સ્ફુટાર્થા અભિધર્મકોશવ્યાખ્યા · ભાગ 2140

(ઇઇ.25) ઇમે કિલેતિ. કિલશબ્દઃ પરમતદ્યોતને. સ્વમતં તુ છન્દાદયઃ સર્વચેતસિ ન ભવન્તિ. તથા હ્ય્ અનેનૈવાચાર્યેણ પંચસ્કન્ધકે લિખિતં. છન્દઃ કતમઃ. અભિપ્રેતે વસ્તુનિ અભિલાષઃ. અધિમોક્ષઃ કતમઃ. નિશ્ચિતે વસ્તુનિ તથૈવાવધારણમ્ ઇત્યાદિ. ચેતના ચિત્તાભિસંસ્કાર ઇતિ. ચિત્તપ્રસ્પન્દઃ પ્રસ્પન્દ [તિબ્. 116અ] ઇવ પ્રસ્પન્દ ઇત્ય્ અર્થઃ. વિષયનિમિત્તગ્રાહ ઇતિ. વિષયવિશેષરૂપગ્રાહ ઇત્ય્ અર્થઃ. સ્પર્શ ઇન્દ્રિયવિષયવિજ્ઞાનસંનિપાતજા સ્પૃષ્ટિર્ ઇતિ. ઇન્દ્રિયવિષયવિજ્ઞાનાનાં સંનિપાતાજ્ જાતા સ્પૃષ્ટિઃ. સ્પૃષ્ટિર્ ઇવ સ્પૃસ્ટિઃ. યદ્યોગાદ્ ઇન્દ્રિયવિષયવિષયવિજ્ઞાનાન્ય્ અન્યોન્યં સ્પૃશન્તીવ સ સ્પર્શઃ. ધર્મપ્રવિચય ઇતિ. પ્રવિચિનોતીતિ પ્રવિચયઃ. પ્રવિચીયન્તે વા અનેન ધર્મા ઇતિ પ્રવિચયઃ. યેન સંકીર્ણા ઇવ ધર્માઃ પુષ્પાણીવ પ્રવિચીયન્તે ઉચ્ચીયન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ. ઇમે સાસ્રવા ઇમે ઽનાસ્રવાઃ. ઇમે રૂપિણઃ ઇમે ઽરૂપિણ ઇતિ. ધર્માણાં પ્રવિચયઃ ધર્મપ્રવિચયઃ. પ્રતીતત્વાત્ પ્રજ્ઞેતિ વક્તવ્યે શ્લોકબન્ધાનુગુણ્યેન મતિર્ ઇતિ કારિકાયામ્ ઉક્તં. સ્મૃતિર્ આલમ્બનસંપ્રમોષ ઇતિ. યદ્યોગાદ્ આલમ્બનં ન મનો વિસ્મરતિ. તચ્ ચાભિલપતીવ. સા સ્મૃતિઃ. મનસ્કારશ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 128 ) ચેતસ આભોગ ઇતિ. આલમ્બને ચેતસ આવર્જનમ્. અવધારણમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. મનસઃ કારો મનસ્કારઃ. મનો વા કરોતિ આવર્જયતીતિ મનસ્કારઃ. અધિમુક્તિસ્ તદાલમ્બનસ્ય ગુણતો ઽવધારણમ્. રુચિર્ ઇત્ય્ અન્યે. યથાનિશ્ચયં ધારણેતિ યોગાચારચિત્તાઃ. સમાધિશ્ ચિત્તસ્યૈકગ્રતેતિ. અગ્રમ્ આલમ્બનમ્ ઇત્ય્ [તિબ્. 116બ્] એકો ઽર્થઃ. યદ્યોગાચ્ ચિત્તં પ્રબન્ધેન એકત્રાલમ્બને વર્તતે. સ સમાધિઃ. યદિ સમાધિઃ સર્વચેતસિ ભવતિ. કિમ્ અર્થં ધ્યાનેષુ યત્નઃ ક્રિયતે. બલવત્સમાધિનિષ્પાદનાર્થં.
કથમ્ એકસ્મિંશ્ ચિત્તે દશાનાં ભિન્નલક્ષણાનાં ચૈત્તાનામ્ અસ્તિત્વં ગમ્યત ઇતિ અત આહ. સૂક્ષ્મો હિ ચિત્તચૈત્તાનાં વિશેષ ઇતિ વિસ્તરઃ. સ એષ વિશેષઃ ચિત્તચૈત્તાનાં દુર્લક્ષ્યઃ પ્રબન્ધેષ્વ્ અપિ તાવત્ કિં પુનઃ ક્ષણેષુ કાલપર્યન્તલક્ષણેષુ. રૂપિણીનામ્ અપિ ઓષધીનાં મૂર્તાનામ્ અપિ કાસાંચિત્ હરીતકીપ્રભૃતીનાં બહુરસાનાં ષડ્રસાનામ્ ઇન્દ્રિયગ્રાહ્યા જિહ્વેન્દ્રિયગ્રાહ્યાઃ દુરવધારા દુઃપરિચ્છેદા ભવન્તિ. કિં પુનઃ યે ધર્મા અમૂર્તા બુદ્ધિગ્રાહ્યા મનોવિજ્ઞાનમાત્રગ્રાહ્યાઃ. તસ્માદ્ આપ્તોપદિષ્ટા ઇતિ કૃત્વા તથૈવ તે પ્રતિપત્તવ્યા ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ.
(ઇઇ.26) શ્રદ્ધા ચેતસઃ પ્રસાદ ઇતિ. ક્લેશોપક્લેશકલુષિતં ચેતઃ શ્રદ્ધાયોગાત્ પ્રસીદતિ. ઉદકપ્રસાદકમણિયોગાદ્ ઇવોદકં. સત્યરત્નકર્મફલાભિસંપ્રત્યય ઇત્ય્ અપરે ઇતિ. આકારેણ શ્રદ્ધાનિર્દેશઃ. સત્યેષુ ચતુર્ષુ રત્નેષુ ચ ત્રિષુ કર્મસુ ચ શુભાશુભેષુ તત્ફલેષુ ચ ઇષ્ટાનિષ્ટેષુ સંત્ય્ એવૈતાનીત્ય્ અભિસંપ્રત્યયો ઽભિસંપ્રતિપત્તિઃ શ્રદ્ધેતિ. અપ્રમાદઃ કુશલાનાં ધર્માણાં ભાવનેતિ. ભાવના નામ કુશલાનાં [તિબ્. 117અ] પ્રતિલમ્ભનિષેવણસ્વભાવા.
પ્રતિલમ્ભનિષેવાખ્યે શુભસંસ્કૃતભાવને
ઇતિ વચનાત્ સા કથમ્ અપ્રમાદો નામ ચૈતસિકો ભવિષ્યતિ. યસ્મિન્ સતિ સા પ્રતિલમ્ભનિષેવણભાવના ભવતિ. સો ઽપ્રમાદઃ તાત્પર્યલક્ષણઃ. અત આહ. યા તેષુ અવહિતતેતિ. તદ્ એવં સતિ ભાવનાહેતાવ્ અયં ભાવનોપચારઃ કૃત ઇતિ. ચેતસ આરક્ષેતિ. યઃ સાંક્લેશિકેભ્યશ્ ચિત્તમ્ આરક્ષતે. સો ઽપ્રમાદ ઇતિ. ચિત્તકર્મણ્યતેતિ. યદ્યોગાચ્ ચિત્તં કર્મણ્યં ભવતિ. સા ચિત્તકર્મણ્યતા ચિત્તલાઘવમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. નનુ ચ સૂત્રે કાયપ્રશ્રબ્ધિર્ અપ્ય્ ઉક્તેતિ. કશ્ ચ પર્યાયો યત્ પ્રશ્રબ્ધિસંબોધ્યંગદ્વયં ભવતિ. અસ્તિ કાયપ્રશ્રબ્ધિર્ અસ્તિ ચિત્તપ્રશ્રબ્ધિઃ. તત્ર યાપિ કાયપ્રશ્રબ્ધિઃ. તદ્ અપિ પ્રશ્રબ્ધિસંબોધ્યંગમ્ અભિજ્ઞાયૈ સંભોધયે નિર્વાણાય સંવર્તતે. યાપિ ચિત્તપ્રશ્રબ્ધિઃ. તદ્ અપિ પ્રશ્રબ્ધિસંબોધ્યંગમ્ અભિજ્ઞાયૈ સંબોધયે નિર્વાણાય સંવર્તત ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 129 ) ઇતિ. કથમ્ ઇયમ્ એકૈવોચ્યતે. પ્રશ્રબ્ધિશ્ ચિત્તકર્મણ્યતેતિ. સા તુ યથા કાયિકી વેદનેતિ. યથા ચેતસ્ય્ અપિ વેદના પરમાણુસંચયાત્મકેન્દ્રિયાશ્રયત્વાત્ કાયિકીત્ય્ ઉચ્યતે તથેયમ્ અપિ પ્રશ્રબ્ધિર્ અવગન્તવ્યા. કથં સા બોધ્યંગેષુ યોક્ષ્યત ઇતિ અસમાહિતત્વાત્ પંચાનાં વિજ્ઞાનકાયાનાં પૃચ્છતિ. તત્ર તર્હીતિ વિસ્તરઃ. [તિબ્. 117બ્] તત્ર સૂત્રે કાયવૈશારદ્યમ્ એવ કાયકર્મણ્યતા ભૂતવિશેષલક્ષણા પ્રીત્યધ્યાકૃતા. પ્રીતમનસઃ કારઃ પ્રશ્રભ્યત ઇતિ વચનાત્. કથં સા બોધ્યંગમ્ ઇતિ. પૃથક્કલાપત્વાત્ સાસ્રવત્વાચ્ ચ ન યુજ્યત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. પ્રીતિઃ પ્રીતિસ્થાનીયાશ્ ચ ધર્માઃ પ્રીતિસંબોધ્યંગમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. તીર્થિકાઃ કિલ ભગવચ્છ્રાવકાન્ એવમ્ આહુઃ. શ્રમણો ભવન્તો ગૌતમ એવમ્ આહ. એવં યૂયં ભિક્ષવઃ પંચ નિવરણાનિ પ્રહાય ચેતસ ઉપક્લેશકરાણિ પ્રજ્ઞાદૌર્બલ્યકરાણિ સપ્ત બોધ્યંગાનિ ભાવયતેતિ. વયમ્ અપ્ય્ એવં બ્રૂમઃ. તત્રાસ્માકમ્ શ્રમણસ્ય ચ ગૌતમસ્ય કો વિશેષો ધર્મદેશનાયાઃ. તેભ્યો ભગવતા એતદ્ ઉપદિષ્ટં. પંચ સન્તિ દશ ભવન્તિ. દશ સન્તિ પંચ વ્યવસ્થાપ્યન્તે. પ્રતિઘઃ પ્રતિઘનિમિત્તં ચ નવાઘાતવસ્તૂનિ વ્યાપાદનિવરણમ્ ઉક્તં ભગવતા. તદાનુકૂલ્યાત્. તથા સપ્ત સન્તિ ચતુર્દશ ભવન્તિ. ચતુર્દશ સન્તિ સપ્ત વ્યવસ્થાપ્યન્તે. પ્રીતિઃ પ્રીતિનિમિત્તં ચેત્ય્ અનેન ભેદેન. તદાનુકૂલ્યાદ્ ઇતિ. ન ચ સંકલ્પવ્યાયામૌ પ્રજ્ઞાસ્વભાવાવ્ ઇતિ. તયોર્ યથાક્રમં વિતર્કવીર્યસ્વભાવત્વાત્. ન તૌ પ્રજ્ઞાસ્વભાવૌ. યદા ચ ત્રિસ્કન્ધો માર્ગઃ ક્રિયતે શીલસ્કન્ધઃ સમાધિસ્કન્ધઃ પ્રજ્ઞાસ્કન્ધ ઇતિ. તત્ર પ્રજ્ઞાસ્કન્ધનિર્દેશ ઉક્તં. પ્રજ્ઞાસ્કન્ધઃ કતમઃ. સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ સમ્યક્સંકલ્પઃ સમ્યગ્વ્યાયામ ઇતિ. ઉપેક્ષા [તિબ્. 118અ] ચિત્તસમતેતિ. યદ્યોગાચ્ ચિત્તં સમમ્ અનાભોગે વર્તતે. સોપેક્ષા સંસ્કારોપેક્ષા નામ. ત્રિવિધા હિ ઉપેક્ષા. વેદનોપેક્ષા સંસ્કારોપેક્ષા અપ્રમાણોપેક્ષા ચેતિ.
નનુ ચોક્તં દુર્જ્ઞાન એષાં વિશેષ ઇતિ. સૂક્ષ્મો હિ ચિત્તચૈત્તાનાં વિશેષઃ. સ એષ દુઃપરિચ્છેદઃ પ્રવાહેષ્વ્ અપિ તાવદ્ ઇત્યાદિ વચનાત્. દુઃખેન જ્ઞાયતે દુર્જ્ઞાનઃ. અસ્તિ હિ નામ દુર્જ્ઞાનમ્ અપિ જ્ઞાયતે. યદ્ અવિરુદ્ધં એકસ્મિંશ્ ચિત્તક્ષણે ધર્માન્તરેણ સ્પર્શાદિના. ઇદં તુ ખલુ અતિદુર્જ્ઞાનં યદ્ વિરોધે ઽપ્ય્ અવિરોધ ઇતિ. આભોગનાભોગયોર્ એકસ્મિંશ્ ચિત્તક્ષણે અવિરોધો વ્યવસ્થાપ્યત ઇતિ વાક્યશેષઃ. ન હિ વિરુદ્ધયોઃ સુખદુઃખયોર્ એકસ્મિંશ્ ચિત્તક્ષણે ભાવો દૃષ્ટ ઇતિ. અન્યત્રાભોગ ઇતિ. અન્યત્રાલમ્બને આભોગો ઽન્યત્રાનાભોગ ઇત્ય્ અવિરોધઃ. એવંજાતીયકમ્ અત્રાન્યદ્ અપ્ય્ આયાસ્યતીતિ. વિરોધજાતીયં યથા વિતર્કવિચારૌ. તયોર્ હિ લક્ષણં ચિત્તૌદારિકતા વિતર્કઃ. ચિત્તસૂક્ષ્મતા વિચાર ઇતિ.
વિતર્કવિચારૌદાર્યસૂક્ષ્મતે
ઇતિ વચનાત્. તયોસ્ તુ એકત્ર ચિત્તે વિરોધ ઇતિ વક્ષ્યતે. યસ્ તસ્ય નયઃ. સો ઽસ્યપીતિ. પર્યાયેણાનયોર્ વૃત્તિર્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. હ્રીર્ અપત્રાપ્યં ચ પશ્ચાદ્ વક્ષ્યતે ઇતિ.
અહ્રીર્ અગુરુતાવદ્યે ભયદર્શિત્વમ્ અત્રપેત્ય્

અત્ર વિપર્યયગ્રહણાત્. સ તુ પ્રજ્ઞાત્મક ઇતિ. સ ત્વ્ અમોહઃ પ્રજ્ઞાસ્વભાવઃ. પ્રજ્ઞા ચ [તિબ્. 118બ્] મહાભૂમિકેતિ.
મતિઃ સ્મૃતિર્
ઇતિ વચનાત્. નાસૌ કુશલમહાભૂમિક એવોચ્યતે. કિં તર્હિ. અકુશલાદિભૂમિકો ઽપીતિ. અવિહેઠનેતિ. યદ્યોગાત્ પરો ન વિહેઠ્યતે. સાવિહિંસા વિહિંસાપ્રતિપક્ષઃ ચૈતસિકઃ. ચેતસો ઽભ્યુત્સાહ ઇતિ. કુશલક્રિયાયાં યશ્ ચેતસો ઽભ્યુત્સાહઃ. તદ્ વીર્યં. યસ્ ત્વ્ અકુશલાદિક્રિયાયાં ચેતસો ઽભ્યુત્સાહઃ. નૈતદ્ વીર્યં. કૌસીદ્યમ્ એવ તત્. પ્રવચને પઠ્યતે. સીદનાત્મકત્વાત્. તથા હ્ય્ ઉક્તં ભગવતા. ઇતો બાહ્યકાનાં યદ્ વીર્યં કૌસીદ્યમ્ એવ તદ્ ઇતિ.
(ઇઇ.27અબ્) મોહો નામાવિદ્યેતિ.
વિદ્યાવિપક્ષો ધર્મો ઽન્યો ઽવિદ્યેતિ.
પશ્ચાદ્ વ્યાખ્યાયતે. ભાવનાવિપક્ષો ધર્મ ઇતિ. ભાવનાયા અભાવમાત્રપ્રતિપત્તિર્ મા ભૂદ્ ઇતિ ભાવનાવિપક્ષ ઇત્ય્ આહ. એવં કૌશીદ્યાદિષ્વ્ અપિ વ્યાખ્યેયં. કાયગુરુતાચિત્તગુરુતેતિ. પ્રશ્રબ્ધિપ્રતિપક્ષો ધર્મઃ. યથા કાયિકી વેદનેતિ. યથા વેદના રૂપીન્દ્રિયાશ્રયત્વાત્ ચૈતસિક્ય્ અપિ કાયિકીતિ વ્યાખ્યાતા. તથા કાયિકં સ્ત્યાનં. પંચવિજ્ઞાનકાયસંપ્રયુક્તં સ્ત્યાનં કાયિકમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. ઔદ્ધત્યં ચેતસો ઽવ્યુપશમ ઇતિ. નૃત્યગીતાદિશૃંગારવેષાલંકારકાદ્યૌદ્ધત્યસંનિશ્રયદાનકર્મકશ્ ચૈતસિકો ધર્મઃ.
ન ચાત્ર સ્ત્યાનં પઠ્યતે ઇત્ય્ અભિધર્મે. પ્રાપ્તિજ્ઞો દેવાનાં પ્રિયો ન ત્વ્ ઇષ્ટિજ્ઞ [તિબ્. 119અ] ઇતિ. પાઠપ્રામાણ્યમાત્રેણ દશ ક્લેશમહાભૂમિકાઃ પ્રાપ્તા ઇત્ય્ એતામ્ એવ પ્રાપ્તિં જાનીતે દેવાનાં પ્રિયો ન ત્વ્ આચાર્યાણામ્ ઇષ્ટિમ્ ઇચ્છાં જાનીતે. કો ઽયં દેવાનાં પ્રિયો નામ. ર્જુકજાતીયો દેવાનાં પ્રિય ઇત્ય્ એકે વ્યાચક્ષતે. અશઠો હિ દેવાનાં પ્રિયો ભવતિ. મૂર્ખો દેવાનાં પ્રિય ઇત્ય્ અપરે.
યો હીશ્વરાણામ્ ઇષ્ટઃ સ ન તાડનેન શિક્ષત
ઇતિ મૂર્ખો ભવતીતિ. યથૈવામોહ ઇતિ. યથૈવમોહઃ કુશલમૂલં પ્રજ્ઞાસ્વભાવત્વાન્ મહાભૂમિક ઇતિ વ્યવસ્થાપિતો ન કુશલમહાભૂમિક એવેત્ય્ અવધાર્યતે. તતશ્ ચ કુશલમહાભૂમિકેષુ ન પઠિતઃ. તથા મુષિતસ્મૃત્યાદયો ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 131 ) ઽપિ પંચ મહાભૂમિકત્વાત્ ન ક્લેશમહાભૂમિકા એવેત્ય્ અવધાર્યન્તે. તતશ્ ચ ઇમે ન ક્લેશમહાભૂમિકમધ્યે પઠ્યન્તે. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. સ્મૃતિર્ એવ હિ ક્લિષ્ટા મુષિતસ્મૃતિતા. સમાધિર્ એવ ક્લિષ્ટો વિક્ષેપ ઇત્ય્ એવમાદીતિ. આદિશબ્દેન પ્રજ્ઞૈવ ક્લિષ્ટા અસંપ્રજન્યં. મનસ્કાર એવ ક્લિષ્ટો ઽયોનિશોમનસ્કારઃ. અધિમુક્તિર્ એવ ક્લિષ્ટા મિથ્યાધિમોક્ષ ઇતિ દર્શયતિ.
અત એવોચ્યત ઇતિ વિસ્તરઃ. યત એવં સ્મૃત્યાદયો મુષિતસ્મૃતિતાદયો વ્યવસ્થાપ્યન્તે. નૈતદ્વ્યતિરિક્તા. અત એવોચ્યતે ચતુષ્કોટિક ઇતિ. યે મહાભૂમિકાઃ ક્લેશમહાભૂમિકા અપિ ત ઇતિ કાક્વાપૃચ્છતિ. ચતુષ્કોટિકાઃ. સ્યુર્ મહાભૂમિકાઃ ન ક્લેશમહાભૂમિકાઃ. [તિબ્. 119બ્] સ્યુઃ ક્લેશમહાભૂમિકા ન મહાભૂમિકાઃ. સ્યુર્ મહાભૂમિકાશ્ ચ ક્લેશમહાભૂમિકાશ્ ચ. સ્યુર્ નૈવ મહાભૂમિકા ન ક્લેશમહાભૂમિકાઃ. તૃતીયા સ્મૃત્યાદય ઇતિ. યે મુષિતસ્મૃત્યાદયઃ પંચ યથોક્તાઃ. એતે હિ મહાભૂમિકાઃ ક્લેશમહાભૂમિકાશ્ ચ. ચતુર્થી એતાન્ આકારાં સ્થાપયિત્વેતિ. ઉક્તનિર્મુક્તા ધર્માઃ કુશલમહાભૂમિકાદયશ્ ચૈતસિકા રૂપાદયશ્ ચાન્ય ઇતિ. તેષામ્ અન્યથા ચતુષ્કોટિક ઇતિ. દ્વિતીયાયાં કોટ્યાં વિક્ષેપઃ પ્રક્ષેપ્તવ્યઃ. ન તુ તૃતીયાયામ્. અત એવં વક્તવ્યં. પ્રથમા કોટિઃ પૂર્વવત્. દ્વિતીયા આશ્રદ્ધ્યં કૌસીદ્યં અવિદ્યા ઔદ્ધત્યં પ્રમાદો વિક્ષેપશ્ ચ. તૃતીયા સ્મૃત્યાદયશ્ ચત્વારઃ. મુષિતાસ્મૃત્યસંપ્રજન્યાયોનિશોમનસ્કારમિથ્યાધિમોક્ષા ઇત્ય્ અર્થઃ. ચતુર્થી પૂર્વવત્. યત્ તૂક્તં ન ચાત્ર સ્ત્યાનં પઠ્યત ઇતિ. તાન્ પ્રતિબ્રવીતિ. સ્ત્યાનં પુનર્ ઇષ્યત ઇતિ વિસ્તરઃ. તસ્યાપાઠે કસ્યાપરાધ ઇતિ. કિમ્ અસ્ય સ્ત્યાનસ્ય અપાઠે મમાપરાધઃ. કિમ્ આભિધાર્મિકસ્યેતિ. અભિધર્મકારસ્યાયમ્ અપરાધો ન મમેત્ય્ અભિપ્રાયઃ. સ્ત્યાનસ્ય સર્વક્લેશસંયોગિત્વેનાભિમતત્વાત્. એવં ત્વ્ આહુર્ ઇતિ. તત્ર શાસ્ત્રે સ્ત્યાનસ્યાપાઠે કારણમ્ આહુર્ આભિધાર્મિકાઃ. ક્ષિપ્રતરં કિલેતિ. [તિબ્. 120અ] કિલશબ્દો ઽસંભાવનાયાં. કથં હિ નામ ક્લિષ્ટો ધર્મઃ શુક્લસ્ય સમાધેર્ અનુગુણો ભવિષ્યતિ. લયૌદ્ધત્યે હિ સમાધિપરિપંથિની. તત્ કથં પરિપંથ્ય્ એવાનુગુણે. ન હ્ય્ એતે જાતુ સહચરિષ્ણુતાં જહીત ઇતિ. ન હ્ય્ એતે સ્ત્યાનૌદ્ધત્યે કદાચિત્ સહચરધર્મતાં ત્યજત ઇત્ય્ અર્થઃ. તથાપિ યદ્ યસ્યાધિમાત્રમ્ ઇતિ. એવમ્ અપિ ચ સ્ત્યાનમ્ ઔદ્ધત્યં વા યસ્ય પુદ્ગલસ્યાધિમાત્રં. સ પુદ્ગલસ્ તચ્ચરિતઃ સ્ત્યાનચરિત ઔદ્ધત્યચારિતો વાવગન્તવ્યઃ. ક્વચિદ્ ધિ કલાપે કશ્ચિદ્ ધર્મ ઉદ્ભૂતો ભવતીતિ. નાન્યત્રેતિ કુશલાદિષુ.
(ઇઇ.27ચ્દ્) અકુશલે ત્વ્ આહ્રીક્યમ્ અનપત્રપે તિ.
તુશબ્દો વિશેષણે અવધારણે વા. અકુશલ એવેતિ.
(ઇઇ.28) પરીત્તક્લેશભૂમિકા
ઇતિ. પરીત્તો ઽલ્પકઃ. કો ઽસૌ. અવિદ્યામાત્રં. અવિદ્યૈવ કેવલેત્ય્ અર્થઃ. તેનાવિદ્યામાત્રેણેતિ. નાન્યેન રાગાદિના ક્લેશેન. ભાવનાહેયેનેતિ. ન દર્શનહેયેન. મનોભૂમિકેનૈવેતિ. ન પંચવિજ્ઞાનકાયિકેન. યસ્માદ્ ઇમે ક્રોધાદય ઉપક્લેશા મનોભૂમિકા એવ ભવન્તિ. અતો મનઃસંપ્રયોગાત્ પરીત્તક્લેશભૂમિકા ઉચ્યન્તે. રાગાદિકલાપે હ્ય્ અવશ્યમ્ અવિદ્યયા ભવિતવ્યમ્ ઇતિ ન પરીત્તો રાગાદિકઃ. તદ્ એવં યે સર્વત્ર ચૈતસિકે. તે મહાભૂમિકા. યે કુશલ એવ. તે કુશલમહાભૂમિકાઃ. [તિબ્. 120બ્] યે ક્લિષ્ટે નિવૃતે ચાકુશલે ચ. તે ક્લેશમહાભૂમિકાઃ. યો ત્વ્ અકુશલ એવ. તે ઽકુશલમહાભૂમિકાઃ. યે પરીત્તક્લેશસંપ્રયુક્તે ચેતસિ. તે પરીત્તક્લેશભૂમિકાઃ. એષાં તુ નિર્દેશ ઉપક્લેશેષુ કરિષ્યત ઇતિ. અનુશયનિર્દેશે.
(ઇઇ.29-31) અન્યે ઽપિ ચાનિયતા ઇતિ. યે કદાચિત્ કુશલે કદાચિદ્ અકુશલે કદાચિદ્ અવ્યાકૃતે ચેતસિ ભવંતિ. મિદ્ધાદય ઇતિ. આદિશબ્દેનારતિવિજૃંભિકાતન્દ્રીભક્તે ઽસમતાદય ઉપક્લેશાઃ ક્લેશાશ્ ચ રાગાદાયો ઽપ્ય્ અનિયતત્વેન ગૃહ્યન્તે. ન હ્ય્ એતે રાગાદયઃ પંચાનાં પ્રકારાણામ્ અન્યતમસ્મિં નિયતા ભવન્તિ. ન મહાભૂમિકાસ્ સર્વત્ર ચેતસ્ય્ અભાવાત્. ન કુશલમહાભૂમિકાઃ કુશલત્વયોગાત્. ન ક્લેશમહાભૂમિકાઃ સર્વત્ર ક્લિષ્ટે તદભાવાત્. ન હિ સપ્રતિઘે ચેતસિ રાગો ભવતિ સરાગે ચ ચેતસિ પ્રતિઘઃ. ઇતિ એવમ્ અન્યે ઽપિ ક્લેશા વક્તવ્યાઃ. અત્રાચાર્યવસુમિત્રઃ સંગ્રહશ્લોકમ્ આહ.
વિતર્કચારકૌકૃત્યમિદ્ધપ્રતિઘસક્તયઃ
માનશ્ ચ વિચિકિત્સા ચેત્ય્ અષ્ટાવ્ અનિયતાઃ સ્મૃતા
ઇતિ. તદ્ ઇદમ્ અષ્ટનિયમવચનં ન બુધ્યામહે. દૃષ્ટયો ઽપિ કસ્માન્ નાનિયતા ઇષ્યન્તે. ન હિ સપ્રતિઘે સવિચિકિત્સે વા ચિત્તે મિથ્યાદૃષ્ટિઃ પ્રવર્તતે.
આવેણિકત્વે ઽકુશલે દૃષ્ટિયુક્તે ચ [તિબ્. 121અ] વિંશતિઃ
ક્લેશૈશ્ ચતુર્ભિઃ ક્રોધાદ્યૈઃ કૌકૃત્યેનૈકવિંશતિર્
ઇતિ વચનાત્. તસ્માદ્ યદ્વા તત્ વેદમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ પશ્યામઃ.

કામાવચરં તાવત્ પંચવિધમ્ ઇતિ. કુશલમ્ એકં. અકુશલં દ્વિવિધમ્. આવેણિકમ્ અવિદ્યામાત્રસંપ્રયુક્તં રાગાદ્યન્યક્લેશસંપ્રયુક્તં ચ. અવ્યાકૃતમ્ અપિ દ્વિવિધં. નિવૃતાવ્યાકૃતં સત્કાયાન્તગ્રાહદૃષ્ટિસંપ્રયુક્તં. અનિવૃતાવ્યાકૃતં ચ વિપાકજાદીનિ. કુકૃતભાવઃ કૌકૃત્યમ્ ઇતિ. અર્થસ્ય કુકૃતસ્ય ધર્મઃ. સ તુ ચૈતસિક ઇતિ ન સંબધ્યતે. તસ્માદ્ આહ. ઇહ તુ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 133 ) પુનઃ કૌકૃત્યાલમ્બનો ધર્મ ઇતિ. કિંસ્વભાવ ઇત્ય્ આહ. ચેતસો વિપ્રતિસાર ઇતિ. યદિ કૌકૃત્યાલમ્બનો ધર્મઃ કૌકૃત્યમ્ ઉચ્યતે. તત્સંપ્રયુક્તા અપ્ય્ અન્યે ચિત્તચૈત્તાઃ કૌકૃત્યં પ્રાપ્નુવન્તિ. ન પ્રાપ્નુવન્તિ. તેષામ્ અપ્રાધાન્યાત્. વિપ્રતિસારાવસ્થાયાં હિ કૌકૃત્ય્લક્ષણં ચૈતસિકં કૌકૃત્યાકારમ્ ઉદ્ભૂતવૃત્તિકમ્. અન્યે ચિત્તચૈત્તાસ્ તદાકારેણાનુવર્તંતે. કસ્યચિદ્ એવ હિ ધર્મસ્ય કસ્મિંશ્ચિચ્ ચિત્તકલાપે પ્રાધાન્યમ્ ઇતિ વર્ણયંતિ. શૂન્યતાલમ્બનવિમોક્ષમુખં શૂન્યતેતિ. સ્કન્ધાનામ્ અન્તર્વ્યાપારપુરુષરહિતાલમ્બનં વિમોક્ષમુખં સમાધિવિશેષઃ શૂન્યતેત્ય્ ઉચ્યતે. વિનીલકવ્યાધ્માતકાદ્યશુભાલમ્બનઃ અલોભઃ અશુભેત્ય્ ઉચ્યતે. ભાવનાસંબદ્ધત્વાત્ સ્ત્રીલિંગનિર્દેશઃ. અશુભા ભાવનેતિ. તથેહાપિ કૌકૃત્યાલમ્બનશ્ ચૈતસિકો ધર્મઃ કૌકૃત્યમ્ ઇતિ. [તિબ્. 121બ્] સ્થાનેન સ્થાનિનામ્ અતિદેશઃ. સર્વો ગ્રામ આગત ઇતિ. સભૂમિકઃ શાલાસમુદાયો ગ્રામઃ. સ્થાનિષુ મનુષ્યેષ્વ્ આગતેષુ વક્તારો ભવંતિ સર્વો ગ્રામ આગત ઇતિ. એવં સર્વો દેશ આગત ઇતિ. સ્થાનભૂતં ચ કૌકૃત્યં વિપ્રતિસારસ્યેતિ. વિપ્રતિસારાલમ્બનત્વાત્. તસ્માદ્ યુક્તસ્ તથાનિર્દેશઃ. ફલે વા હેતૂપચાર ઇતિ. હેતુઃ કૌકૃત્યં. ફલં વિપ્રતિસારઃ. તસ્મિં ફલે હેતુર્ ઉપચર્યતે. હેતુવાચકેન શબ્દેન ફલમ્ ઉચ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ. યથા ષડ્ ઇમાનિ સ્પર્શાયતનાનિ પૌરાણં કર્મેતિ. પૂર્વજન્મકૃતસ્ય પૌરાણસ્ય કર્મણશ્ ચક્ષુરાદીનિ ષટ્ સ્પર્શાયતનાનિ ફલાનિ. તેષુ યથા કર્મોપચર્યતે. તદ્વત્. યત્ તર્હ્ય્ અકૃતાલમ્બનં તત્ કથં કૌકૃત્યમ્ ઇતિ. યદ્ અકૃતં. તન્ ન કૃતમ્ ઇતિ મત્વા ચોદયતિ. અકૃતે ઽપિ કૃતાખ્યા ભવતીતિ. અકૃતે ઽપ્ય્ અર્થે કૃતશબ્દપ્રયોગો ભવતિ. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. ન સાધુ મયા કૃતમ્ યત્. તન્ ન કૃતમ્ ઇતિ. કૃતમ્ ઇવ તદ્ ઇતિ કૃત્વા. યત્ કુશલમ્ અકૃત્વા તપ્યત ઇતિ. યત્ કુશલં દાનાદિકં અકૃત્વા તપ્યતે પશ્ચાત્ તાપીભવતિ. તત્ કુશલં. અકુશલં ચ કૃત્વા કિં. તપ્યત ઇતિ અધિકૃતં. યચ્ ચાકુશલં પ્રાણાતિપાતાદિકં કૃત્વા તપ્યતે. તદ્ અપિ કુશલં. વિપર્યયાદ્ અકુશલં. યદ્ અકુશલમ્ અકૃત્વા તપ્યતે કુશલં ચ કૃત્વેતિ. યત્ પાપમ્ અકૃત્વા પશ્ચાત્ તાપીભવતિ ન સાધુ મયા કૃતં યત્. [તિબ્. 122અ] તન્ ન કૃતમ્ ઇતિ. તદ્ અકુશલં કૌકૃત્યં. યચ્ ચ કુશલં દાનાદિકં કૃત્વા પશ્ચાત્ તાપીભવતિ ન સાધુ મયા કૃતં યદ્ દાનાદિકં કૃતમ્ ઇતિ. તદ્ અપ્ય્ અકુશલં. તદ્ એતદ્ ઉભયમ્ અપ્ય્ ઉભયાધિષ્ઠાનં ભવતીતિ. તદ્ એતત્ કૌકૃત્યમ્ ઉભયમ્ અપિ કુશલં ચાકુશલં ચ ઉભયાધિષ્ઠાનં ભવતિ યથોક્તેન વિધાનેન.
આવેણિક
ઇતિ. રાગાદિપૃથગ્ભૂત ઇત્ય્ અર્થઃ.
દૃષ્ટિયુક્તે ચેતિ.
ચશબ્દઃ અકુશલ ઇત્ય્ અનુકર્ષણાર્થઃ. મહાભૂમિક એવ કશ્ચિત્ પ્રજ્ઞાવિશેષો દૃષ્ટિર્ ઇતિ. સંતીરિકા યા પ્રજ્ઞા. સા દૃષ્ટિઃ. સા ચેહાકુશલા ગૃહ્યતે. તસ્માદ્ આહ. મિથ્યાદૃષ્ટિશ્ ચેત્યાદિ
કૌકૃત્યેનૈકવિંશતિર્
ઇતિ કૌકૃત્યેન ચેતિ. લુપ્તનિદૃષ્ટશ્ ચકારો દ્રષ્ટવ્યઃ. ક્લેશૈશ્ ચતુર્ભિર્ ઇત્યાદિષુ પ્રત્યેકં વાક્યપરિસમાપ્તિર્ વેદિતવ્યા. ન હિ રાગાદયઃ પરસ્પરેણ સંપ્રયુજ્યન્ત ઇત્ય્ આભિધાર્મિકાઃ. સ ચ ક્લેશ આવેણિકોક્તાશ્ ચ વિંશતિર્ ઇતિ. દશ મહાભૂમિકાઃ ષટ્ ક્લેશમહાભૂમિકાઃ દ્વાવ્ અકુશલમહાભૂમિકૌ વિતર્કો વિચારશ્ ચેતિ વિંશતિઃ. સ ચ ક્લેશો રાગઃ પ્રતિઘો માનો વિચિકિત્સા ચેત્ય્ એકવિંશતિઃ. એકવિંશતિર્ ભવત્ય્ એવેતિ ક્રિયાવધારણમ્ અવગન્તવ્યં. ક્રોધાદિભિર્ અપીતિ.
ક્રોધોપનાહશાઠ્યેર્ષ્યાપ્રદાસમ્રક્ષમત્સરા
માયામદવિહિંસાશ્ ચેતિ
[તિબ્. 122બ્] એભિર્ અપિ સંપ્રયુક્તે ચિત્તે એકવિંશતિર્ એવ ચૈતસિકાઃ. તે ચાવેણિકોક્તાઃ પૂર્વવત્. સ ચોપક્લેશઃ ક્રોધો વા યાવદ્ વિહિંસા વેતિ. કૌકૃત્યેન ચ સંપ્રયુક્તે તે ચ પૂર્વોક્તાઃ તચ્ ચ કૌકૃત્યં ઇત્ય્ એકવિંશતિઃ. કૌકૃત્યમ્ અપિ હ્ય્ ઉપક્લેશઃ. સ્વતંત્રમ્ ઇષ્યતે. સમાસત આવેણિક ઇત્ય્ વિસ્તરઃ. અવિદ્યામાત્રસંપ્રયુક્તે ચેતસિ અકુશલે દૃષ્ટિસંપ્રયુક્તે ચાકુશલે વિંશતિઃ. અન્યક્લેશોપક્લેશસંપ્રયુક્તે ત્વ્ અકુશલ એવૈકવિંશતિઃ.

નિવૃતાવ્યાકૃતમ્ ઇતિ. ક્લેશાચ્છાદિતં કુશલાકુશલત્વેન અવ્યાકૃતં યત્. તન્ નિવૃતાવ્યાકૃતમ્. અનાચ્છાદિતં ત્વ્ અનિવૃતાવ્યાકૃતં વિપાકજૈર્યાપથિકશૈલ્પસ્થાનિકનૈર્માણિકસ્વભાવં. બહિર્દેશકા અવ્યાકૃતમ્ અપિ કૌકૃત્યમ્ ઇચ્છન્તીતિ. કશ્મીરમણ્ડલાદ્ યે બહિર્દેશસ્થિતાઃ. તે બહિર્દેશકાઃ. ત્રયોદશેતિ ક્વચિદ્ અનિવૃતાવ્યાકૃતે કૌકૃત્યં ત્રયોદશમમ્ અધિકં પ્રક્ષિપ્ય. મિદ્ધં પ્રચલાયમાનાવસ્થાયાં સ્વપ્નદર્શનાવસ્થાયાં વા કુશલાકુશલાવ્યાકૃતત્વાદ્ ઇતિ. શાસ્ત્રે વચનાત્. કથં મિદ્ધં કુશલં વક્તવ્યમ્ અકુશલં વક્તવ્યમ્ અવ્યાકૃતં વક્તવ્યમ્ ઇતિ. આહ. કુશલં વક્તવ્યમ્ અકુશલં વક્તવ્યમ્ અવ્યાકૃતં વક્તવ્યમ્ ઇતિ. યત્ર [તિબ્. 123અ] દ્વાવિંશતિઃ. તત્ર ત્રયોવિંશતિર્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યત્ર દ્વાવિંશતિશ્ ચૈતસિકા ઇત્ય્ ઉક્તં. તત્ર તન્ મિદ્ધં ત્રયોવિંશં. ત્રયોવિંશતેઃ પૂરણમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. યત્ર ત્રયોવિંશતિઃ કૌકૃત્યમ્ અધિકં ક્વચિદ્ ઇતિ. તત્ર તન્ મિદ્ધં ચતુર્વિંશમ્. એવં યાવદ્ અન્યત્ર દ્વાદશવ્યાકૃતે મતા મિદ્ધં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 135 ) ત્રયોદશં વક્તવ્યં. બહિર્દેશકમતેન તુ કૌતૃત્યાધિકે ચતુર્દશં મિદ્ધં ભવતીતિ યોજ્યં.
(ઇઇ.32) અતો યથોક્તાદ્ ઇતિ. અતો યથાવર્ણિતાચ્ ચૈત્તસહોત્પાદનિયમાત્. કૌકૃત્યં મિદ્ધં ચ સર્વથા નાસ્તીતિ. ન કુશલં નાપ્ય્ અવ્યાકૃતં કુત એવાકુશલમ્ ઇતિ. સર્વથા મિદ્ધં કૌકૃત્યં ચ નાસ્તિ. શાઠ્યમદમાયા વર્જ્યા ઇતિ.
માયા શાઠ્યં ચ કામાદ્યધ્યાનયોર્ બ્રહ્મવઞ્ચનાત્.
સ્ત્યાનૌદ્ધત્યમદા ધાતુત્રય
ઇતિ વચનાત્. એતાનિ વર્જ્યન્તે તેષાં તત્ર સદ્ભાવાત્. અન્યત્ સર્વં તથૈવેતિ. કુશલે ચિત્તે પૂર્વવત્ દ્વાવિંશતિઃ. આવેણિકે દૃષ્ટિયુક્તે ચ નિવૃતાવ્યાકૃતે ઽષ્ટાદશ કામધાતુવત્. રાગમાનવિચિકિત્સાન્યક્લેશસંપ્રયુક્તે માયાશાઠ્યમદોપક્લેશસંપ્રયુક્તે ચ એકાન્નવિંશતિઃ. તે ચ સ ચ ક્લેશ ઉપક્લેશો વા તત્રૈકાન્નવિંશો ભવતિ. અનિવૃતાવ્યાકૃતે વિપાકજૈર્યાપથિકનૈર્માણિકે પૂર્વવત્ દ્વાદશ.
ધ્યાનાન્તરે વિતર્કશ્ ચેતિ.
કૌકૃત્યમિદ્ધાકુશલાનિ ચેતિ ચશબ્દઃ. કિં. ન સન્તીત્ય્ [તિબ્. 123બ્] અધિકૃતં. શેષં તથૈવ વિતર્કન્યૂનં. યથાપ્રતિસિદ્ધં નાસ્તીતિ. કૌકૃત્યમિદ્ધાકુશલવિતર્કા ન સન્તીત્ય્ અર્થઃ. વિચારશ્ ચ માયાશાઠ્યં ચેત્ય્ અપિશબ્દાદ્ ઇતિ. વિચારશ્ ચેતિ એતાવતિ વક્તવ્યે વિચારશ્ ચપીત્ય્ અપિશબ્દાધિક્યાદ્ અર્થાધિક્યમ્ ઇતિ. માયાશાઠ્યમ્ અપિ તત્ર નાસ્તીત્ય્ અયમ્ અપરાર્થો લભ્યતે. મદસ્ તુ નાપાસ્યતે.
સ્ત્યાનૌદ્ધત્યમદા ધાતુત્રય
ઇતિ વચનસામર્થ્યાત્. શેષં તથૈવેતિ. કુશલે વિતર્કવિચારનિર્મુક્તા વિંશતિઃ. આવેણિકે દૃષ્ટિયુક્તે ષોડશ. રાગાદિક્લેશસંપ્રયુક્તે, મદોપક્લેશસંપ્રયુક્તે ચ સપ્તદશ. દશ મહાભૂમિકાઃ ષટ્ ક્લેશમહાભૂમિકાઃ. સ ચ ક્લેશઃ સ વોપક્લેશઃ. અનિવૃતાવ્યાકૃતે દશ મહાભૂમિકા એવેતિ ગમનીયં. બ્રહ્મણો હિ યાવચ્ છાઠ્યમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. તત્ર શાઠ્યપૂર્વકત્વાન્ માયાપિ ગૃહીતા ભવતિ. પર્ષત્સમ્બન્ધાન્ નોર્ધ્વમ્ ઇતિ. યેષાં પર્ષદ્ અસ્તિ. તેષાં પર્ષદ્ગ્રહણાર્થં માયાશાઠ્યં પ્રવર્તતે. અષ્ટૌ પર્ષદઃ પઠ્યન્તે. ક્ષત્રિયપર્ષત્ બ્રાહ્મણપર્ષત્ ગૃહપતિપર્ષત્ શ્રમણપર્ષત્ ચાતુર્મહારાજિકપર્ષત્ ત્રયસ્ત્રિંશત્પર્ષત્ મારપર્ષત્ બ્રહ્મપર્ષત્. તાસામ્ અન્યતમો ઽપિ ઊર્ધ્વમ્ અતો નાસ્તીતિ માયાશાઠ્યભાવઃ. બ્રહ્મણસ્ તુ પર્ષદ્ અસ્તિ. તસ્માદ્ આહ. સ હિ સ્વસ્યાં પર્ષદિ નિષણ્ણો ઽશ્વજિતા ભિક્ષુણા બ્રહ્મલોકગતેન પ્રશ્નં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 136 ) પૃષ્ટઃ. કુત્રેમાનિ ચત્વારિ મહાભૂતાનિ અપરિશેષં [તિબ્. 124અ] નિરુધ્યન્ત ઇતિ. અપ્રજાનન્ન્ આરૂપ્યધાતૌ ચત્વારિ મહાભૂતાનિ અશેષં નિરુધ્યન્ત ઇત્ય્ અનવબુધ્યમાનઃ ક્ષેપં કથાપ્રકરણમ્ અકાર્ષીત્. અહમ્ અસ્મિ બ્રહ્મેતિ વિસ્તરઃ. બ્રહ્મેત્ય્ ઉક્ત્વા મહાબ્રહ્મેતિ વચનં બ્રહ્માન્તરેભ્ય આત્મનો વિશિષ્ટત્વપ્રદર્શનાર્થં. ઈશ્વર ઈશનશીલઃ. કર્તા નિર્માતા સ્રષ્ટા સૃજ ઇતિ પર્યાયા ઉત્તરોત્તરવ્યાખ્યાયોગો વા. પિતેવ પિતૃભૂતઃ. કેષાં. ભાવાનાં.
(ઇઇ.33) ઉક્તમ્ એતદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યા ભૂમિર્ યચ્ ચિત્તં યાવન્તશ્ ચ ચૈત્તાઃ. સા ભૂમિસ્ તચ્ ચિત્તં તાવન્તશ્ ચ ચૈત્તા ઇત્ય્ ઉક્તમ્ એતત્. તત્ર વિહિતમ્ ઇતિ શાસ્ત્રે વિહિતં. તત્ર વિહિતમ્ ઇતિ કેચિત્ પઠંતિ. સ એવ ચાત્રાર્થઃ. ગુણેષુ ગુણવત્સુ ચેતિ. સ્વપરસાંતાનિકેષુ મૈત્રીકરુણાદિષુ ગુણેષુ. ગુણવત્સુ ચ પુદ્ગલેષુ આચારગોચરગૌરવાદિસંપન્નેષુ. યદ્યોગાદ્ ગૌરવં ન કરોતિ. અસાવ્ અગૌરવતા. નાસ્તિ ગૌરવમ્ અસ્યેત્ય્ અગૌરવઃ. તદ્ભાવઃ અગૌરવતા ચૈતસિકવિશેષઃ. કો ઽસાવ્ ઇતિ. પર્યાયાવ્ આહુઃ. અપ્રતીશતા અભયવશવર્તિતેતિ. શિષ્યં પ્રતિ ઇષ્ટ ઇતિ પ્રતીશઃ. ગુરુસ્થાનીયઃ. નાસ્તિ પ્રતીશો ઽસ્યેતિ અપ્રતીશઃ. તદ્ભાવઃ અપ્રતીશતા. ભાવાભિધાનેન ચૈત્તો ગૃહ્યતે. ભયં નામ માનસશ્ ચૈત્તો ધર્મઃ. ભયેન વશે વર્તિતું શીલમ્ અસ્યેતિ ભયવશવર્તી. ન ભયવશવર્તી [તિબ્. 124બ્] અભયવશવર્તી તદ્ભાવો ઽભયવશવર્તિતા. તદ્ એવ ચાહ્રીક્યં. નાસ્તિ હ્રીર્ અસ્યેત્ય્ અહ્રીકઃ. તદ્ભાવ આહ્રીક્યં. સ ચ ગૌરવપ્રતિદ્વંદ્વો ધર્મઃ. ન તદભાવમાત્રં.
અવદ્યે ભયાદર્શિત્વમ્ અત્રપેતિ.
અવાચ્યમ્ અવદ્યમ્. અતશ્ ચાહ. અવદ્યં નામ યદ્ ગર્હિતં સદ્ભિર્ ઇતિ. તત્રાભયદર્શિતા અનપત્રાપ્યમ્ ઇતિ. અવદ્યે ઽનિષ્ટફલાદર્શિતેત્ય્ અર્થઃ. ભીયતે ઽસ્માદ્ ઇત્ય્ અત્ર ભયશબ્દો ઽપાદાનસાધનઃ. તસ્માદ્ ભયશબ્દેન અનિષ્ટં ફલમ્ ઉચ્યતે. અભયસ્ય દર્શનં અભયદર્શિતેતિ વિસ્તરઃ. યદિ તાવદ્ એવં ક્રિયેત ન ભયમ્ અભયં. અભયં દ્રષ્ટું શીલમ્ અસ્યેતિ અભદ્યદર્શી. તદ્ભાવો ઽભયદર્શિતેતિ. પ્રજ્ઞા વિજ્ઞાસ્યતે. પ્રજ્ઞયા હિ અભયં પશ્યતિ. અથ પુનર્ એવં ક્રિયતે ભયં દ્રષ્ટું શીલમ્ અસ્યેતિ ભયદર્શી. ન ભયદર્શી અભયદર્શી. તદ્ભાવો ઽભયદર્શિતા. અભયદર્શિતેતિ અવિદ્યા વિજ્ઞાસ્યતે. તથા હ્ય્ અવિદ્યાયોગાદ્ ભયં ન પશ્યતિ. નૈવ હિ દર્શનં દર્શિતેતિ વિસ્તરઃ. ન પ્રજ્ઞા નાપ્ય્ અવિદ્યા. કિં તર્હિ. તયોઃ પ્રજ્ઞાવિદ્યયોર્ યો નિમિત્તં ઉપક્લેશઃ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 137 ) તદ્ અભયદર્શનં. તચ્ ચાનપત્રાપ્યમ્ [તિબ્. 125અ] ઇતિ. અપત્રપતે ઽનેનેત્ય્ અપત્રાપ્યં. કૃત્યલ્યુટો બહુલમ્ ઇતિ કરણે ણ્યત્પ્રત્યયઃ. ન અપત્રાપ્યં અનપત્રાપ્યમ્ ઇતિ. હૃઈ લજ્જાયાં ત્રપૂષ્ લજ્જાયામ્ ઇત્ય્ એકાર્થયોર્ અનયોર્ ધાત્વોઃ કથમ્ અર્થાંતરે વાચકત્વમ્ ઇતિ અપરિતુષ્યંતો ઽન્યે પુનર્ આહુઃ. આત્માપેક્ષયેતિ વિસ્તરઃ. એવમ્ અપિ દ્વે અપેક્ષે યુગપત્ કથં સેત્સ્યત ઇતિ. અસ્મિન્ન્ અપિ પક્ષે યુગપદપેક્ષાદ્વયાસંભવ ઇતિ પશ્યંશ્ ચોદક અહ. એવમ્ અપીતિ. અપિશબ્દેન અયમ્ અપિ પક્ષો દુષ્યતીત્ય્ અભિપ્રાયઃ. આહ્રીક્યમ્ અનપત્રાપ્યં ચૈકસ્મિંશ્ ચિત્તે કથં ભવત ઇતિ મત્વા ચોદયતિ. દ્વે અપેક્ષે યુગપત્ કથં સેત્સ્યત ઇતિ. ન ખલૂચ્યતે યુગપદ્ આત્માનં પરં ચાપેક્ષત ઇતિ વિસ્તરઃ. પર્યાયેન વૃત્તિમ્ અનયોર્ દર્શયતિ. કસ્યચિદ્ ધિ દોષૈર્ આત્માનમ્ અપેક્ષમાણસ્યાપિ ન પ્રવર્તતે લજ્જા. કસ્યચિત્ પરમ્ અપેક્ષમાણસ્યેતિ. વિપર્યયેણ હ્રીર્ અપત્રાપ્યં ચેતિ વિસ્તરઃ. પ્રથમેન તાવત્ કલ્પેન
અહ્રીર્ અગુરુતાવદ્યે ભયાદર્શિત્વમ્ અત્રપેતિ

અનેન. સગૌરવતેતિ વિસ્તરેણ ભયદર્શિતા અપત્રાપ્યમ્ ઇતિ. ભયદર્શિતાનિમિત્તમ્ અપત્રાપ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. દ્વિતીયેન કલ્પેન આત્માપેક્ષયા દોષૈર્ અલજ્જનં આહ્રીક્યં પરપેક્ષયાનપત્રાપ્યમ્ ઇતિ અનેન. આત્માપેક્ષયા દોષૈર્ લજ્જનં હ્રીઃ. પરાપેક્ષયાપત્રાપ્યમ્ ઇતિ. એવમ્ અપિ દ્વે અપેક્ષે ઇતિ વિસ્તરેણ ચોદ્યપરિહારૌ વક્તવ્યૌ. [તિબ્. 125બ્] પ્રેમગૌરવયોર્ એકત્વં મન્યંતે કેચિત્. તસ્માદ્ અનયોર્ નાનાકરણપ્રદર્શનાર્થમ્ આહ.
પ્રેંઅ શ્રદ્ધેતિ.
પ્રેમૈવ શ્રદ્ધા ન ગૌરવં. ન તુ શ્રદ્ધૈવ પ્રેમ. તેનાહ. દ્વિવિધં હિ પ્રેમ ક્લિષ્ટં અક્લિષ્ટં ચેત્યાદિ. સ્યાચ્ છ્રદ્ધા ન પ્રેમેતિ ચતુઃકોટિકઃ. દુઃકસમુદયસત્યયોઃ શ્રદ્ધૈવાભિસંપ્રત્યયરૂપા ન પ્રેમ અસ્પૃહણીયત્વાત્. સ્યાત્ પ્રેમ ન શ્રદ્ધેતિ. પ્રિયતારૂપા તૃષ્ણા નાભિસંપ્રત્યયરૂપેતિ શ્રદ્ધા ન ભવતિ. ઉભયં શ્રદ્ધા ચ પ્રેમ ચ. અભિસંપ્રત્યયરૂપત્વાત્ સ્પૃહણીયત્વાચ્ ચ નિરોધમાર્ગસત્યયોસ્ તદુભયાત્મકં ભવતીત્ય્ અર્થઃ. નોભયમ્ એતાન્ આકારાન્ સ્થાપયિત્વેતિ. અન્યે ચૈતસિકા વેદનાદયઃ વિપ્રયુક્તાદયશ્ ચ. એવં ધર્માલંબનસ્ય પ્રેમ્નઃ શ્રદ્ધાયાશ્ ચ ચતુઃકોટિકં કૃત્વા પુદ્ગલાલંબનસ્ય ચતુષ્કોટિકં કરોતિ. પુદ્ગલેષ્વ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. તત્ર સાર્ધં વિહરંતીતિ સાર્ધવિહારિણઃ શિષ્યાઃ. યે પ્રવ્રજિતાઃ ગુરોર્ અંતે વસંતીતિ અંતેવાસિનઃ. નિશ્રયાધ્યયનસંબંધિનઃ. તેષુ પુત્રાદિષુ પ્રેમ ન ગૌરવં ક્લિષ્ટં અક્લિષ્ટં ચેતિ સંભવતઃ. ગૌરવં ન પ્રેમ
ગુરુત્વં હ્રીર્
ઇતિ વક્ષ્યમાણલક્ષણં ગૌરવં ન પ્રેમ ગૌરવસ્થાનત્વાત્. ઉભયં પ્રેમ ગૌરવં ચ. તદુભયાત્મકં ભવતીત્ય્ અર્થઃ. [તિબ્. 126અ] નોભયમ્ એતાન્ આકારાન્ સ્થાપયિત્વા યો ઽન્યો જનો ઽસંબદ્ધો નિર્ગુણઃ. તત્ર ન પ્રેમ ન ગૌરવમ્ ઇતિ. તત્પૂર્વિકા ચ પ્રિયતા પ્રેમેતિ. ગુણસંભાવનાપૂર્વિકા પ્રિયતા તચ્ ચ પ્રેમ. તસ્માન્ ન સૈવ શ્રદ્ધા પ્રેમેત્ય્ આચાર્યઃ.
ગુરુત્વં હ્રીર્
ઇતિ. યથોક્તા હ્રીઃ સગૌરવતા સપ્રતીશતા સભયવશવર્તિતેત્ય્ ઉક્તા. યા હ્રીઃ. તદ્ ગૌરવં. તદ્ એવં પ્રેમ શ્રદ્ધાલક્ષણં ભવતિ. હ્રીલક્ષણં તુ ગૌરવમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં તયોર્ નાનાકરણં.
એવં સપ્રતીશતાપીતિ. એવં હ્રીર્ અપિ ધર્મેષુ ચ પુદ્ગલેષુ ચ. યે પુદ્ગલાલંબને શ્રદ્ધાહ્રિયૌ. તે તત્ર ન સ્ત ઇતિ પુદ્ગલાલંબને શ્રદ્ધાહ્રિયાવ્ અધિક્રિયેતે યયોર્ ઐક્યં મન્યન્તે. તે આરૂપ્યધાતૌ ન સ્તઃ કામરૂપધાત્વોર્ એવ ભવત ઇત્ય્ ઉક્તં.

