરાખ્યાતેધર્મવિનયે શીલવ્રતપરામર્શઃ । ઉચ્ચલિતસ્યાપિ મિથ્યાપ્રતિપાદયતિ । યેનાર્યમાર્ગો નોત્પદ્યતે । સ્વાખ્યાતે ધર્મવિનયે વિચિકિત્સાતશ્ચોચ્ચલિતશ્ચ ભવતિ । ન ચ મિથ્યાપ્રતિપન્નઃ । અપિ સ્વાભ્યાસાત્તસ્ય યાવદ્ યથાભૂતદર્શનં ન ભવતિ । જ્ઞેયવસ્તુનિ તાવત્કાંક્ષા વિમતયો વિબન્ધકરા ભવન્તિ । માર્ગસ્યોત્પત્તયે । અનેન તાવત્કારણેન સ્રોત આપત્તિફલવ્યવસ્થાનં ॥

તસ્યાસ્ય સ્રોત આપન્નસ્ય પરં સપ્ત ભવા અવશિષ્ટા ભવન્તિ । સ ચાસ્યજન્મ પ્રબન્ધઃ । યદા જન્મપ્રાબન્ધિકાન્ક્લેશાન્પ્રજહાતિ । દેવભવસંગૃહીતાન્મનુષ્યસંગૃહીતાંશ્ચ [।] યેષાં પ્રહાણાત્પરમેકં દેવભવમભિનિર્વર્ત્તયત્યેકં મનુષ્યભવં [।] તસ્મિન્સમયે સકૃદાગામિફલં વ્યવસ્થાપ્યતે ।
યદા તુ દેવભવમેવ કેવલમભિનિર્વર્ત્તયતિ । ઇહ પ્રત્યાગમજન્મિકં ક્લેશં પ્રહાય તદા અનાગામિફલં વ્યવસ્થાપ્યતે ॥ સર્વભવોપપત્તિસંવર્ત્તનીયક્લેશપ્રહાણાદગ્રફલમર્હત્ત્વફલં વ્યવસ્થાપ્યતે ।
તત્પુનઃ સકૃદાગામિફલં ત્રયાણાં સંયોજનાનાં પ્રહાણાદ્રાગદ્વેષમોહાનાં ચ । તનુત્વાદ્ ભગવતા વ્યવસ્થાપિતં । પંચાનામવરભાગીયાનાં સંયોજનાનાં પ્રહાણાદનાગામિફલં । પર્યાદાય સર્વક્લેશપ્રહાણાદર્હત્ત્વફલ મિદમુચ્યતે ભાવનાફલં ।
તત્ર યે રાગદ્વેષમોહમાનવિતર્કચરિતેષુ (તાઃ) પુદ્ગલેષુ (લાઃ) પૂર્વં [તૈઃ] તાવચ્ચરિતવિશોધને આલમ્બને ચરિતં વિશોધયિતવ્યં । તતઃ પશ્ચાચ્ચિત્તસ્થિતિમધિગચ્છન્તિ । તેષાં પ્રતિનિયતમેવ તદાલમ્બનમવશ્યં તૈસ્તેનાલમ્બનેન પ્રયોક્તવ્યં । સમભાગચરિતસ્ય તુ યત્ર પ્રિયારોહિતા । તત્ર તેન પ્રયોક્તવ્યં કેવલં ચિત્તસ્થિતયે । ન તુ ચરિતવિશુદ્ધયે । યથા સમભાગચરિત એવં મન્દરજસ્કો વેદિતવ્યઃ । અયં ત્વેષાં વિશેષો રાગાદિચરિતઃ પ્રયુજ્યમાનશ્ચિરેણાધિગન્તા ભવતિ । સમભાગચરિતો નાતિચિરેણ, મન્દરજસ્કસ્તુ આશુ ત્વરિત ત્વરિતં ચિત્તસ્થિતમધિગચ્છતિ । તત્રોક્તાનિ પૂર્વં રાગચરિતાનાં પુદ્ગલાનાં લિંગાનિ ।
સમભાગચરિતસ્ય પુદ્ગલસ્ય મન્દરજસ્કસ્ય ચ કતમાનિ લિંગાનિ । આહ । સમભાગચરિતસ્ય પુદ્ગલસ્ય સર્વાણિ તાનિ લિંગાનિ સંવિદ્યન્તે । યાનિ રાગાદિચરિતાનાં, તાનિ રાગા[દી]નિ તુ નાધિમાત્રાણિ, ન પ્રધાનાનિ । તથા રાગાદિચરિતાનાં સમપ્રાપ્તાનિ ( શ્ભ્_સ્હ્ 335 ) ભવન્તિ પ્રત્યયેષુ સત્સુ ન પ્રજ્ઞાયન્તે । તત્ર મન્દરજસ્કસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિંગાનિ । અનાવૃતો ભવત્યાદિશુદ્ધસંભારસંભૃતઃ । પ્રસાદબહુલો મેધાવી પુણ્યવાન્ ગુણાન્વિતશ્ચ ભવતિ ।
તત્ર ત્રીણ્યાવરણાનિ । કર્માવરણં । ક્લેશાવરણં । વિપાકાવરણં ।
તત્ર કર્માવરણં । પઞ્ચાનન્તર્યાણિ કર્માણિ । યચ્ચાન્યદપિ કિંચિત્કર્માણિ (કર્મ) । સાંચેતનીયં । ગુરુકર્મ, વિપક્વવિપાકં । માર્ગોત્પત્તયે । નિબદ્ધકારકં । તત્ર ક્લેશાવરણં । તીવ્રક્લેશતા । આયતક્લેશતા ચ । યા દૃષ્ટે ધર્મે ચરિતવિશોધનેનાલમ્બનવિશોધનેન ન શક્યતે વિશોધયિતું ।
તત્ર વિપાકાવરણં યત્રાર્યમાર્ગસ્ય અપ્રવૃત્તિરપ્રસાદ ઉપપત્ત્યાયતને [।] તત્ર વા વિપાકમભિનિર્વર્ત્તયતિ । યત્ર વા આર્યમાર્ગસ્ય પ્રવૃત્તિઃ । તત્રોપપત્રો જાતો ભવત્યેડમૂકો હસ્તસંબાધિકઃ અપ્રતિબલો ભવતિ । સુભાવિતદુર્ભાવિતાનાં ધર્માણામર્થમાજ્ઞાતું । તત્રાદિશુદ્ધિઃ, ( શ્ભ્_સ્હ્ 336 ) શીલં ચ સુવિશુદ્ધં દૃષ્ટિશ્ચ ઋજ્વી [।] તત્ર શીલં સુવિશુદ્ધં । દશભિઃ કારણૈર્વેદિતવ્યમ્ । તત્ર દૃષ્ટિ તૃપ્તિતા જાતા શ્રદધાં(દ્ધા) સંપ્રયોગાત્ । અધિમુક્તિસંપ્રયોગાદ્ધિ તમાર્યા [અ]શાઠ્યતયા સુચિન્તિત ધર્માર્થસ્ય નિઃકાંક્ષનિર્વિચિકિત્સાપ્રયોગનિર્યાણતયા યા દૃષ્ટિઃ શ્રદ્ધયા સંપ્રયુક્તા । અસ્માદ્ધર્મ વિનયાદસંહાર્યાદધિમુક્ત્યા ચ સંપ્રયુક્તા બુદ્ધાનાં બુદ્ધશ્રાવકાણાં ચ । અનિત્યમનુભવ[ન]મનિત્યાનિ ચોપપત્ત્યાયતના નિ । ગંભીરાં ચ દેશનાં, અવ્યાકૃતવસ્તુ ચાધિમુચ્યતે । નો[ત્]ત્રસતિ, ન સંત્રાસમા પદ્યતે । વિગતમાયાશાઠ્યા ચ યા દૃષ્ટિઃ યયા ઋજુકો ભવતિ । ઋજુકજાતીયઃ । યથાનુશિષ્ટશ્ચ પ્રતિપદ્યતે । યથાભૂતં ચાત્માનમાવિષ્કરોતિ । ધર્માણાં વાનિત્યતામારભ્યં, દુઃખતાં, શૂન્યતામનાત્મતામર્થઃ સુવિચિન્તિતોભવતિ । સુતુલિતઃ સૂપપરીક્ષિતઃ । યદ્ધેતોરયં નિઃકાઙ્ક્ષો ભવતિ । નિર્વિચિકિત્સઃ । દ્વેધા પથા ગતો વિશેષાય પરૈતિ । ઇતીયં ચતુરાકારા દૃષ્ટિર્યથોદ્દિષ્ટા । દૃષ્ટિઋજુતેત્યુચ્યતે । તત્ર સંભારસંભૃતતાવિસ્તરેણ સંભારઃ । પૂર્વમેવ નિર્દિષ્ટઃ સમાસતઃ । પુનશ્ચર્વિધો ભવતિ । પુણ્યસંભારો, જ્ઞાનસંભારઃ, પૂર્વકો, દૃષ્ટધાર્મિકશ્ચ ।
તત્ર પુણ્યસભારો યેનાપ્યેતર્હિ આનુલોમિકાઃ પરિષ્કારાઃ પ્રાદુરાભવન્તિ । પ્રદક્ષિણાઃ । કલ્યાણમિત્રાણિ ચ પ્રતિલભતે । અનન્તરાયશ્ચ પ્રયુક્તસ્ય ભવતિ ।
તત્ર જ્ઞાનસંભારઃ । યેન મેધાવી ભવતિ, પ્રતિબલઃ । સુભાષિતદુર્ભાષિતાનાં ધર્માણામર્થમાજ્ઞાતું [।] લાભી ભવતિ । આનુલોભિકાયા ધર્મદેશનાયાઃ, અર્થદેશનાયાઃ, અવવાદાનુશાસન્યાઃ ।
તત્ર પૂર્વકો યેનૈતહિ (ર્હિ) પ[રિ]પક્વાનીન્દ્રિયાણિ લભતે । પૂર્વકુશલમૂલોપચયાત્ । તત્ર દૃષ્ટધાર્મિકસ્તદ્યથા । કુશલો ધર્મછ(ચ્છ)ન્દઃ । તથા પરિપક્વેન્દ્રિયસ્ય શીલસમ્વર, ઇન્દ્રિયસમ્વર ઇતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ ।

તત્ર પ્રસાદબહુલતા [।] ન શાસ્તરિ કાંક્ષતિ । ન વિચિકિત્સતિ । પ્રસીદત્યધિમુચ્યતે । યથાશાસ્તર્યેવં ધર્મે, શિક્ષાયામિતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ ।
તત્ર મેધા યયા આશુ ધર્મમુદ્ગૃહ્ણાતિ । ચિરેણ ધર્મમર્થં ચ ન વિસ્તારયતિ । આશુ ધર્મમર્થં ચ પ્રતિવિધ્યતિ ।
તત્ર કૃતપુણ્યતા । યયા અભિરૂપો ભવતિ । દર્શનીયઃ । પ્રાસાદિકો દીર્ઘાયુર્ભવત્યાદેયવાક્યો, મહેશાખ્યો, જ્ઞાતો ભવતિ । મહાપુણ્યો, લાભી ચીવરાદીનાં । સ સત્કૃતો, ગુરુકૃતશ્ચ । રાજાદીનાં ।