(ઇઇ.34) કથં પુનર્ અનયોર્ એકત્ર ચિત્તે યોગ ઇતિ. ન હિ તદ્ એવ ચિત્તં તદ્યોગાદ્ ઔદારિકં ચ સૂક્ષ્મં ચ યુજ્યતે વિપ્રતિષેધાત્. નિષ્ઠ્યૂતમ્ ઇતિ. નિઃપૂર્વસ્ય ષ્ઠીવતે નિષ્ઠાયામ્ એતદ્ રૂપં નિષ્ઠ્યૂતં. નિરસ્તમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. નાતિશ્યાયતે નાતિઘનીભવતિ. નાતિવિલીયતે નાતિદ્રવીભવતિ. નાતિસૂક્ષ્મં ભવતિ નાત્યૌદારિકમ્ ઇતિ. મધ્યમાવસ્થમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. એવં તર્હિ નિમિત્તભૂતાવ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યથોદકાતપૌ સર્પિષઃ શ્યાનત્વવિલીનત્વયોર્ નિમિત્તભૂતૌ. ન તુ પુનસ્ તત્સ્વભાવૌ શ્યાનત્વવિલીનત્વસ્વભાવૌ. એવં વિતર્કવિચારૌ ચિત્તસ્યૌદારિકતાસૂક્ષ્મતયોર્ [તિબ્. 126બ્] નિમિત્તભૂતૌ ન તુ પુનર્ ઔદારિકસૂક્ષ્મતાસ્વભાવાવ્ ઇતિ. અત એવં વક્તવ્યં. ચિત્તૌદારિકતાહેતુર્ વિતર્કઃ. ચિત્તસૂક્ષ્મતાહેતુર્ વિચાર ઇતિ. બ્રૂયાસ્ ત્વમ્ અભ્યુપગમાદ્ અદોષ એષ ઇતિ. તત ઇદં દોષાન્તરમ્ આહા. આપેક્ષિકી ચૌદારિકસૂક્ષ્મતેતિ વિસ્તરઃ. ભૂમિપ્રકારભેદાત્. ભૂમિભેદાત્ પ્રકારભેદાચ્ ચ. ભૂમિભેદાત્ તાવત્. પ્રથમધ્યાનમ્ અપેક્ષ્ય કામધાતુર્ ઔદારિકો મહાભિસંસ્કારતરત્વાત્. કામધાતુમ્ અપેક્ષ્ય પ્રથમં ધ્યાનં સૂક્ષ્મમ્ અલ્પાભિસંસ્કારતરત્વાત્ પ્રશાન્તમ્ ઇતિ. તદ્ એવ પુનર્ દ્વિતીયં ધ્યાનમ્ અપેક્ષ્ય ઔદારિકં. એવં યાવદ્ ભવાગ્રં સૂક્ષ્મં. પ્રકારભેદાદ્ અપિ તસ્યામ્ એવ ભૂમૌ આપેક્ષિક્યાવ્ ઔદારિકસૂક્ષ્મતે. તદ્યથા ય એવ તે ત્રયઃ ક્લેશાનાં મૂલપ્રકારા મૃદુમધ્યાધિમાત્રા ગુણાનાં ચ. કામધાતૌ યાવદ્ ભવાગ્રે તેષામ્ અધિમાત્રઃ ક્લેશ ઔદારિકઃ. મૃદુઃ સૂક્ષ્મઃ. ક્લેશવિપર્યયેણ ગુણાનામ્ ઇતિ. એવં ભૂમિપ્રકારભેદેનાપેક્ષિક્યાવ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 139 ) ઔદારિકસૂક્ષ્મતે ઇત્ય્ આ ભવાગ્રાદ્ ઔદારિકસૂક્ષ્મતે સ્યાતાં. અનિષ્ટં ચૈતત્. વિતર્કવિચારયોઃ કામધાતુપ્રથમધ્યાનભૂમિકત્વાદ્ ઇતિ. ન ચૌદારિકસૂક્ષ્મતયા જાતિભેદો યુક્ત ઇતિ. વિતર્કવિચારયોર્ જાતિભેદ ઇષ્યતે. અન્યો વિતર્કો ઽન્યો વિચાર ઇતિ. ન ચૌદરિકત્વેન સૂક્ષ્મત્વેન ચ વિતર્કવિચારયોર્ યથાક્રમં સ્વભાવભેદો યુક્તઃ. કિંકારણં. જાતિભિન્નયોર્ હિ વેદનાસંજ્ઞયોર્ ઔદારિકસૂક્ષ્મતા ભવતિ. ન ચ પુનર્ ઔદારિકસૂક્ષ્મતયૈવ તયોઃ [તિબ્. 127અ] સ્વભાવભેદઃ. કિં તર્હિ. અનુભવલક્ષણતયા નિમિત્તોદ્ગ્રહણલક્ષણતયા ચ તયોઃ સ્વભાવભેદઃ. તસ્માદ્ અપ્ય્ અનયોર્ નાસ્તિ લક્ષણં. અન્યે પુનર્ આહુર્ ઇતિ સૌત્રાન્તિકાઃ. વાક્સંસ્કારા ઇતિ. વાક્સમુત્થાપકા ઇત્ય્ અર્થઃ. વિતર્ક્ય વિચાર્ય વાચં ભાષતે નાવિતર્ક્ય નાવિચાર્યેતિ. વિતર્કવિચારૈર્ એવં ચૈવં ચ ભાષિષ્ય ઇતિ. તત્ર યે ઔદારિકાઃ. તે વિતર્કા વાક્સંસ્કારાઃ. કર્મણા સ્વભાવો દ્યોતિતો ન શક્યમ્ અન્યથા સ્વલક્ષણં પ્રદર્શયિતુમ્ ઇતિ. એવં સૂક્ષ્માસ્ તે વિચારાઃ. એતસ્યાં કલ્પનાયાં સમુદાયરૂપા વિતર્કવિચારાઃ. પર્યાયભાવિનશ્ ચ ભવંતિ. ચિત્તચૈત્તકલાપસ્ય વાક્સમુત્થાપકત્વાત્. કથં પુનર્ અનયોર્ એકત્ર ચિત્તે યોગ ઇત્ય્ ઉક્તં. અતો વૈભાષિક આહ. યદિ ચૈકત્ર ચિત્તે ઽન્યો ધર્મ ઔદારિક ઇતિ વિસ્તરઃ. એકત્ર ચિત્તે વિતર્ક ઔદારિકસ્વભાવો ઽન્યો ધર્મો વિચારસ્ તુ સૂક્ષ્મસ્વભાવો ઽપરઃ. તૌ ચ યથાક્રમં ચિત્તૌદારિકતાસૂક્ષ્મતાહેતુત્વાચ્ ચિત્તૌદારિકતાસૂક્ષ્મતેત્ય્ ઉચ્યતે. અથ વા ચિત્તસ્યૌદારિકશ્ ચિત્તૌદારિકઃ. ચિત્તૌદારિકભાવઃ ચિત્તૌદારિકતા. એવં ચિત્તસૂક્ષ્મતાપિ વક્તવ્યેતિ કો ઽત્ર વિરોધઃ. ન સ્યાદ્ વિરોધો યદિ વિતર્કવિચારયોર્ જાતિભેદઃ સ્યાદ્ વેદનાસંજ્ઞાવત્. વેદના હ્ય્ ઔદારિકી સંજ્ઞા સૂક્ષ્મા. તયોસ્ તુ જાતિભેદો ઽસ્તીતિ ઔદારિકસૂક્ષ્મતાયામ્ અપ્ય્ એકત્ર ચિત્તે ન વિરોધઃ. એકસ્યાં તુ જાતૌ અનવધૃતલક્ષણાયાં ઐક્યેન ચ કૈશ્ચિદ્ ગૃહીતાયાં મૃદ્વધિમાત્રતા ઔદારિકસૂક્ષ્મતાલક્ષણા [તિબ્. 127બ્] યુગપન્ ન સંભવતેત્ય્ અર્થાદ્ અયુગપત્ સંભવતીત્ય્ ઉક્તં. તથા હિ વેદના અન્યો વા ધર્મઃ પર્યાયેણ મૃદુતામ્ અધિમાત્રતાં ચ ભજતે. નૈવં વ્યક્તો ભવતિ. કિં. જાતિભેદઃ. કસ્માત્. પ્રત્યેકં જાતીનામ્ મૃદ્વધિમાત્રત્વાત્. વેદના હ્ય્ ઔદારિકી ભવતિ. સૂક્ષ્મા વાપેક્ષાભેદાત્. કથમ્ ઇતિ. વેદના સંજ્ઞામ્ અપેક્ષ્ય ઔદારિકી. રૂપમ્ અપેક્ષ્ય સૂક્ષ્મા. તથા સંજ્ઞા સંસ્કારાન્ અપેક્ષ્યૌદારિકી. વેદનામ્ અપેક્ષ્ય સૂક્ષ્મા. વિતર્કવિચારવદ્ એવ વા. ભવતો ઽપિ હિ કામાવચરૌ વિતર્કવિચારાવ્ ઔદારિકૌ પ્રથમધ્યાનભૂમિકૌ સૂક્ષ્મૌ. ધ્યાનાન્તરે ચ વિચારઃ સૂક્ષ્મતર ઇતિ. તદ્ એવં પ્રત્યેકં જાતીનાં મૃદ્વધિમાત્રત્વાત્. નૈવં વ્યક્તો ભવતિ. ન મૃદ્વધિમાત્રતયા જાતિભેદો વ્યક્તો ભવતીત્ય્ અર્થઃ. અત્ર ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 140 ) સંઘભદ્રાચાર્ય આહ. એકત્ર ચ ચિત્તે ઔદારિકસૂક્ષ્મતે ભવતો ન ચ વિરોધઃ. પ્રભાવકાલાન્યત્વાત્.
યદા હિ ચિત્તચૈત્તકલાપે વિતર્ક ઉદ્ભૂતવૃત્તિર્ ભવતિ. તદા ચિત્તમ્ ઔદારિકં ભવતિ. યદા વિચારઃ. તદા સૂક્ષ્મં. રાગમોહચરિતવ્યપદેશવત્. રાગમોહયૌગપદ્યે ઽપિ હિ તયોર્ અન્યતરોદ્ભૂતવૃત્તિયોગાત્. રાગચરિતો મોહચરિત ઇતિ વા વ્યપદિશ્યતે. તદ્વદ્ ઇહાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ઇતિ. અત્ર વયં બ્રૂમઃ. ભવતિ કસ્મિંશ્ચિત્ કલાપે કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય ઉદ્ભૂતવૃત્તિત્વં. કિં ત્વ્ અનયોર્ ન લક્ષણં વિવેચિતમ્ ઇતિ. ન કિંચિદ્ એતત્. નનુ ચ ચિત્તૌદારિકતાસૂક્ષ્મતાલક્ષણૌ વિતર્કવિચારાવ્ ઉક્તૌ. [તિબ્. 128અ] સત્યમ્ ઉક્તૌ. પ્રત્યેકં તુ જાતીનામ્ ઔદારિકસૂક્ષ્મતે ઇતિ તાવ્ ઔદારિકસૂક્ષ્મતાલક્ષણૌ ભવિતુમ્ અર્હતો યથોક્તમ્ ઇતિ નૈતદ્ અસ્માન્ આરાધયતિ. નૈવ હિ વિતર્કવિચારાવ્ એકત્ર ચિત્તે ભવત ઇત્ય્ અપર ઇત્ય્ આચાર્યમતમ્. અસ્મિન્ મતે યથોક્તદોષપ્રસંગો ન ભવતિ. કસ્ ત્વ્ અનયોઃ પર્યાયવર્તિનોર્ વિશેષઃ. અત્ર પૂર્વાચાર્યા આહુઃ. વિતર્કઃ કતમઃ. ચેતનાં વા નિશ્રિત્ય પ્રજ્ઞાં વા પર્યેષકો મનોજલ્પો ઽનભ્યૂહાભ્યૂહાવસ્થયોર્ યથાક્રમં સા ચ ચિત્તસ્યૌદારિકતા. વિચારઃ કતમઃ. ચેતનાં વા નિશ્રિત્ય પ્રજ્ઞાં વા પ્રત્યવેક્ષકો મનોજલ્પો ઽનભ્યૂહાભ્યૂહાવસ્થયોર્ યથાક્રમં સા ચ ચિત્તસૂક્ષ્મતેતિ. અસ્મિન્ પક્ષે વિતર્કવિચારાવ્ એકસ્વભાવૌ સમુદાયરૂપૌ પર્યાયવર્તિનૌ પર્યેષણપ્રત્યવેક્ષણાકારમાત્રેણ ભિન્નાવ્ ઇષ્યેતે. તત્રોદાહરણં કેચિદ્ આચક્ષતે. તદ્યથા બહુષુ ઘટેષ્વ્ અવસ્થિતેષુ કો ઽત્ર દૃઢઃ કો જર્જર ઇતિ મુષ્ટિનાભિઘ્નતો ય ઊહઃ. સ વિતર્કઃ. ઇયંતો જર્જરા દૃઢા વેતિ યદ્ અન્તે ગ્રહણં. સ વિચાર ઇતિ. કથમ્ ઇદાનીં પ્રથમં ધ્યાનં પંચાઙ્ગમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. વિવિક્તં કામૈર્ વિવિક્તં પાપકૈર્ અકુશલૈર્ ધર્મૈઃ સવિતર્કં સવિચારં વિવેકજં પ્રીતિસુખં પ્રથમં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતીતિ સૂત્રે પંચાંગમ્ ઉક્તં. તત્ કથં. ભૂમિતસ્ તત્ પંચાઙ્ગમ્ ઉક્તં ન ક્ષણત ઇતિ. પ્રથમધ્યાનભૂમિઃ [તિબ્. 128બ્] કદાચિદ્ વિતર્કેણ વ્યવકીર્ણા કદાચિદ્ વિચારેણ. તદ્ એવં સંતાનમ્ અધિકૃત્ય પંચાઙ્ગમ્ ઉક્તં ન ક્ષણમ્ અધિકૃત્યેત્ય્ અદોષઃ.
યેન કેનચિત્ પરતો વિશેષપરિકલ્પેનેતિ. ભૂતેનાભૂતેન વા પરત ઉત્કર્ષપરિકલ્પેન શૂરો ઽર્થવાન્ અસ્મિ શીલવાન્ બુદ્ધિસંપન્ન ઇતિ વા યા ચેતસ ઉન્નતિઃ સ માનો નામ ચૈતસિકો ધર્મઃ.
પર્યાદાનં તુ ચેતસ

ઇતિ તુશબ્દો વિશેષણાર્થો ભિન્નક્રમશ્ ચાવગન્તવ્યઃ. અત એવાહ. મદસ્ તુ સ્વધર્મેષ્વ્ એવ રક્તસ્યેતિ વિસ્તરઃ. ચેતસઃ પર્યાદાનમ્ ઇતિ. યેન સ્વધર્મેષ્વ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 141 ) એવ રૂપશૌર્યાદિષુ રક્તં ચેતઃ પર્યાદીયતે સંનિરુધ્યતે. સ રાગનિષ્યન્દો મદઃ. યઃ સ્વધર્મેષ્વ્ એવ રક્તસ્ય દર્પચેતસઃ પર્યાદાનાત્ કુશલધર્મક્રિયાભ્યઃ પ્રતિસંહારઃ મદ ઇતિ આચાર્યસંઘભદ્રઃ. સંપ્રહર્ષવિશેષો મદ ઇતિ. ક્લિષ્ટસૌમનસ્યમ્ અભિપ્રેતં. તદ્ એતન્ નેચ્છન્તિ વૈભાષિકાઃ. યસ્માત્ સૌમનસ્યં આ દ્વિતીયાદ્ ધ્યાનાત્. મદશ્ ચ ત્રૈધાતુકઃ.
સ્ત્યાનૌદ્ધત્યમદા ધાતુત્રય
ઇતિ વચનાત્.
(ઇઇ.35) ઉક્તાઃ સહ ચિત્તેન ચૈત્તાઃ ચૈત્તાઃ પ્રકારેણ ઇતિ. ચિત્તં તાવત્ પ્રકારેણ ઉક્તં
વિજ્ઞાનં પ્રતિવિજ્ઞપ્તિર્
ઇત્ય્ એવમાદિના સ્વલક્ષણસ્કન્ધધાત્વાયતનકુશલાદિપ્રભેદેન. ચૈત્તા અપિ સ્વલક્ષણપરસ્પરવિશેષેણ [તિબ્. 129અ] ચિત્તસંખ્યાવધારણકામપ્રથમધ્યાનાદિભૂમિપ્રભેદેન.
એકાર્થમ્
ઇતિ. યચ્ ચિત્તં. તદ્ એવ મનસ્ તદ્ એવ વિજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ એકો ઽર્થો ઽસ્યેત્ય્ એકાર્થં. નિર્વચનભેદસ્ તૂચ્યતે. ચિનોતીતિ ચિત્તમ્ ઇતિ. કુશલમ્ અકુશલં વા ચિનોતીત્ય્ અર્થઃ. નૈરુક્તેન વિધિનૈવં સિદ્ધં. મનુત ઇતિ મનઃ. મન જ્ઞાન ઇત્ય્ અસ્ય ઔણાદિકપ્રત્યયાત્ તસ્યૈતદ્ રૂપં મન ઇતિ. વિજાનાત્ય્ આલમ્બનમ્ ઇતિ વિજ્ઞાનં કર્તરિ લ્યુટ્. ચિતં શુભાશુભૈર્ ધાતુભિર્ ઇતિ ચિત્તં. ભાવનાસંનિવેશયોગેન સૌત્રાન્તિકમતેન યોગાચારમતેન વા. આશ્રયભૂતં મનઃ આશ્રિતભૂતં વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ આશ્રયભાવાપેક્ષં મનઃ.
ષણ્ણામ્ અનન્તરાતીતં વિજ્ઞાનં યદ્ ધિ. તન્ મન
ઇત્ય્ અર્થપરિગ્રહાત્. આશ્રિતભાવાપેક્ષં વિજ્ઞાનં. દ્વયં પ્રતીત્ય વિજ્ઞાનસ્યોત્પત્તિર્ ઇતિ વચનાત્.
ચિત્તચૈતસાઃ સાશ્રયાલમ્બનાકારાઃ સંપ્રયુક્તાશ્ ચેતિ.
ચશબ્દ એકાનુકર્ષણાર્થઃ. ય એવ હિ ચિત્તચૈત્તા ઇત્ય્ અનેન શબ્દેનાભિહિતાઃ. ત એવ સાશ્રયા ઇત્ય્ અનેનાપિ શબ્દેનાભિધીયન્તે. એવં સાલમ્બનાઃ સાકારાઃ સંપ્રયુક્તાશ્ ચ. તત્ર સાશ્રયા ઇન્દ્રિયાશ્રિતત્વાત્. ષડાયતનાશ્રિતત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. સાલમ્બના વિષયગ્રહણાત્. ન હિ વિનાલમ્બનેન ચિત્તચૈત્તા ઉત્પદ્યન્તે. [તિબ્. 129બ્] સાકારાઃ તસ્યૈવાલમ્બનસ્ય પ્રકારેણ આકારણાત્. યેન તે સાલમ્બનાઃ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 142 ) તસ્યૈવાલંબનસ્ય પ્રકારેણ ગ્રહણાત્. કથં. વિજ્ઞાનં હિ નીલં પીતં વા વસ્તુ વિજાનાતિ ઉપલભત ઇત્ય્ અર્થઃ. તદ્ એવ તથાલમ્બનં વસ્તુ વેદનાનુભવતિ. સંજ્ઞા પરિચ્છિનત્તિ. ચેતનાભિસંસ્કરોતીત્ય્ એવમાદિ. અથ વા તસ્યૈવાલમ્બનસ્ય વિજ્ઞાનં સામાન્યરૂપેણ ઉપલભ્યતારૂપં ગૃહ્ણાતિ. વિશેષરૂપેણ તુ વેદનાનુભવનીયતારૂપં ગૃહ્ણાતિ. સંજ્ઞા પરિચ્છેદ્યતારૂપં ગૃહ્ણાતીત્ય્ એવમાદિ. સંપ્રયુક્તાઃ સમં પ્રયુક્તત્વાદ્ ઇતિ. સમા અવિપ્રયુક્તાશ્ ચાન્યોન્યમ્ ઇતિ સંપ્રયુક્તાઃ. આશ્રયાલમ્બનાકારકાલદ્રવ્યસમતાભિર્ ઇતિ. યેનાશ્રયેણ ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે. તેનૈવાશ્રયેણ વેદનાસંજ્ઞાચેતનાદય ઉત્પદ્યન્તે. તથા યેનાલમ્બનેન ચિત્તં. તેનૈવ વેદનાદયઃ. યેનાકારેણ ચિત્તં. તેનૈવ વેદનાદયઃ. યદિ હિ નીલાકારં ચિત્તં નીલાકારા એવ તત્સંપ્રયુક્તા વેદનાદય ઉત્પદ્યન્તે. યસ્મિંશ્ ચ કાલે ચિત્તં તસ્મિન્ન્ એવ વેદનાદયઃ. યથા ચ ચિત્તદ્રવ્યમ્ એકમ્ એવોત્પદ્યતે ન દ્વે ત્રીણિ વા. તથા વેદનાદ્રવ્યં એકમ્ એવોત્પદ્યતે ન દ્વે ત્રીણિ વા. તથા સંજ્ઞાદ્રવ્યં ચેતનાદ્રવ્યં ઇત્ય્ એવમાદિ. તેનેદમ્ એવાન્ત્યં દુર્ગમમ્ ઇતિ વ્યાચષ્ટે. યથૈવ હ્ય્ એકં ચિત્તં એવં ચૈત્તા અપિ એકૈકા ઇતિ.
(ઇઇ.36) વિપ્રયુક્તાન્ વક્તુકામ આચાર્ય ઉપોદ્ઘાતં કરોતિ નિર્દિષ્ટાશ્ ચિત્તચૈત્તાઃ સવિસ્તરપ્રભેદા વિપ્રયુક્તાસ્ ત્વ્ [તિબ્. 130અ] અવસરપ્રાપ્તા ઇદાનીમ્ ઉચ્યન્ત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. સવિસ્તરપ્રભેદા ઇતિ. વિસ્તરશ્ ચ પ્રભેદશ્ ચ વિસ્તરપ્રભેદૌ. સહ વિસ્તરપ્રભેદાભ્યાં સવિસ્તરપ્રભેદાઃ. અથ વા વિસ્તરેણ પ્રભેદઃ વિસ્તરપ્રભેદઃ. સહ વિસ્તરપ્રભેદેન સવિસ્તરપ્રભેદાઃ. તત્ર ચિત્તં તાવત્ સવિસ્તરપ્રભેદં નિર્દિષ્ટં.
વિજ્ઞાનં પ્રતિવિજ્ઞપ્તિર્ મનઆયતનં ચેત્ય્
એવમાદિના. ચૈત્તા અપિ

વેદનાનુભવ
ઇત્ય્ આરભ્ય યાવત્
પઞ્ચધા ચૈત્તા
ઇતિ વિસ્તરેણ.
નામકાયાદયશ્ ચેતિ.
ચશબ્દ એવંજાતીયકાનુક્તવિપ્રયુક્તપ્રદર્શનાર્થઃ. સંઘભેદપ્રભૃતયો હિ દ્રવ્યતશ્ ચિત્તવિપ્રયુક્તા ઇષ્યન્તે ઇતિ યે ઽપ્ય્ એવંજાતીયકા ઇતિ શાસ્ત્રે ઽપ્ય્ ઉક્તત્વાત્. ચિત્તવિપ્રયુક્તા ઇતિ ચિત્તગ્રહણં ચિત્તસમાનજાતીયપ્રદર્શનાર્થં. ચિત્તમ્ ઇવ ચિત્તેન ચ વિપ્રયુક્તા ઇત્ય્ અર્થઃ. કિં ચ તેષાં ચિત્તેન સમાનજાતીયત્વં. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 143 ) યદ્ અરૂપિણો ઽમી ભવન્તિ. રૂપિત્વાદ્ એવ હિ વિપ્રયુક્તત્વે ઽપિ રૂપં ન વિપ્રયુક્તત્વે નામ લભતે. યદ્ વામીષાં નામરૂપમ્ ઇતિ નામત્વં તત્ તેષાં ચિત્તેન સમાનજાતીયત્વં. ચૈત્તા અપિ ચિત્તેન તુલ્યજાતીયાઃ. તે તુ ચિત્તેન સહાલમ્બને સંપ્રયુક્તાસ્ તદ્વિશેષણાર્થં વિપ્રયુક્તગ્રહણં અસંસ્કૃતમ્ અપિ તત્સમાનજાતીયમ્ અનાલંબનત્વેનેતિ તત્પરિહારાર્થં સંસ્કારગ્રહણં [તિબ્. 130બ્] અત એવાહ. ઇમે સંસ્કારા ન ચિત્તેન સંપ્રયુક્તા ન ચ રૂપસ્વભાવા ઇતિ ચિત્તવિપ્રયુક્તા ઉચ્યન્ત ઇતિ.
(ઇઇ.37) તત્રેતિ. વાક્યોપન્યાસે નિધારણે વા. તાવચ્છબ્દઃ ક્રમે.
પ્રાપ્તિર્ લાભઃ સમન્વય
ઇતિ. પ્રાપ્તિર્ ઇતિ સામાન્યસંજ્ઞા. લાભઃ સમન્વય ઇતિ વિશેષસંજ્ઞા. લાભઃ પ્રતિલમ્ભ ઇત્ય્ એકો ઽર્થઃ. સમન્વયઃ સમન્વાગમ ઇત્ય્ અનર્થાન્તરં. પ્રતિલમ્ભ ઇત્ય્ ઉક્તે સમન્વાગમસ્યાગ્રહણં. સમન્વાગમ ઇત્ય્ ઉક્તે પ્રતિલમ્ભસ્યાગ્રહણં. પ્રાપ્તિર્ ઇત્ય્ ઉક્તે તૂભયોદ્ગ્રહણં. અત એવાહ. દ્વિવિધા હિ પ્રાપ્તિઃ. અપ્રાપ્તવિહીનસ્ય ચ પ્રતિલમ્ભઃ. પ્રતિલબ્ધેન ચ સમન્વાગમ ઇતિ. અપ્રાપ્તં ચ વિહીનં ચાપ્રાપ્તવિહીનં. તસ્યાપ્રાપ્તવિહીનસ્ય પ્રતિલમ્ભઃ. અપ્રાપ્તસ્ય તદ્યથા દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તેઃ. વિહીનસ્ય તદ્યથા કામાવચરસ્ય કામવૈરાગ્યેણ ત્યક્તસ્ય ધાતુપ્રત્યાગમનાત્ પરિહાણ્યા વા પુનઃપ્રતિલમ્ભઃ. પ્રતિલબ્ધેન ચ દ્વિતીયાદિષુ ક્ષણેષુ સમન્વાગમઃ. તસ્યાઃ સમનુવર્તનાત્. યશ્ ચ પ્રતિલમ્ભઃ યશ્ ચ સમન્વાગમઃ. સા દ્વિધા પ્રાપ્તિર્ ઇતિ પ્રતિલમ્ભે સમન્વાગમે ચ પ્રાપ્તિશબ્દો વર્તતે. અભેદવિવક્ષાયાં તુ પ્રાપ્તિઃ પ્રતિલમ્ભઃ સમન્વાગમ ઇત્ય્ એક એવાર્થઃ. તથા હિ પ્રથમે ક્ષણે દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તેઃ પ્રાપ્તિઃ પ્રતિલમ્ભ ઇષ્યતે. સાપિ સમન્વાગમ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. પ્રથમક્ષણસ્થ [તિબ્. 131અ] આર્યપુદ્ગલો દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્ત્યા સમન્વાગત ઇત્ય્ ઉચ્યતે.
આજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયોપેતસ્ ત્રયોદશભિર્ અન્વિત
ઇત્યાદિવચનાત્. કથમ્ અયં લક્ષણનિર્દેશઃ. ન હિ ભેદવિવક્ષાયામ્ અપિ પર્યાયવચનેન લક્ષણનિર્દેશઃ કલ્પતે. પ્રાપ્તિઃ કતમા. યઃ પ્રતિલમ્ભો યઃ સમન્વાગમ ઇતિ. પર્યાયવચનમ્ અપિ કદાચિત્ લક્ષણાય કલ્પતે. અનલો જાતવેદા અગ્નિર્ ઇતિ. સૂત્રે ઽપ્ય્ ઉક્તમ્ અવિદ્યા કતમા. પૂર્વાન્તે અજ્ઞાનમ્ અપરાન્ત અજ્ઞાનમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. વિપર્યયાદ્ એવાપ્રાપ્તિર્ ઇતિ સિદ્ધમ્ ઇતિ. વિપર્યયાદ્ એવાપ્રાપ્તિર્ ઇતિ સિદ્ધે નૈતદર્થં સૂત્રં કર્તવ્યમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. અપ્રાપ્તિર્ અપ્રતિલમ્ભો ઽસમન્વાગમ ઇતિ વિપર્યયાદ્ એતત્ ત્રયં ગમ્યતે. તથૈવ ચાપ્રતિલમ્ભાસમન્વાગમયોર્ અપ્રાપ્તિર્ ઇતિ સામાન્યસંજ્ઞા. તસ્માદ્ એવં ચ વક્તવ્યં. દ્વિવિધા અપ્રાપ્તિર્ અપ્રાપ્તપૂર્વાણામ્ અપ્રતિલમ્ભઃ. પ્રાપ્તવિહીનાનામ્ અસમન્વાગમ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 144 ) ઇતિ. અથ વાપ્રતિલબ્ધસ્ય વિહીનસ્પ ચાદ્યાપ્રાપ્તિર્ અપ્રતિલમ્ભઃ. અપ્રતિલબ્ધેન વિહીનેન ચ દ્વિતીયાદિષુ ક્ષણેષ્વ્ અસમન્વાગમ ઇતિ.
પ્રાપ્ત્યપ્રાપ્તી સ્વસંતાનપતિતાનામ્
ઇતિ. સંસ્કૃતાનાં પ્રાપ્ત્યપ્રાપ્તી સ્વસંતાનપતિતાનામ્ એવેત્ય્ અવધાર્યતે. ન પરસંતાનપતિતાનામ્ ઇતિ. ન પરસત્ત્વસંતતિપતિતાનાં ધર્માણાં. સ્વસંતતૌ પ્રાપ્ત્યપ્રાપ્તી ભવત ઇત્ય્ અર્થઃ. તેનાહ. ન હિ પરકીયૈઃ કશ્ચિત્ સમન્વાગત ઇતિ. નાપ્ય્ અસંતતિપતિતાનામ્ ઇતિ નાસત્ત્વસંતતિપતિતાનામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તસ્માદ્ આહ. ન હ્ય્ અસત્ત્વસંખ્યાતૈઃ [તિબ્. 131બ્] કશ્ચિત્ સમન્વાગત ઇતિ. માલ્યાભરણાદયઃ કાષ્ઠકુડ્યાદિગતાશ્ ચ રૂપાદયો ઽસત્ત્વસંખ્યાતાઃ. ચક્ષુરાદયઃ સત્ત્વસંખ્યાતાઃ કેશાદયો રૂપીન્દ્રિયસમ્બદ્ધાઃ સત્ત્વસંખ્યાતા એવ વેદિતવ્યાઃ. તદનુગ્રહોપઘાતપરિણામાનુવિધાનાત્. તથા હિ રૂપીન્દ્રિયોપઘાતાત્ પાલિત્યાદિવિકારઃ કેશાદીનાં દૃશ્યતે. રસાયનોપયોગેન ચાનુગ્રહાત્ પાલિત્યાદિપ્રત્યાપત્તિર્ ઇતિ સર્વેષાં સત્ત્વસંખ્યાતાનાં પ્રાપ્તિર્ ભવતીતિ સિદ્ધંતઃ.
નિરોધયોર્
ઇતિ પ્રતિસંખ્યાનિરોધાપ્રતિસંખ્યાનિરોધયોર્ અસત્ત્વસંખ્યાતયોર્ અપિ પ્રાપ્ત્યપ્રાપ્તી ભવતઃ. સર્વસત્ત્વા અપ્રતિસંખ્યાનિરોધેન યથાપ્રત્યયવૈકલ્યં સમન્વાગતાઃ. સકલબન્ધનાદિક્ષણસ્થવર્જ્યા ઇતિ. આદૌ ક્ષણઃ દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિક્ષણઃ. તત્ર સ્થિતા આદિક્ષણસ્થાઃ. સકલાનિ બન્ધનાન્ય્ એષામ્ ઇતિ સકલબન્ધના. અપ્રહીણસર્વપ્રકારક્લેશાઃ. સકલબન્ધનાશ્ ચાદિક્ષણસ્થાશ્ ચ ત ઇતિ સકલબન્ધનાદિક્ષણસ્થાઃ. તે વર્જ્યા એષાં તૈર્ વા વર્જ્યાઃ સકલબન્ધનાદિક્ષણસ્થવર્જ્યાઃ. કે. સર્વ આર્યાઃ. તે પ્રતિસંખ્યાનિરોધેન સમન્વાગતાઃ. સકલબન્ધનાદિક્ષણસ્થાસ્ ત્વ્ આર્યા ન સમન્વાગતઃ. તસ્યાં હ્ય્ અવસ્થાયાં ક્ષાંતિવધ્યાઃ [તિબ્. 132અ] ક્લેશાશ્ છિદ્યન્તે ન છિન્નાઃ. તન્નિરોધો ઽપિ પ્રાપ્યતે ન પ્રાપ્તો
નિરુધ્યમાનો માર્ગસ્ તુ પ્રજહાતિ તદાવૃતિમ્
ઇતિ સિદ્ધાન્તાત્. એકપ્રકારોપલિખિતાદયસ્ ત્વ્ આર્યા લૌકિકમાર્ગપ્રાપ્તેન નિરોધેન તસ્યામ્ અવસ્થાયાં સમન્વાગતાઃ. અત ઊર્ધ્વં દ્વિતીયાદિષુ ક્ષણેષુ સમન્વાગતા એવ અનાસ્રવમાર્ગપ્રાપ્તેનાપિ નિરોધેન. પૃથગ્જનાશ્ ચ કેચિત્ સમન્વાગતા ઇત્ય્ એકપ્રકારોપલિખિતાદયઃ. આકાશેન તુ નાસ્તિ કશ્ચિત્ સમન્વાગત ઇતિ અસંબંધાત્. નિરોધાભ્યાં ત્વ્ અસ્તિ સમ્બન્ધઃ. તસ્માદ્ આકાશસ્ય પ્રાપ્તિર્ નાસ્તિ. યસ્ય ચ નાસ્તિ પ્રાપ્તિસ્ તસ્યાપ્રાપ્તિર્ અપિ નાસ્તીતિ સિદ્ધાન્ત એષ વૈભાષિકાણાં.

કુત એતદ્ ઇતિ. રૂપાદિચક્ષુરાદિવત્સ્વરૂપકાર્યાનુપલમ્ભાત્ પૃચ્છતિ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 145 ) સૂત્રાદ્ ઇતિ. વ્યાખ્યાનમ્ એવ વૈભાષિકઃ સાધયતિ. દશાનામ્ અશૈક્ષાણાં ધર્માણામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. દશાશૈક્ષા ધર્માઃ. અષ્ટાવ્ અશૈક્ષાણ્ય્ આર્યમાર્ગાંગાનિ સમ્યગ્વિમુક્તિઃ સમ્યગ્જ્ઞાનં ચ. તેષામ્ ઉત્પાદાત્ સંમુખીભાવાત્. પ્રતિલંભાદ્ આદિતઃ પ્રાપ્તેઃ. સમન્વાગમાત્ પશ્ચાત્ પ્રાપ્તેઃ. પંચાઙ્ગં વિપ્રહીણઃ. પ્રહીણપંચાઙ્ગ ઇત્ય્ અર્થઃ. પંચાંગાનિ સત્કાયદૃષ્ટિઃ શીલવ્રતપરામર્શો વિચિકિત્સા કામચ્છન્દો વ્યાપાદ ઇતિ. એતાન્ય્ અનાગામિફલપ્રાપ્તૌ પ્રહીણાનીતિ ન યુજ્યન્તે. ઇમાનિ તુ પ્રયુજ્યમાનાનિ પંચાંગાનિ પશ્યામો યદ્ ઉતોર્ધ્વભાગીયાનિ રૂપરાગ આરૂપ્યરાગ ઔદ્ધત્યં માનો ઽવિદ્યા ચેતિ. પ્રતિનિધિભૂતાયાઃ પ્રાપ્તેર્ યોગાત્ પ્રકૃતિસ્થો ઽપ્ય્ અર્હન્ન્ આર્ય ઇત્ય્ ઉચ્યતે. [તિબ્. 132બ્] સાધનં ચાત્ર. દ્રવ્યતો ઽસ્તિ સમન્વાગમઃ સૂત્રોક્તત્વાદ્ આયતનદ્રવ્યવદ્ ઇતિ. આચર્યસ્ તં પ્રત્યાહ. તેન તર્હ્ય્ અસત્ત્વાખ્યૈર્ અપિ ચક્રરત્નાદિભિઃ પરસત્ત્વૈર્ અપિ સ્ત્રીરત્નાદિભિઃ સમન્વાગમો દ્રવ્યસન્ પ્રાપ્નોતિ. સૂત્રે વદનાત્. કથમ્ ઇતિ સૂત્રં દર્શયતિ. રાજા યાવદ્ વિસ્તર ઇતિ. રાજા ભિક્ષવશ્ ચક્રવર્તી સપ્તભી રત્નૈઃ સમન્વાગતઃ. તસ્યેમાનિ સપ્ત રત્નાનિ. તદ્યથા ચક્રરત્નં હસ્તિરત્નં અશ્વરત્નં મણિરત્નં સ્ત્રીરત્નં ગૃહપતિરત્નં પરિણાયકરત્નમ્ એવ સપ્તમમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. એભિસ્ સપ્તભી રત્નૈસ્ સમન્વાગમઃ સૂત્ર ઉક્તો ન ચ દ્વવ્યતો ઽસ્તીતિ અનૈકાન્તિકતાં દર્શયતિ. પ્રતિજ્ઞાદોષમ્ ચાયમ્ ઉદ્ગ્રાહયતિ. અનુમાનવિરોધાત્. કથમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. ન દ્રવ્યસન્ દશાશૈક્ષધર્મસમન્વાગમઃ સમન્વાગમસ્વાભાવ્યાચ્ ચક્રવર્તિસપ્તરત્નસમન્વાગમવદ્ ઇતિ. અનેન પ્રતિજ્ઞાયા ધર્મસ્વરૂપં વિપર્યાસયતિ. વશિત્વં કામચાર ઇતિ. ઇચ્છાનુવિધાયિત્વં. તત્ર વશિત્વમ્ ઇતિ ચક્રવર્તિસૂત્રે. અન્યત્ર પુનર્ દ્રવ્યાન્તરમ્ ઇતિ. અશાશૈક્ષસમન્વાગમસૂત્રે. કઃ પુનર્ એવમ્ અયોગ ઇતિ. પ્રવચને હિ દ્વિવિધમ્ ઇષ્યતે દ્રવ્યસચ્ ચ વસ્તુ પ્રજ્ઞપ્તિસચ્ ચેતિ કથમ્ અયુક્તિર્ ઇતિ વૈભાષિકાઃ. આચાર્ય આહ. અયમ્ અયોગ ઇતિ વિસ્તરઃ. ઇહ યદ્ દ્રવ્યસદ્ વસ્તુ તત્ પ્રત્યક્ષગ્રાહ્યં [તિબ્. 133અ] વા ભવેદ્ અનુમાનગ્રાહ્યં વા. તત્ર પ્રત્યક્ષગ્રાહ્યં રૂપશબ્દાદિ પંચેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વાત્. મનોવિજ્ઞાનગ્રાહ્યમ્ અપિ કિંચિત્ પ્રત્યક્ષં. રાગદ્વેષાદિ સ્વસંવેદ્યત્વાત્. ચક્ષુઃશ્રોત્રાદિ ત્વ્ અનુમાનગ્રાહ્યં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદિકૃત્યાનુમેયત્વાત્. તદ્ભાવાભાવયોસ્ તદ્ભાવાભાવાત્. પ્રાપ્તિઃ પુનર્ ન પ્રત્યક્ષગ્રાહ્યા ન ચાનુમાનગ્રાહ્યા તત્સિદ્ધૌ નિરવદ્યાનુમાનાદર્શનાત્. તસ્માદ્ દ્રવ્યધર્માસમ્ભવાદ્ અયોગ ઇતિ સ્થિતમ્ એતત્. ઇદાનીમ્ આચાર્યસ્ તત્પક્ષમ્ ઉત્થાપ્યોત્થાપ્ય દૂષયતિ. ઉત્પત્તિહેતુર્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યસ્ય પ્રાપ્તિર્ અસ્તિ સ ઉત્પદ્યતે હેતુસદ્ભાવાત્. અસંસ્કૃતસ્ય ન સ્યાત્ પ્રાપ્તિર્ યસ્માદ્ અસંસ્કૃતમ્ અનુત્પાદ્યં. યે ચ ધર્મા અપ્રાપ્તા દુઃખે ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 146 ) ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્ત્યાદયઃ. યે ચ ત્યક્તાઃ ભૂમિસંચારવૈરાગ્યતઃ. તદ્યથા કામાવચરા અક્લિષ્ટા ઊર્ધ્વભૂમ્યુપપત્ત્યા ક્લિષ્ટાશ્ ચ વૈરાગ્યેણ ત્યક્તાઃ. તેષાં ધાતુપ્રત્યાગમતઃ પરિહાણ્યા વા કથમ્ ઉત્પત્તિઃ સ્યાત્. ન હિ તેષાં પ્રાપ્તિર્ અસ્તિ. અનુત્પન્નનિરુદ્ધત્વાત્. સહજપ્રાપ્તિહેતુકા ચેત્. કા. તેષામ્ ઉત્પત્તિર્ અધિકૃતા. સહજા યા પ્રાપ્તિર્ ઇદાનીમ્ ઉત્પદ્યતે. સા તેષાં જનિકેતિ. આહ. જાતિર્ ઇદાનીં કિંકરી જાતિજાતિર્ વેતિ. કિંકરણશીલા કિંકરી. જાતિર્ લક્ષ્યં ધર્મં જનયતિ. [તિબ્. 133બ્] જાતિજાતિસ્ તુ તલ્લક્ષણં જાતિં જનયતિ. તેન યદિ લક્ષ્યાણાં ધર્માણામ્ ઉત્પત્તિઃ પ્રાપ્તિહેતુકોચ્યેત તત્ર જાતિઃ કિંકરી. અથ લક્ષણાનામ્. ઉત્પત્તિસ્ તદ્ધેતુકોચ્યેત. તત આહ. જાતિજાતિર્ વા કિંકરીતિ વિકલ્પઃ. અથ વા યદિ ભવતૈવં કલ્પ્યેત. જાતિર્ ધર્મં જનયતિ. પ્રાપ્તિઃ પુનર્ જાતિં જનયતીતિ. તત્ર ઉચ્યતે. જાતિજાતિર્ વા કિંકરીતિ. સકલબન્ધનાનાં ખલ્વ્ અપીતિ વિસ્તરઃ. યેષામ્ એકો ઽપિ ક્લેશપ્રકારો ન પ્રહીણઃ. તે સકલબન્ધનાઃ. તેષાં સકલબન્ધનાનાં ખલ્વ્ અપિ મૃદુમધ્યાધિમાત્રક્લેશોત્પત્તિપ્રકારભેદો ન સ્યાત્. કસ્માત્. પ્રાપ્ત્યભેદાત્. વિકલબન્ધનાનાં હિ પ્રાપ્તિવૈકલ્યાન્ મૃદુમધ્યાધિમાત્રક્લેશોત્પત્તિભેદઃ પરિકલ્પ્યેત ન તુ સકલબંધનાનાં. પ્રાપ્તિનાં તુલ્યત્વાત્. યતો વા સ ભેદ ઇતિ. યતો વા કારણાદ્ અભ્યાસતો ઽન્યતો વા સ ભેદઃ. કસ્યચિત્ સકલબન્ધનસ્યાધિમાત્રઃ. કસ્યચિન્ મધ્યઃ. કસ્યચિન્ મૃદુઃ. તત એવ ભેદકારણાત્ તદુત્પત્તિર્ અસ્તુ.

તેષાં મૃદ્વાદીનાં ક્લેશાનામ્ ઉત્પત્તિઃ. તસ્માન્ નોત્પત્તિહેતુઃ પ્રાપ્તિર્ ઇતિ. વૈભાષિક આહ. કશ્ ચૈવમ્ આહેતિ વિસ્તરઃ. વ્યવસ્થાહેતુઃ પ્રાપ્તિઃ. અસત્યાં હિ પ્રાપ્તૌ લૌકિકમાનસાનામ્ ઇતિ. લોકે ભવો લૌકિકં. મન એવ માનસં. લૌકિકં માનસમ્ એષાં તે ઇમે લૌકિકમાનસાઃ. આર્યપૃથગ્જનાઃ. આર્યાશ્ ચ પૃથગ્જનાશ્ ચ. લૌકિકમાનસગ્રહણમ્ આર્યવિશેષણં. [તિબ્. 134અ] પૃથગ્જના હિ નિત્યમ્ એવ લૌકિકમાનસાઃ. આસંજ્ઞિકાસંજ્ઞિસમાપત્ત્યવસ્થાયાં વા પૃથગ્જનવિશેષણમ્ અપિ સંભવતિ. તેષાં આર્યપૃથગ્જનાનાં. તેષામ્ ઇતિ નિર્ધારણે ષષ્ઠી. સમ્બન્ધલક્ષણા વા. તેષાં ન સ્યાદ્ વ્યવસ્થાનમ્ ઇતિ પરિચ્છેદઃ. યત્ કૃતં વ્યવસ્થાનં. સા પ્રાપ્તિઃ. પ્રહીણાપ્રહિણક્લેશતાવિશેષાદ્ ઇતિ. પ્રહીણક્લેશા આર્યાઃ. અપ્રહીણક્લેશાઃ પૃથગ્જનાઃ. તદ્ભાવાઃ. સ એવ વિશેષઃ. ઇતિ પ્રહીણાપ્રહીણક્લેશતવિશેષઃ. તસ્માદ્. એતદ્ વ્યવસ્થાનં ભવિતુમ્ અર્હતિ. નનુ ચ પૃથગ્જના અપિ કેચિત્ પ્રહીણક્લેશા ભવન્તિ. કથમ્ અવધાર્યતે. આર્યા એવ પ્રહીણક્લેશા ઇતિ. અત્યંતસમુદ્ઘાતવચનાદ્ એવમ્ ઉક્તં. એતચ્ ચૈવ કથમ્ ઇતિ. એષાં પ્રહીણઃ ક્લેશ એષામ્ અપ્રહીણ ઇતિ યદ્ એતદ્ વ્યવસ્થાનં. તત્ કથં ભવિષ્યતિ. પ્રાપ્તૌ તુ સત્યાં ક્લેશપ્રાપ્ત્યા એતત્ સિધ્યતિ વ્યવસ્થાનં. તદ્વિગમાવિગમાત્ ક્લેશપ્રાપ્તિવિગમાવિગમાત્ છેદાચ્છેદાદ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 147 ) ઇત્ય્ અર્થઃ. યેષાં તત્પ્રાપ્તિવિગમાઃ. તે આર્યાઃ. યેષામ્ અવિગમાઃ. તે પૃથગ્જના ઇતિ. નનુ ચ પૃથગ્જનાનામ્ અપિ કેષાંચિત્ ક્લેશપ્રાપ્તિર્ વિગતા. વિગતા. ન તુ લોકોત્તરેણ માર્ગેણ. સ તર્હિ લોકોત્તરમાર્ગકૃતો [તિબ્. 134બ્] વિશેષઃ કથં પરિચ્છિદ્યતે લોકોત્તરેણેયં ક્લેશપ્રાપ્તિર્ વિગતા લૌકિકેનેયમ્ ઇતિ. સાસ્રવાનાસ્રવવિસંયોગપ્રાપ્તિભેદાત્. આશ્ર્યવિશેષાદ્ એતત્ સિધ્યતીતિ. આત્મભાવવિશેષાદ્ એતદ્ વ્યવસ્થાનં એષાં પ્રહીણઃ ક્લેશ એષામ્ અપ્રહીણઃ ક્લેશ ઇતિ સિધ્યતિ. તથા પરાવૃત્ત ઇતિ. તથાન્યથાભૂતઃ. તત્પ્રહેયાણાં દર્શનભાવનામાર્ગપ્રહેયાણામ્. અગ્નિદગ્ધવ્રીહિવદ્ ઇતિ. યથાગ્નિદગ્ધો વ્રીહિર્ અબીજીભૂતો ભવતિ. એવં યથોક્તેન ન્યાયેનાબીજીભૂતઃ આશ્રયઃ ક્લેશાનાં પ્રહીણક્લેશ ઇત્ય્ ઉચ્ગતે. ઉપહતબીજભાવે વા. આશ્રય ઇત્ય્ અધિકૃતં. તેન લૌકિકેન માર્ગેણ પ્રહીણ ઇતિ શક્યતે વક્તું. બીજસ્યોપઘાતમાત્રભાવાત્. વિપર્યયાદ્ અપ્રહીણ ઇતિ. અનિર્દગ્ધબીજ આશ્રયે ઽનુપહતબીજભાવે વા. યશ્ ચાપ્રહીણ ઇતિ વિસ્તરઃ. યશ્ ચાપ્રહીણો ઽનન્તરોક્તેન વિધિના દર્શનપ્રહાતવ્યઃ કામાવચરો યાવદ્ ભાવાગ્રિકઃ ભાવનાપ્રહાતવ્યો વા કામાવચરો યાવદ્ ભાવાગ્રિકઃ. તેન સમન્વાગતઃ. યશ્ ચ પ્રહીણસ્ તથૈવ યાવદ્ ભાવાગ્રિકઃ. તેનસમન્વાગત ઇતિ પ્રજ્ઞપ્યતે. પ્રજ્ઞપ્તિધર્મો ઽયમ્ ઇતિ દર્શયતિ. કુશલા અપિ દ્વિપ્રકારા ઇતિ વિસ્તરઃ. યથા ક્લિષ્ટા દ્વિપ્રકારા ઇત્ય્ અપિશબ્દાર્થઃ. સમુચ્ચયે વા કુશલાશ્ ચેત્ય્ અર્થઃ. તદ્બીજભાવાનુપઘાતાદ્ ઇતિ. તેષામ્ ઉત્પત્તિલાભિકાનાં કુશલાનાં બીજં તદ્બીજં. તદ્બીજસ્ય ભાવસ્ તદ્બીજભાવઃ [તિબ્. 135અ]. કસ્ય. આશ્રયસ્ય. તદ્બીજભાવસ્યાનુપઘાતસ્ તદ્બીજભાવાનુપઘાતઃ. તસ્માત્. તદ્બીજભાવાનુપઘાતાત્ સમન્વાગતઃ. કૈઃ. અયત્નભાવિભિઃ કુશલૈઃ. ઉપઘાતાદ્ અસમન્વાગત ઉચ્યતે. કો ઽસાવ્ ઇત્ય્ આહ. સમુચ્છિન્નકુશલમૂલઃ. તસ્ય ત્વ્ ઇતિ. તસ્યાશ્રયસ્ય તદ્બીજભાવસ્ય ઉપઘાતો મિથ્યાદૃષ્ટ્યા વેદિતવ્યો નાન્યથા. તેનાહ. ન તુ ખલુ કુશલાનાં ધર્માણાં બીજભાવસ્યાત્યન્તં સંતતૌ સમુદ્ઘાતો યથા ક્લેશાનામ્ આર્યમાર્ગેણાત્યન્તં સંતતૌ સમુદ્ઘાત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. યે પુનર્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યે પ્રાયોગિકાઃ. તૈર્ ઉત્પન્નૈઃ. તેષામ્ ઉત્પત્તિસ્ તદુત્પત્તિઃ. તદુત્પત્તૌ વશિત્વં સામર્થ્યવિશેષઃ. તસ્યાવિઘાતાત્. કસ્ય. સંતતેઃ. સમન્વાગમ ઉચ્યતે. કૈઃ. તૈર્ યત્નભાવિભિઃ કુશુલૈઃ. યસ્માદ્ એવં. તસ્માદ્ બીજમ્ એવ શક્તિવિશેષ એવાત્ર સમન્વાગમાવસ્થાયામ્ અનપોદ્ધૃતં ક્લિષ્ટાનાં ધર્માણામ્ આર્યમાર્ગેણાનુપહતં લૌકિકેન માર્ગેણ. અયત્નભાવિનાં ચ કુશલાનાં ધર્માણાં મિથ્યાદૃષ્ટ્યા. પરિપુષ્ટં ચ વશિત્વકાલે યત્નભાવિનાં કુશલાનાં બીજમ્ ઇતિ પ્રકૃતં. સમન્વાગમાખ્યાં લભતે. નાન્યદ્ દ્રવ્યં. યદ્ વૈભાષિકૈઃ કલ્પિતં. કિં પુનર્ ઇદં બીજં નામેતિ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 148 ) દ્રવ્યાશંકયા પૃચ્છતિ.
યન્ નામરૂપં ફલોત્પત્તૌ સમર્થં. યત્ પંચસ્કન્ધાત્મકં રૂપં ફલોત્પત્તિસમર્થં સાક્ષાદ્ અનન્તરં [તિબ્. 135બ્] પારંપર્યેણ દૂરતઃ. કો ઽયં પરિણામો નામેતિ. સાંખ્યાનાં પરિણામાશંકયા પૃચ્છતિ. સંતતેર્ અન્યથાત્વમ્ ઇતિ. અન્યથોત્પાદઃ. કા ચેયં સંતતિર્ ઇતિ. કિં યથા સાંખ્યાનામ્ અવસ્થિતદ્રવ્યસ્ય ધર્માન્તરનિવૃત્તૌ ધર્માંતરપ્રાદુર્ભાવઃ તથાવસ્થાયિન્યાઃ સંતતેર્ અન્યથાત્વમ્ ઇતિ. નેત્ય્ ઉચ્યતે. કિં તર્હિ. હેતુફલભૂતા. હેતુશ્ ચ ફલં ચ હેતુફલં. હેતુફલમ્ ઇતિ નૈરન્તર્યેણ પ્રવૃત્તાસ્ ત્રૈયધ્વિકાઃ સંસ્કારાઃ સંતતિર્ ઇતિ વ્યવસ્થાપ્યન્તે. યત્ર તૂક્તમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યત્ર તુ સૂત્ર ઉક્તં. કિમ્ ઇત્ય્ આહ. લોભેન સમન્વાગતઃ અભવ્યઃ અયોગ્યશ્ ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ કાયસ્મૃત્યુપસ્થાનાદીનિ ઉત્પાદયિતુમ્ ઇતિ. યદિ બીજં પ્રાપ્તિઃ. બીજં નિત્યમ્ અસ્તીતિ સ્મૃત્યુપસ્થાનોત્પત્તિર્ ન સ્યાત્. ભવદીયાયામ્ અપિ પ્રાપ્તૌ તદુત્પત્તિર્ ન સ્યાદ્ ઇતિ તુલ્યમ્ એતત્. તસ્માદ્ ઉભાભ્યામ્ અપિ વક્તવ્યં. તત્રાધિવાસનં લોભસ્યાવિનોદનં વા સમન્વાગમ ઇતિ. અધિવાસનમ્ અભ્યનુજ્ઞાનમ્. અવિનોદનમ્ અવ્યુપશમનં. સર્વથા પ્રજ્ઞપ્તિધર્મો ન દ્રવ્યધર્મ ઇતિ. સર્વપ્રકારેણ યદ્ય્ ઉત્પત્તિહેતુર્ યદિ વ્યવસ્થાહેતુર્ યદ્ય્ આશ્રયવિશેષઃ યદ્ય્ અધિવાસનમ્ અવિનોદનં વા સર્વથા પ્રજ્ઞપ્તિધર્મઃ પ્રજ્ઞપ્ત્યા સંવૃત્યા વ્યવહારેણ ધર્મઃ પ્રજ્ઞપ્તિધર્મો ન દ્રવ્યધર્મઃ ન દ્રવ્યતો ધર્મઃ સ્વભાવ ઇત્ય્ અર્થઃ. અથ વા દ્રવ્યં ચ તદ્ ધર્મશ્ ચ સ દ્રવ્યધર્મો [તિબ્. 136અ] ન રૂપાદિવત્ વિદ્યમાનસ્વલક્ષણો ધર્મ ઇત્ય્ અર્થઃ. તસ્ય ચ પ્રતિષેધઃ તસ્ય ચ પ્રજ્ઞપ્તિધર્મસ્ય પ્રતિષેધો ઽસમન્વાગમ ઇતિ.

ઇદમ્ અસ્યેતિ જ્ઞાનચિહ્નં પ્રતિલબ્ધધર્માવિપ્રણાશકારણં ચ પ્રાપ્તિર્ ઇત્ય્ આચાર્યસંઘભદ્રઃ. ઇદમ્ અસ્યેતિ જ્ઞાનચિહ્નં ઇત્ય્ અસિદ્ધમ્ એતત્. આશ્રયવિશેષેણ તજ્જ્ઞાનમ્ ઇતિ બ્રૂમઃ. યદિ ચ પ્રતિલબ્ધધર્મવિપ્રણાશકારણં પ્રાપ્તિર્ ઇષ્યતે. પ્રાપ્તપરિત્યાગો નૈવ સ્યાત્. ભવતિ ચ. તસ્માદ્ અકારણમ્ એતત્. સ એવ ચ શક્તિવિશેષલક્ષણં બીજભાવમ્ આચાર્યેન વ્યવસ્થાપિતં દૂષયતિ. કિમ્ અયં શક્તિવિશેષશ્ ચિત્તાદ્ અર્થાન્તરમ્ અતો ઽનર્થાન્તરં. કિં ચાતઃ. અર્થાન્તરં ચેત્. સિદ્ધં પ્રાપ્તિર્ અસ્તીતિ. સંજ્ઞામાત્રે તુ વિવાદઃ. અનર્થાન્તરં ચેત્. નન્વ્ અકુશલં કુશલસ્ય બીજં અભ્યુપગતં ભવતિ. અકુશલસ્ય ચ કુશલં. કો હિ નામ ઔષ્ણ્યસ્ય તેજસો ઽનર્થાન્તરત્વે સત્ય્ ઔષ્ણ્યમ્ એવ દાહકમ્ અધ્યવસ્યેન્ ન તેજઃ. કુશલબીજં હ્ય્ અકુશલે ચેતસ્ય્ અવ્યાકૃતે વા વર્તતે. એવમ્ અકુશલબીજં કુશલે ચેતસ્ય્ અવ્યાકૃતે વા વર્તતે. તથૈવ ચાવ્યાકૃતબીજમ્ અપિ કુશલે ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 149 ) ચાકુશલે ચ વર્તતે. સાસ્રવબીજં ચાનાસ્રવે ઽનાસ્રવબીજં ચ સાસ્રવે ચેતસિ વર્તત ઇતિ સાંકર્યદોષઃ પ્રસજ્યત ઇતિ. અત્ર વયં બ્રૂમઃ. અનર્થાન્તરભાવે સાંકર્યદોષ ભવેત્. તત્ તુ બીજં ન ચિત્તાદ્ અર્થાન્તરં વક્તવ્યં. નાપ્ય્ અનર્થાન્તરમ્. ઉપાદાયપ્રજ્ઞપ્તિરૂપત્વાત્. [તિબ્. 136બ્] અથાપ્ય્ અનર્થાન્તરભાવસ્ તથાપ્ય્ અદોશઃ. કુશલેન હિ ચિત્તેનોત્પન્નેન સ્વજાતીયે ઽન્યજાતીયે વા સ્વસંતાનચિત્તે બીજમ્ આધીયેત. તતઃ કારણવિશેષાત્ કાર્યવિશેષ ઇતિ વિશિષ્ટં. તેન તચ્ ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યેત. તદ્ વિશિષ્ટં ચિત્તં કુશલબીજકાર્યક્રિયાયાં સમર્થમ્ ઉત્પદ્યેત. એવમ્ અકુશલેનાપિ સ્વજાતીયે ઽન્યજાતીયે વા સ્વસંતાનચિત્તે બીજમ્ આધીયેત. તચ્ ચ તેન વિશિષ્ટં ચિત્તમ્ અકુશલબીજકાર્યક્રિયાયાં સમર્થમ્ ઉત્પદ્યેત. એવમ્ અવ્યાકૃતેનાપિ ચિત્તેન સ્વજાતીયે ઽન્યજાતીયે વા સ્વસંતાનચિત્તે બીજમ્ આધીયેત. તચ્ ચાપિ તેન વિશિષ્ટમ્ અવ્યાકૃતબીજકાર્યક્રિયાયાં સમર્થમ્ ઉત્પદ્યેત. સાસ્રવેણાપ્ય્ અનાસ્રવે ચિત્તે બીજમ્ આધીયેત. અનાસ્રવેણાપિ સાસ્રવ ઇત્ય્ એવમ્ અન્યોન્યબીજાધાયકમ્ અન્યોન્યજનકં ચ ચિત્તં ચિત્તાન્તરાદ્ ઉત્પદ્યમામં અન્યોન્યવાસ્યવસકત્વેન પ્રવર્તતે. ન ચ કુશલેનાકુશલે ચિત્તે શક્તિવિશેષ આહિત ઇતિ તદ્ અકુશલં કુશલતામ્ આપદ્યતે. કુશલં વા તદ્ અકુશલતાં. શક્તિવિશેષમાત્રત્વાત્. શક્તિર્ બીજં વાસનેત્ય્ એકો ઽયમ્ અર્થઃ. એવમ્ અકુશલાદિવાસનાપિ વક્તવ્યા. યાવત્ સાસ્રવેણાનાસ્રવે શક્તિવિશેષાધાને ઽપિ. અનાસ્રવેણાપિ સાસ્રવે શક્તિવિશેષાધાને. ન તત્ સાસ્રવં અનાસ્રવં સંપદ્યતે. અનાસ્રવં વા સાસ્રવમ્ ઇતિ. ભવતામ્ અપિ વૈભાષિકાણામ્ ઇદં ચિંત્યતે. યદા સાસ્રવચિત્તસમનંતરં [તિબ્. 137અ] અનાસ્રવં અનાસ્રવચિત્તસમનન્તરં વા સાસ્રવચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે. તદા કિં પૂર્વકઃ સાસ્રવકલાપો ઽનાસ્રવકલાપો વા શક્તિમાન્ સમનન્તરપ્રત્યયાદિભાવેનોત્તરકલાપોત્પત્તાવ્ ઉતાશક્તિમાન્. કિં ચાતઃ. યદ્ય્ અશક્તિમાન્ સમનન્તરપ્રત્યયાદિભાવો ઽપ્ય્ અસ્ય હીયેત. અથ શક્તિમાન્. સા શક્તિઃ કિં સાસ્રવે ચેતસિ સાસ્રવા આહોસ્વિદ્ અનાસ્રવા. તચ્ ચિત્તં સાસ્રવસ્યાનાસ્રવસ્ય ચ ચિત્તાન્તરસ્ય સમનન્તરપ્રત્યયાદિભાવં કુર્યાત્. તત્ કિં યયૈવ શક્ત્યા સાસ્રવસ્ય સમનન્તરપ્રત્યયાદિભાવં કુર્યાત્ તયૈવાનાસ્રવસ્ય. યદિ તયૈવ કથં શક્તિકાર્યસાંકર્યં ન ભવેત્. અથાન્યયા શક્ત્યા સાસ્રવસ્યાન્યયાનાસ્રવસ્ય સમનન્તરપ્રત્યયાદિભાવં કુર્યાત્. કથમ્ અનયોર્ એકત્ર શક્ત્યોસ્ તસ્માચ્ ચિત્તાદ્ અનન્યયોર્ ભિન્નરૂપતા ભિન્નકાર્યતા ચ યુજ્યતે. યુજ્યતે ચેત્. અસ્માકમ્ અપિ ચિત્તાદ્ અનન્યાસાં શક્તીનાં તત્રાવસ્થાનં કાર્યભેદશ્ ચ ભવિષ્યતિ. એવમ્ અનાસ્રવસ્યાપિ ચિત્તસ્ય સાસ્રવાનાસ્રવચિત્તસમનન્તરપ્રત્યયાદિભાવેન સંભવતઃ તથૈવ શક્ત્યોર્ ભિન્નરૂપતા કાર્યભેદશ્ ચ વક્તવ્યઃ. તેન યદ્ ઉક્તં નન્વ્ અકુશલં કુશલસ્ય બીજમ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 150 ) અભ્યુપગતં ભવતીત્યાદિ તદ્ અયુક્તં. ન હિ કુશલાહિતેન શક્તિવિશેષેણ વિશિષ્ટં સમર્થમ્ અકુશલમ્ અકુશલબીજકાર્યં કરોતિ. [તિબ્. 137બ્] કિં તર્હિ. કુશલબીજકાર્યમ્ એવ કરોતિ. સ્વાહિતેન તુ શક્તિવિશેષેણ તદ્ અકુશલં સ્વબીજકાર્યં કરોતિ. તત્ કથમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે. કુશલસ્યાકુશલં બીજમ્ ઇતિ. બ્રૂયાસ્ ત્વમ્ અકુશલચિત્તે તત્ કુશલબીજમ્ આહિતં કથં અકુશલં ન ભવતીતિ. ન ભવન્તો બીજાર્થં જાનતે. કુશલેન ચિત્તેન નિરુધ્યમાનેન. તથા શક્તિવિશિષ્ટમ્ અકુશલં ચિત્તં જન્યેત યથા તચ્ ચિત્તં સ્વોત્પત્તિયોગ્યં ભવિષ્યતિ સાક્ષાત્ પારંપર્યેણ વેતિ શક્તિવિશેષ એવ બીજં. ન બીજં નામ કિંચિદ્ અસ્તિ. પ્રજ્ઞપ્તિસત્ત્વાત્. અત એવ પ્રાપ્ત્યપ્રાપ્તી પ્રજ્ઞપ્તિસત્યાવ્ ઉચ્યેતે. દ્રવ્યસત્યાવ્ એવ તુ વૈભાષિકા વર્ણયન્તિ.
(ઇઇ.38, 39અબ્) અતીતાનાં ધર્માણામ્ અતીતાપિ પ્રાપ્તિર્ ઇતિ વિસ્તરઃ. અતીતાનાં ધર્માણાં તદ્યથા ક્લિષ્ટાનામ્ અતીતા પ્રાપ્તિર્ યા ઉત્પન્નનિરુદ્ધા સાગ્રજાપિ સંભવતિ. સહજાપિ. પશ્ચાત્કાલજાપિ. તેષામ્ એવાનાગતા પ્રાપ્તિર્ અનુત્પન્ના. પ્રત્યુત્પન્ના યા પશ્ચાત્કાલજા ઉત્પન્નનિરુદ્ધા. અનાગતાનામ્ અપિ પ્રાપ્તિર્ અતીતા યાગ્રજોત્પન્નનિરુદ્ધા. અનાગતા યાનુત્પન્ના. પ્રત્યુત્પન્નાગ્રજોત્પન્નાનિરુદ્ધા. તથા પ્રત્યુત્પન્નાનામ્ અપ્ય્ અતીતા પ્રાપ્તિર્ યાગ્રજોત્પન્નનિરુદ્ધા. અનાગતા યાનુત્પન્ના. પ્રત્યુત્પન્ના યા સહજા. અતીતાદિજાતિસામાન્યં ચ ગૃહીત્વૈવમ્ ઉક્તમ્. ન ત્વ્ એકસ્યાતીતસ્યાવશ્યં ત્રિવિધા પ્રાપ્તિર્ અસ્તિ. ન હિ વિપાકજસ્યાનાગતાતીતા વા પ્રાપ્તિઃ સંભવતિ.
અવ્યાકૃતાપ્તિઃ સહજેતિ
વચનાત્. [તિબ્. 138અ] યદિ તુ પ્રતિદ્રવ્યં પ્રાપ્તિવ્યવસ્થા ક્રિયેત સંભવં પ્રત્ય્ એતદ્ એવં ભવેત્. ક્લિષ્ટાનામ્ ઉત્પત્તિપ્રતિલંભિકાનાં ચ કુશલાનામ્ અતીતાદીનામ્ અતીતાદયઃ પ્રાપ્તયો ઽવશ્યં ભવન્તિ. ન હિ પૃથગ્જનસ્યાનુત્પન્નસ્ય અનાસ્રવસ્ય માર્ગસ્યાતીતા પ્રત્યુત્પન્ના ચ પ્રાપ્તિર્ અસ્તિ. સાપવાદશ્ ચાયમ્ ઉત્સર્ગો ઽવગન્તવ્યઃ.
અવ્યાકૃતાપ્તિઃ સહજેતિ
વેચનાત્. અસંસ્કૃતાનાં તુ પ્રાપ્તિ ઉત્પન્નનિરુદ્ધાતીતા. ઽનુત્પન્નાનાગતા. ઉત્પન્નાનિરુદ્ધા પ્રત્યુત્પન્ના. સુગમત્વાત્ તુ ન સૂત્રિતમ્ એતત્. કામરૂપારૂપ્યાવચરાણાં કામરૂપારૂપ્યાવચરી યથાક્રમમ્ ઇતિ. કામધાતૂપપન્નસ્ય કામાવચરાણાં ધર્માણાં કામાવચરી પ્રાપ્તિઃ. તસ્યૈવ રૂપાવચરાણાં રૂપાવચરી. તસ્યૈવારૂપ્યાવચરાણામ્ આરૂપ્યાવચરી. રૂપધાતૂપપન્નસ્ય ચ કામાવચરાણાં. તદ્યથા નિર્માણચિત્તાનાં કામાવચરી. રૂપાવચરાણાં રૂપાવચરી ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 151 ). આરૂપ્યાવચરાણામ્ આરૂપ્યાવચરી. આરૂપ્યધાતૂપપન્નસ્ય તદ્ધાતુકાનાં તદ્ધાતુકૈવ પ્રાપ્તિઃ.
અનાપ્તાનાં ચતુર્વિધેતિ.

અધાત્વાપ્તાનાં સંસ્કૃતાસંસ્કૃતાનામ્ અનાસ્રવાણાં ચતુર્વિધા પ્રાપ્તિઃ. કામરૂપારૂપ્યાવચરી ચાનાસ્રવા ચ. સમાસેન સર્વાન્ અનાપ્તાન્ અભિસમસ્યેત્ય્ અર્થઃ. પ્રત્યેકં તુ ન ચતુર્વિધા. તત આહ. તત્રાપ્રતિસંખ્યાનિરોધસ્યેતિ વિસ્તરઃ. કામધાતૂપપન્નસ્ય [તિબ્. 138બ્] કામાવચરાદીનાં યથાસંભવમ્ અપ્રતિસંખ્યાનિરોધસ્ય પ્રાપ્તિઃ કામાવચરી. રૂપધાતૂપપન્નસ્ય રૂપાવચરાદીનાં અપ્રતિસંખ્યાનિરોધપ્રાપ્તી રૂપાવચરી. આરૂપ્યધાતૂપપન્નસ્યારૂપ્યાવચરાદીનામ્ અપ્રતિસંખ્યાનિરોધપ્રાપ્તિર્ આરૂપ્યાવચરી. સત્ત્વસંતાનવશેનૈવ હિ તત્પ્રાપ્તિર્ વ્યવસ્થાપ્યતે. ન તુ તેષાં વશેન યેષામ્ અપ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ. યદિ હ્ય્ એવં સ્યાત્ માર્ગસત્યસ્યાપ્રતિસંખ્યાનિરોધપ્રાપ્તિર્ અનાસ્રવા સ્યાત્. પ્રતિસંખ્યાનિરોધસ્ય રૂપારૂપ્યાવચરી ચાનાસ્રવા ચેતિ. ન કામાવચરી. કામધાતોર્ અપ્રતિપક્ષત્વાત્. રૂપાવચરેણ તુ માર્ગેણ પ્રાપ્તસ્ય રૂપાવચરી પ્રાપ્તિઃ. આરૂપ્યાવચરેણારૂપ્યાવચરી. અનાસ્રવેણ માર્ગેણાનાસ્રવા. આર્યસ્ય તુ રૂપાવચરેણ માર્ગેણ પ્રાપ્તસ્ય રૂપાવચરી ચાનાસ્રવા ચારૂપ્યાવચરેણારૂપ્યાવચરી ચાનાસ્રવા ચ.
લૌકિકેનાર્યવૈરાગ્યે વિસંયોગાપ્તયો દ્વિધેતિ
વચનાત્. માર્ગસત્યસ્યાનાસ્રવૈવેતિ. લૌકિકીમ્ અસ્ય પ્રાપ્તિં પ્રતિષેધયતિ. સેયં સમસ્ય ચતુર્વિધેતિ. સમાસેન ત્રૈધાતુકી ચાનાસ્રવા ચેતિ ઉક્તમ્ અર્થં નિગમયતિ. શૈક્ષાણામ્ ઇતિ. શૈક્ષા ધર્માઃ શૈક્ષસ્યાનાસ્રવા ધર્મા. અશૈક્ષા અશૈક્ષસ્યાનાસ્રવા. [તિબ્. 139અ] માર્ગસત્યભાવા એવૈતે દ્રષ્ટવ્યાઃ. શૈક્ષાશૈક્ષેભ્યસ્ ત્વ્ અન્યે નૈવ શૈક્ષા નાશૈક્ષાઃ. અસંસ્કૃતા અપિ યાવન્ નૈવ શૈક્ષા નાશૈક્ષા ઇષ્યન્તે. તેષાં
ત્રિધા
પ્રાપ્તિઃ શૈક્ષાદિભેદેન. શૈક્ષી અશૈક્ષી નૈવ શૈક્ષી નાશૈક્ષી ચેતિ. અનાર્યેણ પ્રાપ્તસ્યેતિ. પૃથગ્જનેન પ્રાપ્તસ્ય. તસ્યૈવ શૈક્ષેણેતિ. તસ્યૈવ પ્રતિસંખ્યાનિરોધસ્ય શૈક્ષેણ માર્ગેણ પ્રાપ્તસ્ય શૈક્ષી. અશૈક્ષેણાશૈક્ષી. ક્ષયજ્ઞાનસંપ્રયુક્તેન માર્ગેણ પ્રાપ્તસ્ય. વિસંયોગપ્રાપ્તિસંનિશ્રયત્વાત્ ક્ષયજ્ઞાનસ્ય. યદ્ય્ અપિ સા વજ્રોપમેન શૈક્ષેણ પ્રાપ્યતે તદાવાહકત્વાત્. તત્પ્રાપ્તત્વવચને તુ શૈક્ષ્યાઃ પ્રાપ્તેઃ અશૈક્ષી પ્રાપ્તિર્ વિશેષિતા સ્યાદ્ ઇતિ ન તેન શૈક્ષેણ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 152 ) અશૈક્ષીત્ય્ ઉક્તં. તસ્યૈવાર્યમાર્ગપ્રાપ્તસ્યાનાસ્રવેતિ. તસ્યૈવ પ્રતિસંખ્યા નિરોધસ્ય આર્યમાર્ગપ્રાપ્તસ્ય અનાસ્રવા. માર્ગસત્યસ્ય ચાનાસ્રવા પ્રાપ્તિર્ ઇત્ય્ અધિકૃતં. આર્યેણ લૌકિકમાર્ગપ્રાપ્તસ્ય પ્રતિસંખ્યાનિરોધસ્ય પ્રાપ્તિઃ કિં સાસ્રવા ઉતાહો ઽનાસ્રવા. ઉભયથેત્ય્ આહ. સા કસ્માન્ નોક્તા. સાવશેષં ભાષ્યં. પશ્ચાદ્ દર્શયિષ્યતે
લૌકિકેનાર્યવૈરાગ્યે વિસંયોગાપ્તયો દ્વિધેતિ
નોચ્યતે. યા ત્વ્ અસંકીર્ણા પ્રાપ્તિઃ સૈવેહોચ્યતે ઇતિ વેદિતવ્યં.
(ઇઇ.39ચ્દ્, 40અબ્) દુર્બલત્વાદ્ ઇતિ. અનભિસંસ્કારવત્ત્વાદ્ દુર્બલત્વં.
દ્વે અભિજ્ઞે ઇતિ. દિવ્યચક્સુરભિજ્ઞાં [તિબ્. 139બ્] દિવ્યશ્રોત્રાભિજ્ઞાં. નિર્માણચિત્તં ચ વર્જયિત્વા. કિં.
અવ્યાકૃતાપ્તિઃ સહજેતિ
સંબન્ધનીયં. તેષાં હિ બલવત્ત્વાદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. તેષાં હિ દિવ્યચક્ષુરભિજ્ઞાદીનાં બલવત્ત્વાત્. કિં. પૂર્વંપશ્ચાત્સહજા પ્રાપ્તિઃ. પ્રયોગવિશેષનિષ્પત્તેર્ ઇતિ. પ્રયોગવિશેષેણ નિષ્પત્તિર્ દિવ્યચક્ષુરભિજ્ઞાદીનાં. તસ્યાઃ. પ્રયોગવિશેષનિષ્પત્તેર્ બલવત્ત્વં. બલવત્ત્વાત્ પૂર્વંપશ્ચાત્સહજા પ્રાપ્તિર્ ઇત્ય્ અર્થસમ્બન્ધઃ. શૈલ્પસ્થાનિકસ્યાપિ કસ્યચિત્ તદ્યથા વિશ્વકર્મણઃ. ઐર્યાપથિકસ્ય ચ તદ્યથા સ્થવિરસ્યાશ્વજિતસ્ય. અત્યર્થમ્ અભ્યસ્તસ્ય ભૃશમ્ આત્મસાત્કૃતસ્યેચ્છન્તિ વૈભાષિકાઃ. કિં. પૂર્વંપશ્ચાત્સહજા પ્રાપ્તિર્ ઇતિ.
નિવૃતસ્ય ચ રૂપસ્યેતિ.
ચશબ્દઃ સમુચ્ચયાર્થઃ. પ્રાપ્તિઃ સહજેતિ સમુચ્ચીયતે. તચ્ ચ ક્લિષ્ટં રૂપં પ્રથમધ્યાનભૂમિકમ્ એવ વિજ્ઞપ્તિરૂપં વેદિતવ્યં. તતો ઽન્યાસુ ભૂમિષુ તદુત્થાપકાભાવાત્. અધિમાત્રેણાપીતિ વિસ્તરઃ. અધિમાત્રેણાપિ ચિત્તેન નિવૃતા વિજ્ઞપ્તિર્ ઉત્થાપિતા. તદ્ એવ ચાધિમાત્રં વિજ્ઞપ્તિચિત્તં અવિજ્ઞપ્તિં નોત્થાપયતિ. અતો દૌર્બલ્યસિદ્ધિઃ. તસ્યા દૌર્બલ્યસિદ્ધેઃ સહજૈવ પ્રાપ્તિઃ.

પ્રાપ્તિભેદ ઇતિ. વિપાકજાદીનામ્ અનિવૃતાવ્યાકૃતાનાં સહજા પ્રાપ્તિઃ. અભિજ્ઞાદ્વયાદીનાં તુ પૂર્વંપશ્ચાત્સહજા પ્રાપ્તિર્ ઇતિ તદ્ભેદઃ.
કામરૂપસ્ય નાગ્રજેતિ.
[તિબ્. 140અ] કામાવચરસ્ય કુશલાકુશલસ્ય વિજ્ઞપ્ત્યવ્જ્ઞપ્તિરૂપસ્યાગ્રજાપ્રાપ્તિઃ સર્વથા નાસ્તિ. યદિ કુશલસ્ય યદ્ય્ અકુશલસ્ય નાસ્ત્ય્ એવ સર્વથેત્ય્ અર્થઃ. સહજા ચાસ્તિ પશ્ચાત્કાલજા ચેતિ સંભવતઃ. તદ્યથા પ્રથમસ્ય વિજ્ઞપ્ત્યવિજ્ઞપ્તિક્ષણસ્ય આદૌ સહજા પ્રાપ્તિર્ ભવતિ. દ્વિતીયાદિષુ ક્ષણેષુ તસ્યૈવાદ્યસ્ય ક્ષણસ્ય પશ્ચાત્કાલજા ભવતિ. એવમ્ અન્યેષામ્ અપિ દ્વિતીયાદીનાં ક્ષણાનાં સહજા પશ્ચાત્કાલજા પ્રાપ્તિર્ વેદિતવ્યા. કામાવચરસ્યૈવ રૂપસ્યાગ્રજા ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 153 ) પ્રાપ્તિપ્રતિષેધાદ્ ધ્યાનાનાસ્રવસંવરરૂપસ્યાગ્રજા પ્રાપ્તિર્ અસ્ત્ય્ એવેત્ય્ ઉત્સૃષ્ટા ભવતિ.
(ઇઇ.40ચ્દ્, 41) અપ્રાપ્તિર્ અનિવૃતાવ્યાકૃતૈવ સર્વા. કસ્માદ્ વ્યવસ્થાપ્યતે. યદ્ય્ અપ્રાપ્તિઃ ક્લેશાનાં ક્લિષ્ટા ભવેત્. પ્રહીણક્લેશસ્ય ક્લેશવદ્ એવ ન સ્યાત્. યદિ કુશલા સ્યાત્ સમુચ્છિન્નકુશલમૂલસ્ય ન સ્યાત્. અનાસ્રવાણાં ધર્માણામ્ અપ્રાપ્તિર્ અનાસ્રવા સ્યાત્. કિં સ્યાત્. પૃથગ્જનો ન સ્યાન્ નિત્યમ્ આર્યધર્મસમન્વાગતત્વાત્. પારિશેષ્યાદ્ અનિવૃતાવ્યાકૃતૈવાપ્રાપ્તિર્ ઇતિ વ્યવસ્થાપ્યતે. પ્રત્યુત્પન્નસ્ય નાસ્ત્ય્ અપ્રાપ્તિઃ પ્રત્યુત્પન્નેતિ. પ્રત્યુત્પન્નસ્ય ધર્મસ્ય પ્રાપ્તિર્ વર્તતે. તસ્માદ્ અસ્યાપ્રાપ્તિર્ નાસ્તિ પ્રત્યુત્પન્ના. તસ્ય પ્રાપ્ત્યપ્રાપ્ત્યોઃ સમવધાનાસંભવાત્. અતીતાનાગતયોસ્ તુ ત્રૈયધ્વિકીતિ. અપ્રાપ્તાનાં પ્રાપ્તવિહીનાનાં ચ પ્રાયોગિકાનાં ગુણાનામ્ અનાગતાનાં ચ ચક્ષુરાદીનામ્ અપિ ચ યેષાં [તિબ્. 140બ્] પ્રાપ્તિર્ નાસ્તિ અતીતાપ્ય્ અસ્ત્ય્ અપ્રાપ્તિર્ અનાગતાપિ પ્રત્યુત્પન્નાપિ. સ્રોતોન્યાયેન હિ તેષામ્ અપ્રાપ્તિર્ ઉત્પદ્યતે નિરુધ્યતે ઽનાગતવસ્થાનેતિ.
કામાદ્યાપ્તામલાનાં ચેતિ.
ત્રિધેત્ય્ અનુકર્ષણાર્થશ્ ચકારઃ. કામાદિષુ ધાતુષુ આપ્તા અવિયુક્તાઃ કામાદ્યાપ્તાઃ. કામાદ્યાપ્તાનામ્ અમલાનાં ચાપ્રાપ્તિસ્ ત્રિવિધા. ઉપપત્ત્યાશ્રયવશેન તદ્વ્યવસ્થાપનાત્. ધર્મસહાવ્યવસ્થાપિની હ્ય્ અપ્રાપ્તિઃ. ન પ્રાપ્તિવદ્ ધર્મવશેન વ્યવસ્થાપ્યતે. તસ્માત્ કામધાતૂપપન્નસ્ય કામરૂપારૂપ્યાવચરાણાં અનાસ્રવાણાં ચ ધર્માણામ્ અપ્રાપ્તિઃ કામાવચરી. રૂપધાતૂપપન્નસ્ય રૂપાવચરી. આરૂપ્યધાતૂપપન્નસ્ય આરૂપ્યાવચરી. તદ્યથા કામધાતૂપપન્નસ્ય પ્રાયોગિકાનાં ગુણાનામ્ ઉપપત્તિલાભિકાનામ્ અપિ કુશલસમુચ્છેદાવસ્થાયામ્ અપ્રાપ્તિર્ અવીતરાગત્વાચ્ ચ રૂપારૂપ્યાવચરાણામ્ અક્લિષ્ટાનામ્ અપ્રાપ્તિઃ પૃથગ્જનત્વાચ્ ચાનાસ્રવાણામ્ અપ્રાપ્તિઃ કામાવચરી. તથા રૂપધાતૂપપન્નસ્ય કામાવચરાણાં ભૂમિસંચારત્યક્તાનાં રૂપારૂપ્યાવચરાણાં ચ પ્રાયોગિકાનાં ગુણાનાં પૃથગ્જનત્વાચ્ ચાનાસ્રવાણામ્ અપ્રાપ્તી રૂપાવચરી. તથૈવ ચારૂપ્યધાતૂપપન્નસ્ય કામરૂપાવચરાણાં ભૂમિસંચારત્યક્તાનામ્ આરૂપ્યાવચરાણાં ચ પ્રાયોગિકાણાં [તિબ્. 141અ] ગુણાનાં પૃથગ્જનત્વાદ્ એવ ચાનાસ્રવાણામ્ અપ્રાપ્તિર્ આરૂપ્યાવચરીત્ય્ નેયં.
પૃથગ્જનત્વં કતમત્. આર્યધર્માણામ્ અલાભ ઇત્ય્ અનેન શાસ્ત્રપાઠેનાનાસ્રવત્વાભાવમ્ અપ્રાપ્તેર્ દર્શયતિ. કતમેષામ્ આર્યધર્માણામ્ અલાભ ઇતિ. આર્યધર્મા દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિમ્ આરભ્ય સર્વો ઽનાસ્રવો માર્ગ ઇતિ અત એવં પૃચ્છતિ. સર્વેષામ્ અવિશેષવચનાદ્ ઇતિ. સર્વેષાં દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્ત્યાદીનાં શૈક્ષાશૈક્ષજ્ઞાનાનામ્ અલાભઃ. કસ્માત્. અવિશેષ્તત્વાત્. યદ્ય્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 154 ) એવમ્ ઉત્પન્નાયામ્ અપિ દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તૌ પરિશિષ્ટાનામ્ આર્યધર્માણામ્ અલાભો ઽસ્યાસ્તીતિ અનાર્યઃ સ્યાત્. તસ્માદ્ ઇદમ્ આહ. સ તુ યો વિના લાભેનેતિ. યો વિના લાભેનાલાભઃ. તત્ પૃથગ્જનત્વમ્ ઇતિ. અન્યથા હીતિ વિસ્તરઃ. યદ્ય્ આર્યધર્માણાં લાભે ઽપિ સતિ અન્યેષામ્ અપિ ધર્માણામ્ અલાભઃ પૃથગ્જનત્વમ્ ઇષ્યતે બુદ્ધો ઽપિ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધસંતાનિકૈર્ આર્યધર્મૈર્ અસમન્વાગમાત્ અનાર્યઃ સ્યાત્. કેવલાલાભગ્રહણાત્ ત્વ્ અપ્રસંગઃ. એવશબ્દસ્ તર્હિ પઠિતવ્ય ઇતિ. આર્યધર્માણામ્ અલાભ એવેતિ. એકપદાન્ય્ અપિ હ્ય્ અવધારણાનીતિ. કેવલપદાન્ય્ અપીત્ય્ અર્થઃ. અબ્ભક્ષો વાયુભક્ષ ઇતિ. અબ્ભક્ષ એવ વાયુભક્ષ એવેતિ નોચ્યતે. એવશબ્દસ્ય ચાર્થો ગમ્યતે. તદ્વદ્ ઇહાપીતિ. [તિબ્. 141બ્] અથ વા અપ એવ યો ભક્ષયતિ સો ઽબ્ભક્ષઃ. યો વાયુમ્ એવ ભક્ષયતિ સ વાયુભક્ષ ઇતિ. યથાત્ર લુપ્તનિર્દિષ્ટસ્ય એવકારસ્યાવધારણાર્થો ગમ્યતે. તદ્વદ્ ઇહાપ્ય્ અલાભ એવેતિ. દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિતત્સહભુવાં ઇત્ય્ અપર ઇતિ વિસ્તરઃ. દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તેસ્ તત્સહભુવાં ચ વેદનાદીનાં ધર્માણામ્ અલાભઃ પૃથગ્જનત્વમ્. અસ્મિં પક્ષે ઉત્પન્નાયામ્ અપિ દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તૌ પરિશિષ્ટાનામ્ આર્યધર્માણામ્ અલાભો ઽસ્તીત્ય્ અનાર્યઃ સ્યાદ્ ઇતિ યો દોષ ઉક્તઃ. સ ન સંભવતિ. યદા તર્હિ ફલપ્રાપ્તિઃ. તદા દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિતત્સહભુવાં વિહાનિર્ ઇતિ ફલપ્રાપ્તાવ્ અનાર્યઃ સ્યાદ્ ઇતિ દોષપરિહારાર્થમ્ આહ. ન ચ તત્ત્યાગાત્. ન ચ તેષાં ક્ષાંતિસહભુવાં ત્યાગાદ્ અનાર્યત્વપ્રસંગઃ. તદલાભસ્યાત્યન્તં હતત્વાત્. તસ્યાલાભસ્યાત્યન્તવિહીનત્વાત્. કથમ્. અસાવ્ અત્યન્તં હતસ્ તત્સંતાને પુનર્ અનુત્પત્તેઃ. તે તર્હિ ત્રિગોત્રા ઇતિ. શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધબુદ્ધગોત્રા ઇતિ. કતમેષામ્ અલાભઃ. સર્વેષામ્ ઇતિ. શ્રાવકાદિગોત્રાણામ્. એવં તર્હિ સ એવ દોષ ઇતિ. બુદ્ધો ઽપિ ત્રિગોત્રાલાભાદ્ અનાર્યઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. પુનઃ સ એવ પરિહાર ઇતિ. સ તુ યો વિનાલાભેનેતિ પૂર્વવત્ પ્રપંચો યાવત્ તદ્યથા અબ્ભક્ષો વાયુભક્ષ ઇતિ. યત્નસ્ તર્હિ વ્યર્થ [તિબ્. 142અ] ઇતિ. ક્ષાંતિપરિશિષ્ટાર્યધર્માલાભસદ્ભાવાદ્ અનાર્યઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અસ્ય દોષસ્ય પરિહારાય ક્ષાન્તિતત્સહભુવામ્ અલાભઃ પૃથગ્જનત્વમ્ ઇતિ યો યત્નસ્ સ વ્યર્થઃ સ્યાત્. પૂર્વપક્ષદોષપરિહાર એવાયમ્ આસ્થીયતે. અનુત્પન્નાર્યધર્મા સંતતિર્ ઇતિ. અનુત્પન્ના આર્યધર્મા અસ્યામ્ ઇત્ય્ અનુત્પન્નાર્યધર્મા સંતતિઃ પૃથગ્જનત્વં. અનુત્પન્નાર્યમાર્ગા સ્કન્ધસંતતિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અર્થાદ્ ઉત્પન્નાર્યધર્મા સંતતિર્ આર્યત્વમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ આશ્રયપરાવૃત્તેઃ.
અથેયમ્ અપ્રાપ્તિર્ ઇતિ. સર્વધર્માપ્રાપ્તિશ્ ચોદ્યતે. નાર્યધર્મપ્રાપ્તિર્ એવ. યથા તાવદ્ ઇતિ. ઉદાહરણમ્ એતત્. તસ્ય લાભાત્ તદ્ વિહીયત ઇતિ. તસ્યાર્યમાર્ગસ્ય લાભાત્ તત્ પૃથગ્જનત્વમ્ અલાભલક્ષણં વિહીયતે.

કિંધાતુકં તત્ પૃથગ્જનત્વં. ત્રિધાતુકમ્ ઇત્ય્ એકે. નનુ ચોપપત્ત્યાશ્રયવશેનાલાભો વ્યવસ્થાપ્યતે. પૃથગ્જનત્વં ચાલાભસ્વભાવં. તસ્માદ્ અસ્ય કામાવચરસ્ય સત્ત્વસ્ય કામાવચરમ્ એવ પૃથગ્જનત્વમ્ અસ્તિ. ન રૂપારૂપ્યાવચરમ્. અતસ્ ત્રૈધાતુકં વિહીયત ઇતિ અયુજ્યમાનમ્ એતત્ પશ્યામઃ. અથ પુનર્ અનુત્પત્તિધર્મતાં તદ્ આપન્નમ્ ઇતિ કૃત્વા ત્રૈધાતુકં તદ્ વિહીયત ઇતિ ઉપચારકલ્પના. ભવત્વ્ એષા. નૈષા વાર્યતે. કામાવચરસ્યૈવ ત્વ્ એકસ્ય પૃથગ્જનત્વસ્ય પ્રાપ્તિર્ અસ્તિ. તલ્ લૌકિકાગ્રભર્માવસ્થાયાં વિહીયત [તિબ્. 142બ્] ઇતિ વેદયામઃ. તચ્ ચ કામવૈરાગ્યે નવમે વિમુક્તિમાર્ગે પ્રહીયતે. રૂપારૂપ્યધાત્વોર્ ઉત્પદ્યમાનસ્ય ત્વ્ આર્યસ્ય પ્રતિભૂમ્યવસ્થિતાનાં પૃથગ્જનત્વાનાં આર્યમાર્ગપ્રાપ્તિસામર્થ્યાન્ નૈવ પ્રાપ્તિર્ ઉત્પદ્યતે. પ્રતિભૂમિ તુ નવમે વિમુક્તિમાર્ગે તેષાં પ્રહાણં ભવતીતિ અવગંતવ્યં.
ભૂમિસંચારાચ્ ચેતિ. યદા ચ કામધાતોર્ વૈરાગ્યં કૃત્વા પ્રથમં ધ્યાનં સંચરતિ. તદા ચ તત્ કામાવચરં પૃથગ્જનત્વં વિહીયતે. ન ચાર્યો ભવતિ. પ્રથમધ્યાનભૂમિકપૃથગ્જનત્વપ્રાદુર્ભાવાત્. એવમ્ આરૂપ્યધાતુસંચારાદ્ રૂપાવચરં પૃથગ્જનત્વં વિહીયતે. ઊર્ધ્વભૂમેશ્ ચાધરાં ભૂમિં સંચરતે ઊર્ધ્વભૂમિકં પૃથગ્જનત્વં વિહીયત ઇતિ વક્તવ્યમ્. એવમ્ અન્યેષામ્ અપિ યોજ્યમ્ ઇતિ. યથાર્યમાર્ગસ્ય પ્રાપ્ત્યા પૃથગ્જનત્વમ્ અપ્રાપ્તિર્ વિહીયત ઇતિ યોજિતં. એવમ્ અન્યેષામ્ અપિ શ્રુતચિન્તામયાદિકાનાં ધર્માણામ્ અપ્રાપ્તિર્ વિહીયત ઇતિ યોજ્યં. કથં. કામાવચરાણાં તાવચ્ છ્રુતચિન્તામયાદિકાનાં ધર્માણાં પ્રાપ્તિલાભાદ્ અપ્રાપ્તિર્ વિહીયતે. ઉપપત્તિલાભિકાનાં ચ કુશલાનાં પ્રાપ્ત્યા સમુચ્છિન્નકુશલસ્યાપ્રાપ્તિર્ વિહીયતે. ભૂમિસંચારાચ્ ચ. યદા ચાયં કામધાતોશ્ ચ્યુત્વા પ્રથમં ધ્યાનમ્ ઉપપત્ત્યા સંચરતિ. તદા ચ તદ્ભૂમિકાનાં ગતિસંગૃહીતાનાં સ્કંધાનામ્ અપ્રાપ્તિર્ વિહીયતે. અક્લિષ્ટાવ્યાકૃતા એવ હિ ગતયો વક્ષ્યન્તે.
અવ્યાકૃતાપ્તિઃ [તિબ્. 143અ] સહજેતિ
ચોક્તમ્. એવં પ્રથમધ્યાનભૂમિકાનાં પ્રાયોગિકાણાં ગુણાનાં પ્રાપ્તેર્ અપ્રાપ્તિર્ વિહીયતે. ભૂમિસંચારાચ્ ચ. ઊર્ધ્વભૂમિકાનાં ગતિસંગૃહીતાનાં સ્કન્ધાનાં તદ્ભૂમિસંચારાદ્ વિહીયત ઇતિ. ઇદમ્ એકેષાં ભૂમિ સંચારવ્યાખ્યાનોદાહરણં તત્ર અવિવિક્તં પશ્યામઃ. ઊર્ધ્વભૂમિકાનાં ગતિસંગૃહીતાનાં સ્કન્ધાનામ્ અપ્રાપ્તિર્ ન કેવલં ભૂમિસંચારાદ્ વિબીયતે. કિં તર્હિ. તત્પ્રાપ્તિતો ઽપીતિ. ઇદં ત્વ્ અસંકીર્ણમ્ ઉદાહરણં પશ્યામઃ. તદ્યથા દ્વિતીયાદિધ્યાનભૂમિકાનાં પ્રાયોગિકાણાં ગુણાનાં તદલાભિનઃ કામાવચરસ્ય સત્ત્વસ્યાપ્રાપ્તિર્ અસ્તિ. સ યદિ કામવૈરાગ્યં કૃત્વા પ્રથમધ્યાન ઉપપદ્યતે ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 156 ). સા તેષામ્ અપ્રાપ્તિર્ ભૂમિસંચારાદ્ વિહીયતે. પ્રથમધ્યાનભૂમિકા તુ તેષામ્ અપ્રાપ્તિર્ ઉદ્ભવતીતિ. એવમ્ અન્યેષામ્ અપિ યોજ્યં.
નનુ ચૈવમ્ અનવસ્થાપ્રસંગઃ પ્રાપ્તીનામ્ ઇતિ. પ્રાપ્તેર્ અપિ પ્રાપ્તિઃ. અસ્યા અપ્ય્ અન્યા. તસ્યા અપ્ય્ અન્યા ઇત્ય્ અનવસ્થા. પરસ્પરસમન્વાગમાદ્ ઇતિ. પ્રાપ્તિપ્રાપ્તિયોગાત્ પ્રાપ્ત્યા સમન્વાગતઃ. પ્રાપ્તિયોગાત્ પ્રાપ્તિપ્રાપ્ત્યા સમન્વાગત ઇત્ય્ અર્થઃ. પ્રાપ્ત્યુત્પાદાદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. પ્રાપ્ત્યુત્પાદાત્ તેન ધર્મેણ ચિત્તેન વા સમન્વાગતો ભવતિ. પ્રાપ્તિપ્રાપ્ત્યા ચ સમન્વાગત ઇતિ વર્તતે. પ્રાપ્તિપ્રાપ્ત્યુત્પત્તેઃ પ્રાપ્ત્યૈવ સમન્વાગતો ભવતીતિ. એવં પ્રાપ્તિર્ ઉભયત્ર વ્યાપ્રિયતે. પ્રાપ્તિપ્રાપ્તિસ્ ત્વ્ એકત્રેતિ અતો નાનવસ્થા. કુશલસ્ય ક્લિષ્ટસ્ય ચેતિ. અનયોર્ અગ્રજપશ્ચાત્કાલજપ્રાપ્તિત્વાદ્ ગ્રહણં. અવ્યાકૃતસ્ય [તિબ્. 143બ્] હિ સહજૈવ પ્રાપ્તિર્ ઇતિ. દ્વિતીયે ક્ષણ ઇતિ વિસ્તરઃ. દ્વિતીયે ક્ષણે તસ્ય ધર્મસ્ય તત્પ્રાપ્તેઃ પ્રાપ્તિપ્રાપ્તેશ્ ચ પ્રાપ્તય ઇતિ તિસ્રઃ પ્રાપ્તયઃ. પ્રાપ્તિયોગાદ્ ધિ તૈઃ સમન્વાગતો ભવતિ. તાભિસ્ તિસૃભિઃ પ્રાપ્તિભિઃ સમન્વાગમાર્થં પુનસ્ તિસ્રો ઽનુપ્રાપ્તય ઉદ્ભવન્તીતિ ષડ્ ભવન્તિ પ્રાપ્તયઃ. પ્રથમદ્વિતીયક્ષણોત્પન્નાનાં દ્રવ્યાણામ્ ઇતિ. ધર્મેણ સાર્ધં નવાનાં દ્રવ્યાણાં નવ પ્રાપ્તયઃ સાર્ધમ્ અનુપ્રાપ્તિભિર્ અષ્ટાદશ ભવન્તિ. એવમ્ ઉત્તરોત્તરવૃદ્ધિપ્રસંગેનેતિ વિસ્તરઃ. ઉત્તરોત્તરસ્ય ક્ષણસ્ય વૃદ્ધિઃ પ્રાપ્તિભિઃ. ઉત્તરોત્તરે વા ક્ષણે વૃદ્ધિઃ પ્રાપ્તીનાં. તસ્યાઃ પ્રસંગઃ ઉત્તરોત્તરવૃદ્ધિપ્રસંગઃ. તેન. ઉત્તરોત્તરવૃદ્ધિપ્રસંગેન. એતાઃ પ્રાપ્તયો વિસર્પન્ત્ય ઇતિ. દિઙ્માત્રં દર્શયિષ્યામઃ. ચતુર્થે ક્ષણે પ્રથમક્ષણોત્પન્નૈસ્ ત્રિભિર્ ધર્મૈઃ પ્રાપ્ત્યનુપ્રાપ્તિમદ્ભિર્ ભવિતવ્યં. દ્વિતીયક્ષણોત્પન્નાભિર્ અપિ ષડ્ભિઃ પ્રાપ્ત્યનુપ્રાપ્તિભિઃ પુનઃ પ્રાપ્ત્યનુપ્રાપ્તિમતીભિર્ ભવિતવ્યમ્. એવં તૃતીયક્ષણોત્પન્નાભિર્ અષ્ટાદશભિઃ પ્રાપ્ત્યનુપ્રાપ્તિભિઃ પુનર્ અપિ પ્રાપ્ત્યનુપ્રાપ્તિમતીભિર્ ભવિતવ્યમ્ ઇતિ પ્રથમદ્વિતીયતૃતીયક્ષણોત્પન્નાનાં સપ્તવિંશતિઃ પ્રાપ્તયઃ સાર્ધમ્ અનુપ્રાપ્તિભિસ્ તાવતીભિર્ ઇતિ ચતુઃપંચાશત્ પ્રાપ્તયશ્ ચતુર્થે ક્ષણે ભવન્તિ. પંચમે તુ ક્ષણે પ્રથમદ્વિતીયતૃતીયક્ષણોત્પન્નાઃ પ્રાપ્ત્યનુપ્રાપ્તયઃ પુનશ્ ચતુઃપંચાશચ્ ચતુર્થક્ષણોત્પન્નપ્રાપ્ત્યનુપ્રાપ્તયશ્ ચ દ્વિશ્ચતુઃપંચાશદ્ ભવન્તિ. ત્રીણિ ચતુઃપંચાશત્કાનિ દ્વાષષ્ત્યુત્તરશતં પ્રાપ્તીનાં જાયતે. એવમ્ ઉત્તરોત્તરવૃદ્ધિપ્રસંગો વક્તવ્યઃ. અતીતાનાગતાનામ્ ઇત્ય્ અત્ર પ્રત્યુત્પન્નાગ્રહણમ્ અનાવશ્યકત્વાત્. [તિબ્. 144અ] ઉત્પત્તિલાભિકાનાં ચેતિ. અત્ર પ્રાયોગિકાગ્રહણમ્ અનાવશ્યકત્વાદ્ એવ. સસંપ્રયોગસહભુવામ્ ઇતિ. સવેદનાદિસજાત્યાદીનામ્. અનાદ્યન્તસંસારપર્યાપન્નાનામ્ અનાદાવ્ અનન્તે ચ સંસારે સંગૃહીતાનાં. અનન્તા અપ્રમેયા એકસ્ય પ્રાણિનઃ. કિં અઙ્ગ બહૂનાં. ક્ષણે ક્ષણે ઉપજાયંતે પ્રાપ્તય ઇતિ. અનન્તદ્રવ્યા એવ. અનન્તપ્રાપ્તિદ્રવ્યા ઇત્ય્ અર્થઃ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 157 ) અત્યુત્સવો બતાયં પ્રાપ્તીનામ્ ઇતિ. પરિહાસવચનમ્ એતત્. કેવલં ન પ્રતિઘાતિન્યઃ અરૂપિણીત્વાત્ યતો ઽવકાશં લભંતે પ્રાપ્તયઃ.
(ઇઇ.42અ) સભાગતા સત્ત્વસામ્યમ્