તત્ર ગુણાન્વિત ઇતિ । ગુણા અલ્પેચ્છતાદયો વેદિતવ્યાઃ । યથોક્તં શ્રમણાલંકારે તૈરયં પ્રકૃત્યૈવ સમન્વાગતો ભવતિ । ઇતીમાન્યેવં ભાગીયાનિ મન્દરજસ્કસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિંગાનિ વેદિતવ્યાનિ ॥
તત્ર ષટ્ પુદ્ગલપર્યાયાઃ । તદ્યથા શ્રમણો, બ્રાહ્મણો, બ્રહ્મચારી, ભિક્ષુર્યતિ[ઃ], પ્રવ્રજિતશ્ચેતિ ।
તત્ર ચત્વારઃ શ્રમણાઃ । માર્ગજિનઃ । માર્ગદેશિકઃ । માર્ગજીવી । માર્ગદૂષી ચ ।
તત્ર યઃ સુગતઃ સ માર્ગજિનઃ । યો ધર્મવાદી સ માર્ગદેશિકઃ । તત્ર યઃ પ્રતિપન્નઃ । સ માર્ગજીવી । યો મિથ્યાપ્રતિપન્નઃ સ માર્ગદૂષી ।
સુગતશ્ચોચ્યતે । યોશેષં રાગદ્વેષમોહક્ષયમનુપ્રાપ્તઃ । ધર્મવાદી । યો રાગદ્વેષમોહવિનયાય ધર્મં દેશયતિ । સુપ્રતિપન્નો યો રાગદ્વેષમોહવિનયાય ( શ્ભ્_સ્હ્ 339 ) પ્રતિપન્નઃ । દુઃશીલ[ઃ], પાપધર્મા, મિથ્યા પ્રતિપન્નઃ ।
અપિ ચ । શૈક્ષાશૈક્ષા માર્ગજિના ઇત્યુચ્યન્તે । દર્શનભાવનાપ્રહાતવ્યાનાં ક્લેશાનાં વિજયાત્તત્ર તથાગતો બોધિસત્ત્વશ્ચાયત્યાં બોધાય પ્રતિપન્નાઃ । શ્રાવકાશ્ચ સૂત્રધરા, વિનયધરા, માતૃકાધરાશ્ચ । યે સાંકેતિકં ધર્મવિનયં ધારયન્તિ । ધર્મનેત્રીં પ્રવર્ત્તયન્તિ । ઇમ ઉચ્યન્તે માર્ગદેશિકાઃ । તત્ર યે પૃથગ્જનકલ્યાણકા આત્મહિતાય પ્રતિપન્ના શજ્જિનઃ (માર્ગદેશિકાઃ) । કૌકૃતિકાઃ શિક્ષાકામાઃ । અપ્રાપ્તસ્ય પ્રાપ્તયે અનધિગતસ્યાધિગમાય આસાક્ષાત્કૃતસ્ય સાક્ષાત્ક્રિયાયૈ પ્રયુક્તા, ભવ્યાશ્ચ પ્રતિબલા, યાવદસાક્ષાત્કૃતસ્ય સાક્ષાત્ક્રિયાયૈ [।] ઇમ ઉચ્યન્તે માર્ગ જીવિનઃ । અપ્યેષામૂષ્મા યેને[ય]મસ્ય આર્યસ્ય પ્રજ્ઞેન્દ્રિયસ્યોત્પત્તયે, ન મૃતા જીવન્તીત્યુચ્યતે । તેનોચ્યન્તે માર્ગજીવિન ઇતિ । તત્ર યોયં પુદ્ગલો દુઃશીલઃ પાપધર્મા યાવદબ્રહમચારી [બ્રહ્મચારી] (રિ) પ્રતિજ્ઞઃ । અયમુચ્યતે માર્ગદૂષી દૂષિતોનેન માર્ગો ભવતિ મૂલત આદિતઃ । યેનાયમભવ્યો ભવત્યપ્રતિઅબલઃ । અભાજનભૂતો માર્ગસ્યોત્પત્તયે । સત્યાં સંવિદ્યમાનાયાં માર્ગદેશનાયાં સતિ સંવિદ્યમાનેધિગમે [।] ( શ્ભ્_સ્હ્ 340 ) તસ્માન્માર્ગદૂષીત્યુચ્યતે ।
ઇદં ચ સન્ધાયોક્તં ભગવતા । ઇહ કતમઃ શ્રમણઃ । ઇહ યાવચ્ચતુર્થઃ । શૂન્યાઃ પરપ્રવાદાઃ । શ્રમણૈબ્રહ્મિણૈશ્ચ । યત્રાર્યાષ્ટાંગો માર્ગઃ પ્રજ્ઞાયતે । તત્ર પ્રથમશ્રમણસ્તત્ર યાવચ્ચતુર્થ ઇતિ ॥
તત્ર (ય) ત્રયો બ્રાહ્મણાઃ । તદ્યથા જાતિબ્રાહ્મણઃ । સંજ્ઞાબ્રાહ્મણઃ । પ્રતિપત્તિબ્રાહ્મણશ્ચ । તત્ર જાતિબ્રાહ્મણઃ । યોયં જાતિબ્રાહ્મણઃ કુલજાતો, યોનિજો, માતૃસમ્ભૂતઃ । ઉત્પન્નો માતૃતઃ, પિતૃતઃ । તત્ર સંજ્ઞાબ્રાહ્મણ ઇતિ લોકે નામ ભવતિ, સંજ્ઞા, સમાજ્ઞા, પ્રજ્ઞપ્તિર્વ્યવહારઃ । પ્રતિપત્તિબ્રાહ્મણઃ । યોત્યન્તનિ(ન્તં) ભવતિ કૃતાર્થઃ । વાહિતા ભવન્ત્યનેન પાપકા અકુશલા ધર્માઃ । ( શ્ભ્_સ્હ્ 341 ) યથોક્તં ન કાર્યં બ્રાહ્મણસ્યાસ્તિ । કૃતાર્થો બ્રાહ્મણઃ સ્મૃત ઇતિ ।
તત્ર ત્રયો બ્રહ્મચારિણઃ । તદ્યથા વિરતિસમાદાયી । તદન્તરપ્રહાયી, તદત્યન્તપ્રહાયી ચ । તત્ર વિરતિસમાદાયી । યો બ્રહ્મચર્યા[ત્]પુનર્ધર્માત્પ્રતિવિરતો ભવતિ । સમાદત્તશિક્ષઃ । તત્ર તદન્તરપ્રહાયી યો લૌકિકેન માર્ગેણ કામવીતરાગઃ પૃથગ્જનઃ । તત્ર તદત્યન્તપ્રહાયી । તદ્યથાનાગામી । અર્હત્વાત્પુનઃ (અર્હન્વા પુનઃ) ॥
તત્ર પઞ્ચ ભિક્ષવઃ । ભિક્ષતીતિ ભિક્ષુઃ । પ્રતિજ્ઞાભિક્ષુઃ । સંજ્ઞાભિક્ષુઃ । ભિન્નક્લેશત્વાદ્ભિક્ષુઃ । જ્ઞપ્તિચતુર્થેન કર્મણોપસમ્પાદિતો ભિક્ષુઃ ॥
તત્ર ત્રયો યતયઃ । દૌઃશીલ્યસંયમાદ્ યતિઃ । યોકુશલાદ્ વાક્કાયકર્મણઃ પ્રતિવિરતઃ । વિષયસંયમાદ્યતિઃ । ય ઇન્દ્રિયે ગુપ્તદ્વારઃ । આરક્ષિતસ્મૃતિઃ । નિપકસ્મૃતિ[ઃ ।] વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ । ક્લેશસંયમાદ્યતિઃ । યસ્ય દર્શનપ્રહાતવ્યાઃ ક્લેશાઃ પ્રહીણા ઉત્પન્નોત્પન્નઞ્ચ । વિતર્કં વ્યાપાદવિહિ[તં]વિતર્કમભિધ્યાવ્યાપાદદૃષ્ટિમિથ્યાદૃષ્ટિક્રોધોપનાહમ્રક્ષપ્રદાશાદીન્યાપાયિકાનિ સ્થાનાનિ નૈરયિકાનિ(ણિ) । દુર્ગતિગામી[નિ] (।) અશ્રમણકારકાણ્યુત્પન્નોત્પન્નાનિ નાધિવાસયતિ । પ્રજહાતિ । વિશોધયતિ । વ્યન્તીકરોતિ । સો ઽયં દ્વિવિધઃ ક્લેશસંયમો ભવતિ । ( શ્ભ્_સ્હ્ 342 ) પર્યવસ્થાનસંયમ, ઉભયસંયમશ્ચ ॥
તત્ર દ્વૌ પ્રવ્રજિતૌ । સ્વારવ્યાતધર્મવિનયો, દુરાખ્યાતધર્મવિનયશ્ચ । તત્ર સ્વાખ્યાતધર્મવિનયઃ । ભિક્ષુર્ભિક્ષુણી, શિક્ષમાણા, શ્રામણેર[ઃ], શ્રામણેરી । અપિ ચ પ્રવ્રાજયત્યાત્મનઃ પાપકાનકુશલાન્ ધર્માન્ સ પ્રવ્રજિત ઇત્યુચ્યતે । પરમાર્થતઃ । તત્ર દુરાખ્યાતધર્મવિનયઃ । તદ્યથા તીર્થિક[ઃ], પરિવ્રાજો (વ્રાડ્), નિર્ગ્રન્થો વા, પરિવ્રાજકોપાણ્ડુરોગ ઇતિ । યો વા પુનરપ્યેવંભાગીયઃ । તેનાહં (હ) શ્રમણો, બ્રાહ્મણો, બ્રહ્મચારી, ભિક્ષુર્યતિઃ, પ્રવ્ર [........................................] ર-ચ । કાલપ્રભેદઃ દીર્ઘકાલભાવિતમાર્ગો, ન દીર્ઘકાલભાવિતમાર્ગશ્ચ । ઇતીમે ચત્વારઃ પ્રભેદાઃ કથંનિદાનાનિ ભવન્તિ । યદ્વા સંપ્ર [.........................................] જ્ઞ ઉપાયજ્ઞ[ઃ] કુશલ ઇત્યર્થઃ । સાતત્યપક્ષે પ્રયોગો (ગઃ) સાતતિકો નિપક્વ ઇત્યુચ્યતે । દીર્ઘકાલભાવિતભાવિત [...........................................] ત્રયેણ ભેદેન । યોગપ્રયોગકાલભેદેનાપ્તાનાં પુદ્ગલાનાં વ્યવસ્થાનં યસ્તાવદ્પુદ્ગલઃ અપરિપક્વેન્દ્રિયઃ । સ તાવદુપાયજ્ઞોપિ સાતતિકોપિ કૃતપરિચયોપિ નારાધકો ભવતિ । ( શ્ભ્_સ્હ્ 343 ) ધ્યાય્યસ્ય ધર્મસ્ય કુશલસ્ય । તત્ર પરિપક્વેન્દ્રિયશ્ચ [...............................] જ્ઞો ભવતિ । પરિપક્વેન્દ્રિયો ભવતિ । ઉપાયજ્ઞો ન ક્ષિપ્રાભિજ્ઞો ભવતિ । તત્ર પરિપક્વેન્દ્રિયો, ભવત્યુપાયજ્ઞો, ન સાતતિકો, ન કૃતપરિચયઃ । ન તાવત્કૃતસ્વાર્થો ભવતિ । કૃતકૃત્યઃ । યશ્ચ પરિપક્વેન્દ્રિયો ભવત્યુપાયજ્ઞઃ । સાતતિકઃ, કૃતપરિચયશ્ચ ભવત્યેવં સ આરાધકો ભવતિ । ક્ષિપ્રાભિજ્ઞશ્ચ । કૃતસ્વકાર્યશ્ચ ભવતિ કૃત્યકૃત્યઃ ॥