ઇતિ વિસ્તરઃ. સમાનો ભાગો ભજનમ્ એષામ્ ઇતિ સભાગાઃ. તદ્ભાવઃ સભાગતા. સમાનો વા ભાગો ભજનં સભાગઃ. સભાગ એવ સભાગતા. યદ્યોગાત્ સભાગો ભવતિ. તદ્ દ્રવ્યં. સત્ત્વાનાં સામ્યં સામાન્યં સાદૃશ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. સત્ત્વગ્રહણમ્ અસત્ત્વનિરાસાર્થં. સત્ત્વાનાં સત્ત્વસંખ્યાતાનાં ચ ધર્માણાં સાદૃશ્યં સભાગતા. અસત્ત્વસંખ્યાતાનાં શાલિયવાદીનાં નેષ્યતે. નિકાયસભાગ ઇત્ય્ અસ્યાઃ શાસ્ત્રે સંજ્ઞેતિ. જ્ઞાનપ્રસ્થાનાદિકે શાસ્ત્રે નિકાયસભાગ ઇતિ અનયા સંજ્ઞયા અયં ચિત્તવિપ્રયુક્તો નિર્દિશ્યતે. ઇહ તુ શ્લોકબન્ધાનુગુણ્યાત્ સભાગતેતિ અનયા સંજ્ઞયેત્ય્ અભિપ્રાયઃ. સા પુનર્ અભિન્ના ભિન્ના ચેતિ. યા સર્વસત્ત્વવર્તિની. સા પ્રતિસત્ત્વમ્ [તિબ્. 144બ્] અન્યાન્યાપ્ય્ અભિન્નેત્ય્ ઉચ્યતે સાદૃશ્યાત્. ન હિ સા યથા વૈશેષિકાણામ્ એકા નિત્યા ચેતિ. ભિન્ના યા ક્વચિદ્ વર્તતે ક્વચિન્ ન વર્તતે. તત આહ. ભિન્ના પુનર્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ધાતવસ્ ત્રયઃ કામાદયઃ. ગતયઃ પંચ નરકાદયઃ. યોનયશ્ ચતસ્રો ઽણ્ડજાદયઃ. જાતયો બ્રાહ્મણાદયઃ. આદિશબ્દેન ઉપાસિકાભિક્ષુણીનૈવશૈક્ષનાશૈક્ષાદયઃ સંગૃહ્યન્તે. સ્કંધાયતનધાતુત ઇતિ. રૂપસ્કન્ધસભાગતા યાવદ્ ધર્મધાતુસભાગતા. અવિશિષ્ટમ્ ઇતિ. સામાન્યરૂપં. પ્રજ્ઞપ્તિશ્ ચેતિ. અભિધાનં ચેત્ય્ અર્થઃ. એવં સ્કન્ધાદિબુદ્ધિપ્રજ્ઞપ્તયો ઽપિ યોજ્યા ઇતિ. યદિ સ્કન્ધસભાગતાદ્રવ્યમ્ અવિશિષ્ટં ન સ્યાદ્ અન્યોન્યવિશેષભિન્નેષુ સ્કન્ધેષુ સ્કન્ધઃ સ્કન્ધ ઇત્ય્ અભેદેન બુદ્ધિર્ ન સ્યાત્ પ્રજ્ઞપ્તિશ્ ચેતિ. એવં ધાત્વાદિબુદ્ધિપ્રજ્ઞપ્તયો ઽપિ યોજ્યા ઇત્ય્ એકે પઠન્તિ. તેષામ્ એવં વક્તવ્યં. યદિ સભાગતેતિ વિસ્તરેણ યાવદ્ અન્યોન્યવિશેષભિન્નેષુ ધાતુષુ કામાવચરઃ કામાવચર ઇતિ અભેદેન બુદ્ધિર્ ન સ્યાત્ પ્રજ્ઞપ્તિશ્ ચેતિ.
ચતુઃકોટિક ઇતિ. સ્યાત્ ચ્યવેતોપપદ્યેત ન ચ સત્ત્વસભાગતાં વિજહ્યાન્ ન ચ પ્રતિલભેતેતિ. સત્ત્વસભાગતામ્ ઇતિ. સત્ત્વાનાં સભાગતા સત્ત્વસભાગતા મનુષ્યત્વાદિલક્ષણા. સત્ત્વગ્રહણં [તિબ્. 145અ] હિ ધર્મવિશેષણાર્થં. સત્ત્વસભાગતા હ્ય્ અત્ર ચતુઃકોટિકે વિવક્ષિતા ન ધર્મસભાગતેતિ. ન તુ સત્ત્વસ્ સત્ત્વ ઇત્ય્ આકારસભાગતેહાભિપ્રેતા. યદિ હિ સાભિપ્રેતા સ્યાત્. તૃતીયા કોટિર્ ન સિધ્યેત ગતિસંચારે ઽપિ તસ્યાઃ સત્ત્વસભાગતાયાસ્ તાદવસ્થ્યાત્. તત્રૈવોપપદ્યમાન ઇતિ. તદ્યથા મનુષ્યગતેશ્ ચ્યુત્વા મનુષ્યગતાવ્ એવોપપદ્યમાનઃ. મનુષ્યગતેશ્ ચ્યવતે મરણાદ્ ઉપપદ્યતે ચ તસ્યામ્ એવ પ્રતિસંધિબન્ધાત્. ન ચાસૌ મનુષ્યસભાગતાં વિજહાતિ ન ચ પ્રતિલભતે તસ્યા મનુષ્યસભાગતાયાસ્ તાદવસ્થ્યાત્. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 158 ) દ્વિતીયા નિયામમ્ અવક્રામન્ન્ ઇતિ. સ સત્ત્વસભાગતાં પૃથગ્જનત્વસ્વભાવાં સભાગતાં વિજહાતિ આર્યત્વસ્વભાવાં સભાગતામ્ અપરાં પ્રતિલભતે. તૃતીયા ગતિસંચારાદ્ ઇતિ. તદ્યથા મનુષ્યગતેશ્ ચ્યુત્વા દેવગાતાવ્ ઉપપદ્યમાનઃ. ચ્યવતે તથૈવ મરણાદ્ ઉપપદ્યતે ચ પ્રતિસંધિબન્ધાત્. સત્ત્વસભાગતાં મનુષ્યસભાગતાલક્ષણાં વિજહાતિ. પ્રતિલભતે ચ દેવસભાગતાલક્ષણામ્ અપરામ્ ઇતિ. ચતુર્થ્ય્ એતાન્ આકારાન્ સ્થાપયિત્વેતિ. પૂર્વોક્તકોટિસ્વભાવપ્રકારાન્ વર્જયિત્વેત્ય્ અર્થઃ. તદ્યથા જીવન્ પૃથગ્જન આર્યો વા કિંચિદ્ અલભમાનઃ.
યદિ પૃથગ્જનસભાગતા નામ દ્રવ્યમ્ અસ્તિ કિં પુનઃ પૃથગ્જનત્વેન આર્યધર્મલાભસ્વભાવેન કલ્પિતેન પ્રયોજનમ્ ઇતિ વાક્યશેષઃ. પૃથગ્જનસભાગતયૈવ પૃથગ્જન ઇતિ પરિચ્છિદ્યેત યથા [તિબ્. 145બ્] મનુષ્યસભાગતયૈવ મનુષ્ય ઇતિ. ન હિ મનુષ્ય્સભાગતાયા અન્યન્ મનુષ્યત્વં કલ્પ્યતે વૈભાષિકૈર્ અલાભવદ્ અન્યસ્વભાવં. તત્ર ચ સાધનં. ન સ્વસભાગતાયા અન્યત્ પૃથગ્જનત્વં. સ્વસભાગતાપ્રત્યયાભિધેયત્વાત્. મનુષ્યત્વવત્. નૈવ ચ લોકઃ સભાગતાં પશ્યતિ અરૂપિણીત્વાદ્ ઇતિ. ન લોકશ્ ચક્ષુષા સભાગતાં પશ્યત્ય્ અરૂપિણીત્વાદ્ અરૂપવતીત્વાદ્ અરૂપસ્વભાવત્વાદ્ વા. યથા ન પશ્યતિ એવં ન શૃણોતિ યાવન્ ન સ્પૃશતીતિ. અનેન પ્રત્યક્ષાસિદ્ધતાં દર્શયતિ. ન ચૈનાં પ્રજ્ઞયા પરિચ્છિનત્તીતિ. અનેનાનુમાનેનાપિ ન સિધ્યતીતિ દર્શયતિ. પ્રતિપદ્યતે ચ સત્ત્વાનાં જાત્યભેદમ્ ઇતિ. સત્યા અપિ તસ્યાઃ કથં તત્ર વ્યાપાર ઇતિ. જાત્યભેદપ્રતિપત્તૌ જાત્યભેદપ્રતિપત્તિર્ અસ્તિ. સા તુ ન સભાગતયા દ્રવ્યાન્તરકલ્પિતયા કૃતા પ્રમાણેનાનુપલભ્યમાનત્વેન તસ્યા વ્યાપારસંભવાત્. બ્રૂયાસ્ ત્વં. ન નિર્નિમિત્તા સામાન્યબુદ્ધિર્ ભવિતુમ્ અર્હતિ. તેન યન્ નિમિત્તં તસ્યાઃ સામાન્યબુદ્ધેઃ. તત્ સભાગતા નામ દ્રવ્યમ્ ઇતિ. વયમ્ અપિ તાં સામાન્યબુદ્ધિં સનિમિત્તાંમ્ બ્રૂમઃ. સાદૃશ્યકૃતા હિ સા બુદ્ધિઃ. તચ્ ચ સાદૃશ્યં ન દ્રવ્યાન્તરમ્ ઇતિ બ્રૂમઃ. તેનોચ્યતે. અપિ ચાસત્ત્વસભાગતાપિ કિં નેષ્યત ઇતિ વિસ્તરઃ. ન દ્રવ્યાન્તરસભાગતાનિમિત્તા સત્ત્વઃ સત્ત્વ ઇતિ સામાન્યબુદ્ધિઃ. સામાન્યાકારપ્રવૃત્તત્વાત્. શાલિયવમુદ્ગમાષાદિસામાન્યબુદ્ધિવત્. શાલિયવસ્વજાતિસાદૃશ્યકૃતા [તિબ્. 146અ] હ્ય્ એષા સામાન્યબુદ્ધિઃ. ન ચ તેષાં સ્વજાતિસાદૃશ્યં સ્વતો ઽર્થાન્તરં ભવતિ. તાસાં ચ સભાગતાનામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. અન્યા સત્ત્વસભાગતાન્યા ધાતુસભાગતાન્યા ગતિસભાગતેતિ અન્યોન્યભિન્નાઃ સભાગતા ઇષ્યન્તે. તાસાં સભાગતેતિ પ્રજ્ઞપ્તિર્ ઇયં સભાગતા ઇયં સભાગતેત્ય્ અભેદેન કથં ભવદ્ભિઃ ક્રિયતે. વ્યવહારઃ પ્રત્યયશ્ ચ કથં જાયતે. યદ્ય્ અત્રાપિ સભાગતાન્તરં પ્રતિજ્ઞાયેત યેન સભાગતાસામાન્યબુદ્ધિર્ ભવેત્. ભવેત્ સો ઽયમ્ અપક્ષઃ પ્રાક્પક્ષવિરોધાત્. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 159 ) વૈશેષિકાશ્ ચૈવં દ્યોતિતા ઇતિ. જ્વલિતાઃ સમર્થિતા ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. તે ઽપિ હિ સામાન્યપદાર્થવાદિનો ભવન્તો ઽપીતિ. અયં તુ તેષાં વૈશેષિકાણાં વિશેષઃ. એકો ઽપ્ય્ અનેકસ્મિં વર્તતે સ્રક્સૂત્રવત્. ભૂતકણ્ઠેગુણવચ્ ચેતિ. યદિ દ્યોતિતાઃ સામાન્યપદાર્થવાદિત્વાત્. યદિ ન દ્યોતિતા એકાનેકનિત્યાનિત્યત્વાદિવિશેષવાદિત્વાત્. ન હિ પરલોકાસ્તિત્વાદીનિ વૈશેષિકૈઃ કલ્પિતાનીતિ ન વ્યવસ્થાપ્યન્તે. સચેદ્ ઇત્થંત્વમ્ આગચ્છતીતિ. પ્રાણાતિપાતેનાસેવિતેન ભાવિતેન બહુલીકૃતેન નરકેષૂપપ્દ્યતે. સચેદ્ ઇત્થંત્વં આગચ્છતિ મનુષ્યાણાં સભાગતાં પ્રાપ્નોતિ પ્રાણાતિપાતેનાલ્પાયુર્ ભવતીતિ વિસ્તરઃ. ઇદંપ્રકાર ઇત્થં. તદ્ભાવઃ ઇત્થંત્વમ્ ઇતિ. [તિબ્. 146બ્] શરીરેન્દ્રિયસંસ્થાનચેષ્ટાહારાદિસાભાગ્યકારણં અન્યોન્યાભિર્ અભિસંબંધનિમિત્તં ચ સભાગતેતિ આચાર્યસંઘભદ્રઃ. તદ્ એતદ્ એતેનૈવ પ્રત્યુક્તં. વયમ્ અપિ હ્ય્ એવમ્ ઇચ્છામઃ. ન તુ સા સભાગતા દ્રવ્યાંતરં. ત એવ હિ સંસ્કારાસ્ તથાકારણભાવં પ્રતિપદ્યંતે ઇતિ.
(ઇઇ.42બ્ચ્દ્) આસંજ્ઞિકમ્ અસંજ્ઞિષુ નિરોધશ્ ચિત્તચૈત્તાનામ્

ઇતિ વિસ્તરઃ. અસંજ્ઞિનામ્ ઇદમ્ આસંજ્ઞિકં. અસંજ્ઞિષુ વા ભવં આસંજ્ઞિકં. નિરુધ્યંતે ઽનેન ચિત્તચૈત્તાઃ. ચિત્તચૈત્તાન્ વા નિરુણદ્ધીતિ નિરોધઃ. યેનાનાગતે ઽધ્વન્ય્ અવસ્થિતાશ્ ચિત્તચૈત્તાઃ કાલાંતરં તાવત્કાલં સંનિરુધ્યંતે. નોત્પત્તું લભંતે ઇત્ય્ અર્થઃ. તદ્ આસંજ્ઞિકં નામ દ્રવ્યં. નદીતોયસંનિરોધવત્. સેતુવદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ધ્યાનાંતરિકાવદ્ ઇતિ. યથા બ્રહ્મપુરોહિતા નામ તે દેવા યેષાં કેચિન્ મહાબ્રહ્માણઃ પ્રદેશે ભવંતિ ધ્યાનાંતરિકાયાં. તથા બૃહત્ફલા નામ તે દેવા યેષામ્ અસંજ્ઞિસત્ત્વાઃ પ્રદેશે ભવંતિ. ન ભૂમ્યંતરે ભવંતિ. ઉપપત્તિકાલે ચ્યુતિકાલે ચ સંજ્ઞિન ઇતિ સંબંધનીયં. ક્લિષ્ટેન મનસા પ્રતિસંધિબંધાત્.
ઉપેક્ષાયાં ચ્યુતોદ્ભવાવ્
ઇતિ ચ નિયમાત્. પૂર્વસમાપત્તિસંસ્કારપરિક્ષયાદ્ ઇતિ. પૂર્વસમાપત્તિસંસ્કારલક્ષણસ્ય વિપાકહેતોઃ પરિક્ષયાત્. તતઃ સમાપ્તફલત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. [તિબ્. 147અ] પૂર્વસમાપત્તિસંસ્કારાવેધપરિક્ષયાદ્ ઇત્ય્ અપરે વ્યાચક્ષતે. અપૂર્વાનુપચયાચ્ ચેતિ. ચિત્તાભાવાત્ કર્માનુપચયાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. ક્ષિપ્તા ઇવ ક્ષીણવેગા ઇષવઃ પૃથિવીમ્ ઇતિ. ઉપપદ્યંતે ઇતિ પ્રકૃતં. પૂર્વમ્ અયં પદિર્ જન્યર્થઃ. ઇદાનીમ્ અર્થવશાદ્ ગત્યર્થઃ. સંપદ્યંતે ગચ્છંતીત્ય્ અર્થઃ. પૃથિવીં ગચ્છંતીતિ વાક્યશેષ ઇત્ય્ સ્પરે.
(ઇઇ.43) અસંજ્ઞિનાં સત્ત્વાનાં સમાપત્તિર્ અસંજ્ઞા વા સમાપત્તિર્ ઇતિ અસંજ્ઞિસમાપત્તિઃ. એતાવત્ તથાશબ્દેનાન્વાકૃષ્યત ઇતિ. વિપાક ઇત્ય્ એવમાદેર્ અર્થવિશેષસ્યાનભિપ્રીતેઃ. અવ્યાકૃતમ્ એવ હિ આસંજ્ઞિકં. કુશલૈવ ચેયં સમાપત્તિર્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 160 ) ઇતિ વક્ષ્યતે.
પંચસ્કંધકો વિપાક ઇતિ. ચ્યુત્યુપપત્તિકાલે ચિત્તચૈત્તાણાં વિપાકત્વસદ્ભાવાત્.
તત એવ તલ્લાભીતિ. યત એવ પરિહીણો ઽપિ પુનર્ ઉત્પાદ્યાસંજ્ઞિસત્ત્વેષૂપપદ્યતે તત એવ તલ્લાભી નિયામં નાવક્રામતિ. નિયામાવક્રાંત્યૈવ હ્ય્ આર્યો ઽપાયગત્યાસંજ્ઞિકમહાબ્રહ્મકૌરવોપપત્ત્યષ્ટમભવાદીનામ્ અપ્રતિસંખ્યાનિરોધં પ્રતિલભતે. વિનિપાતસ્થાનમ્ ઇવૈનાં પશ્યંતીતિ. અપાયસ્થાનમ્ ઇવૈનાં પશ્યંતીત્ય્ અર્થઃ. ગિરિતટાદિવિનિપાતસ્થાનમ્ ઇવેત્ય્ અપરે. નિઃસરણસંજ્ઞિનો હિ તાં સમાપદ્યંતે. પૃથગ્જના મોક્ષસંજ્ઞિન ઇત્ય્ [તિબ્. 147બ્] અર્થઃ. ન ચૈવમ્ આર્યા વિપરીતસંજ્ઞિનઃ પ્રતિલભંતે. ધ્યાનવદ્ ઇતિ. ચતુર્થધ્યાનલાભાદ્ અતીતાનાગતમ્ અનાદિમતિ સંસારે લબ્ધપૂર્વં ચતુર્થં ધ્યાનં પ્રતિલભંતે યોગિનઃ. તસ્માત્ કિં તદ્વદ્ એવ અતીતાનાગતાં તાં પ્રતિલભંત ઇતિ પૃચ્છતિ. અન્યે ઽપિ તાવન્ ન પ્રતિલભંત ઇતિ. પૃથગ્જના અપિ તાવન્ નાતીતાનાગતાં પ્રતિલભંતે યેષાં તાવદ્ ઇયં આત્મીયા સમાપત્તિઃ. કિં પુનર્ આર્યા યેષામ્ ઇયમ્ અનાત્મીયેતિ. ઉચિતાપિ સતીતિ. અનાદિમતિ સંસારે લબ્ધપૂર્વાપિ મહાભિસંસ્કારસાધ્યત્વાન્ મહાયત્નાભિનિષ્પાદ્યત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અચિત્તકત્વાચ્ ચ.
એકાધ્વિકાપ્યતે
સમાનાધ્વિકા લભ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ. યથા પ્રાતિમોક્ષસંવર ઇતિ. પ્રાતિમોક્ષસંવરો ઽષ્ટવિધો ઽપિ યદા સમાદીયતે. તદા સ પ્રાપ્યતે. પ્રાપ્તિશ્ ચ તસ્ય તસ્મિન્ન્ એવ ક્ષણે ઉત્પદ્યતે. લબ્ધયા તુ તયા સમાપત્ત્યા દ્વિતીયાદિષુ ક્ષણેષુ પ્રાતિમોક્ષસંવરવદ્ એવ સમન્વાગતો ભવતિ. યાવન્ ન ત્યજતિ તાં સમાપત્તિં. તત્ત્યાગસ્ તુ પરિહાણ્યા ભૂમિસંચારાદ્ વા. અચૈત્તિકત્વાન્ નાનાગતા ભાવ્યતે. કુશલં હિ ચિત્તમ્ અનાગતં ભાવ્યતે. ન ત્વ્ ઇયં અચિત્તકેતિ ન તદ્વદ્ અનાગતા ભાવ્યતે.
(ઇઇ.44, 45અબ્) નિરોધાખ્યા તથૈવે તિ.
સમાપત્તિર્ ઇતિ વર્તતે. એવશબ્દો ઽવધારણે. યથાસંજ્ઞિસમાપત્તિનિર્દેશે અથાશબ્દેન નિરોધશ્ ચિત્તચૈત્તાનામ્ ઇતિ અતિદિશ્યતે. તથૈવેહાપિ [તિબ્. 148અ] નિરોધસમાપત્તિનિર્દેશે સ એવંપ્રકારો ઽતિદિશ્યતે ઇતિ. શાંતવિહારસંજ્ઞાપૂર્વકેણ મનસિકારેણેતિ. વિહારઃ કૃઈદાવિહાર ઇવ વિહારઃ. સમાધિવિશેષઃ. શાંતો વિહારઃ શાંતવિહારઃ. શાંતવિહારે સંજ્ઞા શાંતવિહારસંજ્ઞા. સા પૂર્વા અસ્યેતિ શાંતવિહારસંજ્ઞાપૂર્વકઃ મનસિકારો મનસ્કાર ઇતિ યો ઽર્થઃ અલુક્સમાસાત્ સ મનસિકાર ઇતિ ભવતિ. સંજ્ઞાવેદિતસમુદાચારપરિશ્રાંતા હિ તત્ર શાંતવિહારસંજ્ઞિનસ્ તથાવિધેન મનસિકારેણ એનાં નિરોધસમાપત્તિં સમાપદ્યંતે. તાં ત્વ્ અસંજ્ઞિસમાપત્તિં નિઃસરણસંજ્ઞાપૂર્વકેણ મોક્ષસંજ્ઞાપૂર્વકેણેત્ય્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 161 ) અર્થઃ. અપરપર્યાયવેદનીયા ચેતિ. અપરપર્યાયસ્ તૃતીયાદિજન્મ. તત્ર વેદનીયા. કથં. ય આર્યઃ કામધાતૌ નિરોધસમાપત્તિમ્ ઉત્પાદ્ય ભવાગ્ર ઉત્પદ્યેત. તસ્ય સા પરિપૂરિકોપપદ્યવેદનીયા. યસ્ તુ તતઃ પરિહીણો રૂપધાતાવ્ ઉપપદ્ય કાલાંતરેણ ચ પુનર્ અપિ ભવાગ્રં લબ્ધ્વા નિરોધસમાપત્તિમ્ ઉત્પાદ્યાનુત્પાદ્ય વા ભવાગ્ર ઉપપદ્યતે. તસ્ય સાપરપર્યાયવેદનીયા ભવતિ. યસ્ ત્વ્ ઇહ પરિનિર્વાયાત્. તસ્યાનિયતેતિ.
ઉચ્છેદભીરુત્વાદ્ ઇતિ. સર્વાત્મભાવોચ્છેદભીરુત્વાત્. વ્યથંતે હ્ય્ અપુનર્ભવાત્ પ્રપાતાદ્ ઇવ બાલિશાઃ. અસંજ્ઞિસમાપત્તૌ કસ્માદ્ ઉચ્છેદભયં ન ભવતિ. [તિબ્. 148બ્] તત્ર રૂપસદ્ભાવાત્. રૂપે હ્ય્ આત્મસંજ્ઞામ્ અભિનિવેશ્ય તાં સમાપદ્યંતે. નિરોધસમાપત્તૌ તુ આરૂપ્યભૂમિકત્વાદ્ રૂપમ્ અપિ નાસ્તીતિ સર્વાત્મભાવભાવં પશ્યંતો ન તાં સમાપત્તુમ્ ઉત્સહંતે. નનુ ચારૂપ્યેષુ નિકાયસભાગજીવિતેન્દ્રિયાદયશ્ ચિત્તવિપ્રયુક્તા સન્તિ. કસ્માત્ તત્રાત્મસંજ્ઞામ્ અભિનિવેશ્ય તાં ન સમાપદ્યંતે. વિપ્રયુક્તાનામ્ અદૃશ્યત્વાત્. આર્યમાર્ગબલેન ચોત્પાદનાત્. કથં પુનર્ ગમ્યતે આર્યમાર્ગબલેન તદ્ ઉત્પાદનમ્ ઇતિ અત આહ. દૃષ્ટધર્મનિર્વાણસ્ય તદધિમુક્તિત ઇતિ. દૃષ્ટે જન્મનિ નિર્વાણં દૃષ્ટધર્મનિર્વાણં. તસ્ય. તદધિમુક્તિતઃ. તદ્ ઇતિ અધિમુક્તિઃ તદધિમુક્તિઃ. તેન વાધિમુક્તિસ્ તદધિમુક્તિઃ. તદધિમુક્તેસ્ તદધિમુક્તિતઃ. દૃષ્ટે જન્મનિ એતન્ નિર્વાણમ્ ઇતિ આર્યસ્ તામ્ અધિમુચ્યતે. કેચિત્ પુનર્ એવં પઠંતિ. દૃષ્ટનિર્વાણસ્ય તદધિમુક્તિત ઇતિ. એવં ચ વ્યાચક્ષતે. દૃષ્ટં નિર્વાણમ્ અનેનેતિ દૃષ્ટનિર્વાણઃ. તસ્યાર્યસ્ય તસ્યામ્ અધિમુક્તિસ્ તદધિમુક્તિઃ. તદધિમુક્તેસ્ તદધિમુક્તિતઃ. એતદ્ ઉક્તં ભવતિ. દૃષ્ટનિર્વાણ આર્યસ્ તામ્ અધિમુચ્યતે નાન્ય ઇતિ. નનુ ચ પૃથગ્જનો ઽપિ લૌકિકેન માર્ગેણ દૃષ્ટનિર્વાણઃ. ન પૃથગ્જનો દૃષ્ટનિર્વાણઃ. પ્રાપ્તનિર્વાણસ્ તુ ભવેત્. તદુત્તરાં હિ ભૂમિં પૃથગ્જનઃ શાંતતઃ પશ્યન્ વૈરાગ્યં લભતે ન નિર્વાણમ્ ઇતિ અચોદ્યમ્ એતત્. પ્રયોગલભ્યૈવેયમ્ ઇતિ. [તિબ્. 149અ] ઇયમ્ અપિ સમાપત્તિર્ અસંજ્ઞિસમાપત્તિવદ્ એવ મહાભિસંસ્કારસાધ્યેતિ. તથૈવ
એકાધ્વિકાપ્યતે.
કથમ્ ઇત્ય્ આહ. ન ચાતીતા લભ્યત ઇતિ. યદા પરિહીણઃ પુનસ્ તામ્ ઉત્પાદયતિ. તદા પ્રયોગેણાપૂર્વૈવ લભ્યતે. પ્રાતિમોક્ષસંવરવદ્ ઇતિ વિસ્તરેણ વ્યાખ્યેયા. ચિત્તબલેન તદ્ભાવનાદ્ ઇતિ. ચિત્તબલેનાનાગતભાવનાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ.
બોધિલભ્યા મુનેર્
ઇતિ. પ્રયોગલભ્યૈવેયમ્ ઇત્ય્ ઉત્સર્ગસ્યાયમ્ અપવાદઃ. શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં સ વિધિર્ ઇતિ કૃત્વા.
ક્ષયાનુત્પાદજ્ઞાને બોધિર્
ઇતિ વક્ષ્યતિ. તેનાહ. ક્ષયજ્ઞાનસમકાલમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ.
સાસ્રવાશ્ ચ ક્ષયજ્ઞાન

ઇતિ બુદ્ધા ભગવંત એતાં પ્રતિલભંતે. નાસ્તિ બુદ્ધાનાં કિંચિત્ પ્રાયોગિકં નામેતિ. યોથોક્તં સ્તોત્રકારેણ
ન તે પ્રાયોગિકં કિંચિત્ કુશલં કુશલાન્તગ
ઇચ્છામાત્રાવબદ્ધા તે યત્રકામાવસાયિતેતિ.
કથં પુનર્ ભગવાન્ ઉભયતોભાગવિમુક્ત ઇતિ. ક્લેશાવરણં સમાપત્ત્યાવરણં ચોભયતોભાગઃ. તતો વિમુક્તઃ. સિધ્યત્ય્ ઉત્પાદિતાયામ્ ઇવેતિ. સિધ્યતિ ઉભયતોભાગવિમુક્તો ભગવાં સંમુખીકૃતપૂર્વાયામ્ ઇવ. તસ્યાં વશિત્વલાભાત્. તત્સંમુખીકારણકારણસામર્થ્યયોગતઃ. પ્રાગ્ એવ તામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ધર્મતૈષા યદ્ બોધિસત્ત્વશ્ ચરમભવિકો ભવાગ્રલાભી ભૂત્વા ચતુર્થધ્યાનસંનિશ્રયેણ દર્શનમાર્ગમ્ [તિબ્. 149બ્] ઉત્પાદ્ય તતશ્ ચ વ્યુત્થાય ભવાગ્રં સમાપદ્યતે. તતો નિરોધસમાપત્તિં સમાપદ્યતે. તતો વ્યુત્થાય પુનશ્ ચતુર્થધ્યાનસંનિશ્રયેણ ભાવાગ્રિકભાવનાપ્રહાતવ્યક્લેશપ્રહાણં કૃત્વા ક્ષયજ્ઞાનકાલાત્ પ્રભૃતિ અનુત્તરસમ્યક્સંબુદ્ધો ભવતીત્ય્ એવં શૈક્ષાવસ્થાયાં સ તામ્ ઉત્પાદયતીતિ પાશ્ચાત્યાઃ કશ્મીરમણ્ડલાત્ પશ્ચાદ્ ભવાઃ પાશ્ચાત્યાઃ. નેત્રીપદમ્ ઇતિ શાસ્ત્રનામ સ્થવિરોપગુપ્તસ્ય. યત્રેદં વાક્યં. નિરોધસમાપત્તિમ્ ઉત્પાદ્ય ક્ષયજ્ઞાનમ્ ઉત્પાદયતીતિ વક્તવય્ં તથાગત ઇતિ. સત્યાભિસમયે ષોડશભિર્ ઇતિ. દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાંતિમ્ આરભ્ય યાવન્ માર્ગે ઽન્વયજ્ઞનમ્ ઇતિ ષોડશભિશ્ ચિત્તક્ષણૈઃ. ભવાગ્રવૈરાગ્યે ચાષ્ટાદસભિર્ ઇતિ. નવપ્રકારાણાં ક્લેશાનાં ભાવાગ્રિકાણાં ભાવનાહેયાનાં પ્રહાણાય નવાનંતર્યમાર્ગા નવ ચ વિમુક્તિમાર્ગા ઇત્ય્ અષ્ટાદશભિઃ. ત એતે ચતુસ્ત્રિંશદ્ ભવંતિ ષોડશ ચષ્ટાદશ ચેતિ. અધોભૂમિકા ન પુનઃ પ્રહેયા ભવંતીતિ. કામાવચરાદીનાં ક્લેશાનાં લૌકિકેન માર્ગેણ પૃથગ્જનત્વાવસ્થાયામ્ એવ પ્રહીણત્વાત્. યદ્ય્ એષ નિયમઃ પ્રહીણક્લેશપ્રતિપક્ષોત્પાદનં ન કર્તવ્યમ્ ઇતિ. અથ કિમર્થં પ્રહીણેષુ કામાવચરેષુ ક્લેશેષુ તત્પ્રતિપક્ષં ધર્મજ્ઞાનપક્ષમ્ માર્ગમ્ અભિસમયકાલ ઉત્પાદયતિ. તન્નાંતરીયકત્વાદ્ અન્વયજ્ઞાનપક્ષસ્ય માર્ગસ્ય. [તિબ્. 150અ] ન હ્ય્ અસત્યાં ધર્મજ્ઞાનપક્ષોત્પત્તાવ્ અન્વયજ્ઞાનપક્ષસંમુખીભાવઃ સંભવતિ. એતદ્ ધ્ય્ અન્વયજ્ઞાનસ્યાન્વયજ્ઞાનત્વં યદ્ અતઃ પશ્ચાદ્ ભવતીતિ. પાશ્ચાત્યા આહુઃ. કિં પુનઃ સ્યાદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. કો દોષઃ સ્યાદ્ યદિ વિસભાગં સાસ્રવં ચિત્તમ્ અંતરા સંમુખીકુર્યાત્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 163 ). વૈભાષિકા આહુઃ. વ્યુત્થાનાશયઃ સ્યાદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. વ્યુત્થાનભિપ્રાયઃ બોધિસત્ત્વઃ સ્યાત્. વ્યુત્થાનકુશલઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અપરે. કુશલમૂલાર્થો હ્ય્ આશયાર્થઃ. તદ્ એતદ્ ઉક્તં ભવતિ. ઈદૃશાનિ કુશલમૂલાનિ બોધિસત્ત્વાનાં યૈઃ સંમુખીભૂતૈસ્ તાવન્ ન વ્યુત્તિષ્ઠંતે યાવદ્ એકાસન એવાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ પ્રાપ્તેતિ. બહિર્દેશકા આહુહ્. સત્યમ્ અવ્યુત્થાનાશયો ન તુ યથા ભવંતો વર્ણયંતીતિ. પૂર્વમ્ એવ તુ વર્ણયંતિ. ક્ષયજ્ઞાનસમકાલમ્ ઇતિ યઃ પક્ષઃ.

(ઇઇ.45ચ્દ્) યદ્ય્ અપ્ય્ અનયોર્ બહુપ્રકારો વિશેષ ઇતિ. એકા
ધ્યાને ઽંત્યે.
અપરા
ભવાગ્રજા.
એકાં નિઃસરણસંજ્ઞયા સમાપદ્યતે ઽપરાં વિહારકામતયેત્ય્ એવમાદિબહુપ્રકારવિશેષઃ. સામ્યં ત્વ્ અનયોઃ.
કામરૂપાશ્રયે ભૂતે
ઇતિ. સ્યાદ્ રૂપભવ ઇતિ વિસ્તરઃ. યઃ ક્વચિદ્ રૂપભવઃ સર્વો ઽસૌ ભવઃ પંચવ્યવચાર ઇતિ ચતુઃકોટિકઃ. સ્યાદ્ રૂપભવો ન ચાસૌ ભવઃ પંચવ્યવચારઃ. [તિબ્. 150બ્] રૂપાવચરાણાં સંજ્ઞિનાં દેવાનાં વિસભાગે ચિત્તે સ્થિતાનામ્ અસંજ્ઞિસમાપત્તિં નિરોધસમાપત્તિં ચ સમાપન્નાનામ્ અસંજ્ઞિનાં ચ દેવાનામ્ આસંજ્ઞિકે પ્રતિલબ્ધે યો ભવઃ. સ્યાદ્ ભવઃ પંચવ્યવચારો ન ચાસૌ રૂપભવઃ. કામાવચરાણાં સત્ત્વાનાં સભાગે ચિત્તે સ્થિતાનાં યો ભવઃ. સ્યાદ્ રૂપભવઃ સ ચ ભવઃ પંચવ્યવચારઃ. રૂપાવચરાણાં સંજ્ઞિનાં દેવાનાં સભાગે ચિત્તે સ્થિતાનાં અસંજ્ઞિનાં ચ દેવાનામ્ આસંજ્ઞિકે ઽપ્રતિલબ્ધે યો ભવઃ. સ્યાન્ નૈવ રૂપભવો ન ચાસૌ ભવઃ પંચવ્યવચારઃ. કામાવચરાણાં સત્ત્વાનાં વિસભાગે ચિત્તે સ્થિતાનામ્ અસંજ્ઞિસમાપત્તિં નિરોધસમાપત્તિં ચ સમાપન્નાનાં યો ભવઃ. આરૂપ્યભવશ્ ચ. તત્ર પ્રથમા કોટિર્ ઉદાહરણં. રૂપભવો રૂપાવચરં સ્કંધપંચકં. પંચવ્યવચારઃ પંચસ્કંધક ઇત્ય્ અર્થઃ. વ્યવચાર ઇતિ કાશ્યપસ્ય તથાગતસ્ય સ્કંધસંજ્ઞા. વિશેષેણાવચારો વ્યવચારઃ. અન્યથીભાવેન વિસંવાદનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. સો ઽસ્યાસ્તીતિ વ્યવચારઃ. અર્શઆદિભ્યો ઽજ્ ઇત્ય્ અકારો મત્વર્થીયઃ. વિસંવાદનીત્ય્ અર્થઃ.
ફેનપિણ્ડોપમં રૂપં વેદના બુદ્બુદોપમેત્ય્-
આદિના વિસંવાદનાત્. તત્ર યદિ રૂપધાતાવ્ અસંજ્ઞિસમાપત્તિર્ નેષ્યતે અસંજ્ઞિસમાપત્તિં નિરોધસમાપત્તિં [તિબ્. 151અ] સમાપન્નાનામ્ ઇતિ નોચ્યેત. તેન રૂપાવચર્ય્ અસંજ્ઞિસમાપત્તિર્ ઇતિ ગમ્યતે. તત્ર અપિ ત્વ્ અયં વિશેષ ઇતિ. તત્ર સાધર્મ્યે ઽપિ વિશેષો ભવતિ. પશ્ચાદ્ રૂપધાતાવ્ ઇતિ. ય આર્યા નિરોધસમાપત્તિમ્ ઉત્પાદ્ય તતઃ પરિહીણા ધ્યાનં ચ લબ્ધ્વા રૂપધાતાવ્ ઉપપદ્યંતે. તૈઃ પરિહીણપૂર્વૈઃ. પૂર્વાભ્યાસવશાદ્ રૂપધાતૌ નિરોધસમાપત્તિર્ ઉત્પાદ્યેત. અસંજ્ઞિસમાપત્તિસ્ તુ કામરૂપધાતૌ પ્રથમતો ઽપિ પૃથગ્જનૈર્ ઉત્પાદ્યત ઇત્ય્ અયં વિશેષઃ.

કિમ્ અપ્ય્ અસ્તિ પરિહાણિર્ ઇતિ. નિર્વાણસદૃસીયમ્ સમાપત્તિઃ. કથમ્ અતઃ પરિહાણિર્ ઇત્ય્ અસંભાવયન્ પૃચ્છતિ. ઉદાયિસૂત્રમ્ ઇતિ. આર્યશારિપુત્રભાષિતમ્ એતત્ સૂત્રં. ઉદાયી તુ તત્ર વિબંધક ઇત્ય્ ઉદાયિસૂત્રમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. કથમ્ ઇતિ. શ્રાવસ્ત્યાં નિદાનં. તત્રાયુષ્માં છારિપુત્રો ભિક્ષૂન્ આમંત્રયતે સ્મ. ઇહાયુષ્મંતો ભિક્ષુઃ શીલસંપન્નશ્ ચ ભવતિ સમાધિસમ્પન્નશ્ ચ પ્રજ્ઞાસંપન્નશ્ ચ. સો ઽભીક્ષ્ણં સંજ્ઞાવેદિતનિરોધં સમાપદ્યતે ચ વ્યુત્તિષ્ઠતે ચ. અસ્તિ ચૈતત્ સ્થાનમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. સ ન હૈવ દૃષ્ટ એવ ધર્મે પ્રતિપદ્ય્ એવાજ્ઞામ્ આરાગયતિ. નાપિ મરણકાલસમયે. ભેદાચ્ ચ કાયસ્યાતિક્રમ્ય દેવાન્ કવડીકારભક્ષાન્ અન્યતમસ્મિન્ દિવ્યે મનોમયે કાય ઉપપદ્યતે. સ તત્રોપપન્નો ઽભીક્ષ્ણં સંજ્ઞાવેદિતનિરોધં [તિબ્. 151બ્] સમાપદ્યતે ચ વ્યુત્તિષ્ઠતે ચ. અસ્તિ ચૈતત્ સ્થાનમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. તેન ખલુ પુનઃ સમયેનાયુષ્માન્ ઉદાયી તસ્યામ્ એવ પર્ષદિ સંનિષણ્ણો ઽભુત્ સંનિપતિતઃ. અથાયુષ્માન્ ઉદાયી આયુષ્મંતં શારિપુત્રમ્ ઇદમ્ અવોચત્. અસ્થાનમ્ એતદ્ આયુષ્મં છારિપુત્રાનવકાશો યદ્ ભિક્ષુર્ અન્યતમસ્મિં દિવ્યે મનોમયે કાયે ઉપપન્નો ઽભીક્ષ્ણં સંજ્ઞાવેદિતનિરોધં સમાપદ્યતે ચ વ્યુત્તિષ્ત્ઃઅતે ચાસ્તિ ચૈતત્ સ્થાનમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. દ્વિર્ અપિ ત્રિર્ અપિ આયુષ્માં ઉદાયી આયુષ્મંતં શારિપુત્રમ્ ઇદમ્ અવોચત્. અસ્થાનમ્ એતદ્ આયુષ્મન્. ઇતિ પૂર્વવત્. અથાયુષ્મતઃ શારિપુત્રસ્યૈતદ્ અભવત્. યાવત્ ત્રિર્ અપિ મે અયં ભિક્ષુર્ ભાષિતં પ્રતિવહતિ પ્રતિક્રોશતિ. ન ચ મે કશ્ચિત્ સબ્રહ્મચારી ભાષિતમ્ અભ્યનુમોદતે. યન્ ન્વ્ અહં યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રામેયં. અથાયુષ્માં છારિપુત્રો યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાંતઃ. ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વંદિત્વૈકાંતે નિષણ્ણઃ. એકાંતે નિષણ્ણશ્ ચાયુશ્માં છારિપુત્રો ભિક્ષૂન્ આમંત્રયતે સ્મ. ઇહાયુષ્મંતો ભિક્ષુઃ શીલસંપન્નશ્ ચ ભવતિ. પૂર્વવત્. તેન ખલુ સમયેનાયુષ્માન્ ઉદાયી પૂર્વવત્. એવં દ્વિર્ અપિ ત્રિર્ અપ્ય્ આયુષ્માન્ ઉદાયી આયુષ્મંતં શારિપુત્રમ્ ઇદમ્ અવોચત્. પૂર્વવત્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 165 ). અથાયુષ્મતઃ શારિપુત્રસ્યૈતદ્ અભવત્. શાસ્તુર્ અપિ મે પુરસ્તાદ્ અયં ભિક્ષુર્ યાવત્ ત્રિર્ અપિ ભાષિતં પ્રતિવહતિ પ્રતિક્રોશતિ. ન ચ મે કશ્ચિત્ સબ્રહ્મચારી [તિબ્. 152અ] ભાષિતમ્ અભ્યનુમોદતે. યન્ ન્વ્ અહં તૂષ્નીં સ્યાં. અથાયુષ્માં છારિપુત્રસ્ તૂષ્ણીમ્ અભૂત્. તત્ર ભગવાન્ આયુષ્મંતમ્ ઉદાયિનમ્ આમંત્રયતે સ્મ. કં પુનસ્ ત્વમ્ ઉદાયિન્ન્ અન્યતમં દિવ્યં મનોમયં કાયં સંજાનીષે. નનુ યાવદ્ એવારૂપિણં સંજ્ઞામયં. એવં ભદન્ત. ત્વં તાવન્ મોહપુરુષાન્ધ એવ સન્ન્ અચક્ષુશ્ ચક્ષુષ્મતા શારિપુત્રેણ ભિક્ષુણા સાર્ધમ્ અભિધર્મે ઽભિવિનયે સંલપિતવ્યં મન્યસ ઇતિ. તત્ર ભગવાન્ આયુષ્મંતમ્ ઉદાયિનં સંમુખમ્ અવસાદ્ય આયુષ્મંતં આનન્દમ્ આમંત્રયતે સ્મ. ત્વમ્ અપ્ય્ આનન્દ સ્થવિરં ભિક્ષું વિહેઠ્યમાનમ્ અધ્યુપેક્ષસે. કારુણ્યમ્ અપિ તે મોહપુરુષ નોત્પન્નં સ્થવિરે ભિક્ષૌ વિહેઠ્યમાન ઇતિ. તત્ર ભગવાન્ આયુષ્મંતમ્ ઉદાયિનમ્ આયુષ્મંતં ચાનન્દં સંમુખમ્ અવસાદ્ય ભિક્ષૂન્ આમંત્રયતે સ્મ. ઇહ ભિક્ષવો ભિક્ષુઃ શીલસંપન્નશ્ ભવતિ. સમાધિસંપન્નશ્ ચ વિસ્તરેણ યાવદ્ અસ્તિ ચૈતત્ સ્થાનમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતીત્ય્ ઉક્ત્વા ભગવાન્ ઉત્થાયાસનાદ્ વિહારં પ્રાવિક્ષત્ પ્રતિસંલયનાયેતિ. અત્રાયુષ્માન્ ઉદાયી આરૂપ્યાવચરો ઽયં મનોમયઃ કાય ઉક્ત ઇતિ મનસિકૃત્વા પ્રતિબંધમ્ અકાર્ષીત્. તત્ર હિ રૂપં નાસ્તિ. મન એવ તુ સસંપ્રયોગમ્ અસ્તિ. તસ્માન્ મનોમયઃ કાયઃ. તત્ર ચેયં સમાપત્તિર્ ન સમાપદ્યતે ઇતિ તસ્યાભિપ્રાયઃ. આર્યશારિપુત્રસ્ય [તિબ્. 152બ્] તુ રૂપાવચરો દિવ્યો મનોમયકાયો ઽભિપ્રેતઃ શુક્લશોણિતમ્ અનુપાય્ય પ્રાદુર્ભાવાત્. અત એવ ચાસાવ્ આયુષ્માન્ ઉદાયી ભગવતા પૃષ્ટઃ. કં પુનસ્ ત્વં ઉદાયિન્ન્ અન્યતમં દિવ્યં મનોમયં કાયં સંજાનીષે. નનુ યાવદ્ એવારૂપિણં સંજ્ઞામયમ્ ઇતિ. તેનાપ્ય્ એવં ભદંતેતિ પ્રતિપન્નં. ભગવાન્ અપિ રૂપાવચરમ્ એવ દિવ્યં મનોમયં કાયમ્ અભિપ્રેત્યાર્યશારિપુત્રસ્ય મતં સમર્થયન્ તમ્ આયુષ્મંતમ્ ઉદાયિનમ્ અવસાદયતિ સ્મ. ત્વં તાવન્ મોહપુરુષાન્ધ એવ સન્ન્ અચક્ષુશ્ ચક્ષુષ્મતા શારિપુત્રેણ ભિક્શુણા સાર્ધમ્ અભિધર્મે ઽભિવિનયે સંલપિતવ્યં મન્યસ ઇતિ. અસ્તિ ચૈતત્ સ્થાનમ્ ઇતિ યદ્ એતન્ નિરોધસમાપત્તેઃ સમાપદનં વ્યુત્થાનમ્ ચેત્ય્ એતત્ સ્થાનં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. પ્રતિપદ્ય્ એવેતિ પૂર્વમ્ એવેત્ય્ અર્થઃ. આજ્ઞામ્ આરાગયતીત્ય્ અર્હત્ત્વં પ્રપ્નોતીત્ય્ અર્થઃ. ઇયં ચ સમાપત્તિર્ ભાવાગ્રિકીતિ વિસ્તરઃ. નિરોધસમાપત્તિર્ ભાવાગ્રિકી. યશ્ ચ તલ્લાભી. તસ્વ ભવાગ્ર એવોપપત્તિઃ સ્યાન્ ન રૂપધાતૌ. ઉક્તં ચ સૂત્રે. સ તત્ર રૂપધાતાવ્ ઉપપન્નો ઽભીક્ષ્ણં સંજ્ઞાવેદિતનિરોધં સમાપદ્યતે ચ વ્યુત્તિષ્ઠતે ચેતિ. તસ્માદ્ અસ્ત્ય્ અતઃ પરિહાણિર્ ઇતિ ગમ્યતે. યુજ્યત એવૈતદ્ વૈભાષિકાણાં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 166 ). સૌત્રાંતિકાનાં તુ કથમ્ એતત્. આર્ય એવ હિ નિરોધસમાપત્તિલાભી ન ચાર્યમાર્ગાદ્ અસ્તિ પરિહાણિર્ ઇતિ સૌત્રાંતિકસિદ્ધાંતઃ. [તિબ્. 153અ] તસ્યાર્યસ્ય કથમ્ ઉપરિભૂમિકાદ્ આર્યમાર્ગાત્ પરિહાણિર્ ઇતિ ઇષ્યતે.
તેષામ્ અપ્ય્ એતત્ સૂત્રં ન વિરુધ્યતે. કથં. યો હિ કશ્ચિદ્ ભવાગ્રલાભી નિયામમ્ અવક્રામતિ. સો ઽનાગામી સન્ નિરોધસમાપત્તિમ્ ઉત્પાદયેત્. સ ભવાગ્રાન્ નિરોધસમાપત્તેશ્ ચ પરિહીયેત. ન તુ માર્ગાત્. ઊર્ધ્વભૂમિકસ્યાર્યમાર્ગસ્ય કદાચિદ્ અનુત્પાદિતત્વાત્. સ પરિહીણો ભૂત્વા ધ્યાનમ્ ઉત્પાદ્ય રૂપધાતાવ્ ઉપપદ્યેત્. તસ્માદ્ અસ્ત્ય્ અતઃ પરિહાણિર્ ન ચાર્યમાર્ગાત્ પરિહાણિર્ ઇતિ ન સ્વસિદ્ધાન્તવિરોધઃ. નવાનુપૂર્વસમાપત્તય ઇતિ. ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ચત્વાર આરૂપ્યા નિરોધસમાપત્તિશ્ ચ. પ્રાથમકલ્પિકં પ્રતીતિ. આદિતઃ સમાપત્તિવિધાયકં પ્રતીત્ય્ અર્થઃ.

નિયતોભયથાવેદનીયત્વાદ્ ઇતિ. નિયતવેદનીયાસંજ્ઞિસમાપત્તિર્ ઉપપદ્યવેદનીયત્વાત્. ઉભયથાવેદનીયા નિરોધસમાપત્તિર્ નિયતાનિયતવેદનીયેત્ય્ અર્થઃ. નિયતવેદનીયા અનાગામિનઃ. અનિયતવેદનીયાર્હત ઇહૈવ પરિનિર્વાણાત્. પ્રથમોત્પાદનતો ઽપીતિ. અસંજ્ઞિસમાપત્તિં કશ્ચિત્ પ્રથમં મનુષ્યેષૂત્પાદયતિ. કશ્ચિદ્ રૂપધાતૌ. નિરોધસમાપત્તિં તુ મનુષ્યેષ્વ્ એવોત્પાદયતિ. પરિહીણસ્ તુ રૂપધાતૌ. [તિબ્. 153બ્] અથ કસ્માન્ મનુષ્યેષ્વ્ એવૈનામ્ ઉત્પાદયતિ. સંજ્ઞાવેદનાદ્વારેણ વિતર્કવિચારાદિચૈત્તપ્રચારપરિખિન્નો ઽનાગામી તાં તેન વિહારેણ સુખં વિહરેયમ્ ઇતિ નિરોધસમાપત્તિમ્ ઉત્પાદયતિ. રૂપધાતૂપપન્નસ્ ત્વ્ અનાગામી રૂપધાતોઃ શાંતત્વાન્ ન તથા તત્રત્યચૈતસિકપ્રવૃત્ત્યા પીડ્યત ઇતિ ન પ્રથમતસ્ તત્રોત્પાદયતિ. પરિહીણસ્ તુ પૂર્વાભ્યાસતસ્ તામ્ ઉત્પાદયતિ. આરૂપ્યધાતૂપપન્નો ઽપ્ય્ અત એવ શાંતત્વાન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનોપપન્નો નોત્પાદયતિ. નિરુપધિશેષનિર્વાણપ્રસંગાદ્ વા. તત્ર હિ રૂપં નાસ્તિ ચિત્તચૈત્તા યદિ નિરુધ્યેરન્ પરિનિર્વાણમ્ એવાસ્ય સ્યાત્. ચિત્તવિપ્રયુક્તાનાં કેવલાનામ્ અવસ્થાનાસામર્થ્યાત્. નિયતવેદનીયસ્ય કર્મણો ઽપરિસમાપ્તફલસ્ય વિઘ્નભાવેનાવસ્થાનાન્ ન પરિનિર્વાણસંભવઃ. અસંજ્ઞિસમાપત્તિં તુ મોક્ષસંજ્ઞયા નિઃસરણસંજ્ઞાપૂર્વકેણ મનસિકારેણ સમાપદ્યત ઇતિ રૂપધાતાવ્ અપિ પ્રથમતઃ સમાપદ્યતે.
કસ્માત્ પુનર્ એતે ઇતિ વિસ્તરઃ. સર્વચિત્તચૈત્તનિરોધસ્વભાવત્વાત્ ઉભે અપ્ય્ એતે સમાપત્તી ચિત્તચૈત્તનિરોધે ઇતિ વક્તવ્યે ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. તત્પ્રાતિકૂલ્યેન તત્સમાપત્તિપ્રયોગાદ્ ઇતિ. સંજ્ઞાવેદનાપ્રાતિકૂલ્યેન તયોઃ સમાપત્ત્યોઃ પ્રયોગાત્. સંજ્ઞાપ્રાતિકૂલ્યેનાસંજ્ઞિસમાપત્તિપ્રયોગઃ [તિબ્. 154અ] સંજ્ઞા રોગઃ સંજ્ઞા શલ્યઃ સંજ્ઞા ગણ્ડઃ એતચ્ છાંતં એતત્ પ્રણીતમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. સંજ્ઞાવેદિતપ્રાતિકૂલ્યેન નિરોધસમાપત્તિપ્રયોગઃ. પરચિત્તજ્ઞાનવચનવદ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 167 ) ઇતિ. યથા પરચિત્તજ્ઞાનવચનં ન ચ પરચિત્તજ્ઞાનેન ચૈત્તા ન જ્ઞાયંતે કદાચિત્. અથ ચ પરસ્ય ચિત્તં જ્ઞાસ્યામીત્ય્ એવં પ્રથમતઃ પ્રયોગાત્ પરચિત્તજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. ન પરચિત્તચૈત્તજ્ઞાનમ્ ઇતિ. તદ્વદ્ ઇહાપ્ય્ અનયોઃ સમાપત્ત્યોસ્ તથા વચનં.
તત્રાચિત્તકાન્ય્ એવ નિરોધસંજ્ઞિસમાપત્ત્યાસંજ્ઞિકાનીતિ વૈભાષિકાદયઃ. અપરિસ્ફુટમનોવિજ્ઞાનસચિત્તકાનીતિ સ્થવિરવસુમિત્રાદયઃ. આલયવિજ્ઞાનસચિત્તકાનીતિ યોગાચારા ઇતિ સિદ્ધાંતભેદઃ. તસ્માદ્ ઇદમ્ ઉપન્યસ્યતે. કથમ્ ઇદાનીં બહુકાલનિરુદ્ધાદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. બહુકાલનિરુદ્ધગ્રહણં સમનંતરનિરુદ્ધનિરાસાર્થં. સમનંતરનિરુદ્ધાદીદાનીં કથં ભવતિ. યદિ સમનંતરનિરુદ્ધમ્ અસ્તીત્ય્ અભ્યુપગતં બહુકાલનિરુદ્ધમ્ અપ્ય્ અસ્તીતિ કિં નાભ્યુપગમ્યતે ઇતિ વૈભાષિકાઃ. ન સમનંતરનિરુદ્ધસ્યાસ્તિત્વં બ્રૂમઃ અપિ તુ વર્તમાનં ચિત્તમ્ આત્મનો ઽન્યચિત્તહેતુભાવં વ્યવસ્થાપ્ય નિરુધ્યતે ઽન્યચ્ ચોત્પદ્યતે તુલાદણ્ડનામોન્નામવત્. તચ્ ચ નિરુદ્ધમ્ અપરં ચ ચિત્તમ્ [તિબ્. 154અ] ઉત્પન્નં ભવતીત્ય્ અનંતરનિરુદ્ધાચ્ ચિત્તાચ્ ચિત્તાન્તરમ્ ઉત્પદ્યતે ઇત્ય્ ઉચ્યતે. વર્તમાનસામીપ્યે વર્તમાનવદ્ ઇતિ કૃત્વા. અપરે પુનર્ આહુર્ ઇતિ સૌત્રાંતિકાઃ. કથં તાવદ્ આરૂપ્યોપપન્નાનામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. તાવચ્છબ્દઃ ક્રમાર્થઃ. ઇદમ્ એવ તાવદ્ દૃષ્ટાંતાર્થં વક્તવ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. રૂપસ્ય હિ સમનંતરપ્રત્યયો નેષ્યતે. તત્ કથમ્ ઉત્પદ્યતે. તસ્માચ્ ચિત્તાદ્ એવ તજ્ જાયતે ન રૂપાદ્ ઇતિ બ્રૂમઃ. અન્યોન્યબીજકં હ્ય્ એતદ્ ઉભયમ્ ઇતિ. ચિત્તે ઽપિ સેન્દ્રિયસ્ય કાયસ્ય બીજમ્ અસ્તિ કાયે ચ સેન્દ્રિયે ચિત્તસ્યેતિ. પરિપૃચ્છાયામ્ ઇતિ. પરિપૃચ્છાનામશાસ્ત્રં કૃતિઃ સ્થવિરવસુમિત્રસ્ય. સ તસ્યામ્ આહ. પંચવસ્તુકાદીન્ય્ અપિ હિ તસય સંતિ શાસ્ત્રાણિ. તસ્માદ્ વિશિનષ્ટિ. તસ્યૈવ દોષ ઇતિ. કતમઃ સ દોષઃ. કથમ્ ઇદાનીં બહુકાલનિરુદ્ધાચ્ ચિત્તાદ્ ઇતિ ય ઉક્તઃ. ત્રયાણાં સંનિપાત ઇતિ. ઇંદ્રિયવિષયવિજ્ઞાનાનાં. સંજ્ઞાવેદનયોર્ અપ્ય્ અત્ર નિરોધો ન સ્યાદ્ ઇતિ. ભદંતવસુમિત્રસ્યૈતન્ મતં. સચિત્તકત્વે ઽપિ તસ્યા નિરોધસમાપત્તેઃ સંજ્ઞાવેદનયોસ્ તત્ર નિરોધ ઇતિ. તસ્માદ્ ભદંતઘોષક એવં પ્રસંગં કરોતિ. અવિદ્યાસંસ્પર્શજમ્ ઇતિ. અવિદ્યાસંહિતઃ સ્પર્શો ઽવિદ્યાસંસ્પર્શઃ. તસ્માજ્ જાતમ્ અવિદ્યાસંસ્પર્શજં. ન તુ વેદનોત્પત્તાવ્ ઇતિ. ન તુ વેદનોત્પત્તૌ સ્પર્શો વિશેષિત ઈદૃશઃ સ્પર્શો વેદનાપ્રત્યય ઇતિ. સ એવ ભદંતઘોષક ઉપસંહરતિ. તસ્માદ્ અચિત્તિકેતિ. [તિબ્. 155અ] કથમ્ અચિત્તિકાયાઃ સમાપત્તિત્વમ્ ઇતિ. ધ્યાનાદિસમાપત્તિત્વમ્ અર્હતિ. સમાધિના હિ ચિત્તચૈત્તાઃ સમા આપાદ્યંતે એકગ્રીક્રિયંત ઇત્ય્ એવં મત્વા પૃચ્છતિ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 168 ). મહાભૂતસમતાપાદનાદ્ ઇતિ. મહાભૂતાનિ સમાન્ય્ આપદ્યંતે ઽનયેતિ સમાપત્તિઃ. એવમ્ અસ્યાં નિઓધસમાપત્તૌ ધ્યાનાદિષુ ચ સમાપત્તિત્વં. કા પુનર્ ઇહ મહાભૂતાનાં સમતા. ચિત્તોત્પત્તિપ્રાતિકૂલ્યસમવસ્થાનં. સમાગચ્છંતીતિ સમાપદ્યંતે. સમાગચ્છંતિ તામ્ ઇતિ સમાપત્તિઃ કર્મસાધનં. ધ્યાનાદીન્ય્ અપિ સમાગચ્છંતિ યોગિનઃ. તસ્માદ્ ધ્યાનાદીનામ્ અપિ સમાપત્તિત્વં ભવતિ.
દ્રવ્યત ઇતિ સ્વલક્ષણતઃ. ચિત્તોત્પત્તિપ્રતિબંધનાત્. યસ્માચ્ ચિત્તોત્પત્તિં પ્રતિબધ્નીતઃ. ન. સમાપત્તિચિત્તેનૈવેતિ. નૈતદ્ એવં. કસ્માત્. સમાપત્તિચિત્તેનૈવ તત્પ્રતિબંધનાત્. ચિત્તોત્પત્તિપ્રતિબંધનાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. કથમ્ ઇતિ તત્ પ્રતિપાદયતિ. સમાપત્તિચિત્તમ્ એવ હીતિ વિસ્તરઃ. તત્ સમાપત્તિચિત્તમ્ એવ નાન્યદ્ દ્રવ્યં. ચિત્તાંતરવિરુદ્ધં અનાગતચિત્તવિરુદ્ધમ્ ઉત્પદ્યતે. યેન ચિત્તેન કાલાંતરં નાત્યંતં અપ્રવૃત્તિમાત્રં ભવતિ. માત્રશબ્દો [તિબ્. 155બ્] દ્રવ્યાંતરવ્યાવર્તનાર્થઃ. તદ્વિરુદ્ધાશ્રયાપાદનાત્. ચિત્તવિરુદ્ધસ્યાશ્રયસ્ય સંતાનસ્યાપાદનાત્ કારણાત્. યદ્ એતદ્ અપ્રવૃત્તિમાત્રં. સાસૌ સમાપત્તિર્ ઇતિ પ્રજ્ઞપ્યતે. પ્રજ્ઞપ્તિધર્મો ઽયં ન દ્રવ્યધર્મ ઇત્ય્ અર્થઃ. યદિ ન દ્રવ્યધર્મઃ કથમ્ અસૌ સંસ્કૃતમ્ ઇતિ પ્રજ્ઞપ્યતે ઇત્ય્ અત આહ. તચ્ ચાપ્રવૃત્તિમાત્રં. ન પૂર્વમ્ અભૂત્ નોત્તરકાલં વ્યુત્થિતસ્ય યોગિનો ભવતીતિ. સંસ્કૃતાસૌ સમાપત્તિર્ અસંજ્ઞિસમાપત્તિર્ નિરોધસમાપત્તિર્ વા પ્રજ્ઞપ્યતે સંવ્યવહારતો ન તુ દ્રવ્યતઃ. અથ વેતિ વિસ્તરઃ. આશ્રયસ્યૈવ તથાસમાપાદનં તથાવ્યવસ્થાનમ્. અવસ્થાવિશેષઃ. સમાપત્તિજનિતાયા અસ્યાઃ સમાપત્તિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ. સ ચાવસ્થાવિશેષઃ પૂર્વં નાસીત્ પાશ્ચાચ્ ચ ન ભવતિ વ્યુત્થિતસ્યેતિ સંસ્કૃતત્વં ન વિરુધ્યતે. અથ વા સમાપદનમ્ ઇતિ પાઠઃ. સંસ્કૃતાવસ્થાવિશેષત્વાદ્ અસ્યાઃ સમાપત્તેઃ સંસ્કૃતત્વં સિધ્યતીત્ય્ અર્થઃ. એવમ્ આસંજ્ઞિકમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ચિત્તમ્ એવાસૌ યોગી તત્રાસંજ્ઞિષુ ચિત્તપ્રવૃત્તિવિરુદ્ધં લભતે. તચ્ ચાપ્રવૃત્તિમાત્રં ચિત્તચૈત્તાનામ્ ઇતિ વાક્યશેષઃ. આસંજ્નિકમ્ ઇતિ પ્રજ્ઞપ્યતે ન તુ દ્રવ્યતો ઽસ્તીત્ય્ અભિપ્રાયઃ.

(ઇઇ.46અબ્) ય ઊષ્મણ ઇતિ વિસ્તરઃ. ઊષ્મણો વિજ્ઞાનસ્ય ચ જીવિતપ્રતિબદ્ધા પ્રવૃત્તિઃ. તસ્માજ્ જીવિતમ્ ઊષ્મણો વિજ્ઞાનસ્ય ચાધાર ઉચ્યતે સ્થિતિહેતુસ્ તયોર્ એવ. નિત્યાનિવૃત્તિપ્રસંગ [તિબ્. 156અ] ઇતિ. નિત્યમ્ એષાં સ્રોતઃ પ્રસજ્યેત. નિકાયસભાગસ્ય સ્થિતિકાલાવેધ ઇતિ. નિકાયસભાગો વ્યાખ્યાતઃ. ત એવ તથાભૂતાસ્ સંસ્કારા રૂપાદિસ્કંધસ્વભાવા ઇતિ. તેષાં સ્થિતિઃ પ્રબંધઃ. તસ્યાઃ કાલો યાવત્ તેન સ્થાતવ્યં. ત એવ તાવંતઃ સંસ્કારક્ષણાઃ. તસ્યાવેધઃ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 169 ) પ્રતિસંધિક્ષણે પૂર્વજન્મકર્મણો હેતુભાવવ્યવસ્થાનં. કઃ પુનર્ અસૌ હેતુઃ. સામર્થ્યવિશેષઃ. સ હિ સ્કન્ધપ્રબન્ધલક્ષણાયાઃ સ્થિતેઃ ક્ષણપરંપરયા કારણં ભવતિ. અત એવ સ્થિતિકાલાવેધ ઉચ્યતે. તાવત્કાલં પ્રવાહાક્ષેપલક્ષણત્વાત્. તાવત્ સો ઽવતિષ્ઠત ઇતિ. સ નિકાયસભાગઃ. સસ્યાનાં પાકકાલાવેધવત્. યથા સસ્યાનાં પાકકાલાવેધઃ સામર્થ્યવિશેષસ્વભાવો બીજેનાંકુર એવાધીયતે યઃ ક્ષણપરંપરયા આ પાકકાલાત્ સસ્યસંતાનહેતુર્ ભવતિ. તદ્વદ્ એતત્. ક્ષિપ્તેષુસ્થિતિકાલાવેધવચ્ ચ. યથા ક્ષિપ્તસ્યેષોઃ શરસ્ય સ્થિતિર્ આકાશદેશાંતરોત્પત્તિઃ સંતાનાનુવૃત્તિઃ. તસ્યાઃ કાલો મર્યાદા યતઃ પરેણ સા ન ભવતિ. તસ્યાવેધો હેતુવ્યવસ્થાનં. કઃ પુનર્ અસૌ હેતુઃ. પ્રયત્નભૂતાતિશયનિર્વૃત્તવાયુધાતુજનિતસામર્થ્યવિશેષઃ. તદ્યથા ક્ષિપ્તેષુસ્થિતિકાલાવેધો ન દ્રવ્યાંતરં તદ્વદ્ અયમ્ આયુર્લક્ષણમ્ આવેધો દ્રષ્ટવ્યઃ.
યસ્ તુ મન્યત ઇતિ વૈશેષિકઃ. સંસ્કારો નામ ગુણવિશેષ ઇતિ. પૃથિવ્યાદીનાં વૈશેષિકો ગુણઃ સંસ્કારો નામ કર્મજઃ [તિબ્. 156બ્] કર્મહેતુશ્ ચ વેગદ્વિતીયનામા ઇષૌ જાયતે. યદ્વશાદ્ યસ્ય ગુણસ્ય વશાદ્ ગમનમ્ ઇષોર્ આ પતનાદ્ ભવતીતિ. તં પ્રત્ય્ અદૃષ્ટાન્ત એષઃ. યથા હિ સંસ્કારો નામ ભાવાંતરમ્ અસ્તિ. એવમ્ આયુર્ સ્યાદ્ ઇતિ. તેન તન્ મતં દૂષયત્ય્ આચાર્યઃ. તસ્યેતિ વિસ્તરઃ. તસ્ય વૈશેષિકસ્ય તદેકત્વાત્ સંસ્કારૈકત્વાત્. પ્રતિબંધાભાવાચ્ ચ પ્રતિબંધસ્ય કાષ્ઠપ્રત્યાઘાતાદિલક્ષણસ્યાભાવાચ્ ચ. કિં. દેશાંતરૈઃ શીઘ્રતરતમપ્રાપ્તિકાલભેદાનુપપત્તિઃ. શીઘ્રા શીઘ્રતરા શીઘ્રતમા પ્રાપ્તિઃ શીઘ્રતરતમપ્રાપ્તિઃ. કૈઃ. સહ દેશાંતરૈર્ આકાશદેશાદિભિઃ. તસ્યાઃ કાલઃ. તસ્ય ભેદઃ. તસ્યાનુપપત્તિ. શીઘ્રા શીઘ્રતરા શીઘ્રતમા દેશાંતરૈઃ સહ પ્રાપ્તિર્ નોપપદ્યતે. પૂર્વોક્તાદ્ અસ્માત્ કારણદ્વયાત્ સંસ્કારસ્યાવિશિષ્ટત્વાત્ પતનાનુપપત્તિશ્ ચ. પતનં ચ ઇષોર્ નોપપદ્યતે સતિ સંસ્કારે. ન હ્ય્ એતદ્ ઇષ્ટમ્ સતિ કારણે કાર્યં ન ભવતીતિ. વાયુના તત્પ્રતિબંધ ઇતિ ચેત્ સ્યાન્ મતં વાયુર્ અત્ર પ્રતિબંધઃ. પ્રતિબંધવિશેષાચ્ છીઘ્રતરતમપ્રાપ્તિકાલભેદઃ પતનં ચોપપદ્યત ઇતિ સ્પર્શવદ્દ્રવ્યસંયોગાદ્ અભાવઃ કર્મણ ઇતિ વચનાત્. અત્રોચ્યતે અર્વાક્પતનપ્રસંગો જ્યાવિભાગાનંતરમ્ એવાર્વાગ્ અવરત એવ વાયુસંયોગાત્ સ ઇષુ પતેત્. અથ પ્રતિબધ્યમાનો ઽપિ વાયુના નાર્વાક્ પતેત્ ન વા કદાચિત્ [તિબ્. 157અ] પતેત્ ન પશ્ચાદ્ અપિ પતેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. કિંકારણં. વાયોર્ અવિશેષાત્. યથા હિ સમીપે વાયુર્ એવં દૂરે ઽપીતિ.
ચતુર્થી વિષમાપરિહારેણેતિ. અત્યશનાદેર્ વિષમસ્યાપરિહારેણ. ક્ષીણ આયુષિ પુણ્યક્ષયસ્ય મરણે નાસ્તિ સામર્થ્યં. તેન તૃતીયા કોટિર્ ન પ્રાપ્નોતિ. તસ્માદ્ ઉભયક્ષયે સતિ મરણમ્ ઉભયક્ષયાદ્ ઇતિ. ઉભયક્ષયે સતીતિ યો ઽર્થઃ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 170 ) સો ઽર્થ ઉભયક્ષયાદ્ ઇત્ય્ અયમ્ અર્થ ઉક્તો વેદિતવ્યઃ. આયુરક્ષયાદ્ અપિ મરણં ભવતીતિ કથં ગમ્યતે. સસ્યાદિસાધર્મ્યાત્. સસ્યાદીનાં હિ બીજાવેધપરિક્ષયે સતિ સત્સુ પ્રત્યયાંતરેષુ ક્ષેત્રોદકાદિષુ દૃષ્ટા સંતાનનિવૃત્તિર્ અપ્રાપ્યૈવ ફલકાલં ફલપાકકાલં વા. બીજસ્ય નાતિસારત્વાત્. સત્ય્ અપિ ચ સારબીજાક્ષેપે સલિલાદિસ્થિતિવૃદ્ધિપ્રત્યાભાવાદ્ દૃષ્ટા સંતાનનિવૃત્તિઃ. સારબીજાક્ષેપસ્થિતિવૃદ્ધિપ્રત્યયાભાવે ઽપિ દૃષ્ટા. યદા બીજાક્ષેપશ્ ચ પરિસમાપ્તો ભવતિ સલિલસ્ય ચાભાવઃ. સત્ય્ અપિ ચ સારબીજાક્ષેપે સલિલાદિસ્થિતિવૃદ્ધિપ્રત્યયે ચ જંગમાદ્યુપક્રમકૃતા દૃષ્ટા સસ્યાદીનાં સંતાનનિવૃત્તિર્ ઇતિ. યસ્યાશ્રયોપઘાતાદ્ ઉપઘાતસ્ તત્સંતત્યધીનત્વાદ્ ઇતિ. બહિર્દેશિકમતમ્ એતત્. આશ્રયસંતતિપ્રતિબદ્ધં તદ્ આયુર્ ઇતિ સંતત્યુપનિબદ્ધમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. કાશ્મીરમતે ઽપિ સ એવાર્થઃ. શબ્દમાત્રં તુ ભિદ્યતે. સાંતરાયં નિરંતરાયમ્ ઇતિ. અથ વા સંતત્યુપનિબદ્ધમ્ ઇતિ સ્વસંતત્યુપનિબદ્ધં સંતાનવર્ત્ય્ એવ તત્ કેવલં ન તુ સકૃદ્ ઉત્પન્નં તિષ્ઠતીતિ [તિબ્. 157બ્] સાંતરાયમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. અનેનાગમેન અસ્ત્ય્ અકાલમૃત્યુર્ ઇતિ દર્શયન્ન્ આહ. સૂત્રે ઽપ્ય્ ઉક્તં ચત્વાર આત્મભાવપ્રતિલંભા ઇતિ વિસ્તરઃ. આત્મસંચેતના આત્મના મારણં. પરસંચેતના પરેણ મારણં. બુદ્ધાનાં ચેતિ વક્તવ્યં. કિમ્. આત્મસંચેતનૈવ ક્રમતે. સ્વયંમૃત્યુત્વાત્. અનુપક્રમણધર્માણો હિ બુદ્ધા ભગવંતો આયુરુત્સર્ગવશિત્વલાભિનશ્ ચ. પ્રાયેણેતિ ગ્રહણં ચતુર્થકોટ્યભિહિતનારકાંતરાભવિકાદિપરિવર્જનાર્થં. રાજર્ષયશ્ ચક્રવર્તિપૂર્વા પ્રવ્રજિતાઃ. જિનદૂતો યો બુદ્ધેન ભગવતા દૂતઃ કશ્ચિત્ સંપ્રેષિતઃ તદ્યથા શુકઃ કશ્ચિદ્ ભગવતા આમ્રપાલ્યાઃ પ્રેષિતો લિચ્છવિભિશ્ ચ યોગ્યાં કુર્વાણૈર્ દૃષ્ટઃ શરજાલેનાપૂર્યમાણો ઽપિ મારયિતું ન શક્યતે. યાવદ્ ધિ સ દૂતકૃત્યં ન કરોતિ તાવન્ નાત્મસંચેતના ક્રમતે ન પરસંચેતના. જિનાદિષ્ટ ઇયંતં કાલમ્ અનેન જીવિતવ્યમ્ ઇતિ ય આદિષ્ટો ભગવતા. ધર્મિલાદયઃ પૂર્વયોગવિદ્ભ્ય આગમિતવ્યાઃ. આદિશબ્દેન ચાન્યે ઽપિ તત એવ ચાગમયિતવ્યાઃ. તેષાં નાત્મસંચેતના ક્રમતે ન પરસંચેતના. ચરમભવિકાનાં ચ યે તસ્મિન્ન્ એવ જન્નનિ અર્હત્ત્વં પ્રાપ્નુવંતિ. બોધિસત્ત્વમાતુસ્ તત્ગર્ભાયા બોધિસત્ત્વગર્ભાયાઃ. ચક્રવર્તિમાતુઃ ચક્રવર્તિગર્ભાયા નાત્મસંચેતના [તિબ્. 158અ] ન પરસંચેતના. યદિ તર્હિ સર્વેષાં રૂપારૂપ્યાવચરાણાં નાત્મસંચેતના ન પરસંચેતના અથ કસ્માત્ સૂત્રે ઉક્તમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. તત્ર ચોભયં નાસ્તીતિ. તત્ર નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતને સ્વભૂમિક આર્યમાર્ગો નાસ્તિ યાવદ્ એવ સંજ્ઞાસમાપત્તિસ્ તાવદ્ આજ્ઞાપ્રતિવેધ ઇતિ વચનાત્. નાપ્ય્ ઉપરિભૂમિસામંતક ઊર્ધ્વભૂમ્યભાવાત્. પરભૂમિક આર્યમાર્ગ ઇત્ય્ આકિંચન્યાયતનભૂમિકઃ.
આર્યાકિંચન્યસામ્મુખ્યાદ્ ભવાગ્રે ત્વ્ આસ્રવક્ષય

ઇતિ વચનાત્. પર્યંતગ્રહણાત્ તર્હીતિ. તર્હીત્ય્ અર્થાંતરવિવક્ષાયાં નિપાતઃ. તદાદિસંપ્રત્યય ઇતિ. તસ્ય પર્યંતસ્ય નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસ્યાદિશ્ ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ત્રયશ્ ચ શેષા આરૂપ્યાઃ. ન તુ કામધાતુસ્ તદાદિર્ અસમાહિતત્વેન વિસાદૃશ્યાત્. સમાપત્તિતો વા ધ્યાનારૂપ્યા એવ તદાદિઃ. નવાનુપૂર્વસમાપત્તય ઇતિ વચનાત્. તત્ર સંપ્રત્યયસ્ તદાદિસંપ્રત્યયઃ. અસ્તિ ક્વચિદ્ અન્યત્રાપ્ય્ એવં દૃષ્ટમ્ ઇતિ અસ્તીત્ય્ આહ. ક્વચિદ્ આદિના પર્યંત ઇત્યાદિ.તદ્યથા દેવા બ્રહ્મકાયિકા ઇતિ. દેવા બ્રહ્મકાયિકાઃ તત્પર્યંતગ્રહણાચ્ ચ બ્રહ્મપુરોહિતા મહાબ્રહ્માણશ્ ચ પ્રથમા સુખોપપત્તિઃ. તદ્યથા દેવા આભાસ્વરા ઇતિ. આભાસ્વરાસ્ તદાદિગ્રહાનાચ્ ચ પરીત્તાભા અપ્રમાણાભાશ્ ચ દ્વિતીયા સુખોપપત્તિર્ ઇતિ. તિસ્ર એવ હિ સુખોપપત્તય [તિબ્. 158બ્] ઇષ્યંતે
સુખોપપત્તયસ્ તિસ્રો નવ ત્રિધ્યાનભૂમય
ઇતિ વચનાત્. એષ હિ દૃષ્ટાંતધર્મ ઇતિ. એતદ્ દૃષ્તાંતચરિતં યદ્ એકમ્ અપિ તત્પ્રકારં નિર્દિશતે ન સર્વં શેષસંપ્રત્યયશ્ ચ ભવતિ. તદ્યથા અનિત્યઃ શબ્દઃ. કૃતકત્વાત્ યથા ઘટ ઇતિ પટાદીન્ય્ અપિ ગૃહ્યંતે. તદ્યથાશબ્દસ્ય દૃષ્ટાંતવાચકત્વાત્. અનુપસંહાર એષ ઇતિ. અદૃષ્ટાંત ઇત્ય્ અર્થઃ. મનુષ્યાસ્ તદેકત્યાશ્ ચ દેવા ઇતિ. તદેકે દેવાઃ ષટ્ કામાવચરા દેવાઃ પ્રથમાભિનિર્વૃત્તવર્જ્યાશ્ ચ પ્રથમધ્યાનોપપન્ના દેવા ઇત્ય્ એતાવંત એવ નાનાત્વકાયા નાનાત્વસંજ્ઞિનઃ સત્ત્વા નૈતદ્વ્યતિરિક્તાઃ સંતીતિ નાયં તદ્યથાશબ્દો દૃષ્ટાંતવાચકઃ. તસ્માદ્ ઉપદર્શનાર્થ એવાયં દ્રષ્ટવ્યઃ. ઉપદર્શનાર્થત્વે ચ સતિ તદ્ એવ સ્થિતમ્ એતત્. પર્યંતગ્રહણાત્ તદાદિસંપ્રત્યય ઇતિ.
(ઇઇ.46ચ્દ્) વિપર્યયાદ્ અસંસ્કૃત ઇતિ. યત્રૈતાનિ ન ભવંતિ. સો ઽસંસ્કૃત ઇતિ. નનુ ચ સ્થિતિર્ અસંસ્કૃતલક્ષણમ્ અસ્તિ. નાસંસ્કૃતસ્ય સ્થિતિર્ દ્રવ્યાંતરરૂપાસ્તિ. દ્રવ્યાંતરરૂપાણિ ચેહ સંસ્કૃતલક્ષણાનીષ્યંત ઇત્ય્ અચોદ્યમ્ એતત્. નનુ ચ ત્રીણીમાનીતિ વિસ્તરઃ. કથં. સૂત્રે ત્રીણીમાનિ ભિક્ષવઃ સંસ્કૃતસ્ય સંસ્કૃતલક્ષણાનિ. કતમાનિ ત્રીણિ. સંસ્કૃતસ્ય ભિક્ષવ ઉત્પાદો ઽપિ પ્રજ્ઞાયતે. વ્યયો ઽપિ પ્રજ્ઞાયતે. સ્થિત્યન્યથાત્વમ્ અપીતિ. ચતુર્થમ્ અપ્ય્ અત્ર વક્તવ્યં સ્યાદ્ ઇતિ વૈભાષિકાઃ. કિં ચાત્ર નોક્તમ્ ઇતિ ચોદકઃ. સ્થિતિર્ ઇતિ વૈભાષિકાઃ. યત્ તર્હીદં સ્થિત્યન્યથાત્વમ્ અપીતિ [તિબ્. 159અ] સ્થિતિશબ્દો ઽત્ર શ્રૂયતે. કથમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે સ્થિતિર્ નોક્તેતિ ચોદકાભિપ્રાયઃ. જરાયા એષ પર્યાય ઇતિ. જરેયમ્ ઉક્તા સ્થિતેર્ અન્યથાત્વં સ્થિત્યન્યથાત્વમ્ ઇતિ. તદ્યથા જાતેર્ ઉત્પાદ ઇતિ પર્યાયઃ. અનિત્યતાયાશ્ ચ વ્યયઃ. તથા જરાયાઃ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 172 ) સ્થિત્યન્યથાત્વં પર્યાય ઇતિ. કસ્માત્ પુનર્ લક્ષણચતુષ્ટે સતિ ભગવતા ત્રીણ્ય્ એવોક્તાનીતિ. અત આહ. યે હિ ધર્મા ઇતિ વિસ્તરઃ. ઉદ્વેજનાર્થં વિનેયાનાં જાતિજરાનિત્યતા ઇતિ ધર્માણાં લક્ષણાન્ય્ ઉક્તાનિ. આભિપ્રાયિકો હિ સૂત્રનિર્દેશો ન લાક્ષણિકો યથાભિધર્મઃ. જરાનિત્યતે પુનઃ પ્રત્યુત્પન્નાદ્ અતીતમ્ ઇતિ. સંચારયતિ ઇત્ય્ અધિકારો ઽનુવર્તતે. જરાનિત્યતે પ્રત્યુત્પન્નાદ્ અધ્વનો ઽતીતમ્ અધ્વાનં સંચારયતઃ. કસ્માત્. દુર્બલીકૃત્ય વિઘાતાત્. જરા દુર્બલીકરોતિ. અનિત્યતા નિહંતીતિ કૃત્વા. નનુ ચાનિત્યતૈવ ધર્મં પ્રત્યુત્પન્નાદ્ અધ્વનો ઽતીતમ્ અધ્વાનં સંચારયતિ. ન જરા. જરા હિ કેવલં ધર્મં દુર્બલીકરોતિ. કસ્માદ્ એવમ્ ઉચ્યતે. જરાનિત્યતે પ્રત્યુત્પન્નાદ્ અતીતં સંચારયત ઇતિ. આહ. દુર્બલીકરણં અપિ તદધ્વસંચારાયૈવ વર્તતે. ન હ્ય્ અદુર્બલીકૃતસ્યાધ્વસંચારો ઽસ્તીતિ જરાપિ તત્સંચારે વ્યવસ્થાપ્યતે. અસંસ્કૃતસ્યાપિ ચ સ્વલક્ષણસ્થિતિભાવાદ્ ઇતિ. સ્વલક્ષણે સ્થિતિઃ. સ્થિત્યા ભાવઃ. તસ્માત્ સ્થિતિભાવાત્. અસૌ સ્થિતિઃ સંસ્કૃતલક્ષણં ન વ્યવસ્થાપિતા. સ્થિતિર્ હ્ય્ અસંસ્કૃતાવસ્થાવિશેષલક્ષણયા સ્થિત્યા [તિબ્. 159બ્] સદૃશીતિ તસ્યાસંસ્કૃતસ્ય સંસ્કૃતત્વપ્રસંગપરિજિહીર્ષયા ન લક્ષણમ્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયો ભગવતો ધર્મસ્વામિનઃ.
અન્યે પુનઃ કલ્પયંતીતિ. સૂત્રે ઽપિ સ્થિતિર્ ઉક્તેતિ કથયંતિ. સ્થિતિં જરાં ચાભિસમસ્ય સ્થિતિશ્ ચ સ્થિત્યન્યથાત્વં ચ સ્થિત્યન્યથાત્વમ્ ઇતિ અભિસમસ્ય એકં લક્ષણમ્ ઉક્તં સૂત્રે. ન વિભાગશઃ. કસ્માત્. ત્રીણીમાનિ સંસ્કૃતલક્ષણાનીતિ વચનવિરોધપ્રસંગાત્. કિમ્ અત્ર પ્રયોજનમ્ ઇત્ય્ અત આહ. એષા હ્ય્ એષુ સંગાસ્પદમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. એષા હિ સ્થિતિર્ એષુ જાત્યાદિષુ સંગાસ્પદં સંગસ્થાનં ધર્મો ઽનયા તિષ્ઠતીત્ય્ અભિપ્રાયઃ શ્રિયમ્ ઇવૈનાં સ્થિતિં કાલકર્ણીસહિતાં અલક્ષ્ંઈસહિતાં દર્શયામાસ ભગવાન્ તસ્યાં સ્થિત્યામ્ અસંગાર્થં. નાસ્યામ્ આસંગઃ કર્તવ્યો યસ્માદ્ ઇયમ્ અનિતતયાનુબદ્ધા લક્ષ્મીર્ ઇવાલક્ષ્મ્યેતિ તદ્ એકીયં વ્યાખ્યાનં. અપરે તુ વ્યાચક્ષતે. નાસ્યામ્ આસંક્તવ્યં યસ્માદ્ ઇયં જરયાનુબદ્ધા લક્ષ્મીર્ ઇવાલક્ષ્મ્યેતિ. જરયા હ્ય્ અન્યથાત્વલક્ષણયા અસ્યા એકીકરણં નાનિત્યતયેતિ. અતશ્ ચત્વાર્ય્ એવ સંસ્કૃતલક્ષણાનીતિ. ઉભયોર્ અપિ પક્ષયોર્ અયમ્ ઉપસંહારઃ.
(ઇઇ.47અબ્) અન્યૈર્ જાત્યાદિભિર્ ભવિતવ્યમ્ ઇતિ. જાતિસામર્થ્યાત્ કશ્ચિત્ સંસ્કૃતો ધર્મો જાયતે. જાતિર્ અપિ સંસ્કૃતા. તસ્માત્ તસ્યા અપિ અન્યયા જાત્યા ભવિતવ્યં સ્વાત્મનિ વૃત્તિવિરોધાત્.
સર્વં સંસ્કૃતલક્ષણૈર્
ઇતિ ચ સિદ્ધંતાત્. એવં જરાદયો [તિબ્. 160અ] ઽપિ યોજ્યાઃ.
જાતિજાત્યાદયસ્ તેષામ્
ઇતિ. જાતિજાત્યાદયશ્ ચ તેષામ્ ઇતિ ચશબ્દો લુપ્તનિર્દિષ્ટો દ્રષ્ટવ્યઃ. નનુ ચૈકૈકસ્યેતિ વિસ્તરઃ. એકૈકસ્ય લક્ષણસ્ય ચતુર્લક્ષણી ચતુર્ણાં લક્ષણાનાં સમાહારઃ ચતુર્લક્ષણી પ્રાપ્નોતિ. અપર્યવસાનદોષશ્ ચ અનિષ્ઠાદોષશ્ ચ. તેષામ્ અનુલક્ષણાનાં પુનર્ અન્યજાત્યાદિપ્રસંગાત્. જાતેર્ જાતેર્ જાતિજાતેર્ યાવદ્ અન્તિયતાયા અનિત્યતાયા અનિત્યતાનિત્યતાયાશ્ ચ પ્રસંગાત્.
તે ઽષ્ટધર્મૈકવૃત્તયઃ.
તે ઇતિ પુંલિંગનિર્દેશો ધર્માભિસંબંધાત્. તે જાત્યાદિજાતિજાત્યાદિસ્વભાવા ધર્મા યથાક્રમમ્ અષ્ટધર્મૈકવૃત્તયઃ. જાત્યાદીનામ્ અષ્ટાસુ ધર્મેષુ વૃત્તિઃ. જાતિજાત્યાદીનાં ચૈકધર્મે. આત્મનવમા હીતિ લક્ષણાનુલક્ષણાપેક્ષ એવમ્ ઉક્તં. ન હિ યથાસંભવં તત્ર પ્રાપ્ત્યાદયો ભૂતાનિ ભૌતિકાનિ વા નોત્પદ્યંતે.
કામે ઽષ્ટદ્રવ્યકો ઽશબ્દઃ.
સર્વં સંસ્કૃતલક્ષણૈઃ પ્રાપ્ત્યા વેતિ
ચૈવમાદિવચનાત્. જાતિર્ આત્માનં વિરહય્યેતિ વિસ્તરઃ. સ્વાત્મનિ વૃત્તિવિરોધ ઇત્ય્ અતઃ આત્માનમ્ વિરહય્ય મુક્ત્વાષ્ટૌ ધર્માન્ જનયતિ. કતમાન્ અષ્ટૌ. તં ધર્મં રૂપં ચિત્તં વા સ્થિતિં જરામ્ અનિત્યતાં જાતિજાતિં સ્થિતિસ્થિતિં જરાજરામ્ અનિત્યતાનિત્યતાં ચ જનયતિ. જાતિજાતિસ્ તુ તામ્ એવ જાતિં જનયતિ. એવં જરાનિત્યતે અપિ યથાયોગં યોજ્યે ઇતિ. [તિબ્. 160બ્] જરા આત્માનં વિરહય્ય અષ્ટૌ ધર્માન્ જરયતિ. જરાજરા પુનસ્ તામ્ એવ જરાં. અનિત્યતા આત્માનં વિરહય્ય અષ્ટૌ ધર્માન્ વિનાશયતિ. અનિત્યતાનિત્યતા પુનસ્ તામ્ એવાનિત્યતામ્ ઇતિ.

તદ્ એતદ્ આકાશં પાટ્યત ઇતિ. વિભિદ્યત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. સપ્રતિઘદ્રવ્યાભાવમાત્રમ્ આકાશં. નાકાશં નામ કિંચિદ્ અસ્તિ. તદ્ વિભક્તું યથા ન શક્યતે ન યુજ્યતે વા. એવમ્ ઇમે જાત્યાદયઃ અસંતો ધર્મા વિભક્તું ન શક્યંતે ન યુજ્યંતે વા. તત આહ. ન હ્ય્ એત ઇતિ વિસ્તરઃ. ન હ્ય્ એતે દ્રવ્યતઃ સ્વલક્ષણતઃ સંવિદ્યંતે યથા વિભજ્યંતે. જાતિર્ આત્માનં વિરહય્યાષ્ટૌ ધર્માન્ જનયતીત્ય્ એવં વિસ્તરેણ વિભજ્યંતે યથા રૂપાદીનાં ધર્માણામ્ ઇતિ. અત્રાદિશબ્દેન શબ્દાદિવેદનાદિચક્ષુરાદીનાં ગ્રહણં. તત્ર રૂપશબ્દાદિ તાવત્ પ્રત્યક્ષેણ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદિલક્ષણેન પ્રમાણેનોપલભ્યતે. વેદનાદ્ય્ અપિ પ્રત્યક્ષેણૈવોપલભ્યતે સ્વસંવેદ્યત્વાત્. ચક્ષુરાદિ તુ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદિનાનુમાનેનાનુમીયતે. ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદિસંનિશ્રયો રૂપપ્રસાદશ્ ચક્ષુરાદીનિ તદ્ભાવભાવયોસ્ ત્દ્ભાવાભાવાત્. આગમો ઽપિ ચક્ષુષા રૂપાણિ દૃષ્ટ્વેતિ વિસ્તરઃ. એવં શ્રોત્રેણ શબ્દાં ચ્છ્રુત્વેતિ વિસ્તરેણ એવં ગન્ધાદિષ્વ્ અપિ યોજ્યં. [તિબ્. 161અ] તથા યત્કિંચિદ્ રૂપમ્ અતીતનાગતપ્રત્યુત્પન્નમ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 174 ) ઇતિ વિસ્તરઃ. એવં વેદનાદિષ્વ્ અપિ યોજ્યં. પારસાંતાનિકાનાં ત્વ્ અરૂપિણાં વેદનાદીનામ્ અસ્તિત્વાનુમાનમ્ આત્મીયવચ્ છરીરવિકારં દૃષ્ટ્વા તત્સંપ્રતિપત્તેઃ. આગમો ઽપિ ચક્ષુઃ પ્રતીત્ય રૂપાણિ ચોત્પદ્યતે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં સહજાતા વેદાના સંજ્ઞા ચેતનેતિ વિસ્તરઃ. જાત્યાદયસ્ તુ ન ચક્ષુરિન્દ્રિયાદિપ્રત્યક્ષા ભવંતિ. ન ચૈષામ્ અસ્તિત્વે સમર્થમ્ અનુમાનમ્ અસ્તિ. ન ચાપ્ય્ આગમો દ્રવ્યતો ઽસ્તિત્વે. યત્ તર્હિ સૂત્ર ઉક્તમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. નનુ ચાયમ્ આગમો ઽસ્તિ સંસ્કૃતસ્યોત્પાદો ઽપિ પ્રજ્ઞાયતે ઇતિ વિસ્તરઃ. અર્થશ્ ચ પ્રતિસરણમ્ ઉક્તં ભગવતેતિ. ચત્વારીમાનિ ભિક્ષવઃ પ્રતિસરણાનિ. કતમાનિ ચત્વારિ. ધર્મઃ પ્રતિસરણં ન પુદ્ગલઃ. અર્થઃ પ્રતિસરણં ન વ્યંજનં. નીતાર્થસૂત્રં પ્રતિસરણં. ન નેયાર્થં. જ્ઞાનં પ્રતિસરણં ન વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ. તથાર્થપ્રતિસરણો ભવતિ. ન વ્યંજનપ્રતિસરણ ઇતિ. કઃ પુનઃ અસ્યાર્થ ઇતિ. અસ્યોપન્યસ્તસ્ય સંસ્કૃતલક્ષણસૂત્રસ્ય. તમ્ અર્થમ્ આહ. અવિદ્યાંધા હિ બાલા ઇતિ વિસ્તરઃ. સંસ્કારપ્રબન્ધમ્ આત્મત આત્મીયતશ્ ચાધિમુક્તાઃ કૃતરુચયો ઽભિષ્વજંતે ઇત્ય્ અર્થઃ. સંસ્કૃતત્વં પ્રતીત્યસમુત્પન્નત્વમ્ ઇતિ પર્યાયાવ્ એતૌ. સમેત્ય સંભૂય પ્રત્યયૈઃ કૃતં સંસ્કૃતં. તં [તિબ્. 161બ્] તં પ્રત્યયં પ્રતીત્ય સમુત્પન્નં પ્રતીત્યસમુત્પન્નમ્ ઇતિ. ન તુ ક્ષણસ્યેતિ. પ્રવાહસ્યૈવ સંસ્કૃતત્વં દ્યોતયિતુકામ ઇદમ્ આહ. ન તુ ક્ષણસ્ય સંસ્કૃતત્વં. ન હિ ક્ષણસ્યોત્પાદાદય ઉત્પાદવ્યયસ્થિત્યન્યથાત્વલક્ષણા ધર્માઃ પ્રજ્ઞાયંતે ક્ષણસ્ય દુરવધારત્વાત્. બ્રૂયાસ્ ત્વમ્ અપ્રજ્ઞાયમાના અપ્ય્ એતે લક્ષણં ભવિતુમ્ અર્હંતીત્ય્ અત આહ. ન ચાપ્રજ્ઞાયમાના એતે લક્ષણં ભવિતુમ્ અર્હંતીતિ. પ્રજ્ઞાયમાનમ્ એવ હિ લક્ષણં ભવતિ. તદ્યથા જલસ્ય બલાકેતિ. અત એવાત્રેતિ. અત એવાત્ર સૂત્રે પ્રજ્ઞાયત ઇતિ પદગ્રહણમ્. અન્યથા હિ સંસ્કૃતસ્યોત્પાદો ઽપિ વ્યયો ઽપિ સ્થિત્યન્યથાત્વમ્ અપીત્ય્ એવાવક્ષ્યત્. સંસ્કૃતત્વે લક્ષણાનીતિ. સંસ્કૃતમ્ ઇતિ લક્ષણાનીત્ય્ અર્થપ્રતિગ્રહાર્થં પુનઃ સંસ્કૃતગ્રહણં. જલબલાકાવદ્ ઇતિ. વૈધર્મદૃષ્ટાંતો ઽયં યથા બલાકા જલાસ્તિત્વે લક્ષણં ન પુનર્ જલસ્ય જલત્વે લક્ષણં. મૈવં વિજ્ઞાયિ. કિં. સંસ્કૃતસ્ય વસ્તુનઃ અસ્તિત્વે ઽમૂનિ લક્ષણાનિ. સાધ્વસાધુત્વે વા કન્યાલક્ષણવદ્ ઇતિ. યથા કન્યાયાઃ શુભાશુભાનિ લક્ષણાનિ યથાક્રમં સાધ્વસાધુત્વે લક્ષણાનીતિ. યદિ હ્ય્ અમૂનિ તથા સંસ્કૃતસ્ય વસ્તુનો ઽસ્તિત્વે સાધ્વસાધુત્વે વા લક્ષણાનીષ્યેરન્ ત્રીણીમાનિ સંસ્કૃતલક્ષણાનીત્ય્ ઉચ્યેત. સંસ્કૃતસ્ય સંસ્કૃતલક્ષણાનીતિ ન ક્રિયેત. કૃતમ્ ચ. તેન જ્ઞાયતે સંસ્કૃતત્વે લક્ષણાનીતિ. [તિબ્. 162અ] કથં પુનર્ અવિદ્યમાના જાત્યાદયઃ પ્રવાહે વ્યવસ્થાપ્યંતે પ્રજ્ઞાયંતે વા. ન બ્રૂમો જાત્યાદયો ન સંવિદ્યંત ઇતિ. યથા તુ દ્રવ્યરૂપેણ વિભજ્યંતે. તથા ન સંવિદ્યંત ઇતિ બ્રૂમઃ. યથા તર્હિ ભવતાં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 175 ) સંવિદ્યંતે. તથા કથ્યતાં. અત આહ. પ્રવાહસ્યાદિર્ ઉત્પાદ ઇતિ વિસ્તરઃ. નિવૃત્તિર્ વ્યય ઇતિ. પ્રવાહસ્યોપરતિર્ વ્યયઃ. સ એવ પ્રવાહો ઽનુવર્તમાન ઇતિ. સદૃશક્ષણાનુવૃત્તેર્ અનુવર્તમાનઃ પ્રવાહઃ. સ્થિતિર્ ઇતિ ઉચ્યતે. તસ્યાઃ પૂર્વાપરવિશેષ ઇતિ. પૂર્વસ્માદ્ અપરસ્ય ક્ષણસ્ય વિશેષઃ. પૂર્વાપરયોઃ ક્ષણયોર્ વા વિશેષઃ પૂર્વાપરવિશેષઃ. એવં ચ કૃત્વોક્તમ્ ઇતિ. પ્રવાહરૂપાન્ એવોત્પાદાદીન્ કૃત્વાનિત્યોપસ્થિતસ્મૃતિતામ્ આયુષ્મતઃ સુંદરનન્દસ્યારભ્યોક્તં. પ્રવાહગતા હિ વેદનાસ્ તસ્ય વિદિતા ઇવોત્પદ્યંતે વિદિતા ઇવ તિષ્ઠંતે વિદિતા ઇવ પરિક્ષયં પર્યાદાનં ગચ્છંતિ ન ક્ષણગતાઃ. ક્ષણસ્ય દુરવધારત્વાદ્ ઇતિ. વિદિતસ્ય ચ ક્ષણસ્યાવસ્થાનાસંભવાત્. એતમ્ એવાર્થં શ્લોકદ્વયેન સંગૃહ્ણન્ન્ આહ.
જાતિર્ આદિઃ પ્રવાહસ્યેત્ય્
આદિ સર્વમ્ ઉક્તં.
સ્થિતિસ્ તુ સ
ઇતિ. સ એવ પ્રવાહઃ સ્થિતિઃ.
તસ્યૈવેતિ.

તસ્યૈવ પ્રવાહસ્ય.
તદુચ્છેદ ઇતિ.
પ્રબન્ધોચ્છેદઃ.
ક્ષણિકસ્ય હિ ધર્મસ્યેતિ
શ્લોકઃ. ક્ષણિકો હિ ધર્મઃ.
સ્થિતિમ્ અંતરેણ
વિનશ્યેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. સ્થિતિર્ અસ્તીતિ મન્યસે ચેત્. સ ચ ધર્મો વ્યેત્ય્ એવ સત્યામ્ અપિ સ્થિતૌ. વિનશ્યત્ય્ એવ ક્ષણિકત્વાત્. વિનાશહેત્વભાવાત્.
તસ્માદ્ વૃથા તત્પરિકલ્પના
નિષ્પ્રયોજના સ્થિતિપરિકલ્પનેનેત્ય્ અર્થઃ. દ્વિતીયાદિક્ષણાવસ્થાનેન [તિબ્. 162બ્] હિ સ્થિતિપરિકલ્પના ન વૃથા ભવેત્. તસ્માત્ પ્રવાહ એવ સ્થિતિઃ. યસ્માત્ ક્ષણિકસ્ય હિ ધર્મસ્ય સ્થિતિપરિકલ્પના વ્યર્થેતિ. એવં ચ કૃત્વાયમ્ અપીતિ. પ્રવાહ એવ સ્થિતિર્ ઇતિ કૃત્વેત્ય્ અર્થઃ. ન હિ ક્ષણસ્યોત્પન્નસ્યાવિનાશો ઽસ્તીતિ. અત્ર કસ્યચિદ્ એવમ્ અભિપ્રાયો ભવેત્. સ્થિતિસદ્ભાવાદ્ એકં ક્ષણમ્ અવિનાશો ધર્મસ્યોત્પન્નસ્ય. યદિ હિ સ્થિતિર્ ન સ્યાત્. સો ઽપ્ય્ એકઃ ક્ષણો ન સ્યાદ્ ઇતિ. ન. હેતુપ્રત્યયપૂર્વકત્વાત્ તદસ્તિત્વસ્ય. અસ્મિન્ સતીદં ભવતીતિ વચનાત્. સ્થિતિર્ ઉપગૃહ્ણાતીતિ ચેત્. સ્યાન્ મતં હેતુપ્રત્યયેભ્ય ઉત્પદ્યમાનં ધર્મં સ્થિતિર્ ઉપગૃહ્ણાતીતિ. યદિ સ્થિતિર્ નોપગૃહ્ણીયાત્ કિં સ્યાત્. આત્મસત્તા ધર્મસ્ય ન ભવેત્. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 176 ) જનિકા તર્હિ સ્થિતિઃ પ્રાપ્નોતિ ન સ્થાપિકા. સંતાનમ્ અવસ્થાપયતીતિ ચેત્. હેતુપ્રત્યયેષુ સ્થિત્યાખ્યા પ્રસજ્યતે. હેતુપ્રત્યયાનાં સંતાનહેતુત્વાત્. નિકાયસભાગચિત્તં યુજ્યત ઇતિ. એકસ્મિં નિકાયસભાગે ઽનેકમ્ અપિ ચિત્તં એકમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. એકનિકાયસભાગસંભૂતત્વાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. તચ્ ચિત્તં યુજ્યત એકસ્મિંશ્ ચિત્ત ઇતિ વક્તુમ્. અન્યથા હિ કથમ્ એકસ્યૈવ ચિત્તક્ષણસ્ય જાતિશ્ ચ મરણં ચાન્યથાત્વં ચ સ્યાત્.
ઉત્તરોત્તરક્ષણાનુબન્ધઃ સ્થિતિર્ ઇતિ. પૂર્વસ્ય ક્ષણસ્ય ઉત્તરઃ ક્ષણઃ પ્રતિનિધિભૂતઃ સાદૃશ્યાત્. અતઃ સ પૂર્વઃ ક્ષણો ઽદ્યાપિ અવતિષ્ઠત ઇવેતિ કૃત્વોત્તરઃ ક્ષણઃ સ્થિતિર્ ઉચ્યતે. યદા તર્હિ સદૃશા ઉત્પદ્યન્તે ઇતિ. યદા સદૃશા ઉત્પદ્યન્તે. તદા વિસદૃશત્વં [તિબ્. 163અ] નાસ્તિ. વિસદૃશત્વં ચ સ્થિત્યન્યથાત્વમ્ ઉક્તમ્. અતઃ સદૃશોત્પત્તૌ સ્થિત્યન્યથાત્વં નાસ્તીતિ અવ્યાપિલક્ષણં સ્યાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. ક્ષિપ્તાક્ષિપ્તબલિદુર્બલક્ષિપ્તસ્યેતિ વિસ્તરઃ. ક્ષિપ્તં ચ તદ્ અક્ષિપ્તં ચ ક્ષિપ્તાક્ષિપ્તં. બલિદુર્બલાભ્યાં ક્ષિપ્તં બલિદુર્બલક્ષિપ્તં. ક્ષિપ્તાક્ષિપ્તં ચ તદ્ બલિદુર્બલક્ષિપ્તં ચ ક્ષિપ્તાક્ષિપ્તબલિદુર્બલક્ષિપ્તં. કિં તત્. વજ્રાદિ. આદિગ્રહણેન લોહપાસાણાદેર્ ગ્રહણં. અપરે પુનર્ એવં વિગ્રહં કુર્વન્તિ. ક્ષિપ્તશ્ ચાક્ષિપ્તશ્ ચ ક્ષિપ્તાક્ષિપ્તૌ. બલિદુર્બલાભ્યાં ક્ષિપ્તૌ બલિદુર્બલક્ષિપ્તૌ. ક્ષિપ્તસ્યૈવાયં દ્વિધાભેદઃ. ક્ષિપ્તાક્શિપ્તૌ ચ બલિદુર્બલક્ષિપ્તૌ ચ ક્ષિપ્તાક્ષિપ્તબલિદુર્બલક્ષિપ્તં. વજ્રાદિર્ અસ્ય વજ્રાદિઃ. અસ્મિન્ વિજ્રહે વજ્રાદિ વિશેષણં. ક્ષિપ્તાક્ષિપ્તબલિદુર્બલક્ષિપ્તં વિશેષ્યં. તસ્ય વજ્રાદેર્ એવંવિધસ્ય યથાસંભવં ચિરાશુતરપાતઃ. ક્ષિપ્તસ્ય ચિરંપાતઃ. અક્ષિપ્તસ્ય ચિરતરઃ પાતઃ. દુર્બલક્ષિપ્તસ્યાશુપાતઃ. બલિક્ષિપ્તસ્યાશુતરઃ પાતઃ. તસ્ય કાલઃ. કાલસ્ય ભેદઃ. ચિરાશુતરપાતકાલભેદાત્. [તિબ્. 163બ્] તદ્ભૂતાનાં વજ્રાદિમહાભૂતાનાં. પરિણામવિશેષઃ ક્ષિપ્તસ્યાન્યથાપરિણામો યેન ચિરંપાતઃ. એવં યાવદ્ બલિક્ષિપ્તસ્યાન્યથાપરિણામો યેનાશુતરઃ પાતઃ. તસ્ય પરિણામવિશેષસ્ય સિદ્ધિઃ. તસ્યાઃ પરિણામવિશેષસિદ્ધેઃ ન તે નિર્વિશેષા ભવન્તીત્ય્ અધિકૃતં. અન્તિમસ્ય તર્હીતિ વિસ્તરઃ. શબ્દસ્યાર્ચિષશ્ ચ દીપાદેર્ યો ઽન્ત્યઃ ક્ષણઃ સંતાનોપરતિકાલે. નિરુપધિશેષનિર્વાણકાલે વાર્હતઃ. તસ્ય ષડાયતનસ્ય ઉત્તરક્ષણાભાવાત્ સ્થિતિર્ નાસ્તિ. સ્થિતેર્ અભાવાત્ સ્થિત્યન્યથાત્વં નાસ્તીતિ અવ્યાપિની લક્ષણવ્યવસ્થા પ્રાપ્નોતિ. યેયમ્ ઉક્તા તસ્યા વિસદૃશત્વમ્ સ્થિત્યન્યથાત્વમ્ ઇતિ. યસ્યાસ્તિ સ્થિતિઃ. તસ્યાવશ્યમ્ અન્યથાત્વં ભવતિ. યસ્ય નાસ્તિ સ્થિતિઃ. તસ્ય નાસ્તિ સ્થિત્યન્યથાત્વમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ. સંભવં હિ પ્રત્ય્ એવમ્ ઉક્તં સૂત્રે ત્રીણીમાનિ સંસ્કૃતલક્ષણાનીતિ. તસ્માદ્ અંત્યશબ્દાર્ચિઃક્ષણપ્રભૃતીનામ્ ઉત્પાદવ્યયાવ્ એવ દ્વે લક્ષને ઇતિ અભિપ્રીયેતે. તદન્યેષાં તુ સ્થિત્યન્યથાત્વમ્ અપીતિ. અપર આહ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 177 ) અંત્યાનામ્ અપિ શબ્દાર્ચિઃક્ષણપ્રભૃતીનાં સ્થિતિર્ અસ્તિ યત્ સ્વાવસ્થાનં. તસ્યાશ્ ચાન્યથાત્વં પૂર્વક્ષણાપેક્ષમ્ ઇતિ. તેષામ્ અપિ ત્રીણિ સંસ્કૃતલક્ષણાનિ વ્યવસ્થાપ્યંત ઇતિ. કથમ્ ઇદાનીં સ એવ ધર્ંઓ લક્ષ્યઃ. તસ્યૈવ ચ લક્ષણમ્ ઇતિ. લક્ષ્યલક્ષણયોર્ [તિબ્. 164અ] જલબલાકાવત્ અન્યત્વં પશ્યંતશ્ ચોદયંતિ. તદ્ વ્યભિચારયંતઃ સૌત્રાંતિકા આહુઃ. કથં તાવન્ મહાપુરુષલક્ષણાનીત્યાદિ. મહાપુરુષલક્ષણાનિ મહાપુરુષસંગૃહીતત્વાન્ નાતો ઽન્યાનિ. બ્રૂયાન્ ન મહાપુરુષલક્ષણમાત્રં મહાપુરુષઃ. ધર્મમાત્રં ત્વ્ અભૂત્વા ભવતિ ભૂત્વા ચ ન ભવતીતિ અદૃષ્ટાંત એષઃ. અત્ર બ્રૂમઃ. સમમ્ એવૈતત્. યથા હિ મહાપુરુષલક્ષણાનિ મહાપુરુષાખ્યાનિ મહાપુરુષલક્ષણાખ્યાનિ ચ ભવંતિ. એવં સંસ્કૃતો ધર્મઃ સંસ્કૃતં ચોયતે સંસ્કૃતલક્ષણં ચ. ઉત્પાદાદિલક્ષણેન હ્ય્ અવસ્થાવિશેષેણ સ ધર્મો લક્ષ્યતે. યદા ચ પ્રવાહલક્ષણવ્યવસ્થા ક્રિયતે. તદા સમુદાયિભિઃ સમુદાયો લષ્યતે. યથા મહાપુરુષસંજ્ઞઃ સમુદાયો મહાપુરુષલક્ષણૈઃ સમુદાયિભિર્ ઇતિ. એતેન સાસ્નાદીનિ લક્ષણાનિ વ્યાખ્યાતાનિ. કૂઠિન્યાદીનિ ચેતિ વિસ્તરઃ. ઉભયસિદ્ધો ઽયં દૃષ્ટાંતઃ પ્રવચનસિદ્ધત્વાત્. કઠિનલક્ષણો હિ પૃથિવીધાતુર્ ઉચ્યતે. ન ચ પૃથિવીધાતોર્ અન્યત્ કાઠિન્યમ્. એવં સર્વત્ર યોજ્યં. સ એવ હિ પૃથિવીધાતુઃ કઠિનલક્ષ્યમાણઃ કઠિનલક્ષણ ઉચ્યતે. એતદ્ એવ સંસ્કૃતમ્ અભૂત્વાભવદ્ભૂત્વાચાભવલ્લક્ષ્યમાણં સંસ્કૃતલક્ષણમ્ ઉચ્યતે.