તત્ર ચત્વારો મારાઃ સંબહુલાનિ મારકર્માણિ । ( શ્ભ્_સ્હ્ 344 ) વેદિતવ્યાનિ યોગિના । યોગપ્રયુક્તેન । તે ચ પરિજ્ઞાય પરિવર્જયિતવ્યાઃ । તત્ર ચત્વારો મારાઃ । તદ્યથા- સ્કન્ધમારઃ, ક્લેશમારઃ, મરણમારઃ । દેવપુત્રમારશ્ચ । પંચોપાદાનસ્કન્ધાઃ સ્કન્ધમારઃ । ત્રૈધાતુકાવચરાઃ ક્લેશાઃ । તેષાં તેષાં સત્ત્વાનાં । તસ્માત્તસ્માત્સત્ત્વનિકાયાઃ ય(યાદ્ય)ન્મરણં કાલક્રિયા ( શ્ભ્_સ્હ્ 345 ) મરણમારઃ । યોપ્યકુશલપક્ષપ્રયુક્તસ્ય સ્કન્ધક્લેશમૃત્યુસમતિક્રમાય કામધાતૂપપન્નો દેવપુત્રઃ । નિશ્ચયપ્રાપ્તઃ અન્તરાયમુપસંહરતિ । વ્યાક્ષેપકરણે । અયમુચ્યતે દેવપુત્રમારઃ । તત્ર યત્ર ચ મ્રિયતે । યશ્ચાસૌ મૃત્યુર્યેન ચ મૃત્યું નમયતિ, ક્રામયત્યન્તરાયિકેન વસ્તુના [।] ઇત્યેતદધિકૃત્ય ચત્વારો મારા વ્યવસ્થાપિતાઃ ।
તત્ર પઞ્ચસૂપાદાનસ્કન્ધેષુ જાતેષુ વર્દ્ધમાનેષુ મ્રિયતે । ક્લેશાં(શાન્)જનયત્યાયત્યાં જાતશ્ચ મ્રિયતે । ચ્યુતિશ્ચ ચ્યવનતા સત્વાનાં જીવિતેન્દ્રિયનિરોધઃ । કાલક્રિયા સ્વભાવ એવ મૃત્યુઃ । દેવપુત્રમારશ્ચ મરણ સમતિક્રમાય પ્રયુક્તસ્યાન્તરાયમુપસંહરતિ । યેન નૈવ વા શક્નોતિ મરણધર્મતાં સમતિક્રમિતુમ્ ॥ કાલાન્તરેણ વા સમતિક્રામતિ । તત્રાવશગતો મારસ્ય ભવતિ લૌકિકમાર્ગવીતરાગઃ પૃથગ્જનઃ ॥ ઇહસ્થસ્તત્રોપપન્નો વા, [અ]વશગતઃ । પુનર્યઃ અવીતરાગઃ ।
તત્ર યો વીતરાગઃ (।) એવ હસ્તગતો યથાકામં કરણીયઃ । વીતરાગો વા પુનર્બદ્ધો મારબન્ધનૈઃ । અપરિમુક્તો મારપાશૈર્યસ્માત્સ પુનરપ્યાગન્તી(ન્તા) ઇમાં (મં) ધાર્ન્તુમ્ (ધાતુમ્) ।
તત્ર મારકર્માણિ । યસ્ય કસ્યચિત્કર્મણો ધર્મચ્છન્દઃ સમુત્પન્નો નૈષ્ક્રમ્યોપસંહિતઃ । કામગ્રેધમધિપતિં ( શ્ભ્_સ્હ્ 346 ) કૃત્વા પ્રવર્ત્તન્તે । વેદિતવ્યં મારકર્મૈ તદિતિ । ઇન્દ્રિયૈર્ગુપ્તદ્વારસ્ય વિહરતઃ । યસ્ય રંજનીયેષુ રૂપેષુ સહગત્વરસમ્પ્રષ્ટવ્યધર્મેષુ નિમિત્તગ્રાહિતાયામનુવ્યંજનગ્રાહિતાયાં ચિત્તં પ્રસ્કન્દતિ । વેદિતવ્યં મારકર્મૈતદિતિ । એવં ભોજનેષુ માત્રજ્ઞસ્ય વિહરતઃ પ્રણીતેષુ રસેષુ છન્દરાગમનુનયેન ચિત્તં પ્રસ્કન્દતિ । ભક્તવૈષમ્યે એવં પૂર્વરાત્રાપરરાત્રં જાગરિકાયો ગમનનુયુક્તસ્ય વિહરતઃ । નિદ્રાસુખે, શયનસુખે, પાર્શ્વસુખે ચિત્તં પ્રસ્કન્દતિ । વેદિતવ્યં મારકર્મૈતદિતિ । તથા સંપ્રજાનદ્વિહારિણો વિહરતઃ । અભિક્રમપ્રતિક્રમાદિષુ શિશુમુદારવર્ણં રંજનીયં માતૃગ્રામં દૃષ્ટ્વા અયોનિશો નિમિત્તગ્રાહેણ ચિત્તં પ્રસ્કન્દતિ । લોકચિત્રાણિ વા દૃષ્ટ્વા ચિત્તં પ્રસ્કન્દતિ । બહ્વર્થતાં(તાયાં), બહુકૃત્યતાયાં, ચિત્તં પ્રસ્કન્દતિ । તદ્યથા ગૃહસ્થપ્રવ્રજિતૈઃ સંસર્ગારામતાયાં, પાપમિત્રૈઃ સહ એકવ્યવસિતાયાં, દૃષ્ટ્યનુમતે ચિત્તં પ્રસ્કન્દતિ । વેદિતવ્યં મારકર્મૈતદિતિ ॥ તથા બુદ્ધે, ધર્મે, સંઘે, દુઃખે, સમુદયે, નિરોધે, માર્ગે । ઇહલોકે, પરલોકે કાંક્ષા વિમતય ઉત્પદ્યન્તે । વેદિતવ્યં મારકર્મૈતદિતિ । અરણ્યગતો વા, વૃક્ષમૂલગતો વા, શૂન્યાગારગતો વા, મહાન્તમ્ભયભૈરવં પશ્યત્યુ[ત્]ત્રાસકરં રોમહર્ષણં । બ્રાહ્મણવેષેણ, વા મનુષ્યવેષેણ વા, અમનુષ્યવેષેણ વા, કશ્ચિદુપસંક્રમ્યાયોનિશઃ (।) ( શ્ભ્_સ્હ્ 347 ) શુક્લપક્ષાદ્વિચ્છિન્દયતિ । કૃષ્ણપક્ષે ચ સમાદાપયતિ । વેદિતવ્યં મારકર્મૈતદિતિ । યદા લાભસત્કારે ચિત્તંપ્રસ્કન્દતિ । માત્સર્યે મહેચ્છતાયાં । અસન્તુષ્ટૌ, ક્રોધોપનાહ (।) કુહનાલપનાદિષુ । શ્રમણાલંકારવિપક્ષેષુ ધર્મેષુ ચિત્તં પ્રસ્કન્દતિ । વેદિતવ્યં મારકર્મૈતદિતિ । ઇતીમાન્યેવંભાગીયાનિ મારકર્માણિ વેદિતવ્યાનિ તાનિ ચતુર્ણાં મારાણાં યથાયોગં ॥
તત્ર ચતુર્ભિઃકારણૈઃ સમ્યક્પ્રયુક્તસ્યાપ્યારંભો વિફલો ભવતિ । તદ્યથા ઇન્દ્રિયસમુદાગમેન । અનુલોમાવવાદેન । સમાધિદુર્બ્બલતયા ચ । ઇન્દ્રિયાણિ ચેન્ન સમુદાગતાનિ । આનુલોમિકશ્ચાવવાદો ભવતિ । સમાધિશ્ચ કેવલવાન્ । એવમસ્યારમ્ભો વિફલો ભવતિ । ઇન્દ્રિયાણિ ચેન્ન સમુદાગતાનિ ભવન્તિ । અવવાદશ્ચ નાનુલોમિકો ભવતિ । સમાધિશ્ચ બલવાન્ ભવતિ । એવમારમ્ભો વિફલઃ । ઇન્દ્રિયાણિ ચેત્સમુદાગતાનિ । સ અવવાદશ્ચાનુલોમિકો ભવતિ । સમાધિશ્ચ દુર્બલો ભવત્યેવારંભા(વમારમ્ભો) વિફલઃ । ઇન્દ્રિયાણિ ચેત્સમુદાગતાનિ ભવન્તિ । આનુલોમિકશ્ચાવવાદો ભવતિ । સમાધિશ્ચ દુર્બ્બલો ભવત્યેવ[મા]રમ્ભો વિફલઃ । ઇન્દ્રિયાણિ ચેત્સમુદાગતાનિ ભવન્તિ । આનુલોમિકશ્ચાવવાદઃ । સમાધિશ્ચ બલવાનેવમ( શ્ભ્_સ્હ્ 348 )સ્યારમ્ભઃ સફલો ભવત્યેભિસ્ત્રિભિઃ કારણૈર્વિફલો ભવતિ । ત્રિભિરેવ કારણૈઃ સફલઃ ॥ ઉદ્દાનં ॥
પુદ્ગલાસ્તદ્વ્યવસ્થાનં અથો આલમ્બનેન ચ ।
અવવાદશ્ચ શિક્ષા ચ તથા શિક્ષાનુલોમિકા[ઃ] [॥]
યોગભ્રંશશ્ચ યોગશ્ચ મનસ્કારશ્ચ યોનિશઃ ।
કરણીયં ભાવના ચ ફલં પુદ્ગલપર્યાયઃ ॥
મારશ્ચ મારકર્માણિ આરમ્ભો વિફલો ભવેત્ ॥
॥ યોગાચારભૂમૌ શ્રાવકભૂમિસંગૃહીતાયાં દ્વિતીયં યોગસ્થાનમ્ ॥
ઇઇઇ. તૃતીયં યોગસ્થાનમ્
એવં કૃતે પુદ્ગલવ્યવસ્થાને, આલમ્બનવ્યવસ્થાને, યાવદ્ભાવનાફલવ્યવસ્થાને આત્મકામેન પુદ્ગલેન સ્વાર્થમનુપ્રાપ્તુકામેન આદિકર્મિકેન (ણ) । તત્પ્રથમકર્મિકેન(ણ) યોગજ્ઞ, આચાર્યો વા, ઉપાધ્યાયો વા, પુરુષો, ગુરુસ્થાનીયો વા, ચતુર્ષુ સ્થાનેષુ સ્મૃતિમુપસ્થાપ્ય ઉપસંક્રમિતવ્યઃ । અભિજ્ઞાભિપ્રાયેણ, નોપાલમ્ભચિત્તતયા, સગૌરવેણ, ન સમાનસ્તમ્ભતયા । કિંકુશલગવેષિણા । નાત્મોદ્ભાવનાર્થં । આત્માનં પરાંશ્ચ કુશલમૂલેન યોજયિષ્યામીતિ । ન લાભસત્કારાર્થમેવં ચ પુનરુપસંક્રમ્ય કાલેનાવકાશં કૃત્વા, એકાંસમુત્તરાસંગં કૃત્વા, દક્ષિણં જાનુમણ્ડલં પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય, નીચતરમેવાસને નિષદ્ય, સપ્રતીશેન યોગ આયાચિતવ્યઃ । અહમસ્મિં (સ્મિ) યોગેનાર્થી, યોગં આદિક્ષ્વાનુકમ્પામુપાદાય ।