લક્ષ્યત ઇતિ લક્ષણમ્ ઇતિ કૃત્વા. ન ચ તત્ તસ્માદ્ અન્યત્. યથા ચોર્ધ્વગમનેનેતિ વિસ્તરઃ. ક્સણિકવાદિનો વૈભાષિકસ્ય ધૂમસ્યોર્ધ્વગમનં [તિબ્. 164બ્] નાન્યદ્ અસ્તિ. સ એવોર્ધ્વદેશાંતરેષુ નિરંતરમ્ ઉત્પદ્યમાન ઊર્ધ્વગમનાખ્યાં લભતે. તદ્ ઊર્ધ્વગમનં તતો ભિન્નમ્ ઇવ લક્ષ્યતે. ન ચ ધૂમસ્ય ઊર્ધ્વગમનત્વમ્ અન્યદ્ ઇષ્યતે. ન ચ તત્ તસ્માદ્ અન્યત્. ન ચ તદ્ ઊર્ધ્વગમનં તસ્માદ્ ધૂમાત્ અન્યત્. સ એવાત્ર ન્યાય ઇતિ. એવમ્ ઉત્પાદો વિનાશો ઽન્યથાત્વં ચ તતો ભિન્નમ્ ઇવ લક્ષ્યતે. ન ચ સંસ્કૃતસ્ય સંસ્કૃતમ્ અન્યદ્ ભવતીતિ. ન ચ સંસ્કૃતાનાં રૂપાદીનાં તાવત્ સંસ્કૃતત્વં લક્ષ્યતે ગૃહ્ણતાપિ સ્વભાવં ગૃહ્ણતાપિ રૂપાદીનાં સ્વભાવં. યાવત્ પ્રાગભાવો ન જ્ઞાયતે. યાવત્ તેષાં રૂપાદીનાં પ્રાગુત્પત્ત્યભાવો ન જ્ઞાયતે. પશ્ચાચ્ ચ. કિમ્. અભાવઃ. પ્રાગભાવશ્ ચ પ્રધ્વન્સાભાવશ્ ચ યાવન્ ન જ્ઞાયતે. સંતતેશ્ ચ વિશેષો યાવન્ ન જ્ઞાયતે ઇતિ વર્તતે. તસ્માન્ ન તેનૈવ તલ્ લક્ષિતં ભવતિ. ન તેનૈવ સંસ્કૃતત્વેન સંસ્કૃતત્વં લક્ષ્યતે. કિં તર્હિ. પ્રાગભાવાદિભિસ્ તત્ સંસ્કૃતત્વં લક્ષ્યતે. યદિ હિ રૂપાદીનાં સ્વભાવં ગૃહ્ણન્ સંસ્કૃતમ્ ઇતિ ગૃહ્ણીયાત્ પ્રાગભાવં પશ્ચાદભાવં ચ સંતતેશ્ ચ વિશેષં અજ્ઞાત્વા તેનૈવ તલ્ લક્ષિતં સ્યાત્. ન ત્વ્ એવં જાનીત ઇતિ ન તેનૈવ તલ્ લક્ષિતં ભવતિ. ન ચ તેભ્યો ઽપિ રૂપાદિભ્યો દ્રવ્યાંતરાણ્ય્ એવ જાત્યાદીનિ વિદ્યંતે.
જાતિર્ આદિઃ પ્રવાહસ્યેતિ
વિસ્તરેણ વચનાત્. એષાં સહભૂતત્વાત્ જાત્યાદીનાં સમાનકાલોત્પાદત્વાત્. ન. કારિત્રકાલભેદાદ્ ઇતિ. નૈતદ્ એવં. કસ્માત્. કારિત્રકાલભેદાત્. પુરુષકારકાલભેદાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તત્ પ્રતિપાદયન્ન્ આહ. અનાગતા હિ જાતિઃ કારિત્રં કરોતીતિ વિસ્તરઃ.
કિમ્ અનાગતં [તિબ્. 165અ] દ્રવ્યતો ઽસ્તિ નાસ્તીતિ. અનાગતમ્ એવ તાવદ્ દ્રવ્યતો નાસ્તીતિ પ્રતિપાદયિષ્યતે. કુતો ઽનાગતા જાતિઃ કારિત્રં કરોતીત્ય્ અભિપ્રાયઃ. સત્ય્ અપિ તુ તસ્મિન્ન્ ઇતિ. સત્ય્ અપિ તુ દ્રવ્યતો ઽનાગતે જાતિર્ અનાગતાવસ્થાયાં કારિત્રં કુર્વતી કથમ્ અનાગતા સિધ્યતિ. અપ્રાપ્તકારિત્રં હિ અનાગતમ્ ઇતિ સિદ્ધાંતઃ. સ વિરુધ્યેત. તસ્માત્ તદ્ વક્તવ્યં. કથં વર્તમાના સિધ્યતીતિ. ઉપરતકારિત્રો ઽતીત ઇષ્યતે. જાતિશ્ ચાનાગતૈવ. ઉપરતકારિત્રે હિ વર્તમાનાવસ્થાયામ્ એવાતીતા પ્રાપ્નોતીતિ ન વર્તમાના ભવેદ્ ઇતિ વર્તમાનલષણં વક્તવ્યમ્ ઇતિ. અપરિસમાપ્તકારિત્રો વર્તમાન ઇતિ ચેત્. અતીતો ઽપ્ય્ વર્તમાનઃ સ્યાત્. અતીતસ્યાપિ હિ ફલદાનકારિત્રમ્ ઇષ્યતે. યદૈવં હ્ય્ એનં સ્થિતિર્ ઇતિ વિસ્તરઃ. સ્થિતિજરાવિનાશવૃત્તયો હ્ય્ અન્યોન્યવિપ્રતિષિદ્ધાઃ. ન હિ સ એવ ધર્મસ્ તિષ્ઠતિ ચ જીર્યતિ ચ વિનશ્યતિ ચેતિ યુક્તો વ્યવસ્થાપયિતું. તસ્ય ક્ષણિકત્વં બાધ્યત ઇતિ. પ્રથમં સ્થિતિઃ સ્થાપયતિ. તતો જરા જરયતિ. તતો ઽનિત્યતા વિનાશયતિ. ક્ષણત્રયાવસ્થાનાત્. ક્ષણિકત્વં બાધ્યત ઇતિ. એષ એવ હિ નઃ ક્ષણ ઇતિ. કાર્યપરિસમાપ્તિલક્ષણો ન તૂત્પત્ત્યનંતરવિનાશલક્ષણ ઇત્ય્ અર્થઃ. એવમ્ અપીતિ વિસ્તરઃ. સહોત્પન્નાનાં ક્રમેણ કારિત્રં ન યુજ્યતે. કુત એતત્. સ્થિતિસ્ તાવત્ સ્થાપયતિ. ન તુ તસ્મિન્ કાલે જરા જરયતિ નાપ્ય્ અનિત્યતા વિનાશયતીતિ. પુનઃ કેનાબલીયસ્ત્વં [તિબ્. 165બ્] પશ્ચાત્ કેનાબલીયસ્ત્વં યદ્ એનાં યસ્માદ્ એનાં સ્થિતિં સહ ધર્મેણ યસ્યાસૌ સ્થિતિઃ. તેન ધર્મેણ સહાનિત્યતા નિહંતિ. કૃતકૃત્યા પુનઃ કર્તું નોત્સહતે જાતિવદ્ ઇતિ. યથા જાતિઃ કૃતકૃત્યા જન્યં જનયિત્વા પરિક્ષીણશક્તિર્ ન પુનર્ જનયતિ. તથા સ્થિતિર્ અપિ તદ્વદ્ એવ ન પુનઃ સ્થાપયતીતિ. ન હિ શક્યમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ન વર્તમાનતામ્ આનીતં જન્યં પુનર્ આનેતું શક્યતે ઽનવસ્થાપ્રસંગાત્. શક્યં તુ ખલુ સ્થિત્યા સ્થાપ્યમ્ અત્યંતં સ્થાપયિતું. સ્થિતેર્ વિનાશપ્રતિબન્ધલક્ષણત્વાત્. તે એવ જરાનિત્યતે ઇતિ. તે એવ જરાનિત્યતે પ્રતિબન્ધઃ. યેન સ્થિતિઃ સ્થાપ્યમ્ અત્યંતં સ્થાપયિતું ન શક્નોતિ. જરા હિ સ્થિતિં દુર્બલીકરોતિ દુર્બલામ્ અનિત્યતા નિહંતીતિ.
આચાર્ય આહ. યદીતિ સર્વં. યદિ હિ તે જરાનિત્યતે બલીયસ્યૌ સ્યાતાં પૂર્વમ્ એવ સ્યાતાં સ્થિતિકારિત્રકાલે. યતઃ સા સ્થિતિર્ ન લભતે કારિત્રં કર્તું. નિવૃત્તકારિત્રાયામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યદા નિવૃત્તકારિત્રા સ્થિતિઃ. તદા તે ઽપિ જરાનિત્યતે ન તિષ્ઠતઃ. સ ચાપિ ધર્મઃ. સ્થિતિકારિત્રાદ્ ધિ તેષાં સ્થિતિઃ કલ્પતે. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 179 ) તસ્માત્ તે ઽપિ ન તિષ્ઠતઃ. કથમ્ અતિષ્ઠન્ત્યૌ જરાનિત્યતે કુત્ર વા ધર્મિણ્ય્ અતિષ્ઠતિ કારિત્રં કર્તુમ્ ઉત્સહિષ્યેતે. કિં વા પુનસ્ તાભ્યાં જરાનિત્યતાભ્યાં કર્તવ્યં. સ્થિતિસામર્થ્યાદ્ ધિ સ ધર્મ ઉત્પન્નમાત્રો ન વિનષ્ટો ઽભૂત્. સ તયા ઉપરતકારિત્રયા સ્થિત્યાપ્ય્ ઉપેક્ષ્યમાણો ઽસ્થાપ્યમાનો ધ્રુવં ન સ્થાસ્યતીતિ. અયમ્ એવાસ્ય વિનાશો યદ્ ઇદમ્ અનવસ્થાનં. કિં પુનર્ જરાનિત્યતાભ્યાં [તિબ્. 166અ] કાર્યમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. ન ચ તસ્માદ્ એવ તસ્યાન્યપ્રકારતા યુજ્યત ઇતિ. યદિ સ એવ નાસાવ્ અન્યથા. અથાન્યથા ન સ એવ. યયોર્ હિ અન્યથાત્વં. તયોર્ અન્યત્વં દૃષ્ટં તદ્યથા દેવદત્તયજ્ઞદત્તયોઃ.
યો ઽપ્ય્ આહ નિકાયાંતરીય ઇતિ આર્યસંમતીયઃ. સ ઘટાદેર્ મુદ્ગરાદિકૃતો વિનાશ ઇતિ મન્યતે કાલાંતરાવસ્થાયિ હિ તસ્ય રૂપં. ચિત્તચૈત્તાનાં તુ ક્ષણિકત્વં. અત ઉચ્યતે. ચિત્તચૈત્તાનાં ચ ક્ષણિકત્વાભ્યુપગમાત્ તદનિત્યતાયાશ્ ચિત્તચૈત્તાનિત્યતાયા વિનાશકારણાનપેક્ષત્વાત્ સ્વયં વિનશ્વરત્વાત્ સ્થિત્યનિત્યતે કારિત્રં યુગપત્ કુર્યાતાં. અત એકસ્ય ચિત્તસ્ય ચૈત્તસ્ય વા યુગપત્સ્થિતિવિનષ્ટતા અન્યોન્યવિરુદ્ધો ઽપિ સંપ્રસજ્યતે. એવમ્ એતત્ સૂત્રં સુનીતમ્ ઇતિ. યદ્ એતત્ ત્રીણીમાનિ ભિક્ષવઃ સંસ્કૃતસ્ય સંસ્કૃતલક્ષણાનીતિ.

(ઇઇ.47ચ્દ્) સતિ સામગ્ર્યે ભાવાત્. અસતિ ચાભાવાદ્ ઇતિ. સતિ હેતુપ્રત્યયાનાં સામગ્ર્યે ભાવાત્ જન્યસ્ય. અસતિ ચાભાવાત્. ન જાતેઃ. કિં. સામર્થ્યં પશ્યામ ઇત્ય્ અધિકૃતં. ન હિ હેતુપ્રત્યયસામગ્ર્યે ઽપિ તજ્ જન્યં કદાચિદ્ ભવતિ કદાચિન્ ન ભવતિ. અત્ર ભદંતાનંતવર્મા આહ. યથા ચક્ષુર્ ન વિના આલોકાદિભિશ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં જનયતિ. ન ચાતસ્ તદુત્પત્તૌ ન કારણં. એવં જાતિર્ ન વિના હેતુપ્રત્યયૈર્ ધર્મં જનયતિ. ન ચાતસ્ તદુત્પત્તૌ ન કારણમ્ ઇતિ. અત્રોચ્યતે. [તિબ્. 166બ્] અસમાનમ્ એતત્. ચક્ષુર્ હિ દૃષ્તસામર્થ્યમ્ સત્સ્વ્ આલોકાદિષુ અન્ધાનન્ધયોશ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્યાનુત્પત્ત્યુત્પત્તિદર્શનાત્. ન ત્વ્ એવં જાતિર્ ઇતિ. સૂક્ષ્મા અપિ હિ ધર્મપ્રકૃતય ઇતિ. તદ્યથા સ્પર્શાદીનાં ચૈતસિકાનાં પ્રકૃતયઃ સ્વભાવા દુઃપરિચ્છેદ્યત્વાત્ સૂક્ષ્માહ્. અસ્ત્ય્ એતદ્ એવં. અદૃશ્યમાનો ઽપિ કશ્ચિદ્ ધર્મઃ કારિત્રેણ નિર્ધાર્યતે. ન ત્વ્ એવં જાતિઃ કારિત્રેણ નિર્ધાર્યતે. સ્પર્શસ્ય હિ કારિત્રં ભગવતૈવનિર્ધારિતં. યઃ કશ્ચિદ્ વેદનાસ્કંધઃ સંજ્ઞાસ્કંધઃ સંસ્કારસ્કંધઃ. સર્વસ્ સ સ્પર્શં પ્રતીત્યેતિ વિસ્તરઃ. જાતમ્ ઇત્ય્ એવ તુ ન સ્યાત્ અસત્યાં જાતાવ્ ઇતિ. સ્વલક્ષણાપેક્ષા રૂપે રૂપબુદ્ધિઃ. ન તુ જાતમ્ ઇતિ સ્વલક્ષણાપેક્ષા જાતબુદ્ધિઃ. વેદનાદિષ્વ્ અપિ ભાવાત્. તસ્માદ્ અર્થાંતરભૂતજાતિદ્રવ્યાપેક્ષેયં જાતબુદ્ધિર્ ઇતિ નિર્ધાર્યતે. ષષ્ઠીવચનં ચ ન સ્યાત્ રૂપસ્યોત્પાદ ઇતિ. વૈયધિકરણ્યે હિ ષષ્ઠીનિર્દેશો ન સામાનાધિકરણ્યે. તેનાહ. યથા રૂપસ્ય રૂપમ્ ઇતિ. વૈધર્મદૃષ્ટાંત એષઃ. યથા રૂપં રૂપાદ્ અનન્યદ્ ઇતિ કૃત્વા ષષ્ઠીનિર્દેશો ન ભવતિ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 180 ) રૂપસ્ય રૂપમ્ ઇતિ. તથા રૂપસ્યોત્પાદ ઇતિ ન સ્યાત્. તસ્માજ્ જાતિનિમિત્તો ઽયં ષષ્ઠીનિર્દેશ ઇતિ ગમ્યતે. એવં યાવદ્ અનિત્યતા યથાયોગં વક્તવ્યેતિ. સ્થિતમ્ એવ તુ ન સ્યાત્ અસત્યાં સ્થિતૌ. ષષ્ઠીવચનં ચ રૂપસ્ય સ્થિતિર્ ઇતિ યથા રૂપસ્ય રૂપમ્ ઇતિ. જીર્ણમ્ ઇત્ય્ એવ તુ ન સ્યાત્ અસત્યાં જરાયાં. ષષ્ઠીવચનં ચ રૂપસ્ય [તિબ્. 167અ] જરેતિ યથા રૂપસ્ય રૂપમ્ ઇતિ. તથા વિનષ્ટમ્ ઇત્ય્ એવ તુ ન સ્યાત્ અસત્યામ્ અનિત્યતાયાં. ષષ્ઠીવચનં ચ રૂપસ્ય વિનાશ ઇતિ યથા રૂપસ્ય રૂપમ્ ઇતિ.
તેન તર્હીતિ વિસ્તરઃ. યદિ જાતમિત્યેવમાદિબુદ્ધિસિદ્ધ્યર્થં ષષ્ઠીવિધાનાર્થં ચ જાત્યાદયઃ કલ્પ્યંતે અનાત્મત્વમ્ અપ્ય્ એષ્ટ્વ્યં. ન હિ નિર્નિમિત્તા અનાત્મબુદ્ધિર્ ભવિતુમ્ અર્હતિ. અથાનાત્મત્વં પ્રજ્ઞપ્તિસદ્ ઇષ્યતે. તન્નિમિત્તાનાત્મબુદ્ધિઃ. જાત્યાદ્ય્ અપિ પ્રજ્ઞપ્તિસદ્ એષ્ટવ્યં. તન્નિમિત્તા ચ જાત્યાદિબુદ્ધિર્ ઇતિ. સાધનં ચાત્ર. પ્રજ્ઞપ્તિસત્ જાત્યાદિ. દ્રવ્યસદ્ અપેક્ષ્ય ગૃહ્યમાણત્વાદ્. અનાત્મત્વવદ્ ઇતિ. સત્તાદયો ઽપીતિ. આદિશબ્દેન દ્રવ્યત્વરૂપઘટત્વાદિ ગૃહ્યતે. એકં રૂપં દ્વે રૂપે મહદ્ અણુ પૃથક્ સંયુક્તં વિભક્તં પરમ્ અપરં સદ્રૂપમ્ ઇતિ. તથા દ્રવ્યમ્ એતદ્ રૂપમ્ ઇદં ઘટો ઽયમ્ ઇત્ય્ એવમાદિબુદ્ધિસિદ્ધાર્થં સંખ્યાદયો ઽપિ વૈશેષિકપરિકલ્પિતા અભ્યુપગંતવ્યાઃ. ષષ્થીવિધાનાર્થં ચ રૂપસ્ય સંયોગ ઇતિ. સંયોગગ્રહણમ્ ઉદાહરણમાત્રં. રૂપસ્ય વિભાગઃ પરત્વાપરત્વમ્ ઇત્યેવમાદ્ય્ અપિ યોજ્યં. એષા ચ ષષ્ઠી કથં કલ્પ્યતે રૂપસ્ય સ્વભાવ ઇતિ. ન હિ વૈભાષિકાણાં [તિબ્. 167બ્] રૂપાદ્ અન્યો રૂપસ્ય સ્વભાવ ઇષ્ટઃ. જાતમ્ ઇતિ. જાતમ્ એવ ન વિનષ્ટમ્ ઇત્ય્ અભૂત્વાભાવજ્ઞાપનાર્થં ક્રિયતે પ્રજ્ઞપ્તિઃ. બહુવિકલ્પ ઇતિ. બહુભેદો રૂપવેદનાદિભેદાત્. તસ્ય વિશેષણાર્થં રૂપસ્યોત્પાદ ઇતિ ન વેદનાદીનામ્ ઉત્પાદ ઇતિ વિશેષણાર્થં ષષ્ઠીં કુર્વંતિ. માન્યઃ પ્રત્યાયિ રૂપસંજ્ઞક એવોત્પાદો ન વેદનાદિસંજ્ઞક ઇતિ. દૃષ્ટાંતં કથયંતિ. ચન્દનસ્ય ગન્ધાદયઃ શિલાપુત્રકસ્ય શરીરમ્ ઇતિ. અનર્થાંતરભાવે ઽપિ ષષ્ઠીનિર્દેશઃ ક્રિયતે. ગન્ધાદિસમૂહમાત્રં હિ ચન્દનમ્ ઇતિ બૌદ્ધસિદ્ધાન્તઃ. વૈશેષિકસિદ્ધાન્તાપેક્ષયા તુ અસિદ્ધશ્ ચન્દન ઇત્ય્ અપરો દૃષ્ટાન્ત ઉપન્યસ્યતે. શિલાપુત્રકસ્ય શરીરમ્ ઇતિ. શિલાપુત્રકશરીરયોર્ વૈશેષિકાણામ્ અપિ સિદ્ધાન્તે નાર્થાન્તરભાવો ભવતિ ચ ષષ્ઠીનિર્દેશઃ. અર્થાન્તરપરિકલ્પકૃતો હિ તથા નિર્દેશઃ. એવં સ્થિત્યાદયો ઽપિ યથાયોગં વેદિતવ્યા ઇતિ. તસ્માત્ પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રમ્ એવેદં પ્રવાહાવસ્થાનજ્ઞાપનાર્થં ક્રિયતે સ્થિતમ્ ઇતિ. સા ચ પ્રવાહાવસ્થાનલક્ષણા સ્થિતિર્ બહુવિકલ્પા. તસ્યા વિશેષણાર્થં રૂપસ્ય સ્થિતિર્ ઇતિ ષષ્ઠીં કુર્વન્તિ. યથા રૂપસંજ્ઞકૈવ [તિબ્. 168અ] સ્થિતિઃ પ્રતીયેત માન્યા પ્રત્યાયીતિ. તથા પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રમ્ એવૈતત્ પૂર્વપરવિશેષજ્ઞાપનાર્થં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 181 ) ક્રિયતે જીર્ણમ્ ઇતિ. સા ચ પૂર્વાપરવિશેષલક્ષણા જરા બહુવિકલ્પા. તસ્યા વિશેષણાર્થં રૂપસ્ય જરેતિ ષષ્ઠીં કુર્વન્તિ. યથા રૂપસંજ્ઞકૈવ જરા પ્રતીયેત માન્યા પ્રત્યાયીતિ. તથા પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રમ્ એવૈતત્ પ્રવાહનિવૃત્તિજ્ઞપનાર્થં ક્રિયતે વિનષ્ટમ્ ઇતિ. સ ચ પ્રવાહનિવૃત્તિલક્ષણો વિનાશો બહુવિકલ્પઃ. તસ્ય વિશેષણાર્થં રૂપસ્ય વિનાશ ઇતિ ષષ્ઠીં કુર્વન્તિ. યથા રૂપસંજ્ઞક એવ વિનાશઃ પ્રતીયેત માન્યઃ પ્રત્યાયીતિ. સર્વત્ર ચ દૃષ્ટાન્તદ્વયં વક્તવ્યં. તદ્યથા ચન્દનસ્ય ગન્ધાદયઃ શિલાપુત્રકસ્ય શરીરમ્ ઇતિ.
યથા ચ ધર્મતયેતિ. ધર્મતા ધર્મપ્રક્ર્તિઃ ધર્મસ્વભાવો ધર્મશૈલીત્ય્ અર્થઃ. ધર્મતા ધર્મપ્રકૃતિર્ ઇતિ કુત એતત્. ચક્ષુઃ સમૃદ્ધે શૂન્યં નિત્યેન ધ્રુવેણ શાશ્વતેન અવિપરિણામધર્મેણ આત્મનાત્મીયેન ચ. તત્ કસ્ય હેતોઃ. પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષેતિ. યથા ચ ધર્મતયા ન સર્વં જાતિમદ્ ઇષ્યતે આકાશાદિ. તથા ધર્મતયા ન સર્વં જાયત ઇત્ય્ એષ્ટવ્યમ્. ન હ્ય્ અત્ર કિંચિત્ કારાણમ્ અસ્તિ. યત્ સંસ્કૃતમ્ એવ જાતિમદ્ ભવતિ નાસંસ્કૃતમ્ ઇતિ અન્યત્ર ધર્મતાયાઃ. એવમ્ અસત્યામ્ અપિ જાતૌ સંસ્કૃતમ્ એવોત્પદ્યતે. નાસંસ્કૃતમ્ ઇતિ. યથા ચ તુલ્યજાતિમતાં કેષાંચિદ્ રૂપવેદનાદીનાં તદન્યે પ્રત્યયાસ્ તેભ્યો રૂપોત્પત્તિપ્રત્યયેભ્યો ઽન્યે વેદનાદ્યુત્પત્તિપ્રત્યયાસ્ તદન્યે. તે તદન્યે પ્રત્યયાસ્ તદન્યસ્યોત્પાદને ન સમર્થા ભવન્તિ. તેભ્યો વેદનાદિભ્યો ઽન્યત્ તદન્યત્ [તિબ્. 168બ્]. કિં તદ્. રૂપં. તસ્ય. તદન્યસ્ય તે વેદનાદિપ્રત્યયા ઉત્પાદને યથા ન સમર્થા ભવન્તિ. એવમ્ અસંસ્કૃતસ્યાકાશાદેર્ ઉત્પાદને સર્વે ઽપિ રૂપવેદનાદિપ્રત્યયા ન સમર્થાઃ સ્યુર્ ઇતિ. પૂર્વં સ્વભાવનિયમેનોક્તમ્ ઇદાનીં શક્તિનિયમેનેતિ.
ન હિ દૂષકાઃ સન્તીતિ વિસ્તરઃ. યથા ન મૃગાઃ સન્તીતિ યવા નોપ્યંતે ઉપ્યન્ત એવેત્ય્ અર્થઃ. દ્વૌ પ્રતિષેઢૌ પ્રકૃતમ્ અર્થં ગમયતઃ. યથા ન મક્ષિકાઃ પતન્તીતિ મોદકા ન ભક્ષ્યન્તે. કિં તર્હિ. ભક્ષ્યન્ત એવ. તથા ન દૂષકાસ્ સન્તીતિ આગમો ઽભિધર્મશાસ્ત્રાણ્ય્ અપાસ્યન્તે. તસ્માદ્ દોષેષુ પ્રતિવિધાતવ્યં. દોષેષુ પરવ્યવસ્થાપિતેષુ પરિહારઃ કર્તવ્યઃ. સિદ્ધાન્તશ્ ચાનુસર્તવ્યો ન પરિત્યાજ્ય ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ.
(ઇઇ.48અબ્) નામકાયાદયઃ સંજ્ઞાવાક્યાક્ષરસમુક્તય

ઇતિ. સંજ્ઞાસમુક્તયો નામકાયાઃ. વાક્યસમુક્તયઃ પદકાયાઃ. અક્ષરસમુક્તયો વ્યંજનકાયાઃ. સંજ્ઞાકરણમ્ ઇતિ લોકભાષેયં. સંજ્ઞાકરણં નામધેયમ્ ઇતિ પર્યાયઃ. તથા હિ લોકે વક્તારો ભવન્તિ. દેવદત્ત ઇત્ય્ અસ્ય સંજ્ઞાકરણમ્ ઇતિ. સંજ્ઞાયાઃ કરણં સંજ્ઞાકરણં. યેન સંજ્ઞા ચૈતસિકો ધર્મઃ ક્રિયતે જન્યતે. સંજ્ઞૈવ વા કરણં સંજ્ઞાકરણં. સંજ્ઞાગ્રહણં ચાન્યકરણનિવૃત્ત્યર્થં. કરણગ્રહણં ચૈતસિકવિશેષણાર્થં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 182 ). યદિ હિ સંજ્ઞા નામેત્ય્ ઉચ્યેત ચૈતસિકો ઽપિ સંભાવ્યેત. તત્ પુનઃ સંજ્ઞાકરણં [તિબ્. 169અ] નામ રૂપં શબ્દો રસો ગન્ધો વેત્ય્ એવમાદિ. વાક્યં પદમ્ ઇતિ. પદ્યતે ગમ્યતે ઽનેનેતિ. પદં તુ સુપ્તિઙન્તં પદં ગૃહ્યતે. તેનાહ. યાવતાર્થપરિસમાપ્તિસ્ તદ્યથા
અનિત્યા બત સંસ્કારા
ઇતિ એવમાદીતિ. આદિશબ્દેન
ઉત્પાદવ્યયધર્મિણઃ
ઉત્પદ્ય હિ નિરુધ્યન્તે. તેષાં વ્યુપશમઃ સુખમ્
ઇત્ય્ એવમાદિ. અસ્યા ગાથાયા એવમ્ અર્થં વ્યાચક્ષતે.
અનિત્યા બત સંસ્કારા
ઇતિ પ્રતિજ્ઞા.
ઉત્પાદવ્યયધાર્મિણ
ઇતિ હેતુઃ. યસ્માદ્ ઉત્પાદવ્યયધર્મવન્તસ્ તસ્માદ્ અનિત્યા ઇતિ પરિચ્છિદ્યન્તે
ઉત્પદ્ય હિ નિરુધ્યન્ત
ઇતિ દૃષ્ટાન્તઃ. ય ઉત્પદ્યન્તે નિરુધ્યન્તે ચ તે અનિત્યાઃ. તદ્યથા ઘટાદયઃ. તથા ચ સંસ્કારા ઇતિ. અપરે પુનર્ વ્યાચક્ષતે. અસિદ્ધહેતુસાધનાર્થમ્ એતદ્ ઇતિ. કથમ્ એતદ્ ગમ્યતે.
ઉત્પાદવ્યયધર્મિણસ્
ત ઇતિ યસ્માદ્ એતે ઉત્પદ્ય નિરુધ્યમાના દૃષ્તા ઇતિ. અપરે વર્ણયન્તિ.
અનિત્યા બત સંસ્કારા ઉત્પાદવ્યયધર્મિણ
ઇતિ પર્યાયદ્વયમ્ એતદ્ ઉચ્યતે. કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ. યસ્માદ્
ઉત્પદ્ય નિરુધ્યન્ત
ઇતિ હેતુવચનં.
તેષાં વ્યુપશમઃ સુખં

યે હ્ય્ અનિત્યાસ્ તે દુઃખા અતસ્
તેષાં વ્યુપશમઃ સુખમ્
ઇતિ વિનેયજનં નિયોજયતિ. યેન ક્રિયાગુણકાલસંબન્ધવિશેષા ગમ્યન્તે. સાવ્યયકારકવિશેષણં વાક્યમ્ ઇતિ વાક્યવિદો વદન્તિ. તદ્યથા પચતિ પઠતિ ગચ્છતીતિ કૃષ્ણો ગૌરો [તિબ્. 169બ્] રક્ત ઇતિ પચતિ પક્ષ્યતિ અપાક્ષીદ્ ઇતિ ક્રિયાગુણકાલાનાં સંબન્ધવિશેષા ગમ્યન્તે. તત્ પદં. તથા હિ સામાન્યવર્તમાનાનાં પદાનાં યદ્ વિશેષે ઽવસ્થાનં સ વાક્યાર્થ ઇત્ય્ આહુઃ. તદ્ એવં સ્વલક્ષણાભિદ્યોતકં નામ ક્રિયાદિસંબન્ધવિશેષાભિદ્યોતકં પદમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ. વ્યંજનમ્ અક્ષરમ્ ઇતિ વર્ણ ઇત્ય્ અર્થઃ. ન તુ હલ્ એવ અચામ્ અપિ વ્યંજનકત્વેનેષ્ટત્વાત્.
નનુ ચાક્ષરાણ્ય્ અપિ લિપ્યવયવાનાં નામાનીતિ. લિપયો મનુષ્યાદિભિઃ પત્ત્રાદિષુ યે લિખિતાઃ. તેષામ્ અક્ષરાણિ નામાનિ. રૂપનામગ્રહણે રૂપપ્રતીતિવદ્ વ્યંજનગ્રહણે લિપિપ્રતીતિઃ. અતો વ્યંજનમ્ અપિ લિપ્યવયવાનાં નામ ભવતીતિ લક્ષણસાંકર્યં. તતશ્ ચ યદ્ અભિપ્રેતં નામ્નો વ્યતિરિક્તમ્ અન્યદ્ એવ વ્યંજનમ્ અક્ષરમ્ ઇતિ. તન્ નોપપદ્યતે. ન વૈ લિપ્યવયવાનામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. વિપરીતમ્ એતદ્ ઇતિ વ્યાચષ્ટે. યત્ તુ વ્યંજનગ્રહણે લિપિપ્રતીતિર્ ઇતિ. તત્ પ્રત્યાય્યપ્રત્યાયકભાવેન સંકેતિતત્વાત્. ન તુ તન્નામભાવાત્.
સમુક્તિર્ ઇતિ ઉચ સમવાય ઇત્ય્ એતસ્ય ધાતોઃ ક્તિનિ સમુક્તિર્ ઇતિ એતદ્ રૂપં ભવતિ. યો ઽર્થઃ સમવાય ઇતિ. સો ઽર્થઃ સમુક્તિર્ ઇતિ. સમવાય ઇત્ય્ અર્થઃ.
નનુ ચ તે ઇતિ સૌત્રાન્તિકવચનં. નૈતે વાક્સ્વભાવા ઇતિ વિસ્તરેણ વૈભાષિકવચનં. ન ચ ઘોષમાત્રેણેતિ. નાનક્ષરાત્મકેન ઘોષેણાર્થો ઽવગમ્યતે. કિં તર્હિ. વાઙ્ નામ્નિ પ્રવર્તતે. તન્ નામાત્મરૂપતામ્ ઇવ વાચ આપાદયદ્ અર્થત્વં દ્યોતયતિ. તાં વાચમ્ ઉપાદાય પદાર્થં દ્યોતયતિ. [તિબ્. 170અ] પ્રત્યાયયતીત્ય્ અર્થઃ. સૌત્રાન્તિક આહ. ન વૈ ઘોષમાત્રં વાગ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ન વયં ઘોષમાત્રં વાગ્ ઇતિ વર્ણયામઃ. કશ્ચિદ્ એવ તુ ઘોષો વર્ણાત્મકઃ. સૈવ વાક્. યો ઽર્થેષુ કૃતાવધિઃ કૃતમર્યાદઃ. એતેન સંકેતાપેક્ષઃ શબ્દો ઽર્થં પ્રત્યાયયતિ. ન યઃ કશ્ચિચ્ છબ્દ ઇતિ દર્શયતિ. કૃતસંકેતઃ શબ્દો ઽર્થં પ્રત્યાયયતીતિ. તચ્ ચૈતચ્છબ્દમાત્રાત્ પ્રતીતપદાર્થકાત્ સિધ્યતીતિ. તચ્ ચૈતદર્થદ્યોતનં નામરહિતાચ્ છબ્દાજ્ જાત્યાદ્યભિધેયપદાર્થકાત્ સિધ્યતીત્ય્ અયમ્ અસ્યાર્થ ઇતિ. યદ્ય્ ઉત્પાદયતીતિ વિસ્તરઃ. વાચિ સત્યાં સ ચિત્તવિપ્રયુક્ત ઉત્પદ્યત ઇતીષ્યતે તેનાશંક્યતે યદ્ય્ ઉત્પાદયતીતિ. એવં ચેત્ સર્વં ઘોષમાત્રં વૃષભાદિગર્જિતમ્ અપિ નામોત્પાદયિષ્યતિ. ઘોષસ્વભાવા વાગ્ ઇતિ કૃત્વા. બ્રૂયાસ્ ત્વં વિશિષ્ટ એવ ઘોષો યો વર્ણાત્મકઃ સંભાવિતઃ. સ એવ નામોત્પાદયતીતિ. અત્રોચ્યતે. યાદૃશો વા ઘોષવિશેષ ઇષ્યતે નામ્ન ઉત્પાદકઃ. સ એવાર્થસ્ય દ્યોતકો ભવિષ્યતિ. ન તુ સ ચિત્તવિપ્રયુક્ત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. અથ પ્રકાશયતીતિ વિસ્તરઃ. ઘોષેણોત્પદ્યમાનેન સ ચિત્તવિપ્રયુક્ત ઉત્પદ્યતે. સ તં પ્રકાશયત્ય્ અર્થદ્યોતનાયેતિ યદીષ્યતે. અત્રોચ્યતે. સર્વં ઘોષમાત્રં નામ પ્રકાશયિષ્યતીતિ પૂર્વવદ્ વાચ્યં. ન ખલ્વ્ અપિ શબ્દાનાં સામગ્ર્યમ્ અસ્તીતિ. યદ્ અનેકાક્ષરં નામ. તદુત્પત્તિપરિકલ્પો ઽનેકશબ્દાપેક્ષઃ. તેનૈવં વિચાર્યતે. ઇહોચ્ચરિતપ્રધ્વન્સિનઃ શબ્દાઃ. તસ્માદ્ એષાં યુગપદવસ્થાનં નાસ્તિ. એકસ્ય ચ દ્રવ્યસતો [તિબ્. 170બ્] ધર્મસ્ય ભાગશઃ ખણ્ડશ ઉત્પાદો ન યુક્તો યથા ઘટપટાદેઃ પ્રજ્ઞપ્તિસતઃ કલ્પ્યત ઇતિ કથમ્ ઉત્પાદયન્તી વાઙ્ નામોત્પાદયેત્. યદા તદ્ ઉત્પાદયતિ. તદા ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 184 ) કથં સા તદ્ ઉત્પાદયતીતિ વાક્યાર્થઃ. વર્તમાના હિ વાઙ્ નામોત્પાદયન્ત્ય્ ઉત્પાદયેત્. ન ચ સર્વે વાચ્છબ્દક્ષના યુગપદ્વર્તમાના ભવન્તિ. યદા હિ રૂપમ્ ઇતિ રશબ્દો વર્તમાનો ભવતિ. તદા ઊકારપકારાકારા અનાગતા ભવન્તિ. યદા ઊકારો વર્તમાનો ભવતિ. તદા રશબ્દો ઽતીતઃ. પકારાકારાવ્ અનાગતાઉ. એવં પકારાકારાવ્ અપિ ક્રમશો યદા વર્તમાનૌ ભવતઃ. તદેતરે ન વર્તમાના ઇતિ. એવમ્ સા વાઙ્ નામ નૈવોત્પાદયેત્. બ્રૂયાસ્ ત્વં વર્તમાનો રશબ્દસ્ તસ્ય રૂપનામ્નઃ પૂર્વં ભાગમ્ ઉત્પાદ્યતિ. ઊશબ્દો ઽપિ વર્તમાનો દ્વિતીયં ભાગમ્ એવં યાવદ્ અકારશબ્દસ્ તસ્ય ચતુર્થભાગમ્ ઉત્પાદયતીતિ. તદ્ અયુક્તમ્. એકસ્ય ધર્મસ્ય ભાગશ ઉત્પાદસંભવાદ્ ઇતિ. ઉક્તમ્ એતત્. કથં તાવદ્ અતીતાપેક્ષઃ પશ્ચિમો વિજ્ઞપ્તિક્ષણ ઉત્પાદયત્ય્ અવિજ્ઞપ્તિમ્ ઇતિ. પ્રાતિમોક્ષસંવરસમાદાને કાયવાગ્વિજ્ઞપ્તયઃ પ્રવર્તન્તે. તાસાં નાસ્તિ સામગ્ર્યં. અથ ચાતીતકાયવાગ્વિજ્ઞપ્તિક્ષણાપેક્ષઃ પશ્ચિમો વિજ્ઞપ્તિક્ષણઃ પ્રાતિમોક્ષસંવરસંગૃહીતામ્ અવિજ્ઞપ્તિમ્ ઉત્પાદયતિ. એવમ્ અતીતશબ્દક્ષણાપેક્ષઃ પશ્ચિમો વાચ્છબ્દક્ષણો નામોત્પાદયતીતિ. એવં તર્હીતિ વિસ્તરઃ. પશ્ચિમશબ્દ એવ નામ્ન ઉત્પાદાત્ [તિબ્. 171અ] યો ઽપિ તમ્ એવૈકં શૃણોતિ યો ઽપિ પશ્ચિમમ્ એવૈકં શબ્દં શૃણોતિ રૂપમ્ ઇતિ. સો ઽપ્ય્ અર્થં પ્રતિપદ્યેત. સો ઽપિ રૂપનામાર્થં ગૃહ્ણીયાત્. તન્નામોત્પત્તેઃ. ન ચૈવં પ્રતિપદ્યતે. તસ્માદ્ અયુક્તમ્ એતત્. અથાપ્ય્ એવં કલ્પ્યેતીતિ વિસ્તરઃ. ક્ષણપ્રતિભાસા વર્ણવાગ્ વ્યંજનમ્ અપિ તત્પ્રતિભાસમ્ ઇતિ પક્ષાન્તરમ્ ઉપન્યસ્યતે. વાગ્ વ્યંજનં જનયતિ. વ્યંજનં તુ નામ જનયતીતિ. અત્રાપિ સ એવ પ્રસંગો વ્યંજનાનાં સામગ્ર્યાભાવાત્. કથં. ન ખલુ વ્યંજનાનાં સામગ્ર્યમ્ અસ્તિ. ન ચૈકસ્ય ધર્મસ્ય ભાગશ ઉત્પાદો યુક્ત ઇતિ કથમ્ ઉત્પાદયદ્ વ્યંજનં નામોત્પાદયેત્. કથં તાવદ્ અતીતાપેક્ષઃ પશ્ચિમો વિજ્ઞપ્તિક્ષણ ઉત્પાદયત્ય્ અવિજ્ઞપ્તિમ્. એવં તર્હિ પશ્ચિમ એવ વ્યંજને નામ્ન ઉત્પાદાત્ યો ઽપિ તમ્ એવૈકં પશ્ચિમં વ્યંજનોત્પાદકં શબ્દં શૃણોતિ. યો વા તદ્ એવૈકં પશ્ચિમં વ્યંજનં શૃણોતિ. સો ઽપ્ય્ અર્થં પ્રતિપદ્યેત. એષ એવ તુ પ્રસંગો નામ્નઃ પ્રકાશત્વે વાચ ઇતિ. ન ખલ્વ્ અપિ શબ્દાનાં સામગ્ર્યમ્ અસ્તિ. ન ચૈકસ્ય ધર્મસ્ય ભાગશઃ પ્રકાશો યુક્ત ઇતિ કથં પ્રકાશયન્તી વાક્ નામ પ્રકાસયેત્. કથં તાવદ્ અતીતાપેક્ષઃ પશ્ચિમો વિજ્ઞપ્તિક્ષણઃ પ્રકાશયત્ય્ અવિજ્ઞપ્તિં. એવં તર્હિ પશ્ચિમ એવ શબ્દે નામ્નઃ પ્રકાશાદ્ યો ઽપિ તમ્ એવૈકં શબ્દં શૃણોતિ. સો ઽપ્ય્ અર્થં પ્રતિપદ્યેત. અથાપ્ય્ એવં કલ્પ્યેત. વાગ્ વ્યંજનં પ્રકાશયતિ. વ્યંજનં તુ નામેતિ. અત્રાપિ સ એવ પ્રસંગો વ્યંજનાનાં સામગ્ર્યભાવાત્. યસ્ય તર્હિ શબ્દમાત્રં નામાનેકાક્ષરં ચ નામ ભવતિ ન ચ શબ્દાનાં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 185 ) સામગ્ર્યમ્ અસ્તિ. તસ્ય કથં નામાર્થં પ્રત્યાયયતિ. [તિબ્. 171બ્] સર્વાક્ષરસ્મૃત્યનન્તરત્વાત્ અર્થપ્રતિપત્તેઃ. અત એવ ચ નાન્તરીયકન્યાયેન પ્રથમાક્ષરશ્રવણકાલ એવ શેષાક્ષરાનુસ્મૃતિબલેન કશ્ચિદ્ અર્થં પ્રતિપદ્યત એવેતિ. વ્યંજનસ્યાપિ વાઙ્ નૈવોત્પાદિકા ન પ્રકાશિકા યુજ્યત ઇતિ. પૂર્વં શબ્દસ્યોત્પાદ્યં શબ્દસ્ય વ્યંગ્યં વા વ્યંજનમ્ અભ્યુપગમ્ય દોષ ઉદ્ગ્રાહિતઃ. ઇદાનીં શબ્દવ્યતિરિક્તાનુપલબ્ધેઃ ઉત્પાદ્યવ્યંગ્યત્વમ્ અપિ તસ્ય નાસ્તીતિ તદ્ એવ ઉન્મૂલયતિ. ન તુ શબ્દાનાં સામગ્ર્યભાવાદ્ ઇતિ

દોશો વક્તવ્યઃ. ન હ્ય્ અનેકશબ્દાપેક્ષા વ્યંજનપ્રતિપત્તિઃ. અપિ ચ ઘોષસ્વભાવત્વાદ્ વાચઃ સર્વં ઘોષમાત્રં વ્યંજનમ્ ઉત્પાદયિષ્યતિ પ્રકાશયિષ્યતિ વા. યાદૃશો વા ઘોષવિશેષ ઇષ્યતે વ્યંજનસ્યોત્પાદકઃ પ્રકાશકો વા. સ એવ વ્યંજનાર્થં કરિષ્યતીતિ. અથાપ્ય્ અર્થસહજં નામ જાત્યાદિવદ્ ઇષ્યેતેતિ વિસ્તરઃ. અથ સહજે નામ્નિ કલ્પ્યમાને વાચોત્પાદ્યં પ્રકાશ્યં વા નામેત્ય્ એવમાદિઘોષપ્રસંગો ન ભવિષ્યતીતિ મત્વા પક્ષાન્તરમ્ ઇદં વિકલ્પ્યતે. યથા જાત્યાદીનિ લક્ષણાનિ અર્થસહજાન્ય્ એવેષ્યન્તે નાતીતાનાગતસ્યાર્થસ્ય વર્તમાનાનિ ભવન્તિ. એવમ્ એવ યદિ નામેષ્યતે. અતીતાનાગતસ્યાર્થસ્ય વર્તમાનં નામ ન સ્યાત્. તતશ્ ચાતીતાનાગતાર્થવ્યવહારો ન શક્યેત કર્તું. ન હ્ય્ અતીતાનાગતં નામાર્થં દ્યોતયિતુમ્ અર્હતિ. યથાતીતાનાગતા વાઙ્ નામ નોત્પાદયિતું વ્યંજયિતું ચાર્હતિ. નામબહુત્વે ચ ન સહજં નામ પરિચ્છિદ્યેત. અસંસ્કૃતાનાં [તિબ્. 172અ] ચાનુત્પત્તિમત્ત્વાત્ સહજનામ ન સ્યાદ્ ઇતિ અનિષ્ટિર્ એવેયં ન કર્તવ્યૈવેયમ્ ઇષ્ટિર્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ.
નામસંનિશ્રિતા ગાથેતિ.
ગાથા વાક્યં. સા નાનાનિ સંનિશ્રિતા નામસૂત્પન્નેષુ ભાવાત્. તસ્માત્ સન્તિ નામાનિ વાક્યં ચેતિ વચનાવકાશો ઽસ્તીત્ય્ આહ. તત્રાર્થેષુ કૃતાવધિઃ શબ્દો નામેતિ વિસ્તરઃ. અર્થકૃતાવધિશબ્દસ્વભાવાનાં નામ્નાં રચનાવિશેષો ગાથા. વિન્યાસવિશેષ ઇત્ય્ અર્થઃ. પંક્તિવદ્ ઇતિ. યથા પંક્તિઃ પિપીલીકાદીનાં રચનાવિશેષો ન તતો દ્રવ્યાન્તરમ્ ઉપપદ્યતે. તદ્વત્. એકકાલવર્તિનાં પક્ષિપિપીલિકાદીનાં રચનાવિશેષઃ પંક્તિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. ક્રમવર્તિનાં તુ શબ્દાનાં ન રચનાવિશેષઃ તેન વૈષમ્યમ્ ઇતિ વચનાવકાશમ્ અભિસમીક્ષ્ય દ્વિતીયો દૃષ્ટાન્ત ઉપન્યસ્યતે. ચિત્તાનુપૂર્વ્યવચ્ ચેતી. યથાનુક્રમવર્તિભ્યશ્ ચિત્તેભ્યો નાન્યદ્ આનુપૂર્વ્યમ્ અસ્તિ. તદ્વત્. અપાર્થિકા તત્પ્રકૢપ્તિર્ ઇતિ. નિસ્પ્રયોજના નામપદયોર્ અર્થાન્તરપરિકલ્પનેત્ય્ અર્થઃ. ન હિ સર્વે ધર્માસ્ તર્કગમ્યા ઇતિ. કેચિદ્ એવ તર્કગમ્યા ન સર્વે. યે હિ તથાગતજ્ઞાનગોચરપતિતા એવ. ન તે તર્કગમ્યા ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ.
(ઇઇ.48ચ્દ્) ચિત્તવિપ્રયુક્તપ્રભેદવિવક્ષયા ઇદમ્ ઉપન્યસ્યતે. અથ કિં પ્રતિસંયુક્તા ઇતિ વિસ્તરઃ. કસ્મિન્ ધાતૌ પ્રતિસંયુક્તાઃ કિં પ્રતિસંયુક્તાઃ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 186 ) સત્ત્વાખ્યા અસત્ત્વાખ્યા ઇતિ કિં ઇતિ.
કામરૂપાપ્તસત્ત્વાખ્યા નિષ્યન્દાવ્યાકૃતા
ઇતિ. કામરૂપાપ્તા [તિબ્. 172બ્] એવ સત્ત્વાખ્યા એવ નિષ્યન્દા એવાવ્યાકૃતા એવ ચેત્ય્ અવધારણં. તે ત્વ્ અનભિલાપ્યા ઇતિ. તે ત્વ્ આરૂપ્યાપ્તા નામકાયાદયો ઽકથ્યા વાચસ્ તત્રાભાવાત્. કથં તે સન્તીતિ ગમ્યંતે. યદા તે નાભિલપ્યન્તે. તસ્માત્ કામરૂપાપ્તા એવ નારૂપ્યાપ્તા ઇતિ વૈભાષિકાઃ. સત્ત્વાખ્યા એવ ચ સત્ત્વપ્રયત્નાભિનિર્વૃત્તવર્ણાદિસ્વભાવત્વાત્. યશ્ ચ દ્યોતયતિ. સ તૈઃ સમન્વાગત ઇતિ. કુતઃ. પુનર્ ઇયમ્ આશંકા. અન્યોન્યસ્ય તૈઃ સમન્વાગમઃ સ્યાદ્ ઇતિ. અસ્યેદં નામેતિ વ્યપદેશાત્. યથા ચક્ષુરિન્દ્રિયેણ દ્રષ્ટૈવ સમન્વાગતો ન દૃશ્યઃ સત્ત્વઃ. તથા દ્યોતયિતૈવ તૈઃ સમન્વાગતો ન દ્યોત્યઃ. નૈષ્યન્દિકાઃ સભાગહેતુજનિતત્વાત્. ન વિપાકજા ઇચ્છાતઃ પ્રવૃત્તેઃ. નૌપચયિકા અરૂપિણાં ચયાભાવાદ્ ઇતિ. અનિવૃતાવ્યાકૃતાશ્ ચ. ન કુશલા નાકુશલાઃ. કસ્માત્. સમુચ્છિન્નકુશલમૂલકામવીતરાગાણામ્ અપિ તત્સમન્વાગમપ્રસંગાત્. ઇતરથા હિ યદા સમુચ્છિન્નકુશલમૂલઃ કુશલાન્ ધર્માન્ દ્યોતયતિ. તદાસ્ય કુશલધર્મસમન્વાગમઃ સ્યાત્. એવં કામવીતરાગસ્યાપ્ય્ અકુશલધર્મદ્યોતને યોજ્યં. તસ્માદ્ અનિવૃતાવ્યાકૃતા એવ. અનિવૃતાવ્યાકૃતાનાં કુશલાકુશલૈર્ અવિરોધાત્.
(ઇઇ.49) તથા સભાગતે તિ. [તિબ્. 173અ]
તથાશબ્દેન સત્ત્વાખ્યનૈષ્યન્દિકાવ્યાકૃતત્વમ્ એવ સભાગતાયા અતિદિશ્યતે. ત્રિધાત્વાપ્તાયા અપવાદરૂપેણ વક્ષ્યમાણત્વાત્.
સા ત્વ્
ઇતિ. તુશબ્દો વિશેષણાર્થઃ. નામકાયાદિભ્યો હિ સભાગતા વિશિષ્યતે. કથમ્ ઇત્ય્ આહ.
વિપાકાપીતિ.
વિપાકજાપીત્ય્ અર્થઃ. ન કેવલમ્ ઇયં નૈષ્યન્દિકી. કિં તર્હિ. વિપાકજાપીતિ. ન ત્વ્ ઔપચયિકી તથૈવ ચયાભાવાત્.
આપ્તયો દ્વિધેતિ
દ્વિધાશબ્દેન નૈષ્યંદિકવિપાકજત્વપ્રભેદાવ્ એવ પ્રાપ્તીનામ્ ઉચ્યેતે. પ્રભેદાન્તરસ્યોક્તત્વાત્.
લક્ષણાનામ્ અપિ
જાત્યાદીનાં તાવ્ એવ પ્રભેદાવ્ એવમ્ એવ વક્તવ્યૌ.
અસમન્વાગમો
ઽપ્રાપ્તિઃ. સાનિવૃતાવ્યાકૃતાપિ ન વિપાકજા. ન હિ વિપાકસ્યાપ્ય્ અસમન્વાગમો વિપાકો ભવિતુમ્ અર્હતિ. તથા હ્ય્ અકુશલસ્ય કુશલસાસ્રવસ્ય ચ વિપાક ઇષ્યતે. ન ચાનયોર્ અપ્રાપ્તિર્ વિપાકો ભવિતુમ્ અર્હતિ. યો હિ બુદ્ધિપૂર્વકશ્ ચેતનાત્મકસ્ તત્સંપ્રયુક્તસમુત્થો વા ધર્મઃ. સ વિપાકહેતુઃ. ન ચાસમન્વાગમ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 187 ) એવં બુદ્ધિપૂર્વકકર્ંઅકૃત ઇતિ અતો ન વિપાકજઃ. શેષમ્ એષાં વક્તવ્યમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ. એષાં પ્રાપ્તિલક્ષણસમાપત્ત્યસમન્વાગમાનાં વક્તવ્યં વ્યાખ્યાતવ્યમ્ ઉક્તં વ્યાખ્યાતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. [તિબ્. 173બ્] કિં પુનસ્ તચ્ છેષમ્ ઇતિ. ધાત્વાપ્તતા સત્ત્વાસત્ત્વાખ્યતા કુશલાકુશલવ્યાકૃતતા ચ. કથં પુનસ્ તદ્ ઉક્તં. પ્રાપ્તેસ્ તાવદ્ ધાત્વાપ્તતોક્તા
સ્વધાતુકા તદાપ્તાનામ્
ઇતિ વચનાત્. સત્ત્વાખ્યતોક્તા સમન્વાગમવચનાત્. ન હ્ય્ અસત્ત્વસંખ્યાતેન સંસ્કૃતેન સન્તિ સમન્વાગમાઃ.
પ્રાપ્ત્યપ્રાપ્તી સ્વસંતાનપતિતાનામ્
ઇતિ વચનાત્. કથં કુશલાકુશલાવ્યાકૃતતોક્તા.
શુભાદીનાં શુભાદિકેતિ
વચનાત્. લક્ષણાનામ્ અપિ ત્રૈધાતુકપ્રતિસંયુક્તતોક્તા
સર્વં સંસ્કૃતલક્ષણૈર્
ઇતિ વચનાત્. સત્ત્વાસત્ત્વાખ્યતાપ્ય્ અત એવોક્તા. સર્વસંસ્કૃતસહભૂત્વાત્. અત એવ ચ કુશલાકુશલાવ્યાકૃતતાપ્ય્ ઉક્તા.
ચૈત્તા દ્વૌ સંવરૌ તેષાં ચેતસો લક્ષણાનિ ચ
ચિત્તાનુવર્તિનઃ કાલફલાદિશુભતાદિભિર્
ઇતિ વચનાત્. અસંજ્ઞિસમાપત્તે રૂપધાત્વાપ્તતોક્તા
ધ્યાને ઽન્ત્ય
ઇતિ વચનાત્. કુશલતાપિ
શુભેતિ
વચનાત્. સત્ત્વાખ્યતાપ્ય્ અત
એવોપપદ્યવેદ્યૈવેતિ

વચનાત્. નિરોધસમાપત્તેર્ અપ્ય્ આરૂપ્યધાત્વાપ્તતોક્તા
ભવાગ્રજેતિ
વચનાત્. કુશલતાપિ
શુભેતિ
વચનાત્. સત્ત્વાખ્યતાપિ અત એવ. કુશલસંસ્કૃતત્વાત્. અસમન્વાગમસ્ય ત્રિધાત્વાપ્તતોક્તા
કામાદ્યાપ્તામલાનાં ચેતિ
[તિબ્. 174અ] વચનાત્. સત્ત્વાખ્યતા સમન્વાગમવચનાત્. અવ્યાકૃતતાપ્ય્ ઉક્તા
અક્લિષ્ટાવ્યાકૃતાપ્રાપ્તિર્
( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 188 ) ઇતિ વચનાત્. શેષયોશ્ ચાસંજ્ઞિકજીવિતયોઃ. કિં. વક્તવ્યમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ વર્તતે. આસંજ્ઞિકસ્ય રૂપાપ્તસત્ત્વાખ્યવિપાકાવ્યાકૃતતોક્તા
વિપાકસ્ તે બૃહત્ફલા
ઇતિ વચનાત્. જીવિતસ્ય ત્રિધાત્વાપ્તતોક્તા
આયુર્ જીવિતમ્
ઇતિ વચનાત્. આયુષશ્ ચ ત્રૈધાતુકત્વાત્. સત્ત્વાખ્યતાપ્ય્ ઉક્તા
વિપાકો જીવિતમ્
ઇતિ સૂત્રાત્. વિપાકો હિ સત્ત્વાખ્ય એવ
વિપાકો ઽવ્યાકૃતો ધર્મઃ સત્ત્વાખ્યો વ્યાકૃતોદ્ભવ
ઇતિ વચનાત્. અત એવાસ્યાનિવૃતાવ્યાકૃતતાપ્ય્ ઉક્તેતિ. આચાર્યેણ તુ યદ્ દર્શનં વક્તવ્યમ્ ઉક્તં. તદ્ વિવૃતં. કથં પ્રાપ્તાદીનાં સત્ત્વાખ્યતોક્તા. સમન્વાગમવચનાદ્ ઇત્યાદિ.
(ઇઇ.50) ક ઇમે હેતવઃ કે ચ પ્રત્યયા ઇતિ. હેતૂનાં પ્રત્યયાનાં ચ કઃ પ્રતિવિશેષઃ. ન કશ્ચિદ્ ઇત્ય્ આહ. તથા હ્ય્ ઉક્તં ભગવતા. દ્વૌ હેતૂ દ્વૌ પ્રત્યયૌ સમ્યગ્દૃષ્ટેર્ ઉત્પાદાય. કતમૌ દ્વૌ. પરતશ્ ચ ઘોષો ઽધ્યાત્મં ચ યોનિશોમનસ્કાર ઇતિ. હેતુઃ પ્રત્યયો નિદાનં કારણં નિમિત્તં લિંગં ઉપનિષદ્ ઇતિ પર્યાયાઃ. ઉપનિષચ્છબ્દસ્ તુ કદાચિદ્ ઉપાંશૌ કદાચિત્ પ્રામુખ્ય ઇતિ. તદ્યથાપિ સૂર્યોપનિષદો દેવા ઇતિ. ઉપાંશુપ્રયોગ ઉપનિષત્પ્રયોગ [તિબ્. 174બ્] ઇતિ. યદિ પ્રતિવિશેષો નાસ્તિ કિમ્ અર્થં હેતૂનાં પ્રત્યયાનાં ચ પૃથગ્નિર્દેશઃ. અન્યેનાર્થવિશેષેણ હેતુનિર્દેશો ઽન્યેન પ્રત્યયનિર્દેશઃ. હેતુનિર્દેશે હિ અવિઘ્નભાવસહભૂત્વસદૃશત્વાદિર્ અર્થવિશેષ ઉક્તઃ. પ્રત્યયનિર્દેશે તુ હેતુસમનન્તરત્વાદિભિર્ અપરો ઽર્થવિશેષ ઉક્ત ઇતિ. અથ કતમસ્મિન્ સૂત્રે ષડ્ ઢેતવ ઉક્તાઃ. સર્વો હ્ય્ અભિધર્મઃ સૂત્રાર્થઃ સૂત્રનિકષઃ સૂત્રવ્યાખ્યાનમ્ ઇતિ. અંતર્હિતં તત્ સૂત્રમ્ ઇતિ વૈભાષિકાઃ. તથા હિ એકોત્તરિકાગમ આ શતાદ્ ધર્મનિર્દેશ આસીત્. ઇદાનીં ત્વ્ આ દશકાદ્ દૃશ્યંત ઇતિ કથયન્તિ. અપિ તુ સંતિ પ્રતિનિયતહેતુવાચકાનિ સૂત્રાણિ. તાન્ય્ ઉદાહરિષ્યામઃ. ચક્ષુઃ પ્રતીત્ય રૂપાણિ ચોત્પદ્યતે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ કારણહેતુઃ. જનનાવિઘ્નભાવેન હ્ય્ એષ વ્યવસ્થાપ્યતે. ઇમાનિ ત્રીણિ માર્ગાંગાનિ સમ્યગ્દૃષ્ટિમ્ અનુપરિવર્તન્તે. તૈઃ સહ જાતા વેદના સંજ્ઞા ચેતના ચેતિ સહભૂહેતુઃ. અન્યોન્યાનુપરિવર્તનૈકકૃત્યાર્થેન હ્ય્ એષ વ્યવસ્થાપ્યતે. સમન્વાગતો ઽયં પુદ્ગલઃ કુશલૈર્ અપિ ધર્મૈર્ અકુશલૈર્ અપિ યાવદ્ અસ્તિ ચાસ્યાણુસહગતં કુશલમૂલમ્ અસમુચ્છિન્નં યતો ઽસ્ય કુશલમૂલાદ્ અન્યત્ કુશલમૂલમ્ ઉત્પત્સ્યતે ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 189 ). એવમ્ અયં પુદ્ગલ આયત્યાં વિશુદ્ધિધર્મા ભવિષ્યતીતિ સભાગહેતુઃ. એષ હ્ય્ અતીતપ્રત્યુત્પન્નાનાં ધર્માણાં સ્વફલનિર્વર્તનાર્થેન વ્યવસ્થાપ્યતે. ઇયમ્ ઉચ્યતે દર્શનમૂલિકા શ્રદ્ધાવેત્યજ્ઞાનસંપ્રયુક્તા. યદ્ વિજાનાતિ. તત્ [તિબ્. 175અ] પ્રજાનાતીતિ સંપ્રયુક્તકહેતુઃ. એકાલંબનકૃત્યાર્થેન હ્ય્ એષ વ્યવસ્થાપ્યતે. મિથ્યાદૃષ્ટેઃ પુરુષપુદ્ગલસ્ય યચ્ ચ કાયકર્મ તદ્દૃષ્ટેર્ યચ્ ચ વાક્કર્મ યા ચેતના યઃ પ્રણિધિઃ યે ચ સંસ્કારાસ્ તદન્વયાઃ. સર્વે ઽપ્ય્ એતે ધર્મા અનિષ્ટત્વાય સંવર્તન્તે ઽકાન્તત્વાયાપ્રિયત્વાયામનઆપત્વાય. તત્ કસ્ય હેતોઃ. દૃષ્ટિર્ હ્ય્ અસ્ય પાપિકા યદ્ ઉત મિથ્યાદૃષ્ટિર્ ઇતિ સર્વત્રગહેતુઃ. એષ હિ સભાગવિસભાગક્લિષ્ટધર્મપ્રબંધજનકાર્થેન વ્યવસ્થાપ્યતે. ઇહ કૃતસ્ય કર્મણઃ કુશલસ્ય સાસ્રવસ્ય ભાવનામયસ્ય તત્રોત્પન્ના વિપાકં પ્રતિસંવેદયન્તે. સંચેતનીયસ્ય કર્મણઃ કૃતસ્યોપચિતસ્ય વિપાક ઇતિ વિપાકહેતુઃ. એષ હિ વિસદૃશફલાક્ષેપકત્વેન વ્યવસ્થાપ્યતે. ઇત્ય્ અત એતે ષડ્ ઢેતવઃ સૂત્રત એવ પ્રસિદ્ધા ઇતિ
ષડ્વિધો હેતુર્ ઇષ્યતે
વૈભાષિકૈર્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ.
(ઇઇ.51અ) સ્વતો ઽન્ય
ઇતિ આત્મનો ઽન્ય ઇત્ય્ અર્થઃ. સ્વાત્મનિ વૃત્તિવિરોધાત્ સ્વાત્મા ન હેતુઃ. સર્વધર્માઃ સંસ્કૃતાસંસ્કૃતાઃ કારણહેતુર્ ઇતિ. કારણમ્ એવ હેતુઃ કારણહેતુઃ. યો હેતુર્ વિશેષસંજ્ઞયા નોચ્યતે સામાન્યં હેતુભાવં પરિગૃહ્યોચ્યતે. સ કારણહેતુઃ. અન્યેષુ હિ વિશેષસંજ્ઞાનિરુક્તેષુ હેતુષુ યો ન વિશેષિતઃ કારણં ચ. તસ્ય તદ્ વિશેષણં ભવતિ. યથા રૂપાયતનમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ. [તિબ્. 175બ્] ઉત્પાદં પ્રત્ય્ અવિઘ્નભાવાવસ્થાનાદ્ ઇતિ. યસ્માદ્ ઉત્પાદં પ્રત્ય્ ઉત્પત્તિમતાં સ્વતો ઽન્યે ધર્મા અવિઘ્નભાવેનાવતિષ્ઠન્તે. તસ્માત્ કારણહેતુર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે.

નનુ ચ યે ઽસ્યાજાનત ઇતિ વિસ્તરઃ. જ્ઞાનં ચેન્ નોદયન્ત્ય્ એતે. ઉદપત્સ્યન્ત આસ્રવાસ્ ત ઇતિ વિસ્તરો લૃઙ્ય્ અર્થઃ. તેનાહ. અસ્યાજાનતઃ અનુત્પન્નદર્શનભાવનામાર્ગપુદ્ગલસ્ય યે દર્શનભાવનામાર્ગવધ્યા રાગાદય આસ્રવા ઉદપત્સ્યંત. જાનત ઉત્પન્નદર્શનદર્શનભાવનામાર્ગસ્ય પુદ્ગલસ્યાસ્ય તદ્વધ્યાસ્ તે રાગાદયો નોત્પદ્યન્તે. તતઃ કિમ્ ઇત્ય્ આહ. જ્ઞાનમ્ એષાં વિઘ્નમ્ ઉત્પત્તૌ કરોતિ દર્શનભાવનામાર્ગસંગૃહીતં. સૂર્યપ્રભા ચ જ્યોતિષાં દર્શનસ્ય વિઘ્નમ્ ઉત્પત્તૌ કરોતીત્ય્ અધિકૃતં. એવં સતિ કથં સ્વભાવવર્જ્યાઃ સર્વધર્માઃ સંસ્કૃતસ્ય કારણહેતુર્ ભવંતિ. યસ્માદ્ આસ્રવોત્પત્તૌ ન જ્ઞાનં કારણહેતુઃ. જ્યોતિર્દર્શનોત્પત્તૌ ચ સૂર્યપ્રભા. એવં હિ વક્તવ્યં સ્યાત્. આસ્રવોત્પત્તૌ સ્વભાવજ્ઞાનવર્જ્યાઃ સર્વધર્માઃ કારણહેતુઃ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 190 ) જ્યોતિર્દર્શનોત્પત્તૌ ચ સ્વભાવસૂર્યપ્રભાવર્જ્યાઃ સર્વધર્માઃ કારણહેતુર્ ઇતિ. ઉત્પદ્યમાનસ્યાવિઘ્નભાવાવસ્થાનાદ્ ઇતિ. સમગ્રેષુ હેતુપ્રત્યયેષુ અનન્તરભાવી ધર્મ ઉત્પદ્યમાન ઉચ્યતે. તસ્યોત્પદ્યમાનસ્યોત્પાદં પ્રતિ સર્વધર્મા એવાવિઘ્નભાવેનાવતિષ્ઠંતે. ન સર્વસ્યેત્ય્ અવગંતવ્યં. જ્ઞાને પુનઃ સતિ ત આસ્રવા નોત્પદ્યમાના ભવંતિ. પ્રાપ્ત્યાદ્યભાવેન પ્રત્યયસામગ્ર્યભાવાત્. જ્યોતિર્દર્શનમ્ અપિ પ્રત્યયવૈકલ્યાદ્ એવ [તિબ્. 176અ] નોત્પદ્યમાનમ્ ઇતિ યોજ્યં. અતસ્ તદવસ્થમ્ ઇદં સ્વભાવવર્જ્યાઃ સર્વધર્માઃ સંસ્કૃતસ્ય કારણહેતુર્ ભવંતીતિ. તદ્યથાનુપદ્રોતારં ભોજકમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. અનુપદ્રવકરં ગ્રામપતિમ્ અભિસંધાય મનુષ્યા બ્રૂયુઃ. સ્વામિના સ્મઃ સુખિતા ઇતિ. કસ્માત્ ત એવં વક્તારો ભવન્તિ. યસ્માદ્ અસાવ્ ઉપદ્રવકરણે સમર્થ ઉપદ્રવં ન કરોતિ. તદ્યથા નિર્વાણસ્યાનુત્પત્તિધર્માણાં ચ. કિં. કથં હેતુભાવઃ સર્વોત્પત્તૌ. નારકાદીનાં ચ નારકતિર્યગ્યોન્યાદિકાનામ્ આરૂપ્યસ્કંધોત્પત્તૌ કથં હેતુભાવઃ. નારકાદિગ્રહણં મનુષ્યાદીનાં કદાચિદ્ ભવેત્ ઉપદેશાદિનેત્ય્ અભિપ્રાયઃ. અસંતો ઽપિ હિ એવ ઇતિ. અસંતો ઽપિ હ્ય્ એતે નિર્વાણાદયસ્ તથૈવ. યથા સંતો વિદ્યમાના વિઘ્નં કર્તુમ્ અસમર્થાઃ સ્યુઃ. અતો ઽસતાં સતાં ચૈષામ્ નિર્વાણાદીનાં વિઘ્નકરણે નિર્વિશિષ્ટત્વં. અસત્તુલ્યાસ્ ત ઇત્ય્ અર્થઃ. અસમર્થે ઽપીતિ વિસ્તરઃ. ઉપદ્રવં કર્તુમ્ અસમર્થે ઽપિ ભોજકે ગ્રામીણાસ્ તથા વક્તારો ભવન્તિ. સ્વામિના સ્મઃ સુખિતા ઇતિ. સ એવાત્ર દૃષ્ટાન્તો યઃ પ્રાક્તનઃ. અતો ઽનેનૈવ દૃષ્ટાંતેન વિઘ્નયિતુમ્ અસમર્થાનામ્ અપિ નિર્વાણાદીનામ્ અવિઘ્નભાવાવસ્થાનાત્ કારણહેતુભાવઃ સિદ્ધઃ. કસ્માત્ પુનર્ અસત્તુલ્યાનાં નિર્વાણાદીનાં કારણહેતુત્વમ્ [તિબ્. 176બ્] ઇષ્યતે. ન પુનર્ અસતાં શશવિષાણાદીનાં. અસદ્દૃષ્ટાંતાભાવાત્. ન હ્ય્ અસન્તં ભોજકમ્ અધિકૃત્ય ગ્રામીણા ભવંતિ વક્તારઃ. સ્વામિના સ્મઃ સુખિતા ઇતિ. ન વા શશવિષાણેન સ્મઃ સુખિતા ઇતિ. અચોદ્યમ્ એતત્. સામાન્યેન એવ નિર્દેશઃ ઇતિ. યશ્ ચ પ્રધાનઃ કારણહેતુર્ યશ્ ચાપ્રધાનઃ સર્વમ્ અધિકૃત્યોક્તં.
સ્વતો ઽન્યે કારણહેતુર્
ઇતિ. યો હિ પ્રધાનો જનકઃ. સ કારણહેતુઃ. સ સુતરામ્ અવિઘ્નભાવેનાવતિષ્ઠતે ન કેવલમ્ ઇતરઃ. આહારઃ શરીરસ્યોત્પાદને ઽપિ સમર્થ ઇત્ય્ અધિકૃતં. આહારસમુદયાત્ કાયસમુદય ઇતિ વચનાત્. રસાદિપરિણામયોગાત્. બીજાદયો ઽ; ંકુરાદીનામ્ ઇતિ. બીજાંકુરનાલગણ્ડપ્રસવાદીનાં ઉત્પાદને સમર્થા ઇત્ય્ એવં.
યસ્ ત્વ્ એવં ચોદયતીતિ વિસ્તરઃ. કારણે સતિ કાર્યેણ ભવિતવ્યમ્ ઇતિ મત્વા ચોદયતિ. કસ્માન્ ન સર્વસ્યોત્પાદો યુગપદ્ ભવતિ. યથા ચ પ્રાણાતિપાતકારકઃ પ્રાણાતિપાતભાગ્ ભવતિ. તથા સર્વે ઽપિ કસ્માન્ ન તદ્ભાજો ભવંતીતિ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 191 ) ન કારકભાવેનેતિ. ન મુખ્યવૃત્ત્યાસ્ય કારણત્વમ્ ઇતિ દર્શયતિ. તેન સર્વસ્ય તાવદ્ યુગપદ્ ઉત્પાદો ન પ્રાપ્નોતિ. પ્રત્યયસામગ્ર્યભાવેનાનુત્પાદ્યમાનત્વાત્. પ્રાણાતિપાતયોગશ્ ચ ન ભવત્ય્ અકારકત્વાત્. યસ્ તુ કારકઃ. સ પ્રાણાતિપાતભાગ્ એવ ભવતિ.
મનોવિજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે કુશલાકુશલમ્ ઇતિ. કુશલં મનોવિજ્ઞનમ્ ઇતિ નિર્વાણાલંબનત્વાત્. નિર્વાણાલંબનાત્ [તિબ્. 177અ] કુશલાદ્ અકુશલાદ્ વા મનોવિજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે. તતશ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ. એવં પરંપરયા તસ્યાપિ નિર્વાણસ્ય પ્રત્યયીભાવાદ્ અસ્તિ સામર્થ્યં. ક્વ. ચક્ષુર્વિજ્ઞાન ઇત્ય્ અધિકૃતં. એવમ્ અન્યસ્યાપિ પ્રતિપત્તવ્યમ્ ઇતિ. નારકાદીનામ્ અપ્ય્ આરૂપ્યસ્કંધોત્પત્તૌ સામર્થ્યં. કથમ્. અમી બત નારકપ્રેતાદયઃ પરમદુઃખિતા ઇતિ નારકાદ્યાલંબનં મનોવિજ્ઞાનં કુશલમ્ ઉત્પદ્યતે. યતઃ ક્રમેણ શીલે વ્યવસ્થિતસ્ય ભાવનાયાં પ્રયોગાત્ આરૂપ્યસમાપત્તિર્ ઉપપત્તિશ્ ચોપયદ્યત. ઇતિ.
(ઇઇ.51બ્-દ્) સહભૂર્ યે મિથઃફલા
ઇતિ. હેતુર્ ઇતિ વર્તતે. સહભૂર્ હેતુસ્ તે ધર્મા ભવંતિ. યે ધર્મા મિથઃફલા યે પરસ્પરફલા ઇત્ય્ અર્થઃ. સહભૂહેતુઃ સહભુવ ઇતિ નોક્તં. કસ્માત્. સંતિ હિ ધર્માઃ કેચિત્ સહભુવો ન તુ સહભૂહેતુઃ. તદ્યથા નીલાદ્યુપાદાયરૂપં ભૂતૈઃ સહભૂર્ ભવતિ. ન ચાન્યોન્યં સહભૂહેતુઃ. અતો
મિથઃફલા
ઇત્ય્ અર્થપરિગ્રહઃ. ઇદં ચ સાવશેષં લક્ષણં. અતો વક્ષ્યતિ. વિનાપિ ચાન્યોન્યફલત્વેન ધર્મો ઽનુલક્ષણાનાં સબભૂહેતુઃ. ન તાનિ તસ્યેત્ય્ ઉપસંખ્યાતવ્યમ્ ઇતિ. ઉપસંખ્યાનકરણં ચ મહાશાસ્ત્રતાપ્રદર્શનાર્થં. સોપસંખ્યાનં હિ વ્યાકરણાદિ મહાશાસ્ત્રમ્ દૃશ્યતે.
ભૂતવદ્
ઇતિ. તદ્યથાર્થે વતિપ્રત્યયઃ. એવં ચ કૃત્વા સર્વમ્ એવ સંસ્કૃતં સહભૂહેતુર્ યથાયોગમ્ ઇતિ. [તિબ્. 177બ્] યસ્માત્ સંસ્કૃતલક્ષણાનિ લક્ષ્યસ્ય સહભૂહેતુઃ. સો ઽપિ તેષામ્. અતો યથાયોગં યથાસંભવં સર્વં સંસ્કૃતં સહભૂહેતુઃ સંસ્કૃતસ્ય લક્ષણવત્ત્વાત્. લક્ષ્યલક્ષયોશ્ ચ સહભૂહેતુત્વાત્. ન તુ સર્વં સર્વસ્ય. અન્યલક્ષણૈર્ અસહભૂહેતુત્વાદ્ ઇતિ યથાયોગગ્રહણં.
(ઇઇ.52અ-ચ્) તેષાં ચ યે જાત્યાદયશ્ ચિત્તસ્ય ચે તિ. તેષાં ચ ચિત્તસંપ્રયુક્તાનાં ચેતનાદીનાં ધ્યાનસંવરસ્યાનાસ્રવસંવરસ્ય યે જાત્યાદયશ્ ચત્વારો ધર્માશ્ ચિત્તાનુપરિવર્તિન ઉચ્યન્તે.
(ઇઇ.52દ્) કાલફલાદિશુભતાદિભિર્
ઇતિ. કાલેન ચ ફલાદિભિશ્ ચ શુભતાદિભિશ્ ચેતિ
કાલફલાદિસુભતાદિભિઃ.

કાલતસ્ તાવદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ચિત્તેન સહૈતે એકોત્પાદા એકસ્થિતય એકનિરોધાશ્ ચ. તદ્ભાવઃ. તયૈકોત્પાદસ્થિતિનિરોધતયેતિ. એકમ્ અધ્વાનં પતિતા એકાધ્વપતિતાઃ. તદ્ભાવઃ. તેનૈકાધ્વપતિતત્વેન ચતુર્થેનેતિ. કાલતશ્ ચિત્તમ્ અનુપરિવર્તન્તે. એકફલતયૈકવિપાકતયૈકનિષ્યંદતયા ચ ચિત્તમ્ અનુપરિવર્તન્તે. ફલમ્ ઇહ પુરુષકારફલં વિસંયોગફલં ચ. વિપાકફલનિષ્યંદયોઃ પૃથગ્ગૃહીતત્વાત્. અધિપતિફલં તુ સર્વસાધારણત્વાત્. ન ગણ્યતે. અયં ચૈકશબ્દઃ સંખ્યાને સાધારણે વા એકફલતયેત્યાદિ [તિબ્. 178અ]. પૂર્વકસ્ ત્વ્ એકશબ્દઃ સહાર્થે ચિત્તેન સહોત્પાદસ્થિતિનિરોધતયેત્ય્ અર્થઃ. ન હ્ય્ અત્ર સંખ્યાનાર્થઃ સંભવતિ. ન હિ યશ્ ચિત્તસ્યોત્પાદઃ. સ એવ ચિત્તાનુપરિવર્તિનાં. યો વા તેષાં. સ ચિત્તસ્યેતિ. એવં દશભિઃ કારણૈર્ ઇતિ. કાલતશ્ ચતુર્ભિર્ એકોત્પાદતયૈકસ્થિતિતયૈકનિરોધતયૈકાધ્વપતિતત્વેન ચેતિ. નનુ ચૈકોત્પાદસ્થિતિનિરોધતયેતિ એતેનૈવ એકાધ્વપતિતમ્ ઉક્તં. ન સર્વમ્ ઉક્તં. અનુત્પત્તિકધર્મિણિ હિ ચિત્તે તે ચિત્તાનુપરિવર્તિન એકાધ્વપતિતા ભવંતિ. નૈકોત્પાદનિરોધા ઇતિ. તસ્માદ્ એકાધ્વપતિતત્વં ચતુર્થં કારણં ઉચ્યતે. એકફલવિપાકનિષ્યંદતયેતિ ત્રિભિઃ. કુશલાકુશલાવ્યાકૃતતયા ચેતિ પુનસ્ ત્રિભિર્ ઇતિ દશભિઃ. પર્યાયવૃત્તિં જાતિં વા પ્રત્ય્ એવમ્ ઉક્તં દશભિર્ ઇતિ. ન હ્ય્ એકત્ર ચિત્તે દશ કારણાનિ ભવંતિ. ન હિ કુશલે ચેતસિ અકુશલાવ્યાકૃતે કારણે ભવતઃ. ન ચાકુશલાવ્યાકૃતે ચિત્તે અનુત્પત્તિધર્મિણિ. અવ્યાકૃતે ચિત્તે અનુત્પત્તિધર્મિણિ એકાધ્વપતિતત્વેન એકફલનિષ્યંદતાભ્યાં અવ્યાકૃતત્વેન ચેતિ ચતુર્ભિઃ. ઉત્પત્તિધર્મિણિ ત્વ્ એભિર્ એવ ચતુર્ભિર્ એકોત્પાદસ્થિતિનિરોધતાભિશ્ ચેતિ સપ્તભિઃ. અનાસ્રવે ઽપ્ય્ એવં. અવ્યાકૃતતાં તુ કેવલમ્ અપનીય કુશલતા [તિબ્. 178બ્] પ્રક્ષેપ્તવ્યા. અકુશલે તુ કુશલસાસ્રવે ચાનુત્પત્તિકધર્મિણિ અકુશલતયા કુશલતયા ચ યથાવસ્તુ એકાધ્વપતિતત્વેન એકફલવિપાકનિષ્યન્દતાભિસ્ ચેતિ પંચભિઃ. ઉત્પત્તિધર્મિણિ તુ તસ્મિન્ન્ એભિર્ એવ પંચભિર્ એકોત્પાદસ્થિતિનિરોધતાભિશ્ ચેત્ય્ અષ્ટાભિઃ.
સર્વાલ્પં ચિત્તમ્ ઇતિ. સર્વેભ્યો યદ્ અલ્પપરિવારં ચિત્તં. તત્ સર્વાલ્પમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તત્ પુનઃ કતમત્. દ્વિતીયધ્યાનાત્ પ્રભૃતિ ઊર્ધ્વમ્ અનિવૃતાવ્યાકૃતં ચિત્તં. તત્ર વિતર્કવિચારૌ ન સ્તઃ. ન ચાપિ કુશલાદિમહાભૂમિકાઃ. કેવલમહાભૂમિકા એવ દશ ભવન્તિ. તલ્લક્ષણાનામ્ ઇતિ. દશમહાભૂમિકલક્ષણાનાં. ન તદનુલક્ષણાનાં વિપ્રકૃષ્ટત્વાત્. સ્વાનુલક્ષણાનાં તુ ભવતિ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 193 ) સંનિકૃષ્ટત્વાત્. અત આહ. અષ્ટાનાં ચ સ્વલક્ષણાનુલક્ષણાનામ્ ઇતિ. સ્વાન્ય્ અનુલક્ષણાનિ સ્થાપયિત્વેતિ. લક્ષણેષુ અનુલક્ષણાનાં વ્યાપારઃ. ન વિશિષ્તે ચ ચિત્તે. ન્યૂનાનિ તાનિ. રાજાયતે હિ ચિત્તં લક્ષણાનુલક્ષણાનામ્. અતસ્ ચિત્તમ્ અનુલક્ષણાનાં સહભૂહેતુઃ. ન તુ તાનિ ચિત્તસ્ય. લક્ષણાનાં તુ ચિત્તે ઽસ્તિ વ્યાપાર ઇતિ તાનિ ચિત્તસ્ય સહભૂહેતુર્ ભવન્તિ.

ચતુર્દશેત્ય્ અપર ઇતિ. યથાનુલક્ષણાનાં નાસ્તિ ધર્મે વ્યાપારઃ. કિં તર્હિ. ધર્મસ્ય લક્ષણેષુ. અતો ન તેષાં હેતુભાવો ધર્મ ઇષ્યતે. તથા સંપ્રયુક્તેષ્વ્ એવ તલ્લક્ષણાનાં વ્યાપારઃ. [તિબ્. 179અ] ન ચિત્ત ઇતિ ન તાનિ ચિત્તસ્ય સહભૂહેતુઃ. ચિત્તં તુ તેષાં રાજકલ્પમ્ ઇતિ સહભૂહેતુર્ ભવતીત્ય્ અપરેષામ્ અભિપ્રાયઃ. પ્રકરણગ્રન્થો હ્ય્ એવં વિરુધ્યેત દશાનાં મહાભૂમિકાનાં યાનિ ચત્વારિંશલ્ લક્ષણાનિ. તાનિ યદિ ચિત્તસ્ય સહભૂહેતુર્ નેષ્યેરન્. યસ્માત્ પ્રકરણેષૂક્તં. ચત્વાર્ય્ આર્યસત્યાનિ દુઃખસત્યં યાવન્ માર્ગસત્યં. એષાં કતિ સત્કાયદૃષ્ટિહેતુકાનિ ન સત્કાયદૃષ્ટેર્ હેતુઃ. કતિ સત્કાયદૃષ્ટેર્ હેતુર્ ન સક્ત્કાયદૃષ્ટિહેતુકાનિ. કતિ સત્કાયદૃષ્ટિહેતુકાનિ સત્કાયદૃષ્ટેશ્ ચ હેતુઃ. કતિ નૈવ સત્કાયદૃષ્ટિહેતુકાનિ ન સત્કાયદૃષ્ટેર્ હેતુઃ ઇતિ પ્રશ્ને કૃતે વિસર્જનં કરોતિ. દ્વે નૈવ સત્કાયદૃષ્ટિહેતુકે ન સત્કાયદૃષ્ટેર્ હેતુઃ. નિરોધસત્યં માર્ગસત્યં ચ. દ્વયોર્ ભેદઃ. દુઃખસમુદયસત્યયોર્ વિભંગઃ. કથમ્ ઇતિ. દુઃખસત્યં સ્યાત્ સત્કાયદૃષ્ટિહેતુકં ન સત્કાયદૃષ્ટેર્ હેતુઃ. સ્યાત્ સત્કાયદૃષ્ટિહેતુકં સત્કાયદૃષ્ટેશ્ ચ હેતુઃ. સ્યાન્ નૈવ સત્કાયદૃષ્ટિહેતુકં ન સત્કાયડૃષ્ટેર્ હેતુર્ ઇતિ ત્રિકોટિકં. દ્વિતીયા કોટિર્ નાસ્તિ. તત્ર સત્કાયદૃષ્ટિહેતુકં ન સત્કાયદૃષ્ટેર્ હેતુઃ. અતીતપ્રત્યુત્પન્નાન્ દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્યાન્ અનુશયાંસ્ તત્સંપ્રયુક્તં ચ દુઃખસત્યં સ્થાપયિત્વા. [તિબ્. 179બ્] અતીતપ્રત્યુત્પન્નાન્ સમુદયદર્શનપ્રહાતવ્યાન્ સર્વત્રગાન્ અનુશયાન્ તત્સંપ્રયુક્તં ચ દુઃખસત્યં સ્થાપયિત્વા. અનાગતં ચ સત્કાયદૃષ્ટિસંપ્રયુક્તં દુઃખસત્યં સ્થાપયિત્વા. સત્કાયદૃષ્ટેસ્ તત્સંપ્રયુક્તાનાં ચ ધર્માણાં જાતિં જરાં સ્થિતિમ્ અનિત્યતાં ચ સ્થાપયિત્વા યત્ તદ્ અન્યત્ ક્લિષ્ટં દુઃખસત્યં. સત્કાયદૃષ્ટિહેતુકં સત્કાયદૃષ્ટેશ્ ચ હેતુર્ યદ્ એતત્ સ્થાપિતમ્ ઇતિ. નૈવ સત્કાયહેતુકં ન સત્કાયદૃષ્ટેર્ હેતુર્ અક્લિષ્ટં દુઃખસત્યં. યથા દુઃખસત્યં એવં સમુદયસત્યમ્ ઇતિ પ્રકરણગ્રન્થઃ. તસ્યાર્થં વિવૃણ્મહે. યે ઽતીતપ્રત્યુત્પન્ના દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્યા દશાનુશયાઃ સત્કાયદૃષ્ટ્યાદયઃ. તે સ્થાપિતાઃ. તૈર્ દશભિર્ અનુશયૈઃ સંપ્રયુક્તં દુઃખસત્યં વેદનાદિકં સ્થાપિતં. કિમ્ અત્રાસ્થાપિતં. એત એવાનાગતા દશાનુશયાસ્ તત્સંપ્રયુક્તં ચ વેદનાદિકં દુઃખસત્યં વર્જયિત્વાનાગતસત્કાયદૃષ્ટિસંપ્રયુક્તં દુઃખસત્યં. તદ્ ધિ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 194 ) સ્થાપયિષ્યતે. અનાગતં ચ સત્કાયદૃષ્ટિસંપ્રયુક્તં દુઃખસત્યં સ્થાપયિત્વેતિ વચનાત્. તત્પ્રાપ્તિજાત્યાદયશ્ ચાસ્થાપિતા વર્જયિત્વા સત્કાયદૃષ્ટેસ્ તત્સંપ્રયુક્તાનાં [તિબ્. 180અ] ચ ધર્માણાં જાત્યાદીન્. તે હિ સ્થાપયિષ્યન્તે. સત્કાયદૃષ્ટેસ્ તત્સંપ્રયુક્તાનાં ચ ધર્માણાં જાતિં જરાં સ્થિતિમ્ અનિત્યતાં ચ સ્થાપયિત્વેતિ વચનાત્. તદ્ એવં તાવદ્ અનાગતો ઽનુશયસ્ તત્સંપ્રયુક્તં ચ સ્થાપિતાદ્ અન્યત્. તદ્ અન્યત્ ક્લિષ્ટમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે સત્કાયદૃષ્ટિહેતુકમ્. સત્કાયદૃષ્ટિહેતુર્ અસ્યેતિ સત્કાયદૃષ્ટિહેતુકં. સભાગહેતુના સર્વત્રગહેતુના ચાતીતપ્રત્યુત્પન્નસત્કાયદૃષ્ટિહેતુકત્વાત્. ન તુ સત્કાયદૃષ્ટેર્ હેતુઃ ન હ્ય્ અનાગતો ધર્મઃ સભાગહેતુઃ સર્વત્રગહેતુર્ વા વ્યવસ્થાપ્યતે. ન ચ સહભૂહેતુઃ સંપ્રયુક્તકહેતુર્ વાત્ર સંભવતિ. ન હિ સત્કાયદૃષ્ટિઃ સત્કાયદૃષ્ટ્યા સહ ભવતિ સંપ્રયુજ્યતે વા. એકસ્મિં કલાપે દ્વિતીયસત્કાયદૃષ્ટ્યભાવાત્. ન ચાપ્ય્ અન્તગ્રાહદૃષ્ટ્યાદિભિઃ સહ ભવતિ સંપ્રયુજ્યતે વા. પૃથક્કલાપત્વાત્. વિપ્રયુક્તાસ્ તેષામ્ અતીતપ્રત્યુત્પન્નાનાં દુઃખદર્શનહેયાનાં પ્રાપ્તયો જાત્યાદયશ્ ચાસ્થાપિતાઃ. તે સ્થાપિતકાદ્ અન્યે ક્લિષ્ટાશ્ ચ. તે ઽપિ સર્વત્રગહેતુના પૂર્વોત્પન્નસત્કાયદૃષ્ટિહેતુકા. ન તુ તે સત્કાયદૃષ્ટેર્ હેતુઃ. કસ્માત્. પ્રાપ્તયસ્ તાવદ્ વૃક્ષપ્રપાટિકાવત્ સ્વસર્વત્રગેભ્યો બહિર્ અવસ્થિતત્વાન્ ન સર્વત્રગા વ્યવસ્થાપ્યન્તે. સર્વત્રગત્વાભાવાચ્ ચ [તિબ્. 180બ્] ન સત્કાયદૃષ્ટેઃ સર્વત્રગહેતુઃ. સર્વત્રગજાત્યાદયો ઽપ્ય્ યદ્ય્ અપિ સર્વત્રગા ઇષ્ટાઃ.

પ્રાપ્તિવર્જ્યાઃ સહભુવો યે ઽપ્ય્ એભિસ્ તે ઽપિ સર્વગા
ઇતિ સિદ્ધાન્તવચનાત્. ન તુ તે ચિત્તચૈત્તવત્ પશ્ચિમાનાં ચિત્તચૈત્તાનાં સર્વત્રગહેતુઃ. સ્વલક્ષ્યવ્યાપારપરત્વેન અપ્રાધાન્યે સતિ ચિત્તચૈત્તાન્તરેષુ સર્વત્રગપુરુષકારાભાવાત્. સર્વત્રગવ્યવસ્થાનં તુ તેષાં જાત્યાદીનાં સ્વસંતાનસર્વત્રગહેતુત્વાત્. તસ્માન્ ન તે સત્કાયદૃષ્ટેર્ હેતુર્ ઇતિ શાસ્ત્રાર્થો લક્ષ્યતે. સભાગહેતુસ્ તર્હિ કસ્માન્ ન ભવતિ. સભાગહેતુવ્યવસ્થા હિ પુરુષકારાપેક્ષયાપિ. યસ્ય હિ ધર્મસ્ય જનને યઃ પુરુષકારવાન્ ધર્મઃ. સ તસ્ય સભાગહેતુઃ. ઇદમ્ એવ ચ જ્ઞાપકં યથેષ્ટં સભાગહેતુવ્યવસ્થેતિ. વિભાષાયામ્ અપ્ય્ એવમ્ ઉક્તં. ચક્ષુશ્ ચ ચક્ષુષઃ સભાગહેતુર્ દેવદત્તચક્ષુષો દેવદત્તચક્ષુઃ સભાગહેતુઃ. દક્ષિણં દક્ષિણસ્ય વામં વામસ્ય યાવચ્ ચક્ષુર્દ્રવ્યં ચક્ષુર્દ્રવ્યાન્તરસ્ય. બાહ્યેષ્વ્ અપિ યવો યવસ્ય શાલિઃ શાલેર્ ઇતિ. યદિ હિ સર્વચક્ષુઃ સર્વસ્ય ચક્ષુષઃ સભાગહેતુર્ ઇષ્યેતાવ્યાકૃતત્વં તુલ્યમ્ ઇતિ કૃત્વા નૈવં વિશેષણમ્ ઉચ્યેત. તસ્માન્ ન તે સત્કાયદૃષ્ટેઃ સભાગહેતુર્ ઇત્ય્ અવગન્તવ્યં. અપરે ત્વ્ આહુઃ. સાવશેષમ્ એતદ્ ભાષ્યં. તસ્માત્ [તિબ્. 181અ] સજાત્યાદિકાસ્ તે ઽનુશયાસ્ તત્સંપ્રયુક્તાશ્ ચ ધર્માઃ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 195 ) સ્થાપિતા વેદિતવ્યા. યે હિ ધર્મસ્ય તત્સંપ્રયુક્તાનાં ચ જાત્યાદયઃ સહભૂહેતુર્ ભવન્તિ. તૈઃ સાર્ધં તે ધર્માઃ પૂર્વોત્પન્નાઃ સર્વત્રગહેતુઃ સભાગહેતુર્ વા ભવન્તો ભવન્તિ.
પ્રાપ્તિવર્જ્યાઃ સહભુવો યે ઽપ્ય્ એભિસ્ ત ઽપિ સર્વગા
ઇતિ સિદ્ધાન્તાત્. અત એવોક્તં. સત્કાયસંપ્રયુક્તાનાં ચ ધર્માણાં જાતિં જરાં સ્થિતિમ્ અનિત્યતાં ચ સ્થાપયિત્વેતિ. તસ્માજ્ જાત્યાદયો ઽપિ કેચિત્ સ્થાપિતાઃ. અતો ઽન્યદ્ અસ્થાપિતમ્ ઇત્ય્ અવગન્તવ્યં. યુક્તિર્ ઇહ દ્રષ્ટવ્યા. યતો યુક્તિઃ. તતો ઽવગન્તવ્યં. સમુદયદર્શનપ્રહાતવ્યા અપિ યે સર્વત્રગા અતીતપ્રત્યુત્પન્નાસ્ તત્સંપ્રયુક્તં ચ દુઃખસત્યં વેદનાદિકં. તત્ સ્થાપિતં. કિમ્ અન્યત્ સમુદયદર્શનપ્રહાતવ્યમ્ અસ્થાપિતં. યે સર્વત્રગા અનાગતાસ્ તત્સંપ્રયુક્તં ચ દુઃખસત્યં વેદનાદિકં. તદ્ અસ્થાપિતં. યે ઽપ્ય્ અસર્વત્રગા રાગાદયસ્ ત્રૈયધ્વિકા અપિ. યાશ્ ચ તેષાં સર્વેષાં પ્રાપ્તયઃ. ન તે સ્થાપિતાઃ. જાત્યાદયસ્ ત્વ્ એકસ્મિં પક્ષે નૈવ સ્થાપિતાઃ. પક્ષાન્તરે તુ કેચિત્ સ્થાપિતાઃ. કેચિન્ ન સ્થાપિતાઃ. તદ્ એતત્ સર્વમ્ અસ્થાપિતં સમુદયદર્શનપ્રહાતવ્યં [તિબ્. 181બ્] સર્વત્રગહેતુના સત્કાયદૃષ્ટિહેતુકં ભવતિ. પૂર્વોત્પન્નસત્કાયદૃષ્ટિહેતુકત્વાત્. ન તુ સત્કાયદૃષ્ટેર્ હેતુઃ. સર્વત્રગાણાં તત્સહભુવાં ચાનાગતત્વેનાસર્વત્રગહેતુત્વાત્. અસર્વત્રગાણાં ચ રાગાદીનાં તત્સહભુવાં ચ વેદનાદીનાં જાત્યાદીનાં ચૈકસ્મિન્ પક્ષે સર્વપ્રાપ્તીનાં ચાસર્વત્રગત્વાત્. નિરોધમાર્ગદર્શનપ્રહાતવ્યા ભાવનાપ્રહાતવ્યાશ્ ચ ક્લિષ્ટા અનુશયતત્સંપ્રયુક્તતત્સમુત્થજાત્યાદિસ્વભાવા અસ્થાપિતાઃ. તે સર્વત્રગહેતુના સત્કાયદૃષ્ટિહેતુકાઃ. ન તુ તે સત્કાયદૃષ્ટેર્ હેતુઃ. સર્વત્રગહેતુત્વાસંભવાદ્ ઇતરહેત્વયોગાચ્ ચ. સત્કાયદૃષ્ટિહેતુકં સત્કાયદૃષ્ટેશ્ ચ હેતુર્ યદ્ એતત્ સ્થાપિતમ્ ઇતિ. યે ઽતીતપ્રત્યુત્પન્ના દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્યા દશાનુશયાસ્ તત્સંપ્રયુક્તં ચ દુઃખસત્યં યચ્ ચ પક્ષાન્તરે જાત્યાદિકં. તત્ સભાગહેતુના સર્વત્રગહેતુના ચ પૂર્વસત્કાયદૃષ્ટિહેતુકં. યે ચ સત્કાયદૃષ્ટિજાત્યાદયસ્ તત્સંપ્રયુક્તજાત્યાદયશ્ ચ. તે સહભૂહેતુના પૂર્વોક્તાભ્યાં ચ હેતુભ્યાં તદ્ધેતુકાઃ. યે પુનઃ સત્કાયદૃષ્ટિસંપ્રયુક્તાઃ. તે સંપ્રયુક્તહેતુના ચ પૂર્વોક્તૈશ્ ચ હેતુભિસ્ તદ્ધેતુકાઃ. સત્કાયદૃષ્ટેશ્ ચ તથૈવ હેતુઃ. યે ઽપ્ય્ અતીતપ્રત્યુત્પન્નાઃ સમુદયદર્શનપ્રહાતવ્યાઃ સર્વત્રગાસ્ [તિબ્. 182અ] તત્સહભુવશ્ ચ વેદનાદયો જાત્યાદયશ્ ચ પક્ષાન્તરે. તે સર્વત્રગહેતુનૈવ સત્કાયદૃષ્ટિહેતુકાઃ. સત્કાયદૃષ્ટેશ્ ચ હેતુઃ. પૂર્વોત્પન્ના હિ સત્કાયદૃષ્ટિસ્ તેષાં હેતુઃ. તે ચ પૂર્વોત્પન્નાઃ સત્કાયદૃષ્ટેર્ ઇતિ. અસંક્લિષ્ટં તુ દુઃખસત્યં કુશલમ્ અનિવૃતાવ્યાકૃતં ચ ન સત્કાયદૃષ્ટિહેતુકં ન ચ સત્કાયદૃષ્ટેર્ હેતુઃ. પંચવિધહેતુત્વસમ્ભવાત્. જનકો ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 196 ) હ્ય્ અત્ર હેતુર્ અધિક્રિયતે. ન કારણહેતુઃ. સાધારણત્વાત્. વિપાકહેતોશ્ ચેહાયોગઃ. સત્કાયદૃષ્ટેર્ નિવૃતાવ્યાકૃતત્વેનાવિપાકત્વાત્. તત્ર યદ્ એતદ્ ઉક્તં સત્કાયદૃષ્ટેસ્ તત્સંપ્રયુક્તાનાં ચ ધર્માણાં જાતિં જરાં સ્થિતિમ્ અનિત્યતાં ચ સ્થાપયિત્વેતિ તદ્ વિરુધ્યેત. યદિ હિ સત્કાયદૃષ્તિસંપ્રયુક્તધર્મજાત્યાદયો ન સહભૂહેતુર્ ભવેયુઃ. ન તે સ્થાપ્યેરન્. યે હિ સ્થાપિતાઃ. તે સત્કાયદૃષ્ટિહેતુકાઃ. સત્કાયદૃષ્ટેશ્ ચ હેતુર્ ઇતિ. યે તર્હિ તત્સંપ્રયુક્તાનામ્ ઇત્ય્ એતન્ ન પઠન્તિ. તેષાં કથં પ્રકરણગ્રન્થો વિરુધ્યેતેત્ય્ અધ્યાહાર્યં. તે હિ સત્કાયદૃષ્ટેર્ જાતિં જરાં સ્થિતિમ્ અનિત્યતાં ચ સ્થાપયિત્વેત્ય્ એવં પઠન્તિ. તત્સંપ્રયુક્તેષ્વ્ એવ તલ્લક્ષણાનિ વ્યાપ્રિયન્તે. ન સત્કાયદૃષ્ટૌ. [તિબ્. 182બ્] અતસ્ તાનિ તસ્યા ન સહભૂહેતુર્ ઇતિ તેષામ્ એવંવાદિનામ્ અભિપ્રાયઃ. તૈર્ અપ્ય્ એતત્ પઠિતવ્યમ્ ઇતિ. એવમ્ અપાઠે દોષ ઇત્ય્ અતસ્ તૈર્ એતત્ પરં પઠિતવ્યં. તત્સંપ્રયુક્તાનાં ચેતિ. તત્સંપ્રયુક્તા હિ સત્કાયદૃષ્ટેર્ આત્મકલ્પા એકાલમ્બનકૃત્યાદ્યર્થત્વાત્. તસ્માદ્ યથા તેષુ તત્સંપ્રયુક્તેષ્વ્ એતાનિ લક્ષણાનિ સહભૂહેતુઃ. તથા સત્કાયદૃષ્ટાવ્ અપીતિ વૈભાષિકાભિપ્રાયઃ. અર્થતો વૈવં બોદ્ધવ્યમ્ ઇતિ. સત્કાયદૃષ્ટિગ્રહણેન સત્કાયદૃષ્ટિસંપ્રયુક્તાનામ્ અપિ ગ્રહણમ્ અધિકારાનુવૃત્તેર્ વા તૈર્ એવં બોદ્ધવ્યં. તત્સંપ્રયુક્તાનાં ચેતિ. કાશ્મીરા ન બહિર્દેશકા ઇતિ દર્શયતિ.

સહભ્વ્ અપિ તદ્ ઇતિ. ચૈત્તાદિ. ચિત્તસ્ય હિ ચૈત્તાસ્ તાનિ ચ લક્ષણાનિ સહભૂહેતુઃ સહભૂનિ ચ તાનિ ભવન્તિ. ધર્મસ્યાનુલક્ષણાનીતિ વિસ્તરઃ. ધર્મસ્ય જાતિજાત્યાદીનિ સહભૂનિ. ન સહભૂહેતુના હેતુર્ વિપ્રકૃષ્ટત્વાત્. જાત્યાદિષુ હિ તેષાં વ્યાપારો ન ધર્મે. તાનિ ચાન્યોન્યં તાનિ ચાનુલક્ષણાનિ અન્યોન્યં સહભૂનિ જાત્યાદિષુ વ્યાપારાત્. ન સહભૂહેતુના હેતુઃ. ધર્મસ્ તુ તેષાં સહભૂહેતુર્ ભવતિ. પ્રાધાન્યાત્. સ હિ રાજેવ યાત્રાયાં સભૃત્યઃ તદ્ ભૃત્યવર્ગં સર્વં સ્વકલાપમ્ આકર્ષન્ન્ ઇવ પ્રવર્તતે. ચિત્તાનુપરિવર્ત્યનુલક્ષનાનિ ચેતિ. ચિત્તાનુપરિવર્તિનાં ચૈત્તધ્યાનાનાસ્રવસંવરાણામ્ [તિબ્. 183અ] તેષાં ચ લક્ષણાનામ્ અનુલક્ષણાનિ ચ તથૈવ ચિત્તસ્ય સહભૂનિ. ન તુ સહભૂહેતુના હેતુઃ. એવશબ્દો ઽર્થપ્રદર્શનાર્થઃ. તાનિ ચાન્યોન્યમ્ અનુપરિવર્ત્યનુલક્ષણાનિ સહભૂનિ. ન તુ સહભૂહેતુના હેતુઃ. સપ્રતિઘં ચોપાદાયરૂપમ્ અન્યોન્યમ્ અષ્ટદ્રવ્યકાદિષુ પરમાણુષુ રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યાત્મકં સહભૂઃ. ન તુ સહભૂહેતુના હેતુઃ. સપ્રતિઘગ્રહણમ્ અપ્રતિઘનિરાસાર્થં. અપ્રતિઘં હિ ધ્યાનાનાસ્રવં સંવરરૂપં સપ્તવિધવિજ્ઞપ્તિસ્વભાવં પરસ્પરં સહભૂઃ. સહભૂહેતુના ચ હેતુર્ ઇતિ. સર્વં ચ ભૂતૈર્ ઇતિ. સપ્રતિઘં ચાપ્રતિઘં ચોપાદાયરૂપં યથાસ્વભૂતૈઃ સહભૂઃ. ન તુ સહભૂહેતુના હેતુઃ. પ્રાપ્તયશ્ ચ સહજાઃ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 197 ) પ્રાપ્તિમતો ધર્મસ્ય સહોત્પાદે ઽપિ ન સહભૂહેતુઃ પૂર્વંપશ્ચાત્કાલજાત્ પ્રાપ્તીનાં. અસહભૂત્વાદ્ એવ સહભૂહેતુત્વાપ્રસંગ ઇતિ. સહજ ઇતિ વિશેષણં. કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ. અનેકફલવિપાકનિષ્યન્દત્વાદ્ ઇતિ. યસ્માત્ તાસાં પ્રાપ્તિમતા સહ નૈકં ફલં પુરુષકારફલં વૃક્ષપ્રપાટિકાવત્ પૃથક્સ્રોતત્વાત્. નાપ્ય્ એકં વિપાકફલં.
નાક્ષેપિકે સમાપત્તી અચિત્તે પ્રાપ્તયો ન ચ
ઇતિ વચનાત્. [તિબ્. 183બ્] ન ચાપ્ય્ એકનિષ્યન્દફલં પ્રાપ્તીનાં હિ પ્રાતય એવ નિષ્યન્દફલં પૃથક્સંતાનત્વાત્. ચિત્તાનુપરિવર્તિનામ્ એવૈકં ફલં વિપાકનિષ્યન્દફલં ચેષ્યતે. ન પ્રાપ્તીનાં. ન તાશ્ ચિત્તૈઃ સહચરિષ્ણવઃ સહચરણશીલાઃ.
સર્વમ્ અપ્ય્ એતત્ સ્યાદ્ ઇતિ. યત્ તાવત્ સહભૂહેતુના હેતુર્ ઇતિ વિસ્તરેણ યદ્ ઉક્તં. બીજાદીનામ્ ઇતિ. આદિશબ્દેનાંકુરનાલકાણ્ડાદીનાં ગ્રહણં. એષ ન્યાયો ન દૃષ્ટ ઇતિ. સહોત્પન્નયોર્ હેતુફલભાવલક્ષણો ન્યાયો ન દૃષ્ટઃ. પૂર્વં હિ બીજં પશ્ચાદ્ અંકુરઃ. પૂર્વમ્ અભિઘાતઃ પશ્ચાચ્ છબ્દ ઇતિ. તદ્યથા પ્રદીપપ્રભયોર્ અંકુરછાયયોશ્ ચ. કિં. હેતુફલભાવ ઇતિ વર્તતે. પ્રદીપઃ સપ્રભ એવોત્પદ્યતે. ન નિષ્પ્રભઃ. અંકુરસ્યાતપે ઉત્પદ્યમાનસ્યૈવ છાયા ભવતિ. અથ ચ પ્રદીપઃ પ્રભાયાઃ સહોત્પન્નાયા હેતુર્ ભવતિ છાયાયાશ્ ચાંકુરઃ. તદ્વત્. સંપ્રધાર્યં તાવદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. અસિદ્ધો દૃષ્ટાન્ત ઇતિ પરસ્યાભિપ્રાયઃ. યસ્માત્ પૂર્વોત્પન્નૈવ વર્તિસ્નેહાદિકા સામગ્રી સપ્રભસ્ય પ્રદીપસ્યોત્પત્તૌ હેતુઃ. પ્રદીપસ્ય પ્રભાયાશ્ ચ સૈવ સામગ્રી હેતુઃ. ન તુ પ્રદીપઃ પ્રભાયા હેતુર્ ઇષ્યતે. એવં સચ્છાયસ્યાંકુરસ્યોત્પત્તૌ પૂર્વોત્પન્નૈવ સામગ્રી બીજાતપાદિકા વાચ્યા. નિયમત ઇતિ. યસ્ય ધર્મસ્ય ભાવે યસ્ય ધર્મસ્ય ભાવો નિયમેન ન યદૃચ્છયા. સ હેતુઃ. ઇતરો હેતુમાન્ કાર્યધર્મ [તિબ્. 184અ] ઇત્ય્ અર્થઃ. સહભુવાં ચ ધર્માણાં. તદ્યથા ભૂતાનાં ચતુર્ણાં ચિત્તચૈત્તાનુપરિવર્તિનાં લક્ષ્યલક્ષણાનાં ચૈકસ્ય ભાવે સર્વેષાં ભાવ એકસ્ય ચાભાવે સર્વેષામ્ અભાવ ઇતિ યુક્તો હેતુફલભાવઃ.
સ્યાત્ તાવત્ સહોત્પન્નાનામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. સહોત્પન્નાનાં હેતુફલભાવ ઇષ્યતે. તદ્યથા ચક્ષુઃ સહોત્પન્નમ્ અપિ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનેન તદુત્પત્તૌ હેતુર્ ભવતિ. પરસ્પરં તુ કથં. ન હિ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં તસ્ય ચક્ષુષો હેતુર્ ભવતીતિ. આહ. અત એવ કારણાદ્ ભાવાભાવયોસ્ તદ્વત્ત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ચૈત્તાદીનાં ભાવે ચિત્તસ્ય ભાવાદ્ અભાવે ચાભાવાત્ તે ઽપિ ચિત્તસ્ય હેતવો ભવન્તીતિ. એવં તર્હીતિ વિસ્તરઃ. યદ્ય્ એકસ્ય ભાવે સર્વેષાં ભાવઃ સર્વેષાં ચાભાવ એકસ્યેત્ય્ અતો ઽન્યોન્યં હેતુફલભાવઃ.
કામે ઽષ્ટદ્રવ્યક
ઇત્ય્ અવિનાભાવિનો ઽપિ રૂપરસગન્ધસ્પ્રષ્ટવ્યસ્વભાવસ્યોપાદાયરૂપસ્યાન્યોન્યમ્ એષ પ્રસંગઃ. અન્યોન્યસહભૂહેતુપ્રસંગ ઇત્ય્ અર્થઃ. ભૂતૈશ્ ચ સાર્ધમ્ ઉપાદાયરૂપસ્ય સહભૂહેતુત્વપ્રસંગઃ. ચિત્તાનુલક્ષણાદીનાં ચેતિ. આદિશબ્દેન ચિત્તાનુપરિવર્ત્યનુલક્ષણાનાં ચ. ચિત્તાદિભિર્ ઇતિ. અત્રાપ્ય્ આદિશબ્દેન ચિત્તાનુપરિવર્ત્યનુલક્ષણાનાં ચ. ચિત્તાદિભિર્ ઇતિ. અત્રાપ્ય્ આદિશબ્દેન ચિત્તાનુપરિવર્તિભિશ્ ચાન્યોન્યહેતુપ્રસંગઃ. તેનૈવ ચાદિશબ્દેન પ્રાપ્તિભિઃ સહજાભિઃ [તિબ્. 184બ્] પ્રાપ્તિમતામ્ એષ પ્રસંગ ઇતિ વક્તવ્યં. ત્રિદણ્ડાન્યોન્યબલાવસ્થાનવદ્ ઇતિ. અન્યોન્યબલેનાવસ્થાનમ્ અન્યોન્યબલાવસ્થાનં. ત્રિદણ્દસ્યાન્યોન્યબલાવસ્થાનં ત્રિદણ્ડાન્યોન્યબલાવસ્થાનં. તદ્વત્. યથા ત્રિદન્ડસ્ય દણ્ડત્રયસ્યાન્યોન્યબલેનાવસ્થાનં. એવં સહભુવાં ચિત્તચૈત્તાદીનાં હેતુફલભાવઃ સિધ્યતિ. મીમાંસ્યં તાવદ્ એતદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. પરીક્ષ્યમ્ એતત્. ન સિદ્ધો ઽયં દૃષ્ટાન્ત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. સહોત્પન્નાસ્ ત્રયો દણ્ડાસ્ તેષાં બલં. તેન સહોત્પન્નબલેન કિમ્ એષાં દણ્ડાનામ્ અવસ્થાનં. આહોસ્વિત્પૂર્વસામગ્રીવશાત્ તથોત્પાદઃ. આહોસ્વિદ્ યથૈવૈષામ્ અવસ્થિતઃ પૂર્વભૂતભૌતિકસમુદાયલક્ષણસામગ્રીવશાત્ સહભાવઃ. તથૈવ પશ્ચાદ્ અપિ પરસ્પરાશ્રિતાનામ્ ઉત્પાદ ઇતિ. અન્યદ્ અપિ ચ તત્ર કિંચિદ્ ભવતિ નાન્યોન્યબલમ્ એવેતિ દર્શયતિ. કિં તદ્ ઇત્ય્ આહ. સૂત્રકં દણ્ડત્રયં નિવેશિતં. શંકુકો વા કીલકો વેત્ય્ અર્થઃ. પૃથિવી વા ધારિકાધસ્તાત્. એષામ્ અપિ નામેતિ. એષામ્ અપિ સહભુવામ્ અન્યે ઽપિ સભાગસર્વત્રગવિપાકકારણહેતવઃ સૂત્રકાદિસ્થાનીયા ભવન્તીતિ સિદ્ધઃ સહભૂહેતુઃ.
(ઇઇ.53, 54અબ્) ક્લિષ્ટાઃ ક્લિષ્ટાનામ્ ઇતિ. ક્લિષ્ટા અકુશલા નિવૃતાવ્યાકૃતાશ્ ચ ક્લિષ્ટત્વસામાન્યેન સભાગહેતુત્વમ્ એષાં. તેનાકુશલા અકુશલાનાં સભાગહેતુઃ. નિવૃતાવ્યાકૃતા [તિબ્. 185અ] નિવૃતાવ્યાકૃતાનાં. અકુશલા નિવૃતાવ્યાકૃતાનાં. નિવૃતાવ્યાકૃતાશ્ ચાકુશલાનાં સભાગહેતુર્ ઇતિ દર્શિતં ભવતિ, અવ્યાકૃતા અવ્યાકૃતાનામ્ ઇતિ. અનિવૃતાવ્યાકૃતા અનિવૃતાવ્યાકૃતાનામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ.
રૂપમ્ અવ્યાકૃતમ્ અવ્યાકૃતો રૂપસ્કન્ધઃ પંચાનાં સ્કન્ધાનાં સભાગહેતુઃ. ચત્વારસ્ તુ સ્કન્ધા વેદનાદયો ન રૂપસ્ય સભાગહેતુર્ વિશિષ્ટત્વાત્. ન હિ વિશિષ્ટો ન્યૂનસ્ય સભાગહેતુર્ ઇષ્યતે.
સમવિશિષ્ટયોર્
ઇતિ વચનાત્. કુશલાકુશલં તુ રૂપમ્ આભિસંસ્કારિકત્વાત્ સમં વિશિષ્ટં ચેતિ ચત્વારસ્ તસ્ય સભાગહેતુર્ ભવન્તિ.