ઇત્યેવઞ્ચ પુનરાયાચિતેન યોગિના યોગજ્ઞેન સ આદિકર્મિકઃ, તત્પ્રથમકર્મિકઃ યોગમનસિકારે પ્રયોક્તુકામઃ । ( શ્ભ્_સ્હ્ 352 ) શ્લક્ષ્ણશ્લક્ષ્ણૈર્વચનપથૈરુદ્વેજયિતવ્યઃ । સંપ્રહર્ષયિતવ્યઃ । પ્રહાણે ચાનુશંસો વર્ણયિતવ્યઃ । સાધુ, સાધુ, દુર્મુખ, યસ્ત્વાં (સ્ત્વં)પ્રમાદાપગતાયાં પ્રજાયાં, વિષયનિમ્નાયાં, વિષયાધ્યવસિતાયાં અપ્રમાદાય પ્રયોક્તુકામઃ । અપાયધારકપ્રવિષ્ટાયામપાયધારકાન્નિર્ગન્તુકામઃ । રાગદ્વેષમોહવિગતબન્ધનાયાં બન્ધનાનિ ક્ષેપ્તુકામઃ । સંસારમહાદાવીદુગમાર્ગપ્રવિષ્ટાનાં(યાં) નિસ્તર્ત્તુકામઃ । ક્લેશકુશલમૂલમહાદુર્ભિક્ષપ્રાપ્તાયાં કુશલમૂલસુભિક્ષમનુપ્રાપ્તુકામઃ । ક્લેશતસ્કરમહાભયાનુગતાયાં । નિર્વાણં ક્ષેમમનુપ્રાપ્તુકામઃ । ક્લેશમહાવ્યાધિગ્રસ્તાયાં પરમમાનો નિર્વાણમનુપ્રાપ્તુકામઃ । ચતુરોત્મા(ઘા)નુસ્રોતોપહતાયામોઘાનુતર્ત્તુકામઃ । મહાવિદ્યાનુકારપ્રવિષ્ટાયાં મહાજ્ઞાનાલોકમનુપ્રાપ્તુકામઃ । અન્ય(ત્ર)ત્વમાયુષ્મન્નેવં પ્રયુજ્યમાનઃ । સમોહં ચ રાષ્ટ્રપિણ્ડં પરિભોક્ષ્યતે । શાસ્તુર્વચનકરો ભવિષ્યસિ । અનિરાકૃતધ્યાયી, વિપશ્યનયા સમન્વાગતઃ । બૃંહયિતા શૂન્યાગારાણાં સ્વકાયયોગમનુયુક્તઃ । અવિગર્હિતો વિજ્ઞૈઃ । સબ્રહ્મચારિભિસ્તુલ્યહિતાય પ્રતિપન્નઃ । પરહિતાય, બહુજનહિતાય, લોકાનુકમ્પાયૈ, ( શ્ભ્_સ્હ્ 353 ) અર્થાય, હિતાય, સુખાય દેવમનુષ્યાણામિત્યેવંભાગીયૈઃ શ્લક્ષ્ણૈર્વચનપથૈઃ । સંહર્ષયિત્વા (સંહર્ષ્ય) પ્રહાણે ચાનુશંસં દર્શયિત્વા, ચતુર્ષુ પરિપૃચ્છાસ્થાનીયેષુ ધર્મેષુ પરિપ્રષ્ટવ્યઃ । કશ્ચિ(ચ્ચિ)દાયુષ્માનેકાન્તેન બુદ્ધશરણં ગતો, ધર્મં, સંઘં, નો ચેતોબહિર્ધાન્યં શાસ્તારં વા, દક્ષિણીયમ્વા સંજાનાતિ, કચ્ચિત્તે આદિપરિશોધિતાદ્બ્રહ્મચર્યસ્ય ભાવનાયૈ શીલં ચ તે સવિશુદ્ધં, દૃષ્ટિશ્ચ ઋજ્વી કચ્ચિત્તે આર્યસત્યાનામુદ્દેશવિભંગમારમ્ય ધર્મઃ શ્રુતશ્ચોદ્ગૃહીતશ્ચ । અલ્પો વા, પ્રભૂતો વા, કચ્ચિત્તે નિર્વાણા ધિમુક્તં ચિત્તં । નિર્વાણાભિપ્રાયશ્ચ પ્રવ્રજિતઃ ।
સચેત્પૃષ્ટ ઓમિતિ પ્રજાનાતિ । તત ઉત્તરિ ચતુર્ષુ સ્થાનેષુ ચતુર્ભિઃ કારણૈઃ સમન્વેષિતવ્યઃ । પ્રણિધાનતઃ સમન્વેષિતવ્યઃ । ગોત્રત, ઇન્દ્રિયતઃ । ચરિતતશ્ચ સમન્વેષિતવ્યઃ કથયા, ચેષ્ટયા, ચેતઃ પર્યાયસ્થાનેન પર્યેષિતવ્યઃ ।
તત્ર કથં પૃચ્છયા પ્રણિધાનતઃ સમન્વેષિતવ્યઃ । એવં પરિપ્રષ્ટવ્યઃ । કુત્રાયુષ્માન્ કૃતપ્રણિધાન ( શ્ભ્_સ્હ્ 354 ) ઇતિ । શ્રાવકયાને, પ્રત્યેકબુદ્ધયાને મહાયાને [।] ( શ્ભ્_સ્હ્ 355 ) સ યત્ર યત્ર કૃતપ્રણિધાનો ભવિષ્યતિ । ત ચૈ(ત્રૈ)વાત્માનં વ્યાકરિષ્યતિ । એવં પૃચ્છયા પ્રણિધાનતઃ સમન્વેષિતવ્યઃ ।
કથં પૃચ્છયા ગોત્રમિન્દ્રિયં ચરિતં ચ [।] સમન્વેષિતવ્યં । સ એવં પરિપ્રષ્ટવ્યઃ । આયુષ્માનાત્મનો ગોત્રમ્વા, ઇન્દ્રિયમ્વા, ચરિતં વા [।] કિં ગોત્રોહં । કીદૃશાનિ મે ઇન્દ્રિયાણિ મૃદૂનિ, મધ્યાનિ, તીક્ષ્ણાનિ, કિં રાગચરિતઃ । અથ દ્વેષચરિતઃ । એવં તાવદ્ વિતર્કવિચારિત (વિચારચરિત) ઇતિ । સ ચેત્સ પ્રાજ્ઞો ભવતિ । પૂ(પૌ)ર્વાપર્યેણ ચામુનો ગોત્રમિન્દ્રિયં, ચરિતઞ્ચોપલક્ષિતં ભવતિ । નિમિત્તીકૃતં [।] તઞ્ચૈ(ચ્ચૈવ)વ વ્યાકરોતિ । સ ચેત્પુનર્યુક્તો ભવતિ । ન ચાનેન પૌર્વાપર્યેણ યાવન્નિમિત્તીકૃતં ભવતિ । તતશ્ચરિતં ચોપલક્ષિતં ભવતિ । સ પૃષ્ટો ન વ્યાકરોતિ । તસ્ય તત ઉત્તરકાલં કથયા તાવત્ત્રીણિ સમન્વેષિતવ્યાનિ । તસ્ય પુરસ્તાચ્છ્રાવકયાનપ્રતિસંયુક્તા ( શ્ભ્_સ્હ્ 356 ) કથા કરણીયા । ચિત્રૈર્ગમકૈધુરૈર્વચનપથૈઃસ તસ્યાં કથાયાં કથ્યમાનાયાં સ ચેચ્છ્રાવકગોત્રો ભવત્યત્યર્થં તયા કથયા પ્રીયતે । હૃષ્યતે, આનન્દીજાતઃ, સૌમનસ્યજાતો ભવતિ । (ન) પ્રસીદતિ નાધિ (અધિ)મુચ્યતે । મહાયાનપ્રતિસંયુક્તાયામ્વા પુનઃ કથાયાં કથ્યમાનાયાં યો મહાયાનગોત્રઃ સો ઽત્યર્થં પ્રીયતે । હૃષ્યતે । યાવત્પ્રસીદત્યધિમુચ્યતે । શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધસ્તુ ન તથા । સ ચેત્પુનઃ મૃદ્વિન્દ્રિયો ભવતિ । સો ઽત્યર્થઞ્ચ પ્રીયતે । ધર્મસ્ય ચાર્થસ્ય ચોપલક્ષણાય । ઉદ્ગ્રહ્ણાય, પ્રતિવેધાય ચ । મધ્યેન્દ્રિયો ન, તીક્ષ્ણેન્દ્રિયસ્તુ । આશુ ધર્મ ચોપલક્ષયત્યુદ્ગૃહ્ણાતિ । પ્રતિવિધ્યતિ ગમ્ભીરાયામપિ કથાયાં કથ્યમાનાયાં । સ ચેત્પુનારાગચરિતો ભવતિ । સ પ્રસદનીયાયાં કથાયાં કથ્યમાનાયા મત્યર્થં પ્રસીદતિ રમતે । કા (યા)વ ત(દ્)ધ્યાનં પ્રવિશતિ । ચાપ્તા ચ મગ્રુ (અશ્રુ?) પ્રપાતં ચ સ્નિગ્ધસન્તાનતાં, મૃદુચિત્તતાં, દ્રવચિત્તતાં ચોપદર્શયતિ । સચેદ્ દ્વેષચરિતો ભવતિ । નિર્વેધિકાયાં કથાયાં કથ્યમાનાયાં નિર્વાણપ્રતિસંયુક્તાયાં નિરામિષમુ[ત્]ત્રસ્ય સંત્રાસમાપદ્યતે । યથા મૃદ્વિન્દ્રિયસ્યોક્તં તથાત્રાપિ વેદિતવ્યમ્ । સ ચેત્સ ધર્માનુચરિતો ભવતિ । જાનાત્યર્થં શુશ્રૂષતે । ન શ્રોત્રમવદધાતિ । ન તથા પ્રજ્ઞાચિત્તમુપસ્થાપયતિ । ( શ્ભ્_સ્હ્ 357 ) આવર્જિતો ઽપિ ન તથા સાનુકારમનુપ્રયચ્છતિ । સ ચેત્પુનર્વિચરિતો (ર્વિચારાનુચરિતો) ભવતિ । તસ્ય સ્વવહિતસ્યાપિ ચિત્તં વિક્ષિપ્યતે । દુર્ગૃહીતગ્રાહી ભવતિ । ન દૃઢં ગૃહ્ણાતિ । ન સ્થિરં, ઉદ્ગૃહીતઞ્ચ નાશયતિ । ન પુન[ઃ] કય(થ)યા પરિપૃચ્છન કશ્ચ ભવતિ । એવં કથયા । ગોત્રમિન્દ્રિયં ચરિતં ચ સમન્વેષિતવ્યં । કથં ચેષ્ટયા [।] યાનિ પૂર્વોક્તાનિ લિંગાનિ । શ્રાવકગોત્રસ્ય, રાગચરિતાનાં ચ પુદ્ગલાનાં તાનિ ચેષ્ટેત્યુચ્યતે । તયા ચ ચેષ્ટયા યથાયોગં ગોત્રમિન્દ્રિયં ચરિતં ચ સમન્વેષિતવ્યં ।
તત્ર કથં ચેતઃપર્યાયજ્ઞાનેન ગોત્રેન્દ્રિયચરિતાનિ સમન્વેષિતવ્યાનિ । યથાપિ સ યોગી યોગજ્ઞો લાભી ભવતિ ચેતઃ પર્યાયજ્ઞાનસ્ય [।] સ તેન પરચિત્તજ્ઞાનેન ગોત્રમિન્દ્રિયં, ચરિતં ચ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । ( શ્ભ્_સ્હ્ 358 ) એતાનિ ચત્વારિ સ્થાનાન્યેભિશ્ચતુર્ભિઃ કારણૈસ્સમન્વેષ્ય પઞ્ચસુ સ્થાનેષુ વિનયતે । તદ્યથા સમાધિસંભારરક્ષોપચયે, પ્રાવિવેક્યે, ચિત્તૈકાગ્રતાયાઃ(યાં), આવરણવિશુદ્ધૌ, મનસ્કારભાવનાયાં ચ । તત્ર સમાધિસંભારરક્ષોપચયઃ યાવતા શીલસમ્વરેણ સમન્વાગતો ભવતિ । તત્ર
ચાપ્રમાદવિહારી ભવત્યપપરિણાય બુદ્ધાનુશિષ્ટસ્ય ચ બુદ્ધાનુજ્ઞાતસ્ય પુદ્ગલસ્ય, શીલસ્કન્ધસ્ય શિક્શાપદપ્રતિપત્ત્યા વીર્યં ન સ્રન્સ (સ્રંસ)યતિ । એવમયમવિગતાચ્છીલપ્રતિસમ્વરાચ્છિ ક્ષામાર્ગાન્ન પરિહીયતે । અનધિગતં ચ શિક્ષામાર્ગમધિગચ્છતિ । યથા શીલસમ્વર એવમિન્દ્રિયસમ્વરઃ, ભોજને માત્રજ્ઞતા, પૂર્વરાત્રાપરરાત્રં જાગરિકાનુયોગઃ, સંપ્રજાનદ્વિહારિતા, એવં યાવચ્છ્રમણાલંકાર ઇતિ । યસ્ય યસ્ય સંભારપરિગૃહીતસ્ય ધર્મપ્રવિભાગસ્ય લાભી ભવતિ । સ તં વા રક્ષત્યુત્તરિ (રં) ચ પ્રવિભાગસ્ય પારિપૂરયે । યથોક્તાદ્ભૂરાધિકકસમુદાચારાય [ચ્]છન્દજાતો વિહેરયુ(રેત્) મુ(મૂ)કજાત આરુબ્ધવીર્યશ્ચાયમુચ્યતે સમાધિસંભારરક્ષોપચયઃ । સ એવં હાનભાગીયાંશ્ચ ધર્માન્ વિરજ્યતિ, શેષભાગીયાંશ્ચ ધર્માન્ પ્રતિષેવમાણઃ પ્રવિવિક્તવિહારી ભવતિ ।

પ્રાવિવેક્યં કતમત્ । યા સ્થાનસમ્પદીર્યાપથસમ્પત્ । તત્ર સ્થાનસમ્પત્તદ્યથા । અરણ્યમ્વા, વૃક્ષમૂલમ્વા, શૂન્યાગારમ્વા-તત્ર પર્વતકન્દરં વા, ગિરિગુહા વા, પલાલપુંજાનિ વા શૂન્યાગારમિત્યુચ્યતે । તત્ર વનપ્રસ્થં વૃક્ષમૂલમિત્યુચ્યતે । તત્રાભ્યવકાશં, શ્મશાનં, પ્રાન્તશ્ચ શયનાસનમરણ્યમિત્યુચ્યતે । તદિદમભિસમસ્ય સ્થાનં વેદિતવ્યં । યદુતારણ્યવૃક્ષમૂલશૂન્યાગારપર્વતગિરિગુહાપલાલપુંજાભ્યવકાશશ્મશાનવનપ્રસ્થાનિ પ્રાન્તાનિ શયનાસનાનિ । સ્થાનસમ્પત્પુનઃ પઞ્ચવિધા । ઇહ સ્થાનમાદિત એવાભિરૂપં ભવતિ । દર્શનીયં પ્રાસાદિકમારામસમ્પન્નં, વનસમ્પન્નં, પુષ્કરિણીસમ્પન્નં, શુભં, રમણીયં, નોત્કૂલનિકૂલં, ન સ્થાણુકણ્ટકધાનં । ન બહુપાષાણશર્કરકપાલં । યત્રાસ્ય દૃષ્ટવા ચિત્તમભિપ્રસીદતિ । વાસાય, પ્રહાણાય, પ્રયોગાય । હૃષ્ટચિત્તઃ । પ્રમુદિતચિત્તઃ । પ્રહાણં પ્રદધાતિ ઇયં પ્રથમા સ્થાનસમ્પત્ । પુનરયં (રિદં) ન દિવા અલ્પવિલોકં ભવતિ । રાત્રાવલ્પશબ્દવન્યનિર્ઘોષમલ્પદંશમશકવાતાતપસરીસૃપસંસ્પર્શમિયંદ્વિતીયા સ્થાનસમ્પત્ । યત્પુનરપરં સિંહવ્યાઘ્રદ્વીપિતસ્કરપરચક્રમનુષ્યામનુષ્યભયભૈરવાપગતંભવતિ । યત્ર વિશ્વસ્તો નિઃશંકિતમાનસઃ । સુખં સ્પર્શં વિહરતિ । ઇતીયં તૃતીયા સ્થાનસમ્પત્ । ( શ્ભ્_સ્હ્ 360 ) પુનરપરં યે તે આનુલોમિકા જીવિતપરિષ્કારાશ્ચી વરાદયઃ । તે [અ]ત્રાલ્પકૃચ્છ્રેણ સમ્પદ્યન્તે । યેનાયં પિણ્ડકેન ન ક્લામ્યતિ । યત્રાસમ્વિધાન ઇયં ચતુર્થી સ્થાનસમ્પત્ । પુનરપત્રં(રં) કલ્યાણમિત્રપરિગૃહીતં ભવતિ । તદ્રૂપા અત્ર વિજ્ઞાઃ સબ્રહ્મચારિણઃ પ્રતિવસન્તિ । યેસ્યાકૃતાનિ નોત્તાનીકુર્વન્તિ । ગંભીરં ચાર્થપદં પ્રજ્ઞયા પ્રતિવિધ્ય સુષ્ઠુ ચ પ્રકાશયન્તિ । જ્ઞાનદર્શનસ્ય વિશુદ્ધયે । ઇયં પઞ્ચમી સ્થાનસમ્પત્ ।
તત્ર કતમા ઈર્યાપથસમ્પત્ । દિવા ચંક્રમેણ વાતિનામયતિ । નિષદ્ય યાવતા એવં રાત્ર્યાઃ પ્રથમં યામં, મધ્યમે ન (ચ) યામે દક્ષિણેન પાર્શ્વેન (ણ) શય્યાં કલ્પયતિ । પશ્ચિમે ચ યામે લઘુલઘ્વેવોત્તિષ્ઠતે । ચંક્રમનિષદ્યયા વાતિનામયતિ । તસ્મિન્નિદં સમ્પન્ને શયનાસને, તથા બુદ્ધાનુજ્ઞાતે મઞ્ચે વા, પીઠે વા, તૃણે વા, સંસ્તરણે વા નિષીદતિ । પર્યઙ્કમાભુજ્ય તુ । કેન કારણેન પઞ્ચ કારણાનિ સમનુપશ્યન્ સંપિણ્ડિતેન કાયેન પ્રશ્રબ્ધિરુત્પદ્યતે । પ્રશ્રબ્ધ્યુત્પત્તયે અનુકૂલોયમીર્યાપથ ( શ્ભ્_સ્હ્ 361 ) ઇતિ । તથા ચારિકા [કા]લં નિષદ્યયાશક્તો વ્યતિનામયિતું । ના ચાસ્યાનેનેર્યાપથેન કાયક્લેશો ભવતિ । તથા અસાધારણોયમીર્યાપથોન્યતીર્થિકૈઃ । પરપ્રવાદિભિઃ । તથા પરે અનેનેર્યાપથેન નિષણ્ણં દૃષ્ટ્વા અત્યર્થમભિપ્રસીદન્તિ બુદ્ધૈશ્ચ બુદ્ધશ્રાવકૈશ્ચાયં ઈર્યાપથો નિષેવિતશ્ચાનુજ્ઞાતશ્ચ [।] ઇમાનિ પંચકારણાનિ । સંપશ્યતિ નિષીદતિ । પર્યઙ્કમાભુજ્ય ઋજું કાયં પ્રણિધાય ।
તત્ર કતમા કાયસંજ્ઞતા । કાયસ્ય સ્પષ્ટોચ્છ્રિતપ્રણિહિતતા । ચિત્તેન ન નિઃશોચ્યેન કુહનાપગતેનાર્જવેન । તત્ર ઋજુના કાયેન પ્રગૃહીતેન સ્ત્યાનમિદ્ધં ચિત્તં ન પર્યાદાય તિષ્ઠતિ । નિષ્કુહકેન ચિત્તે બહિર્ધા વિક્ષેપો ન પર્યાદાય તિષ્ઠતિ । પ્રતિમુખાં (ખીં) સ્મૃતિમુપસ્થાપ્ય ।
તત્ર કતમા પ્રતિમુખા(ખી) સ્મૃતિઃ । યામુપસ્થાપયતિ યોનિશો મનસિકારસંપ્રયુક્તા સ્મૃતિઃ પ્ર[તિ]મુખે (ખી)ત્યુચ્યતે । સર્વકૃષ્ણપક્ષપ્રમુખતયા, પ્રતિવિલોમતયા । અપિ ચ સમાધિનિમિત્તાલમ્બના પ્રતિભાલમ્બના સ્મૃતિઃ પ્રતિમુખે (ખી) ત્યુચ્યતે । સર્વસમાહિતભૂમિકાલમ્બનપ્રમુખતયા ઇયમુચ્યતે ઈર્યાપથસમ્પત્ ।
વ્યપકર્ષઃ કતમઃ । આહ । દ્વિવિધઃ કાયવ્યપકર્ષઃ । ચિત્તવ્યપકર્ષશ્ચ । તત્ર કાયવ્યપકર્ષો યો ગૃહસ્થપ્રવ્રજિતૈઃ સાર્ધમવિહારિતા ॥ તત્ર ચિત્તવ્યપકર્ષઃ યઃ ક્લિષ્ટમવ્યાકૃતં ચ મનસ્કારં ચ વર્જયિત્વા । સમાહિતભૂમિકં વા સમાધિસંભારપ્રાયોગિકં વા મનસ્કારં ભાવયતિ । કુશલમર્થોપસંહિતમયમુચ્યતે ચિત્તવ્યપકર્ષઃ । તત્ર સ્થાનસમ્પત્ યા ચેયમીર્યાપથસમ્પત્ । યશ્ચાયં કાયવ્યકર્ષઃ । યશ્ચ ચિત્તવ્યપકર્ષઃ (યશ્ચિત્તવ્યપકર્ષસ્)તદેકત્યમભિસંક્ષિપ્ય પ્રાવિવેક્યમિત્યુચ્યતે ।
તત્રૈકાગ્રતા કતમા । આહ । પુનઃ પુનઃ સ્મૃતિસભાગાલમ્બના પ્રવાહાનવદ્યરતિયુક્તા । ચિત્તસન્તતિર્યા સા સમાધિરિત્યુચ્યતે । કુશલચિત્તૈકાગ્રતાપિ [।] કિં પુનઃ પુનરનુસ્મરતિ । આહ । યે ધર્મા ઉદ્ગૃહીતા[ઃ] શ્રુતા, યા ચાવવાદાનુશાસની પ્રતિલબ્ધા ભવતિ । ગુરુભ્યસ્તામધિપતિં કૃત્વા સમાહિતભૂમિકનિમિત્તં સંમુખીકૃત્ય તદાલમ્બનાં પ્રવાહયુક્તાં સ્મૃતિમનુવર્ત્તયતિ । ( શ્ભ્_સ્હ્ 363 ) ઉપનિબધ્નાતિ । તત્ર કતમત્સભાગાલમ્બનં । યત્કિંચિત્સમાહિતભૂમિકમાલમ્બનમનેકવિધં । બહુનાનાપ્રકારં । યેનાલમ્બને ચિત્તં પરં સમાહિતમિદમુચ્યતે । સભાગમાલમ્બનં [।] કસ્યૈતત્ । સભાગં [।] આહ । ક્ષયસ્ય વસ્તુનઃ પ્રતિરૂપકમેતત્તસ્માત્સભાગમિત્યુચ્યતે । યા પુનરભિક્ષયાકારાનિછિદ્રા (નિશ્છિદ્રા) નિરન્તરા સ્મૃતિઃ પ્રવર્તતે । તેનાલમ્બનેન સતતં ચ સત્કૃત્ય ચેયં પ્રવાહયુક્તતા । યત્પુનસ્તસ્મિન્નેવાલમ્બને અભિરતસ્યાસંક્લિષ્ટવિહારિતા । વાહિમાર્ગતા સ્મૃતિરિયમવદ્યરતિયુક્તતા । તેનાહ પુનઃ પુનરપરાનુસ્મૃતિસભાગાલમ્બનપ્રવાહાનવદ્યરતિયુક્તા ચિત્ત સન્તતિઃ । સમાધિરિતિ સા ખલ્વેષા એકાગ્રતા શમથપક્ષ્યા વિપશ્યનાપક્ષ્યા ચ । તત્ર યા નવાકારાયાં ચિત્તસંતથૌ (સ્થિતૌ) વા [સા] શમથપક્ષ્યા, યા પુનશ્ચતુર્વિધે પ્રજ્ઞાધારે સા વિપશ્યનાપક્ષ્યા ।

તત્ર નવાકારા ચિત્તસ્થિતિઃ કતમા । ઇહ ભિક્ષુરધ્યાત્મમેવ ચિત્તં સ્થાપયતિ । સંસ્થાપયતિ । અવસ્થાપયત્યુપસ્થાપયતિ । દમયતિ । શમયતિ । ( શ્ભ્_સ્હ્ 364 ) વ્યુપશમયતિ । એકોતીકરોતિ । સમાધત્તે [।]
કથં સ્થાપયતિ । સર્વબાહ્યેભ્ય આલમ્બનેભ્યઃ પ્રતિસંક્ષિપ્યાધ્યાત્મમવિક્ષેપાયોપનિબઘ્નાતિ । યત્તત્પ્રથમોપનિબદ્ધો વિક્ષેપાય ઇયં સ્થાપના ।
કથં સંસ્થાપયતિ । તત્પ્રથમોપનિબદ્ધં યદેવ ચિત્તં તદ્બ[લ]મૌદારિકમસંસ્થિતમપરિસંસ્થિતં તસ્મિન્નેવાલમ્બને પ્રવર્દ્ધનયોગેન પ્રસાદયોગેન સાભિનિગ્રહં સૂક્ષ્મીકુર્વન્ અભિસંક્ષિપન્ સંસ્થાપયતિ ।
કથમવસ્થાપયતિ । સ ચેચ્ચિત્તમેવ સ્થાપયતઃ । સ્મૃતિસંપ્રમોષાદ્બહિર્ધા વિક્ષિપ્યતે । સ પુનરપિ તથૈવ પ્રતિસંહરન્તિ (તિ) । એવમે(મ)વ સ્થાપયતિ ।
કથં દમયતિ । યૈર્નિમિત્તૈરસ્ય તચ્ચિત્તં વિક્ષિપ્યતે । તદ્યથા ગત્વરસંસ્પ્રષ્ટવ્યનિમિત્તૈ રાગદ્વેષમોહસ્ત્રીપુરુષનિમિતૈશ્ચ [।] તત્રાનેન પૂર્વમેવાદીનવસંજ્ઞોદ્ગૃહીતા ભવતિ । તામધિપતિં કૃત્વા તેષુ નિમિત્તેષુ તસ્ય ચિત્તસ્ય પ્રસરં ન દદાતિ । એવં દમયતિ ॥
કથં શમયતિ । યૈર્વિતર્કૈઃ કામવિતર્કાદિભિઃ । યૈશ્ચોપક્લેશૈઃ । કામ[ચ્]છન્દનિવરણાદિભિઃ । તસ્ય ચેતસઃ સંક્ષોભો ભવતિ । તત્રાનેન પૂર્વમેવાદીનવસંજ્ઞોદ્ગૃહીતા ભવતિ । તામધિપતિં કૃત્વા તસ્ય ચેતસઃ । તેષુ વિતર્કોપક્લેશેષુ । પ્રસરં ન દદાત્યેવં શમયતિ ।
કથં વ્યુપશમયતિ । સ્મૃતિસમ્પ્રમોષાત્તદુભયસમુદાચાર [રે] સત્યુત્પન્નોત્પન્નાન્ વિતર્કોપક્લેશાન્ નાધિવાસયતિ । પ્રજહાતિ । એવં વ્યુપશમયતિ ।
કથમેકોતીકરોતિ । સાભિસંસ્કારં નિચ્છિ(શ્છિ)દ્રં નિરન્તરં સમાધિપ્રવાહમા (મ)વસ્થાપયત્યેવ મેકોતીકરોતિ ।
કથં સમાધત્તે । આસેવનાન્વયાદ્ભાવનાન્વયાદ્બહુલીકારાન્વયાદનાભોગવાહનં । સ્વરસવાહનં । માર્ગં લભતે । યેનાનભિસંસ્કાર (રે)વા (ણા) નાભોગેનાસ્ય ચિત્તસમાધિપ્રવાહઃ । અવિક્ષેપે પ્રવર્ત્તતે । એવં સમાધત્તે ।
તત્ર ષડ્વિધબલૈર્નવાકારા ચિત્તસ્થિતિઃ સમ્પદ્યતે । તદ્યથા શ્રુતચિન્તાબલેન । સ્મૃતિબલેન । વીર્યબલેન । ( શ્ભ્_સ્હ્ 366 ) પરિચયબલેન ચ ।
તત્ર શ્રુતચિન્તાબલેન તાવત્ । યચ્છ્રુતં, યા ચિન્તા [તા]મધિપતિં કૃત્વા ચિત્તમાદિત આલમ્બને સ્થાપયતિ । તત્રૈવ ચ । પ્રબન્ધયોગેન સંસ્થાપયતિ । તત્રોપનિબદ્ધં ચિત્તં સ્મૃતિબલેન પ્રતિસરન્નવસ્થાપયતિ । ઉપસ્થાપયતિ । તતઃ સંપ્રજન્યબલેન નિમિત્તવિતર્કોપક્લેશેષુ પ્રસરમનનુપ્રયચ્છન્ દમયતિ । શમયતિ । વીર્યબલેન । તદુભયસમુદાચારં ચ નાધિવાસયતિ । એકોતીકરોતિ । પરિચય બલેન સમાધત્તે [।]
તત્ર નવાકારાયાં ચિત્તસ્થિતૌ ચત્વારો મનસ્કારા વેદિતવ્યાઃ । બલવાહનઃ સ[ચ્]છિદ્રવાહનો નિછિ(શ્છિ)દ્રવાહનઃ । અનાભોગવાહનશ્ચ । તત્ર સ્થાપયતઃ, સંસ્થાપયતો બલવાહનો મનસ્કારઃ । અવસ્થાપયત, ઉપસ્થાપયતો, દમયતઃ, શમયતઃ, વ્યુપશમયતઃ, સચ્છિદ્રવાહનો મનસ્કારઃ । એકોતીકુર્વતો નિછિ(શ્છિ)દ્રવાહનો મનસ્કારઃ । સમાદધતઃ । અનાભોગવાહનો મનસ્કારો ભવતિ । એવમેતે મનસ્કારાયાં ચિત્તસ્થિતૌ શમથપક્ષ્યા ભવન્તિ । યઃ પુનરેવમધ્યાત્મં ચેતઃશમથસ્ય લાભી વિપશ્યનાયાં પ્રયુજ્યતે । તસ્યૈત એવ ચત્વારો મનસ્કારા વિપશ્યનાપક્ષ્યા ભવન્તિ ॥
ચતુર્વિધા વિપશ્યના । કતમા । ભિક્ષુર્ધર્માન્ વિચિનોતિ । પ્રવિચિનોતિ । પરિવિતર્કયતિ । પરિમીમાન્સા(માંસા)માપદ્યતે । યદુતાધ્યાત્મં ચેતઃશમથં નિશ્રિત્ય [।]
કથં ચ વિચિનોતિ । ચરિતવિશોધનં વા આલમ્બનં । કૌશલ્યાલમ્બનં વા, ક્લેશવિશોધનં વા । યાવદ્ભાવિકતયા વિચિનોતિ । યથાવદ્ભાવિકતયા । પ્રવિચિનોતિ । સવિકલ્પેન મનસ્કારેણ પ્રજ્ઞાસહગતેન । નિમિત્તીકુર્વન્નેવ પરિવિતર્કયતિ । સન્તીરયત્યધિમીમાંસામાપદ્યતે ।
સા ખલ્વેષા વિપશ્યના ત્રિમુખી ષડ્વસ્તુપ્રભેદાલમ્બના વેદિતવ્યા(ઃ) । કતમાનિ ત્રીણિ (।) મુખાનિ [।] વિપશ્યના યન્નિમિત્તમાત્રાનુચરિતા । વિપશ્યના પર્યેષણાનુચરિતા, પર્યેષિ તા ચ । પ્રત્યવેક્ષણાનુચરિતા ।
તત્ર નિમિત્તમાત્રાનુચરિતા [।] યેન (યયા) ( શ્ભ્_સ્હ્ 368 ) શ્રુતમુદ્ગૃહીતં । ધર્મં અવવાદસ્યાસમાહિતભૂમિકેન મનસ્કારેણ મનસિ કરોતિ । ન ચિન્તયતિ । ન તુલયતિ । નોપપરીક્ષતે । ઇયન્નિમિત્તમાત્રાનુચરિતા ભવતિ ।
યદા પુનશ્ચિન્તયતિ । તીરયતિ તુલયત્યુપપરીક્ષતે । તદા પર્યેષણાનુચરિતા ભવતિ ।
યદા પુનસ્તીરયિત્વા ઉપપરીક્ષ્ય યથા વ્યવસ્થાપિતમેવ પ્રત્યવેક્ષતે । તદા પ્રત્યવેક્ષણાનુચરિતા ભવતીયં ત્રિમુખા (ખી) વિપશ્યના ।
કતમાનિ ષડ્વસ્તુપ્રભેદાલમ્બનાનિ । સ પર્યેષમાણઃ । ષડ્વસ્તૂનિ પર્યેષતે । અર્થં, વસ્તુ, લક્ષણં, પક્ષં, કાલં, યુક્તિઞ્ચ પર્યેષ્યન્નેતાન્યેવ (પર્યેષમાણ એતાન્યેવ) પ્રત્યવેક્ષતે ।
કથમર્થં પર્યેષતે । અસ્ય ભાષિતસ્યાયમર્થો [અ]સ્ય ભાષિતસ્યાયમર્થ (ત) ઇત્યેવમર્થં પર્યેષતે ।
કથં વસ્તુ પર્યેષતે । દ્વિવિધં વસ્તુ [।] આધ્યાત્મિકં બાહ્યઞ્ચ [।] એવં વસ્તુ પર્યેષતે ।
કથં લક્ષણં પર્યેષતે । દ્વિવિધં । સ્વલક્ષણં સામાન્યલક્ષણં ચ । એવં લક્ષણં પર્યેષતે ।
કથં પક્ષં પર્યેષતે । દ્વિવિધઃ પક્ષઃ કૃષ્ણપક્ષઃ શુક્લપક્ષઃ [।] કૃષ્ણપક્ષં દોષતઃ । આદીનવતઃ । શુક્લપક્ષં પુનર્ગુણતો ઽનુશંસતશ્ચૈવં [પક્ષં] પર્યેષતે ।
કથં કાલં પર્યેષતે । ત્રયઃ કાલાઃ [।] અતીતો ઽનાગતો વર્તમાનશ્ચ । એવમેતદભૂદતીતેધ્વનિ એવમેતદ્ભવિષ્યતિ । અનાગતેધ્વનિ । એવમેતદેતર્હિ । પ્રત્યુત્પન્નેધ્વનીત્યેવં કાલં પર્યેષતે ।
કથં યુક્તિમ્પર્યેષતે । ચતસ્રો યુક્તયઃ ।[।] અપેક્ષાયુક્તિઃ, કાર્યકારણયુક્તિઃ, ઉપપત્તિસાધનયુક્તિર્ધર્મતાયુક્તિશ્ચ ॥ તત્રો (ત્રા) પેક્ષાયુક્ત્યા સંવૃતિં ચ સંવૃતિતઃ । પરમાર્થં ચ પરમાર્થતઃ । નિદાનં ચ નિદાનતઃ । પર્યેષતે । કાય (ર્ય) કારણયુક્ત્યા કારિત્રં ધર્માણાં પર્યેષતે । અયન્ધર્મઃ, ઇદં કારિત્રં, અયમિદં કારિત્ર ઇતિ [।] ઉપપત્તિસાધનયુક્ત્યા ત્રીણિ પ્રમાણાનિ પર્યેષતે । આપ્તાગમમનુમાનં પ્રત્યક્ષં ચ [।] કિમસ્તિ (।) અત્રાત્મા, નાસ્તીતિ કિં પ્રત્યક્ષમુપલભ્યતે ન વેતિ, કિમનુમાનેન પ્રયુજ્યતે ન વેતિ । તત્ર ધર્મતાયુક્તયા તથાભૂતતાં ધર્માણાં પ્રસિદ્ધધર્મતામચિન્ત્યધર્મતામવસ્થિતધર્મતામધિમુચ્યતે, ન ચિન્તયતિ । ન વિકલ્પયત્યેવં યુક્તિમ્પર્યેષતે ।
ઇયં ષડ્વસ્તુપ્રભેદાલમ્બના(નિ) ત્રિમુખા (ખી)વિપશ્યના સમાસતઃ । અનયા સર્વવિપશ્યનાસંગ્રહઃ ।

કેન પુનઃ કારણેન ષટ્પ્રભેદા વ્યવસ્થાપિતા[ઃ ।] આહ । ત્રિવિધમવબોધમધિકૃત્ય ભાષિતાર્થા (ન)વબોધમ્વસ્તુપર્યેષન્તતાવબોધં । યથાભૂતાવબોધં ચ । તત્રાર્થપર્યેષણયા ભાષિતાર્થાવબોધઃ । વસ્તુપર્યેષણયા, સ્વલક્ષણપર્યેષણયા ચ વસ્તુપર્યેષન્તતાવબોધઃ । તત્ર સામાન્યલક્ષણપર્યેષણયા, પક્ષપર્યેષણયા, કાલયુક્તિપર્યેષણયા યથાભૂતાવબોધઃ । એતાવચ્ચ યોગિના જ્ઞેયં । યદુત ભાષિતસ્યાર્થઃ, જ્ઞેયસ્ય વસ્તુનઃ યાવદ્ભાવિકતા । યથાવદ્ભાવિકતા ચ । તત્રાશુભો (ભે) પ્રયુક્તો યોગી ષડ્વસ્તૂનિ પર્યેષતે । આહ [।] અશુભાધિપતેયં ધર્મં શ્રુતમુદગૃહીતમધિપતિં કૃત્વા સમાહિતભૂમિકેન મનસ્કારેણૈવમર્થપ્રતિસંવેદી ભવતિ । અશુભયા અશુભ્યેતત્પ્રતિરૂપમેત્પ્રતિક(ઘ)મેતદ્ દુર્ગન્ધમામગન્ધમિતિ । ( શ્ભ્_સ્હ્ 371 ) એભિરાકારૈરેવંભાગીયૈસ્તસ્યૈવાશુભાધિકૃતસ્ય ધર્મસ્ય પૂર્વશ્રુ તસ્યાર્થપ્રતિસંવેદના [।] એવમશુમતયાર્થં પર્યેષતે ।
કથં વસ્તુ પર્યેષતે [।] સ એવમર્થપ્રતિસંવેદી તામશુભતાં દ્વયોર્ભાવયોર્વ્યવસ્થાપિતાં પશ્યત્યધ્યાત્મમ્બહિર્ધા ચ ।
કથં સ્વલક્ષણં પર્યેષતે । અધ્યાત્મં તાવદન્તઃ કાયગતામશુભતાં પ્રત્યશુભતામધિમુચ્યતે ॥ સન્ત્યસ્મિન્કાયે કેશરોમાણિ વિસ્તરેણ યાવન્મસ્તકં મસ્તકલુંગં પ્રશ્રાવ (પ્રસ્રાવ) ઇતિ । તાં પુનરનેકવિધામન્તઃ કાયગતામશુભતાં દ્વાભ્યાં ધાતુભ્યાં સંગૃહીતામધિમુચ્યતે । પૃથિવીધાતુના, અબ્ધાતુના ચ [।] તત્ર કેશરોમાણ્યુપાદાય । યાવદ્યકૃત્પુરીષા પૃથિવીધાતુરધિમુચ્યતે । અશ્રુદ્વેદનામુપાદાય યાવત્પ્રસ્રાવાદબ્ધાતુમધિમુચ્યતે । બહિર્ધા વા પુનર્બાહ્યગતામશુભતાં વિનીલકાદિભિરાકારૈરધિમુચ્યતે । તત્ર વિનીલકમધિમુચ્યતે । યદનેન મૃતકુણપં સ્વયં વા દૃષ્ટં ભવતિ । પુરતો વા શ્રુતં પરિકલ્પિતં વા, પુન[ઃ] સ્ત્રિયા વા, પુરુષસ્ય વા, મિત્રસ્ય વા, અમિત્રસ્ય વા, ઉદાસીનસ્ય વા । હીનમ્વા, મધ્યમ્વા, પ્રણીતમ્વા, દહ્રસ્ય વા, મધ્યસ્ય વા, વૃદ્ધસ્ય વા [।]
તત્ર નિમિત્તમુદ્ગૃહ્ય એકાહમૃતં પ્રગડિતશોણિતમયં પ્રાપ્તપૂયભાવં વિનીલકમિત્યધિમુચ્યતે । દ્વ્યહમૃતં ( શ્ભ્_સ્હ્ 372 ) પ્રાપ્તપૂયભાવં । અસંજાતકૃમિવિપૂયકમિત્યધિમુચ્યતે । સપ્તાહમૃતં સંજાતકૃમિ આધ્માતં ચ વિમદ્રામકં વ્યાધ્માતકમિત્યધિમુચ્યતે કાકૈઃ કુરલૈ(રૈ)ઃ ખાદ્યમાનં ગૃદ્ધૈઃ શ્વભિઃ શ્રૃગાલૈર્વિખાદિકમિત્યધિમુચ્યતે । વિરવાદિતમ્વા પુનરપગતત્વઙ્માન્સશોણિતં સ્નાયુમાત્રોપનિબદ્ધં વિલોહિતકમિત્યધિમુચ્યતે । દિશોદિશમંગપ્રત્યંગેષુ વિક્ષિપ્તેષુ વિશ્લેષિતેષુ સમાન્સે(માંસે)ષુ નિર્માન્સે (માંસે)ષુ કિંચિચ્છિષ્ટમાન્સે(માંસે)ષુ વિક્ષિપ્તકમિત્યધિમુચ્યતે ॥ અન્યતો વા હસ્તાસ્થીન્યન્યતઃ પાદાસ્થીન્યન્યતો જાન્વસ્થીન્યૂર્વસ્થીનિ, બાહ્વસ્થીનિ, પ્રબાહ્વસ્થીનિ । પૃષ્ઠા(ષ્ઠી) વંશઃ । હનુનક્રં દન્તમાલા મધ્યતઃ । શિરસ્કપાલં દૃષ્ટ્વાન્યાસ્થીન્યધિમુચ્યતે । યદા પુનઃ સમ્બદ્ધમરિક્ષકરંકમવિશીર્ણં મનસિ કરોતિ । કેવલં નિમિત્તગ્રાહી ભવતિ । ન તુ તસ્યાંગ પ્રત્યંગેષુ વ્યંજનગ્રાહી । એવં શંકલિકામધિમુચ્યતે । યદા [ત્વનુ] વ્યંજનગ્રાહી ભવતિ । તદાસ્થિશંકલિકામધિમુચ્યતે । અપિ ચ દ્વે શંકલિકે દેહશંકલિકા, પ્રત્યંગશંકલિકા ચ । તત્ર દેહ શંકલિકા શ્રોણીકટાહમુપાદાય । પૃષ્ઠીવંશો યાવત્, યત્ર શિરસ્કપાલં પ્રતિષ્ઠિતં । પ્રત્યંગશંકલિકા સમ્બદ્ધાનિ બાહ્વસ્થીનિ ચ સમ્બદ્ધાનિ । તત્ર યા દેહશંકલિકા ચ । તત્ર દેહશંકલિકા શ્રોણીકટાહમુપાદાય । ( શ્ભ્_સ્હ્ 373 ) પૃષ્ઠીવંશો યાવત્ યત્ર શિરસ્કપાલં પ્રતિષ્ઠિતં । પ્રત્યંગશંકલિકાસમ્બદ્ધાનિ બાહ્વસ્થીનિ । ઊરુજંઘાસ્થીનિ ચ । તત્ર યા દેહશંકલિકા । સા શંકલિકૈવોચ્યતે । યા પુનઃ પ્રત્યંગશંકલિકા સા અસ્થિશંકલિકેત્યુચ્યતે ।
અપિ ચ દ્વૌ શંકલિકાયાનિમિત્તગ્રાહૌ ચિત્રકૃતાયાઃ પાષાણ કાષ્ઠશાદકૃતાયા વા । ભૂતશંકલિકાયા વા । અભૂતશંકલિકાયા વા । નિમિત્તં મનસિકરોતિ । તદાશંકલિકામેવાધિમુચ્યતે નાસ્થિશંકલિકાં । યદા પૂનર્ભૂતશંકલિકાયા નિમિત્તં મનસિ કરોતિ । તદાસ્થિશંકલિકામેવાધિમુચ્યતે । નાસ્થિશંકલિકાં । (યદા પુનર્ભૂતશંકલિકાયા નિમિત્તં મનસિ કરોતિ । તદાસ્થિશંકલિકામધિમુચ્યતે) । સ ખલ્વેષ બાહ્યાયા વર્ણનિભાયા ઉપાદાયરૂપગતાયાસ્ત્રિવિધો (।) વિપરિણામઃ । સ્વરસવિપરિણામઃ । પરકૃતસ્તદુભયપક્ષ્યશ્ચ ।
તત્ર વિનીલકમુપાદાય । યાવદ્ વ્યાધ્માતકાઃ (કાત્) સ્વરસવિપરિણામઃ । તત્ર વિખાદિતકમુપાદાય યાવદ્વિક્ષિપ્તકાત્પરકૃતો વિપર(રિ)ણામઃ । તત્રાસ્થિકા (વા), શંકલિકા વા ઇત્યયમુભયપક્ષ્યો વિપરિણામ ઇતિ । ય એવં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । ( શ્ભ્_સ્હ્ 374 ) બહિર્ધા અશુભતામાકારત એવં બહિર્ધા અશુભતાયાઃ સ્વલક્ષણં પર્યેષતે ।
કથમશુભતાયા[ઃ] (।) સામાન્યલક્ષણં પર્યેષતે । યથા ચાધ્યાત્મં બહિઃ કાયસ્યાશુભાવર્ણનિભયા અપરિણતા યાવદ્બહિર્ધા બહિઃ કાયસ્યાશુભા વર્ણનિભા વિપરિણતા અધ્યાત્મિકયા અશુભયા વર્ણનિભા સમાનધર્મતાં તુલ્યધર્મતામધિમુચ્યતે । ઇયમપિ મે શુભા વર્ણનિભા એવં ધર્મિણીતિ । યે ઽપિ કેચિત્સત્ત્વા અનયા શુભયા વર્ણનિભયા સમન્વાગતાસ્તેષામપિ સાશુભાયાં એવં ધર્મિણી તદ્યથેયમ્બાહ્યા ॥ એવં સામાન્યલક્ષણં પર્યેષતે ।
કથં પક્ષં પર્યેષતે । તસ્યૈવં ભવતિ । યદાહ મસ્યા (અનયાશુભયા વર્ણનિભયા એતામશુભમતા (તાં) યથાભૂતમપ્રજાનન્નધ્યાત્મં વા બહિર્ધા વા શુભાયાં વર્ણનિભાયાં સંરાગમુત્પાદયામિ વિપર્યાસ એવ કૃષ્ણપક્ષસંગૃહીતઃ । નિઃસરણધર્મઃ સદુઃખઃ સવિઘાતઃ સોપદ્રવઃ સપરિદાહઃ । અતોનિદાના ઉત્પદ્યન્તે । આયત્યાં જાતિજરાવ્યાધિમરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસાઃ । યા પુનરસ્યાં શુભાયામ્વર્ણનિભાયાં । અશુભધર્મતાનુગતા યથાભૂતાનુપશ્યના શુક્લપક્ષ્યા [।] એષ ધર્મઃ અદુઃખઃ । અવિઘાતઃ । યાવદતો નિદાના ઉપાયાસા નિરુધ્યન્તે । તત્ર યોયં ( શ્ભ્_સ્હ્ 375 ) કૃષ્ણપક્ષસમયો નાધિવાસયિતવ્યઃ । પ્રહાતવ્યો વિશોધયિતવ્યઃ । શુક્લપક્ષ્યઃ પુનરનુત્પન્ન ઉત્પાદયિતવ્યઃ । ઉત્પન્નસ્ય ચ સ્થિતિર્વૃદ્ધિર્વૈપુલ્યતા (વિપુલતા) કરણીયા । એવં પક્ષં પર્યેષતે ।

કથં કાલં પર્યેષતે । તસ્યૈવં ભવતિ । યેયમધ્યાત્મં [અ]શુભા વર્ણનિભા સેયમ્વર્ત્તમાનમધ્વાનમુપાદાય યા પુનરિયં બહિર્ધા અશુભા વર્ણનિભા ઇયમપિ વર્તમાન (તા)મેવાધ્વાનમુપાદાય । અતીતં પુનરધ્વાનમુપાદાય । શુભા બભૂવ । સૈષા તાવદતીતમધ્વાનમુપાદાય શુભા સતી તદ્યથા મે એતર્હિ । વર્તમાનમધ્વાનમુપાદાય । એવમાનુપૂર્વ્યા એતર્હિ વર્તમાનમુપાદાય અશુભા સંવૃત્તા, સા મે ઇયં [અ]શુભા વર્ણનિભા વર્ત્તમાનમધ્વાનમુપાદાયાશુભા સતી । અનાગતે [અ]ધ્વન્યશુભા ન ભવિષ્યતીતિ । નેદં સ્થાનં વિદ્યતે । તદ્યથૈષા બાહ્યા એવ[ં] વર્તમાનમધ્વાનમુપાદાય । ઇતિ હ્યતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નેષ્વધ્વસુ અયમપિ મે કાય એવંભાવી, એવંભૂત, એતાં ચ ધર્મતામનતીત ઇત્યેવં કાલં સમન્વેષતે ।
કથં યુક્તિં સમન્વેષતે । તસ્યૈવં ભવતિ । નાસ્તીતિ સ કશ્ચિદાત્મા વા, સત્ત્વો વાધ્યાત્મં વા, બહિર્ધાવોપલભ્ય[માનઃ] યઃ શુભો વા સ્યાદશુભો વા [।] ( શ્ભ્_સ્હ્ 376 ) અપિ ચ રૂપમાત્રમેતત્કણ્ડવરમાત્રમેતદ્યત્રેયં સંજ્ઞા સમાજ્ઞા પ્રજ્ઞપ્તિર્વ્યવહારઃ । શુભમિતિ વા અશુભમિતિ વા । અપિ ચ-
આયુરૂષ્માથ વિજ્ઞાનં (।) યદા કાયં જહત્યમી [।]
અપવિદ્ધસ્તદા શેતે યથા કાષ્ઠમચેતનં ॥
તસ્યાસ્ય મૃતસ્ય કાલગતસ્યાનુપૂર્વેણ વિપરિણતા ઇમા અવસ્થાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે । યદુત વિનીલકમિતિવા યાવદસ્થિશંકલિકાયા વા અયમપિ મે કાયઃ । પૂર્વકર્મક્લેશવિદ્ધઃ । માતાપિત્ર્યશુચિસંભૂત ઓદનક(કુ)લ્માષોપચિતઃ । યેન હેતુના, યેન નિદાનેન ઇયં તાવત્કાલિકી શુભા વર્ણનિભા । પ્રજ્ઞાયતે । અન્તઃકાયઃ પુનર્નિત્યં નિત્યકાલમધ્યાત્મં ચ બહિર્ધા ચાશુભા એવં સંવૃતિપરમાર્થનિદાનતઃ । અપેક્ષાયુક્તિં પર્યેષતે । તસ્યૈવં ભવતીયમશુભતા । એવમાસેવિતા ભાવિતા બહુલીકૃતા કામરાગપ્રહાણાય સમ્વર્તતે । કામરાગશ્ચ પ્રહાતવ્યઃ । એવં કાર્યકારણયુક્ત્યા સમન્વેષતે । તસ્યૈવં ભવત્યુક્તં હિ ભગવતા । અશુભા આસેવિતા ભાવિતા બહુલીકૃતા કામરાગપ્રહાણાય સમ્વર્ત્તત ઇત્યયં તાવન્મે આપ્તાગમઃ । પ્રત્યાત્મમપિ મે જ્ઞાનદર્શનં પ્રવર્ત્તતે । અહમસ્મિ યથા યથા અશુભતાં ભાવયામિ, મનસિ કરોમિ । તથા કામરાગપર્યવસ્થાનં અનુત્પન્નં ચ નોત્પદ્યતે । ઉત્પન્નં ચ પ્રતિવિગચ્છતિ । આનુલોમિકોપ્યેષ વિધિરસ્તિ । ( શ્ભ્_સ્હ્ 377 ) કથમિદાનીમ્વિપક્ષં ધર્મં મનસિકુર્વતઃ । તદ્વિપક્ષાલમ્બનેન ક્લેશ ઉત્પદ્યતે । એવમુપપત્તિસાધનયુક્ત્યા પર્યેષતે । તસ્યૈવં ભવતિ । પ્રસિદ્ધા ધર્મતા ખલ્વેષા અચિન્ત્યધર્મતા । યદશુભા ભાવના કામરાગસ્ય પ્રહાણપ્રતિપક્ષ ઇતિ । સા ચ ચિન્તયિતવ્યા । ન વિકલ્પયિતવ્યા । અધિમોક્તવ્યા । એવં ધર્મતાયુક્ત્યા અશુભતામ્પર્યેષતે । ઇયં તાવદશુભાપ્રયુક્તસ્ય ત્રિમુખી ષડ્વસ્તુપ્રભેદાલમ્બના વિપશ્યના ।
કથં મૈત્રીપ્રયુક્તો વિપશ્યન્ષડ્વસ્તૂનિ પર્યેષતે । મૈત્ર્યધિપતેયં ધર્મમધિપતિં કૃત્વા હિતસુખાધ્યાશયગતસ્ય સર્વેષુ સુખોપસંહારાધિમોક્ષલક્ષણા મૈત્રીત્યેતમર્થપ્રતિસમ્વેદ્યર્થં પર્યેષતે । સ એવમર્થપ્રતિસંવેદી પુનર્વિચિનોતીત્યયં મિત્રપક્ષોયમમિત્રપક્ષોયમુદાસીનપક્ષઃ । સર્વ એતે પક્ષાઃ પરસન્તાનપતિતત્વાદ્વાહ્યં વસ્ત્વિત્યધિમુચ્યતે । મિત્રપક્ષં વા અધ્યાત્મમમિત્રોદાસીનપક્ષં બહિર્ધા એવં ચ વસ્તુનિ મૈત્રીં સમન્વેષતે ।