કલલં કલલાદીનામ્ ઇતિ. પંચગર્ભાવસ્થાઃ કલલાર્બુદપેશીઘનપ્રશાખાવસ્થાઃ પંચ જાતાવસ્થાઃ બાલકુમારયુવમધ્યવૃદ્ધાવસ્થા ઇત્ય્ એતે દશ દશાનામ્ અવસ્થાનાં સભાગહેતુઃ. કલલં કલલાન્તરસ્ય યાવદ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 199 ) વાર્દ્ધસ્ય. અર્બુદમ્ અર્બુદસ્ય યાવદ્ વાર્દ્ધસ્ય. એવં યાવદ્ વાર્દ્ધં વાર્દ્ધસ્યૈવ. એકૈકાપહ્રાસેન એકૈકાપરિહારેણૈકસ્મિન્ નિકાયસભાગે વક્તવ્યં. અન્યેષુ સમાનજાતીયેષુ નિકાયસભાગેષુ યદા મનુષ્યજન્મનો મનુષ્યજન્મૈવોત્પદ્યતે. તદા દશાપ્ય્ અવસ્થા દશાનામ્ અપ્ય્ અવસ્થાનાં. વૃદ્ધાવસ્થાપિ યાવદ્ અવસ્થાન્તરાણાં. સા હિ વૃદ્ધાવસ્થા [તિબ્. 185બ્] ક્ષણાન્તરે તજ્જન્મવૃદ્ધાવસ્થાયાઃ. સભાગહેતુઃ. અંત્યા તુ જન્માન્તરકલલાદીનાં દશાનામ્ અપ્ય્ અવસ્થાનાં સભાગહેતુર્ ઇત્ય્ અવગન્તવ્યં. બાહ્યેષ્વ્ અપિ યવો યવસ્યેતિ વિસ્તરઃ. યવો યવસ્ય સભાગહેતુર્ ન શાલેઃ. શાલિઃ શાલેર્ એવ ન યવસ્યેત્ય્ અનેન તુલ્યે ઽપ્ય્ અવ્યાકૃતત્વે સ્વસંતાન એવ સભાગહેતુત્વં. નાન્યસંતાને જનનશક્ત્યભાવાદ્ ઇતિ દર્શયતિ.
અતીતાનિ મહાભૂતાનિ અનાગતાનાં મહાભૂતાનાં હેતુર્ અધિપતિર્ ઇતિ. હેતુપ્રત્યયો ઽધિપતિપ્રત્યયશ્ ચેત્ય્ અર્થઃ. અયુગપદ્ભાવાન્ ન સહભૂહેતુઃ. અત એવાચિત્તચૈત્તત્વાચ્ ચ ન સંપ્રયુક્તકહેતુઃ. અસર્વત્રગત્વાન્ ન સર્વત્રગહેતુઃ. અવ્યાકૃતત્વાન્ ન વિપાકહેતુઃ. પારિશેષ્યાત્ સભાગહેતુર્ એવેત્ય્ અવગમ્યતે. યદિ સદૃશાઃ સદૃશાનાં સભાગહેતુઃ. એવં પશ્ચાદુત્પન્નો ઽપિ પૂર્વોત્પન્નસ્ય સભાગહેતુઃ પ્રાપ્નોતિ. સહોત્પન્નો ઽપિ સહોત્પન્નસ્ય. અનુત્પન્નો ઽપ્ય્ અનુત્પન્નસ્યેત્ય્ અત આહ. તે ઽપિ ન સર્વે. કિં તર્હિ.
અગ્રજાઃ.
અગ્રે જાતા અતીતાઃ પ્રત્યુત્પન્ના વા સભાગહેતુઃ. અનાગતા ન સભાગહેતુર્ ઇત્ય્ અર્થાદ્ ઉક્તં ભવતિ. એવમ્ અતીતાન્ય્ અતીતપ્રત્યુત્પન્નાનામ્ ઇતિ. પૂર્વોત્પન્નાન્ય્ [તિબ્. 186અ] અતીતાનિ પશ્ચાદુત્પન્નાતીતાનામ્ ઇતિ વિભજ્યવ્યાખ્યં. અતીતપ્રત્યુત્પન્નાન્ય્ અનાગતાનાં સભાગહેતુઃ. ન તુ અનાગતાન્ય્ અનાગતાનામ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. અતો ગમ્યતે નાસ્ત્ય્ અનાગતઃ સભાગહેતુર્ ઇતિ. ન કદાચિદ્ ઇતિ. ન કદાચિન્ ન હેતુર્ ઇત્ય્ અધિકૃતં. હેતુર્ એવેત્ય્ અર્થઃ. તસ્માદ્ અસ્ત્ય્ અનાગતઃ સભાગહેતુર્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. સહભ્વ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. સહભૂસંપ્રયુક્તકવિપાકહેતુષ્વ્ અભિસંધિર્ અભિપ્રાયઃ. તેન વચનં. તસ્માત્ સહભૂસંપ્રયુક્તકવિપાક હેત્વભિસંધિવચનાદ્ અદોષો ન કદાચિન્ ન હેતુર્ ઇતિ વચને. બાહુલિકો હ્ય્ એષ નિર્દેશ ઇષ્યતે. ચરમામ્ અવસ્થામ્ અભિસંધાયેતિ. અન્ત્યામ્ અનાગતાવસ્થામ્ અભિપ્રેત્યેત્ય્ અર્થઃ. અધ્વત્રયે ઽપિ હેતુર્ ભવતીતિ તસ્યાભિપ્રાયઃ. તસ્યાયમ્ અપરિહાર ઇતિ વિસ્તરઃ. તસ્ય વાદિનો ઽયમ્ અપરિહારઃ. કસ્માત્. યસ્માત્ સ ધર્મ ઉત્પદ્યમાનાવસ્થાયાઃ પૂર્વં સભાગહેતુર્ અભૂત્વા પશ્ચાદ્ ભવતિ. ન નિત્યં સભાગહેતુર્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ભવીનામ્ અનાગતાવસ્થાનામ્ એકા ચરમાવસ્થા સભાગહેતુત્વે નિયતીભૂતા. તદન્યા બહ્વ્યસ્ તત્રાનિયતીભૂતાઃ સન્તિ. તત્ર ચ સામાન્યેનોક્તં ન હેતુર્ ઇતિ. એવં કૃત્વાયમ્ અપરિહારઃ. એકાસ્યામ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 200 ) અપિ હ્ય્ અવસ્થાયાં [તિબ્. 186બ્] સ ન સભાગહેતુર્ ઇતિ શક્યમ્ એવં વક્તું સ્યાત્. યો ધર્મો યસ્ય ધર્મસ્ય સમનન્તર ઇતિ. સમનન્તરપ્રત્યય ઇત્ય્ અર્થઃ. શક્યમ્ અનયા કલ્પનયેતિ. સ ધર્મ ઉત્પદ્યમાનાવસ્થાયાં સમનન્તરપ્રત્યયત્વે નિયતીભૂતો ભવતિ. અતઃ શક્યં તાં ચરમાવસ્થામ્ અભિસંધાયેત્ય્ અનયા કલ્પનયા વક્તું સ્યાન્ ન કદાચિન્ ન સમનન્તર ઇતિ. કસ્માદ્ એવમ્ આહ. યદિ સ ધર્મો નોત્પન્નો ભવતીતિ. યદિ સ ધર્મો ઽનાગતો ભવતિ નાસૌ સમનન્તરપ્રત્યયો ભવતીત્ય્ અર્થઃ. ચરમાવસ્થાવાદ્ય્ આહ. દ્વિમુખસંદર્શનાર્થમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યથા તત્ર યો ધર્મો યસ્ય ધર્મસ્ય હેતુઃ. કદાચિત્ સ ધર્મસ્ તસ્ય ધર્મસ્ય ન હેતુઃ. આહ. ન કદાચિદ્ ઇતિ. તથેહાપિ કર્તવ્યં. યો ધર્મો યસ્ય ધર્મસ્ય સમનન્તરઃ. કદાચિત્ સ ધર્મસ્ તસ્ય ધર્મસ્ય ન સમનન્તર ઇતિ. આહ. ન કદાચિદ્ ઇતિ કર્તવ્યં. (યદિ સ ધર્મો નોત્પન્નો ભવતીતિ) યથા ચેહ તથા તત્રેતિ. કથં. યો ધર્મો યસ્ય ધર્મસ્ય સમનન્તરઃ. કદાચિત્ સ ધર્મસ્ તસ્ય ધર્મસ્ય ન સમનન્તરઃ. આહ. યદિ સ ધર્મો નોત્પન્નો ભવતીતિ. એવં તત્ર કર્તવ્યં. કથં. યો ધર્મો યસ્ય ધર્મસ્ય હેતુઃ. કદાચિત્ સ ધર્મસ્ તસ્ય ધર્મસ્ય ન હેતુઃ. આહ. યદિ સ ધર્મો નોત્પન્નો ભવતીતિ. યદિ સ ધર્મો ઽનાગતો ભવતિ નાસૌ હેતુપ્રત્યયો ભવતીત્ય્ અર્થઃ.
અત્રાચાર્ય આહ. એવં સતિ કો ગુણ ઇતિ વિસ્તરઃ. ઇતિ દ્વિમુખસંદર્શનેન કશ્ચિદ્ ગુણો લભ્યતે. [તિબ્. 187અ] નૈવ હ્ય્ ઉત્પદ્યમાનાવસ્થાયાં સ ધર્મો હેતુઃ સમનન્તરો વા મુખ્યવૃત્ત્યા ભવતીત્ય્ અકૌશલમ્ એવાત્ર શાસ્ત્રકારસ્યૈવં સંભાવ્યતે. ક્વચિત્ સાવકાશં બ્રુવતઃ. ક્વચિન્ નિરવકાશં. સાવકાશં તાવદ્ યદ્ ઇદમ્ ઉક્તં. યો ધર્મો યસ્ય ધર્મસ્ય હેતુઃ. કદાચિત્ સ ધર્મસ્ તસ્ય ધર્મસ્ય ન હેતુઃ. આહ. ન કદાચિદ્ ઇતિ. કથં ન કદાચિન્ ન હેતુર્ ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્ત્વા પુનર્ વર્ણયતિ. ચરમાવસ્થાયાં સભાગહેતુર્ ઇતિ. નિરવકાશં યદિ સ ધર્મો નોત્પન્નો ભવતિ ન સમનન્તરઃ. ઉત્પન્નસ્ તુ સમનન્તર ઇતિ. અયમ્ અત્રાભિપ્રાયાર્થ ઐકાન્તિકમ્ અર્થં વ્યવસ્થાપ્ય પુનર્ અન્યથાકરોતીતિ. તસ્માત્ પૂર્વક એવૈષ પરિહારઃ સાધુર્ ઇતિ. સહભૂસંપ્રયુક્તકવિપાકહેત્વભિસંધિવચનાદ્ અદોષ ઇતિ.

યત્ તર્હીદમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. કુત એતદ્ આયાતં. અનાગતો નૈવ સભાગહેતુર્ ઇત્ય્ ઉક્તં. તદ્ યદિ અનાગતો નૈવ સભાગહેતુઃ કસ્માદ્ અનાગતા સત્કાયદૃષ્ટિઃ સ્થાપિતા. યદ્ ધિ સ્થાપિતં. તત્ સત્કાયદૃષ્ટિહેતું સત્કાયદૃષ્ટેશ્ ચ હેતુર્ ઇતિ વ્યાખ્યાતં. તત્ર કથમ્ અનાગતા સત્કાયદૃષ્ટિઃ સત્કાયદૃષ્ટેર્ હેતુઃ. ન તાવત્ સહભૂહેતુઃ સંપ્રયુક્તકહેતુર્ વા સંભવત્ય્ અસહભૂત્વાત્. ન વિપાકહેતુર્ અવ્યાકૃતત્વાત્. ન કારણહેતુઃ સાધારણત્વેનાગણ્યમાનત્વાત્. [તિબ્. 187બ્] ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 201 ) પારિશેષ્યાત્ સભાગહેતુઃ સર્વત્રગહેતુર્ વા ભવતીતિ ભવેત્. ઇહ ચ સભાગહેતુર્ એવ સર્વત્રગહેતુઃ. અતો યદ્ય્ અનાગતા સત્કાયદૃષ્ટિઃ સત્કાયદૃષ્ટેર્ ન સભાગહેતુઃ કસ્માદ્ અસૌ તૃતીયકોટ્યર્થં સ્થાપિતેતિ. વૈભાષિક આહ. અનાગતસત્કાયદૃષ્ટિસંપ્રયુક્તકં દુઃખસત્યં સ્થાપયિત્વેત્ય્ એવમ્ એતદ્ કર્તવ્યમ્ ઇતિ. સત્કાયદૃષ્ટિસંપ્રયુક્તકમ્ એવ સ્થાપયિતવ્યં. ન તુ સત્કાયદૃષ્ટિઃ. તદ્ ધિ વેદનાદિકં સહભૂહેતુના સંપ્રયુક્તકહેતુઉઆ વા સત્કાયદૃષ્ટિહેતુકમ્ સત્કાયદૃષ્ટેશ્ ચ હેતુઃ. ન સભાગહેતુના. વિનષ્ટકો હ્ય્ અયમ્ અનાગતાં સત્કાયદૃષ્ટિમ્ ઇતિ પાઠઃ. પશ્ચાત્પદસ્થેન તચ્છબ્દેન સહ ન પત્ઃઇતવ્યઃ. સંપ્રયુક્તદુઃખસત્યવિશેષણાર્થં તુ સમસ્યૈતત્ પદદ્વયં પઠિતવ્યં. અનાગતસત્કાયદૃષ્ટિસંપ્રયુક્તકમ્ ઇતિ. અર્થતો વૈવં બોદ્ધવ્યં યદ્ય્ એવં ન ક્રિયતે પાઠઃ. ભાષ્યાક્ષેપનિર્વૃત્તઃ પાઠો ન તન્ત્રમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. પ્રજ્ઞપ્તિભાષ્યં કથં નીયતે સર્વધર્માશ્ ચતુષ્કે નિયતા ઇતિ. હેતૌ નિયતા યસ્ય ધર્મસ્ય યો ધર્મો હેતુઃ. સ ધર્મસ્ તસ્ય ધર્મસ્ય ન કદાચિન્ ન હેતુઃ. ત્રિષ્વ્ અપિ કાલેષુ હેતુર્ ઇત્ય્ અર્થઃ. એવં ફલે નિયતા યસ્ય ધર્મસ્ય યો ધર્મઃ ફલં પુરુષકારાદિ યોજ્યં. એવમ્ આશ્રયે નિયતા યસ્ય ધર્મસ્ય [તિબ્. 188અ] ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદેર્ યો ધર્મ આશ્રયશ્ ચક્ષુરાદિર્ ઇતિ યોજ્યં. એવમ્ આલમ્બને નિયતા યસ્ય ધર્મસ્ય ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદેર્ યો ધર્મ આલમ્બનં રૂપાદિર્ ઇતિ યોજ્યં. તેન ધર્માણાં હેતૌ નિયતત્વાત્ ત્રિષ્વ્ અપિ કાલેષુ સભાગહેતુર્ ભવતીતિ ચોદકાભિપ્રાયઃ. સર્વહેત્વનભિસંધેર્ અદોષ ઇતિ દર્શયન્ વૈભાષિક આહ. હેતુર્ અત્ર સંપ્રયુક્તકહેતુઃ સહભૂહેતુશ્ ચ ન સભાગહેતુઃ સર્વત્રગહેતુર્ વા. અનાગતાવસ્થાયામ્ અવ્યવસ્થાપિતત્વાત્. ન વિપાકહેતુઃ. અનાનિંજ્યસ્ય કર્મણહ્ કસ્યચિદ્ ગત્યન્તરે ઽપિ વિપાકાદાનાત્. ફલં પુરુશકારફલં અધિપતિફલં ચ. તયોઃ સહભૂસંપ્રયુક્તકહેત્વોઃ ફલત્વાત્. વૈભાસિકાણામ્ એતન્ મતમ્. અનાગતં વિદ્યમાનમ્ ઉત્પદ્યત ઇતિ. તસ્માદ્ અયં પ્રસંજયતિ. નનુ ચૈવં સતિ સભાગહેતુર્ અભૂત્વા અનાગતાવસ્થાયાં હેતુર્ ભવતિ વર્તમાનાવસ્થાયામ્ ઇતિ પ્રાપ્તં પ્રસક્તમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ઇષ્યત એવાવસ્થાં પ્રતિ ન દ્રવ્યમ્ ઇતિ. ઇષ્યત એવ સભાગહેતોઃ સભાગહેતુત્વાવસ્થા પૂર્વં નાસીદ્ ઇદાનીં ભવતીતિ. ન તુ દ્રવ્યસ્વલક્ષણં પૂર્વં નાસીદ્ ઇદાનીં ભવતીતિ. અવસ્થાફલં હિ સામગ્ર્યં ન દ્રવ્યફલમ્ ઇતિ. હેતુપ્રત્યયસામગ્ર્યા વર્તમાનાવસ્થાફલં ન દ્રવ્યં. યસ્માદ્ અનાગતો ઽપિ સ ધર્મો [તિબ્. 188બ્] દ્રવ્યતો ઽસ્તિ. ન પુનઃ પ્રત્યુત્પન્ન એવેતિ. ચોદક આહ. કિં પુનઃ સ્યાદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. વૈભાષિક આહ. શાસ્ત્રે તસ્ય ગ્રહણં સ્યાદ્ ઇતિ. તસ્યાનાગતસ્ય સભાગહેતોઃ. ન ચાસ્તિ ગ્રહણં. ન હિ તત્ર શાસ્ત્રે ઉક્તં. અનાગતાનિ કુશલમૂલાનિ અનાગતાનાં કુશલમૂલાનાં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 202 ) સભાગહેતુર્ ઇતિ. ચોદક આહ. ય એવ હીતિ વિસ્તરઃ. ચોદકસ્યાયમ્ અભિપ્રાયઃ. યદ્ય્ અપ્ય્ અનાગતો ઽસ્તિ સભાગહેતુર્ ન ત્વ્ અસૌ ફલદાનગ્રહણક્રિયાયાં સમર્થઃ. ય એવ હિ ફલદાનગ્રહણક્રિયાસમર્થઃ ફલાક્ષેપક્રિયાસમર્થશ્ ચ. તસ્યૈવ સભાગહેતોઃ અતીતસ્ય વર્તમાનસ્ય ચ ગ્રહણાત્. અદોષો ઽનાગતસ્ય સભાગહેતોર્ અગ્રહણં. તસ્ય ફલદાનગ્રહણક્રિયાયામ્ અસામર્થ્યાત્. તસ્માદ્ અસ્ત્ય્ અનાગતઃ સભાગહેતુઃ. અથ ચ શાસ્ત્રે નોક્ત ઇતિ. વૈભાષિક આહ. નૈતદ્ અસ્તીતિ વિસ્તરઃ. નૈતદ્ યુજ્યતે. નિષ્યન્દફલેન હિ સફલઃ સભાગહેતુઃ.
સભાગસર્વત્રગયોર્ નિષ્યન્દઃ.
નિષ્યન્દો હેતુસદૃશ
ઇતિ વચનાત્. તચ્ ચાનાગતસ્યાયુક્તં. તન્ નિષ્યન્દફલમ્ અયુક્તં. કસ્માત્. પૂર્વપશ્ચિમતાભાવાત્. અનાગતાવસ્થાયામ્ ઇદં પૂર્વમ્ ઇદં પશ્ચિમમ્ ઇતિ ન પરિચ્છિદ્યતે વિપ્રકીર્ણત્વાત્. ન ચાસતિ પૂર્વાપરભાવે સદૃશઃ સદૃશસ્ય નિષ્યન્દો યુજ્યતે. અથ મતમ્. ઉત્પન્નમ્ અતીતં વર્તમાનં વા અનાગતસ્ય નિષ્યન્દ ઇતિ. અત આહ. ન ચોત્પન્નમ્ અનાગતસ્ય નિષ્યન્દો યુજ્યત ઇતિ. યથાતીતં [તિબ્. 189અ] વર્તમાનસ્ય નિષ્યન્દો ન ભવતિ. તથાનાગતસ્યાપ્ય્ ઉત્પન્નો ન નિષ્યન્દો ભવિતુમ્ અર્હતિ. કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ. મા ભૂદ્ ધેતોઃ પૂર્વં ફલમ્ ઇતિ દોષાટ્. વિપાકફલસ્ય પૂર્વં સહ ચાયોગાદ્ ઇતિ. મા ભૂદ્ ધેતોઃ પૂર્વં ફલમ્ ઇતિ પૂર્વમ્ અયોગઃ. સહ ચાયોગો ઽનાગતાવસ્થાયાં. ન હિ પ્રત્યુત્પન્નાવસ્થાયાં સહભૂહેતોર્ ઇવ વિપાકહેતોઃ સહોત્પન્નં ફલમ્ ઉપલભ્યતે. તસ્માત્. અનાગતે ચાધ્વનિ પૂર્વપશ્ચિમતાભાવાત્. વિપ્રકીર્ણત્વાદ્ અનાગતસ્યાધ્વનો ન પૂર્વં વિપાકહેતુઃ પશ્ચાદ્ વિપાકફલં યુજ્યતે. તસ્માચ્ ચ સભાગહેતુવદ્ વિપાકહેતુર્ અપ્ય્ અનાગતો ન પ્રાપ્નોતિ. વૈભાષિક આહ. નૈતદ્ અસ્તિ યદ્ ઉક્તં વિપાકહેતુર્ અપ્ય્ એવમ્ ઇતિ. ન ચાન્યોન્યનિષ્યન્દતા યુક્તિમતીતિ. યસ્ય યઃ સભાગહેતુઃ સદૃશો ધર્મઃ. તસ્ય સ એવ ધર્મસ્ તદાનીં એવ કથં નિષ્યન્દો યોક્ષ્યતે. ન હિ પુત્રઃ સ્વસ્યૈવ પિતુસ્ તદાનીમ્ એવ પિતા ભવતીતિ. ન ત્વ્ એવં વિપાકહેતુઃ. કિમ્. અન્યોન્યહેતુફલતા ન પૌર્વાપર્યેણ વિના સંપ્રસજ્યતે પ્રાપ્નોતિ. કસ્માત્ ભિન્નલક્ષણત્વાદ્ ધેતુફલયોઃ. હેતોર્ અન્યલ્ લક્ષણં સ્વભાવ ઇત્ય્ અર્થઃ. અકુશલતા કુશલસાસ્રવતા વા તસ્ય લક્ષણં. ફલસ્ય [તિબ્. 189બ્] ચાન્યલ્ લક્ષણમ્ અનિવૃતવ્યાકૃતત્વં.
વિપાકહેતુર્ અશુભાઃ કુશલાશ્ ચૈવ સાસ્રવાઃ
વિપાકો ઽવ્યાકૃતો ધર્મ
ઇતિ વચનાત્. તસ્માદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. અવસ્થાવ્યવસ્થિત એવ સભાગહેતુઃ. અવસ્થાયાં વ્યવસ્થિતઃ. અતીતાવસ્થઃ પ્રત્યુત્પન્નાવસ્થશ્ ચ સભાગહેતુર્ નાનાગતાવસ્થઃ. લક્ષણવ્યવસ્થિતસ્ તુ વિપાકહેતુઃ. લક્ષણેન વ્યવસ્થિતસ્ ત્રિષ્વ્ અપિ કાલેષુ યથોક્તલક્ષણ ઇત્ય્ અનાગતો ઽપિ વિપાકહેતુર્ ન વાર્યતે ન પ્રતિષિધ્યતે. ઇદમ્ ઇહ વિચાર્યતે. કિમ્ અનાગતે ઽધ્વનિ સદૃશા ધર્મા વિપ્રકીર્ણા ઇતિ ન શક્યતે પરિચ્છેતું અયં હેતુર્ ઇદમ્ ઇદમ્ અસ્ય નિષ્યન્દફલમ્ ઇતિ. અતો નાનાગતઃ સભાગહેતુર્ વ્યવસ્થાપ્યતે. આહોસ્વિત્ યો ધર્મો યસ્ય ધર્મસ્ય સભાગહેતુર્ ભવેત્. સ ધર્મસ્ તસ્ય હેતુપ્રત્યયવશાન્ નિષ્યન્દફલં ભવેદ્ ઇતિ. અતો ઽનાગતસ્ સભાગહેતુર્ ન વ્યવસ્થાપ્યતે. નૈતદ્ વ્યાખ્યાનકારૈર્ વિચારિતં. મમ તુ પૂર્વક એવાયં પક્ષઃ પ્રતિભાતીતિ.
કિમ્ એષ નિયમ ઇતિ. કિં સ્વભૂમિક એવેત્ય્ અવધાર્યતે. નાન્યથાપ્ય્ અસ્તીત્ય્ અભિપ્રાયઃ.
અન્યોન્યં નવભૂમિસ્ તુ માર્ગ

ઇતિ. તુશબ્દો વિશેષણે. માર્ગ ઇતિ માર્ગસત્યં વિવક્ષિતં. સાસ્રવાન્ માર્ગસત્યં વિશિષ્યતે. સાસ્રવો હિ ધર્મઃ સ્વભૂમિક એવ સભાગહેતુઃ. નાન્યભૂમિકઃ માર્ગસ્ ત્વ્ અન્યભૂમિકો ઽપિ સભાગહેતુઃ. ઇહ ભૂમિગ્રહણે સારવાનાસ્રવગ્રહણં. ધાતુગ્રહણે તુ સાસ્રવસ્યૈવેત્ય્ [તિબ્. 190અ] અત આહ. યત્ સાસ્રવાણાં માર્ગસ્ય ચ તુલ્યે ભૂમિભેદે માર્ગ એવ નવભૂમિકો ઽન્યોન્યં સભાગહેતુર્ ન સાસ્રવ ઇતિ. કુત ઇત્ય્ આહ. આગન્તુકો હ્ય્ અસૌ તાસુ ભૂમિષુ ન તદ્ધાતુપતિતઃ. તદ્ભૂમિકાભિસ્ તૃષ્ણાભિર્ અસ્વીકૃતત્વાદ્ ઇતિ. ન હિ કામરૂપારૂપ્ય(નવભૂમિસંનિશ્રયાધિગમ્યત્વાત્ નવભૂમિકો ન તદ્ભૂમિસંગૃહીતત્વાત્) ચર્યસ્ તૃષ્ણાઃ સાસ્રવાન્ ઇવાનાસ્રવાન્ ધર્માન્ સ્વીકુર્વન્તિ. યદા તર્હિ નિર્વાણં માર્ગં વાભિલષતિ કુશલો ઽસૌ ધર્મચ્છન્દઃ. ન રાગઃ. તસ્ય વર્જ્યત્વાદ્ ઇતિ વચનાત્. સમાનજાતીયસ્યેત્ય્ અનાસ્રવજાતીયસ્ય. એવં તર્હિ સર્વઃ સર્વસ્ય સભાગહેતુઃ પ્રાપ્નોતિ. અત આહ.
સમવિશિષ્ટયોર્
ઇતિ.
અન્યોન્ય-
ગ્રહણં તર્હિ કિમ્ અર્થં. ઊર્ધ્વભૂમિકાધરભૂમિકયોર્ અન્યોન્યમ્ ઇત્ય્ એવમ્ અર્થં. ઊર્ધ્વભૂમિકો ઽપ્ય્ અધરભૂમિકયોઃ સમવિશિષ્ટયોઃ સભાગહેતુર્ ભવતિ. અધરભૂમિકો ઽપ્ય્ ઊર્ધ્વભૂમિકયોર્ ઇતિ. તદ્યથેતિ વિસ્તરઃ. દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્શાન્તિસ્ તસ્યા એવાનાગતાયાઃ સમેતિ કૃત્વા સભાગહેતુઃ. વિશિષ્ટસ્ય ચ દુઃખે ધર્મજ્ઞાનસ્ય દુઃખે ઽન્બ્વયજ્ઞાનક્ષાન્તેર્ યાવદ્ અનુત્પાદજ્ઞાનસ્ય ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 204 ). ન તુ ન્યૂનસ્ય. ન હિ દુઃખે ધર્મજ્ઞાનમ્ અનાગતાયાઃ દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તેઃ સભાગહેતુર્ ભવતિ. દર્શનભાવનાશૈક્ષમાર્ગાસ્ ત્રિદ્વ્યેકેષામ્ ઇતિ. દર્શનમાર્ગો દર્શનમાર્ગાન્તરસ્ય ભાવનામાર્ગસ્યાશૈક્ષમાર્ગસ્ય ચ સભાગહેતુર્ ઇતિ ત્રયાણાં. ભાવનામાર્ગ ભાવનામાર્ગાન્તરસ્યાશૈક્ષમાર્ગસ્ય ચ સભાગહેતુઃ. ન દર્શનમાર્ગસ્યેતિ [તિબ્. 190બ્] દ્વયોઃ. અશૈક્ષમાર્ગો ઽશૈક્ષમાર્ગાન્તરસ્ય ન દર્શનમાર્ગભાવનામાર્ગયોર્ ઇત્ય્ એકસ્ય સભાગહેતુઃ. તત્રાપીતિ. તત્ર દર્શનમાર્ગાદિષુ મૃદ્વિન્દ્રિયમાર્ગો દર્શનમાર્ગસ્વભાવો મૃદુતીક્ષ્ણેન્દ્રિયમાર્ગસ્ય તત્સ્વભાવસ્યૈવ. તિક્ષ્ણેન્દ્રિયમાર્ગસ્ તીક્ષ્ણ્દ્રિયમાર્ગસ્યૈવ. ન મૃદ્વિન્દ્રિયમાર્ગસ્ય ન્યૂનત્વાત્. એવં ભાવનામાર્ગો ઽશૈક્ષમાર્ગશ્ ચ વક્તવ્યઃ. તદ્ દર્શયન્ન્ આહ. તદ્યથેતિ વિસ્તરઃ. એકસ્યાપિ મૃદ્વિન્દ્રિયસ્ય પુદ્ગલસ્ય ષણ્માર્ગાઃ સન્તિ. પ્રકૃતિતીક્ષ્ણેન્દ્રિયસ્ય ત્રયઃ. તત્ર શ્રદ્ધાનુસારિમાર્ગઃ શ્રદ્ધાનુસારિમાર્ગાન્તરસ્યાત્મીયસ્ય સભાગહેતુઃ. ધર્માનુસારિમાર્ગસ્ય ચાત્મીયસ્યાનાગતાવસ્થસ્ય શ્રદ્ધાધિમુક્તદૃષ્ટિપ્રાપ્તસમયવિમુક્તાસમયવિમુક્તમાર્ગાણાં ચાત્મીયાણાં યથાયોગમ્ ઉત્પત્ત્યનુત્પત્તિધર્માણાં ચેતિ ષણ્ણાં સભાગહેતુઃ. શ્રદ્ધાધિમુક્તમાર્ગઃ શ્રદ્ધાધિમુક્તમાર્ગાન્તરસ્ય દૃષ્ટિપ્રાપ્તસમયવિમુક્તાસમયવિમુક્તમાર્ગાણાં ચાપરેષામ્ અપિ ત્રયાણામ્ ઇતિ ચતુર્ણાં સભાગહેતુઃ. સમયવિમુક્તમાર્ગઃ સમયવિમુક્તમાર્ગાન્તરસ્યાસમયવિમુક્તમાર્ગસ્ય ચેતિ દ્વયોઃ સભાગહેતુઃ. ન તુ શ્રદ્ધાધિમુક્તમાર્ગઃ શ્રદ્ધાનુસારિધર્માનુસારિમાર્ગયોર્ હેતુઃ પૂર્વકાલીનત્વાત્ દર્શનમાર્ગસ્ય. ભાવનામાર્ગસ્ય ચ વિશિષ્ટત્વાત્. એવમ્ અન્યત્રાપિ યોજ્યં. [તિબ્. 191અ] ધર્માનુસારિમાર્ગઃ ધર્માનુસારિમાર્ગાન્તરસ્ય દૃષ્ટિપ્રાપ્તાસમયવિમુક્તમાર્ગયોશ્ ચેતિ ત્રયાણાં સભાગહેતુઃ. દૃષ્ટિપ્રાપ્તમાર્ગો દૃષ્ટિપ્રાપ્તમાર્ગાન્તરસ્યાસમયવિમુક્તમાર્ગસ્ય ચેતિ દ્વયોઃ. અસમયવિમુક્તમાર્ગો ઽસમયવિમુક્તમાર્ગાન્તરસ્યૈવેત્ય્ એકસ્ય સભાગહેતુઃ. ન તુ ધમાનુસારિમાર્ગઃ શ્રદ્ધાનુસારિમાર્ગસ્ય સભાગહેતુઃ. ધર્માનુસારિમાર્ગસ્યેન્દ્રિયતો વિશિષ્તત્વાત્. નાપિ શ્રદ્ધાધિમુક્તમાર્ગસ્યેન્દ્રિયતો વિશિષ્ટત્વાત્. નાપિ સમયવિમુક્તમાર્ગસ્યેન્દ્રિયતો વિશિષ્ટત્વાત્. સમયવિમુક્તમાર્ગસ્ તર્હીન્દ્રિયતો વિશિષ્ટસ્ય દૃષ્ટિપ્રાપ્તમાર્ગસ્ય સભાગહેતુઃ પ્રાપ્નોતિ. ન પ્રાપ્નોતિ. અશૈક્ષમાર્ગસંગૃહીતત્વાત્. ન હિ પૂર્વકાલીનં ફલં પશ્ચાત્કાલીનો હેતુર્ ઇતિ. દૃષ્ટિપ્રાપ્તમાર્ગઃ પુનઃ સમયવિમુક્તમાર્ગસ્ય ન સભાગહેતુર્ ઇન્દ્રિયતો ન્યૂનત્વાત્. કથં પુનર્ ઇતિ વિસ્તરઃ. કથં પુનર્ ઊર્ધ્વબ્કૂમિકસ્ય દ્વિતીયધ્યાનાત્ પ્રભૃતિ યાવદ્ આકિંચન્યાયતનભૂમિકસ્ય દર્શનમાર્ગસ્ય ભાવનામાર્ગસ્ય વા અશૈક્ષમાર્ગસ્ય વા યથાયોગમ્ અધોભૂમિકો માર્ગો વિજ્ઞાનાનમ્ત્યાયતનાત્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 205 ) પ્રભૃતિ યાવદ્ અનાગમ્યભૂમિકો યથાયોગં દર્શનમાર્ગો ભાવનામાર્ગો વા અશૈક્ષમાર્ગો વા સમો વા વિશિષ્ટો વા ભવતિ. કથંચન ભવિતવ્યં. હીનત્વાદ્ અધરાયા ભૂમેઃ. [તિબ્. 191બ્] ઇન્દ્રિયતો હેતૂપચયતશ્ ચ. ઇન્દ્રિયતસ્ તાવત્ સમો ભવતિ વિશિષ્ટો વા. દર્શનમાર્ગે શ્રદ્ધાનુસારિમાર્ગશ્ ચતુર્થધ્યાનભૂમિકો ઽધરભૂમિકસ્ય તસ્યૈવ શ્રદ્ધાનુસારિમાર્ગસ્ય સમઃ. ઉભયોર્ મૃદ્વિન્દ્રિયત્વાત્. તસ્યૈવાધરભૂમિકો ધર્માનુસારિમાર્ગો વિશિષ્ટઃ. તીક્ષ્ણેન્દ્રિયત્વાત્. તથા ધર્માનુસારિમાર્ગશ્ ચતુર્થધ્યાનભૂમિકો ઽધરભૂમિકસ્ય ધર્માનુસારિમાર્ગસ્ય સમઃ. એવમ્ એતાવ્ એવ શ્રદ્ધાનુસારિધર્માનુસારિમાર્ગૌ ચતુર્થધ્યાનભૂમિકાવ્ અધરભૂમિકયોર્ ભાવનાશૈક્ષમાર્ગયોઃ પ્રત્યેકં ભૂમીન્દ્રિયભેદભિન્નયોઃ સમૌ વા વિશિષ્ટૌ વેતિ સંભવતો યોજ્યૌ. તથા ભાવનામાર્ગે આકિંચન્યાયતનભૂમિકસ્ય શ્રદ્ધાધિમુક્તમાર્ગસ્યાધરભૂમિકઃ શ્રદ્ધાધિમુક્તમાર્ગઃ સમઃ. ઉભયોર્ મૃદ્વિન્દ્રિયત્વાત્. તસ્યૈવાધરભૂમિકો દૃષ્ટિપ્રાપ્તમાર્ગો વિશિષ્ટઃ. તીક્ષ્ણેન્દ્રિયત્વાત્. તથા તસ્યૈવ સમયવિમુક્તમાર્ગો ઽધરભૂમિકઃ સમઃ. ઉભયોર્ મૃદ્વિન્દ્રિયત્વાત્. તસ્યૈવાસમયવિમુક્તમાર્ગો ઽધરભૂમિકો વિશિષ્ટઃ. તીક્ષ્ણેન્દ્રિયત્વાત્. એવમ્ અશૈક્ષમાર્ગે આકિંચન્યાયતનભૂમિકસ્યાશૈક્ષમાર્ગસ્યાધરભૂમિકઃ સમો વિશિષ્ટો વેતિ યથાયોગં યોજ્યમ્. અનયા દિશા સર્વભૂમયો યોજ્યાઃ કથં હેતૂપચયતઃ. ઊર્ધ્વભૂમિકસ્યાધરભૂમિકો માર્ગઃ સમો વિશિષ્ટો વા ભવતીત્ય્ અત ઇદમ્ ઉચ્યતે. તત્ર [તિબ્. 192અ] દર્શનાદિમાર્ગાણામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. આદિગ્રહણેન ભાવનાશૈક્ષમાર્ગોપસંગ્રહઃ. ઊર્ધ્વભૂમિકાયા દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તેઃ અધોભૂમિકં દુઃખે ધર્મજ્ઞાનં હેતૂપચયતો વિશિષ્ટં ભવતિ. દુઃખે ધર્મજ્ઞાનાદ્ અપ્ય્ ઊર્ધ્વભૂમિકાદ્ અધરભૂમિકા દુઃખે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિર્ યાવદ્ ઊર્ધ્વભૂમિકાન્ માર્ગે ધર્મજ્ઞાનાદ્ અધરભૂમિકા માર્ગે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિર્ હેતૂપચયતો વિશિષ્ટા ભવતિ. એકૈકાધિકસભાગહેતૂપચિતત્વાત્. દર્શનમાર્ગાદ્ ઊર્ધ્વભૂમિકાદ્ અધોભૂમિકો ભાવનામાર્ગો હેતૂપચયતો વિશિષ્ટો ભવતિ. દર્શનમાર્ગો હિ દર્શનમાર્ગહેતૂપચિતો ભાવનામાર્ગસ્ તુ દર્શનભાવનામાર્ગહેતૂપચિતઃ. ઊર્ધ્વભૂમિકાભ્યાં દર્શનભાવનામાર્ગાભ્યામ્ અધરભૂમિકો ઽશૈક્ષમાર્ગો હેતૂપચયતો વિશિષ્ટો ભવતિ.

દર્શનભાવનામાર્ગહેતૂપચિતત્વાત્. ઊર્ધ્વભૂમિકસ્ય દર્શનમાર્ગસ્યાધોભૂમિકો દર્શનમાર્ગો હેતૂપચયતઃ સમાનક્ષણાપેક્ષયા સમો ભવતિ. એવં ભાવનામાર્ગસ્ય ભાવનામાર્ગો ઽશૈક્ષમાર્ગસ્યાશૈક્ષમાર્ગ ઇતિ. તદ્ એવં કશ્ચિદ્ ઇન્દ્રિયતઃ સમો ભવતિ હેતૂપચયતો વિશિષ્ટઃ સત્ય્ અપ્ય્ અધરભૂમિકત્વે. તદ્યથા પ્રથમધ્યાનભૂમિકાચ્ છ્રદ્ધાનુસારિમાર્ગાદ્ અધરભૂમિકૌ શ્રદ્ધાધિમુક્તસમયવિમુક્તમાર્ગૌ. કશ્ચિદ્ ધેતૂપચયતઃ સમો ભવતિ ઇન્દ્રિયતો વિશિષ્ટઃ. તદ્યથા ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 206 ) ચતુર્થધ્યાનભૂમિકાચ્ છ્રદ્ધાનુસાર્યાદિમાર્ગાદ્ અધોભૂમિકધર્માનુસાર્યાદિમાર્ગઃ સમાનક્ષણાપેક્ષયા. [તિબ્. 192બ્] કશ્ચિદ્ ઇન્દ્રિયતો હેતૂપચયતશ્ ચ વિશિષ્ટઃ. તદ્યથા ચતુર્થધ્યાનભૂમિકાચ્ છ્રદ્ધાનુસારિમાર્ગાદ્ અધરભૂમિકૌ દૃષ્ટિપ્રાપ્તસમયવિમુક્તમાર્ગૌ. મૃદુમૃદ્વાદીનાં ચોત્તરોત્તરે હેતૂપચિતતરા ઇતિ. દર્શનમાર્ગવર્જ્યાઃ. તસ્મિન્ મૃદુમૃદ્વાદ્યસંભવાત્. તત્ર મૃદુમૃદોઃ પ્રકારાદ્ ઊર્ધ્વભૂમિકાદ્ અધરભૂમિકો ઽપિ મૃદુમધ્યો યાવદ્ અધિમાત્રમધ્યાદ્ અધિમાત્રાધિમાત્રઃ સમાનાસમાનક્ષણાપેક્ષયા હેતૂપચયતઃ સમો વિશિષ્ટો વા ભવતિ. એકૈકાધિકપ્રકારહેતૂપચિતત્વાત્. યદ્ ઉક્તં શ્રદ્ધાનુસારિમાર્ગઃ ષણ્ણાં સભાગહેતુર્ ઇતિ કથં શ્રદ્ધાનુસારિમાર્ગો ધર્માનુસારિમાર્ગસ્ય સભાગહેતુર્ ભવતિ. ન હિ તયોર્ એકસંતાને સંમુખીભાવો ઽસ્તિ. તેનાહ. યદ્ય્ અપ્ય્ એકસંતાને શ્રદ્ધાધર્માનુસારિમાર્ગયોર્ અસંભવઃ. ઉત્પન્નસ્ ત્વ્ અનાગતસ્ય હેતુર્ ઇતિ. અસંભવો હ્ય્ અત્રાસંમુખીભાવઃ. ન ત્વ્ અભાવઃ. સન્તિ હિ મૃદ્વિન્દ્રિયાણાં મૃદ્વિન્દ્રિયમાર્ગવદ્ આત્મીયાસ્ તીક્ષ્ણેન્દ્રિયમાર્ગા અપિ. દૃષ્ટિપ્રાપ્તસમયવિમુક્તમાર્ગાસ્ તુ તત્સંતાને સંમુખીભવેયુર્ અપિ યદીન્દ્રિયસંચારઃ ક્રિયેત. તસ્માદ્ ઉત્પન્નઃ શ્રદ્ધાનુસારિમાર્ગો ઽનુત્પત્તિધર્મિણો ધર્માનુસારિમાર્ગસ્ય શ્રદ્ધાધિમુક્તદૃષ્ટિપ્રાપ્તસમયવિમુક્તાસમયવિમુક્તમાર્ગાણાં ચ યથાયોગમ્ અનાગતાનામ્ ઉત્પત્તિધર્માણામ્ અનુત્પત્તિધર્માણાં વા સમવિશિષ્ટાનાં સભાગહેતુર્ ઇતિ. આચાર્યવસુમિત્રસ્ ત્વ્ આહ. [તિબ્. 193અ] ઉત્પન્નઃ શ્રદ્ધાનુસારિમાર્ગો ઽનુત્પન્નસ્ય ધર્માનુસારિમાર્ગસ્ય દૃષ્ટિપ્રાપ્તમાર્ગસ્ય વા હેતુર્ યદા શ્રદ્ધાનુસાર્યાદય ઇન્દ્રિયાણિ સંચરન્તો ધર્માનુસારિમાર્ગાદીન્ સંમુખીકુર્વન્તિ. તદ્ અયુક્તં. ન હિ શ્રદ્ધાનુસારીન્દ્રિયાણિ સંચરતિ. શ્રદ્ધાધિમુક્તાદયસ્ તુ સંચરેયુઃ.
પ્રાયોગિકા ઇતિ. પ્રયોગેન નિર્વૃત્તાઃ પ્રાયોગિકાઃ. પ્રાયોગિકગ્રહણમ્ ઉપપત્તિપ્રતિલંભિકનિરાસાર્થં. કામાવચરાઃ શ્રુતમયા ઇતિ. યે બુદ્ધવચનશ્રુતેન નિર્યાતાઃ. તે શ્રુતમયાઃ. ચિન્તામયાશ્ ચિન્તામયાનામ્ ઇતિ. ચિન્તામયાનામ્ એવ ન શ્રુતમયાનાં.
તયોર્ એવ સમવિશિષ્ટયોર્

ઇતિ વચનાત્. ભાવનામયભાવાદ્ ઇતિ. કામધાતોર્ અસમાહિતત્વાત્ ભાવનામયા ન સન્તિ. ચિન્તામયાભાવાદ્ ઇતિ. યદા હિ ચિન્તયિતુમ્ આરભન્તે. તદૈષાં સમાધિર્ એવોપતિષ્ઠત ઇતિ ચિન્તામયાભાવકારણં. તેષામ્ અપીતિ. શ્રુતમયાદીનાં. મૃદુમૃદવઃ સર્વેષામ્ ઇતિ. મૃદુમૃદવો મૃદુમૃદ્વન્તરાણાં સમાનાં મૃદુમધ્યાદીનાં ચાન્યેષામ્ અષ્ટાનાં વિશિષ્ટાનામ્ ઇતિ સર્વેષાં સભાગહેતુઃ. મૃદુમધ્યા અષ્ટાનાં મૃદુમૃદુપ્રકારમ્ અપાસ્યતે ઽસ્ય ન્યૂનત્વાત્. [તિબ્. 173બ્] ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 207 ) એષા નીતિર્ ઇતિ. તદ્યથા મૃદ્વધિમાત્રાઃ સપ્તાનાં મધ્યમૃદવઃ સણ્ણાં યાવદ્ અધિમાત્રાધિમાત્રા અધિમાત્રાધિમાત્રાન્તરાણાં એકરૂપાણાં સભાગહેતુર્ ઇતિ. પૂર્વાન્ પૂર્વાન્ અપાસ્ય તેષાં તેષાં ન્યૂનત્વાત્. ઉપપત્તિપ્રતિલંભિકાસ્ તુ કુશલા ઇતિ. ઉપપત્ત્યા પ્રતિલંભ ઉપપત્તિપ્રતિલંભઃ. સ એશામ્ અસ્તીત્ય્ ઉપપત્તિપ્રતિલંભિકાઃ. અત ઇનિઠનાવ્ ઇતિ ઠન્. સર્વે તે નવ પ્રકારાઃ પરસ્પરં સભાગહેતુઃ. મૃદુમૃદૂનાં યાવદ્ અધિમાત્રાધિમાત્રાણામ્ એવ. અધિમાત્રાધિમાત્રા મૃદુમૃદૂનાં યાવદ્ અધિમાત્રાધિમાત્રાણાં સભાગહેતુઃ. ન સમવિશિષ્ટાનામ્ એવ. અનાભિસંસ્કારિકત્વાત્. આભિસંસ્કારિકસ્ય હિ સભાગહેતોર્ ન્યૂનં ફલં નેષ્યતે. નાનાભિસંસ્કારિકસ્ય. ક્લિષ્ટા અપ્ય્ એવમ્ ઇતિ. સર્વે નવપ્રકારાઃ પરસ્પરં સભાગહેતુર્ અપ્રાયત્નિકત્વાત્. પૂર્વોત્પન્નાઃ સર્વે સમાનભૂમિકાનાં પશ્ચાદ્વર્તિનાં સર્વેષાં સભાગહેતુઃ. નાત્ર સમવિશિષ્ટતે અપેક્ષ્યેતે. તે યથાક્રમં ચતુસ્ત્રિદ્વ્યેકેષાં સભાગહેતુર્ ઇતિ. વિપાકજા વિપાકાજાદીનાં ચતુર્ણાં સભાગહેતુઃ. ઐર્યાપથિકા ઐર્યાપથિકાદીનાં એવ ત્રયાણાં. વ વિપાકજાનાં. તેષામ્ અનાભિસંસ્કારિકત્વેન ન્યૂનત્વાત્. શૈલ્પસ્થાનિકા દ્વયોઃ શૈલ્પસ્થાનિકનૈર્માણિકયોઃ. નૈર્માણિકા નૈર્માણિકાનામ્ એવ. [તિબ્. 194અ] ન પૂર્વેષામ્. ઉત્તરેષામ્ ઉત્તરેષામ્ આભિસંસ્કારિકત્વાત્. નિર્માણચિત્તમ્ અપિ કામાવચરં ચતુર્ધ્યાનફલમ્ ઇતિ. ચતુર્ણાં ધ્યાનાનાં ફલં પ્રથમદ્વિતીયતૃતીયચતુર્થધ્યાનફલમ્ ઇતિ ચતુષ્પ્રકારં કામાવચરં નિર્માણચિત્તં. તદ્ યથાક્રમં ચતુસ્ત્રિદ્વ્યેકેષાં ચ સભાગહેતુર્ ઇતિ વર્તતે. પ્રથમધ્યાનફલં ચતુર્ણાં પ્રથમદ્વિતીયતૃતીયચતુર્થધ્યાનફલાનાં સભાગહેતુઃ. દ્વિતીયધ્યાનફલં ત્રયાણાં દ્વિતીયતૃતીયચતુર્થધ્યાનફલાનાં. તૃતીયધ્યાનફલં દ્વયોસ્ તૃતીયચતુર્થધ્યાનફલયોઃ. ચતુર્થધ્યાનફલં એકસ્ય ચતુર્થધ્યાનફલાન્તરસ્યૈવ સભાગહેતુઃ. કા પુનર્ અત્ર યુક્તિર્ યયૈવં નિયમ ઇતિ તાં યુક્તિં નિર્દિક્ષુર્ આહ. નોત્તરધ્યાનફલં અધરધ્યાનફલસ્યેતિ વિસ્તરઃ. ન ચતુર્થધ્યાનફલં કામાવચરં નિર્માણચિત્તં પ્રથમધ્યાનફલસ્ય કામાવચરસ્ય નિર્માણચિત્તસ્ય યાવત્ તૃતીયધ્યાનધ્યાનફલસ્ય કામાવચરસ્ય નિર્માણચિત્તસ્ય સભાગહેતુઃ. કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ. ન હ્ય્ આભિસંસ્કારિકસ્ય મહાયત્નસાધ્યસ્ય સભાગહેતોર્ હીયમાનમ્ અમહાયત્નસાધ્યં ફલં ભવતિ. યાદૃશેન હિ યત્નવિશેષેણ પ્રથમં ધ્યાનં યાવત્ તૃતીયં ધ્યાનં નિષ્પાદ્યતે. ન તાદૃશેનૈવ ચતુર્થં ધ્યાનં નિષ્પાદ્યતે. [તિબ્. 194બ્] કિં તર્હિ. ઉત્કૃષ્ટતરેણ યત્નવિશેષેણ નિષ્પાદ્યતે. તસ્માત્ ફલમ્ અસ્યોત્કૃષ્ટતરેણૈવ યત્નવિશેષેણ નિષ્પાદ્યતે ઇત્ય્ અવગમ્યતે. તેન અધરધ્યાનફલં ઉત્તરધ્યાનફલસ્ય સભાગહેતુઃ. ન તૂત્તરધ્યાનફલં અધરધ્યાનફલસ્ય ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 208 ). યથા ચ ચતુર્થધ્યાનફલં યોજિતં. એવં તૃતીયદ્વિતીયધ્યાનફલમ્ અપિ યોજ્યં. અત એવાહુર્ ઇતિ. યસ્માદ્ આભિસંસ્કારિકસ્ય સભાગહેતોર્ હીયમાનં ફલં ન ભવતિ. તસ્માદ્ આહુર્ ઇત્ય્ અર્થઃ. કિમ્ આહુર્ ઇત્ય્ આહુઃ. સ્યાદ્ ઉત્પન્ન ઇતિ વિસ્તરઃ. દુઃખે ધર્મજ્ઞાનમ્ અનાસ્રવમ્ ઉત્પન્નમ્ અનુત્પત્તિધર્માણામ્ અનાસ્રવાણાં દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિનાં ન હેતુઃ. દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિભ્યો દુઃખે ધર્મજ્ઞાનસ્યાભિસંસ્કારિકત્વેન વિશિષ્ટત્વાત્. એવં હિ તદ્ વિશિષ્ટં. યત્ ક્લેશવિસંયોગપ્રાપ્ત્યા સહ ઉત્પદ્યતે. વિશિષ્ટં ચ ન્યૂનસ્ય ન હેતુઃ. તદ્યથાર્હત્ત્વાત્ પરિહીણસ્ય અશૈક્ષો માર્ગઃ પૂર્વોત્પન્નઃ સકૃદાગામ્યનાગામિમાર્ગયોઃ પશ્ચાદુત્પદ્યમાનયોર્ ન સભાગહેતુઃ. સ્યાદ્ એકસંતાનનિયતઃ પૂર્વપ્રતિલબ્ધ ઇતિ વિસ્તરઃ. અનાગતા દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તયઃ પ્રથમ એવ ક્ષણે પ્રતિલબ્ધા એકસંતાનગતાઃ. દુઃખે ધર્મજ્ઞાનં દ્વીતિયક્ષણોત્પન્નં. તસ્ય તા ન હેતુઃ. [તિબ્. 195અ] યસ્માન્ ન પૂર્વતરં ફલં. પૂર્વતરં હિ દુઃખે ધર્મજ્ઞાનં દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિભ્યઃ. તસ્યોત્પન્નત્વાત્. તાસાં ચાનુત્પન્નત્વાત્. અનાગતો વા ધર્મઃ યસ્માન્ ન સભાગહેતુઃ. અનાગતા દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તયઃ અપરિમિતાઃ પ્રતિલબ્ધા એવ ન તૂત્પન્નાઃ. સ્યાત્ પૂર્વોત્પન્ન ઇતિ વિસ્તરઃ. પૂર્વં પ્રતિલબ્ધમાત્રો ધર્મઃ પૃષ્ટો ન તૂત્પન્નઃ અનુત્પન્નશ્ ચ ન સભાગહેતુર્ ભવતીતિ. ઇદાનીં પૂર્વોત્પન્નો ઽપિ કિમ્ અસ્તિ ન સભાગહેતુર્ ઇતિ અતિશયરૂપેણ પૃચ્છ્યતે. અધિમાત્રો ન્યૂનસ્યેતિ. વિશિષ્ટો ન્યૂનસ્યેત્ય્ અર્થઃ. તદ્યથોત્તરફલપરિહીણસ્ય અર્હત્ત્વફલપરિહીણસ્યાનાગામિફલપરિહીણસ્ય
વા અધરફલસંમુખીભાવે ઽનાગામિફલસંમુખીભાવે સકૃદાગામિફલસંમુખીભાવે વા. યો ઽર્હત્ત્વમાર્ગો ઽધિમાત્રઃ પૂર્વોત્પન્નઃ. સ પશ્ચાદુત્પન્નસ્યાનાગામિફલસ્ય સકૃદાગામિફલસ્ય વા ન સભાગહેતુઃ. ન્યૂનત્વાત્. એવમ્ અનાગામિફલપરિહીણસ્ય યો ઽનાગામિફલમાર્ગઃ. સ પૂર્વોત્પન્નઃ પશ્ચાદુત્પન્નસ્ય સકૃદાગામિફલસ્ય ન સભાગહેતુઃ. ન્યૂનત્વાત્. દુઃખે ધર્મજ્ઞાનપ્રાપ્તિશ્ ચેતિ વિસ્તરઃ. દુઃખે ધર્મજ્ઞાનપ્રાપ્તિર્ યા પૂર્વોત્પન્ના. સા ઉત્તરક્ષણસહોત્પન્નાનાં ઉત્તરૈઃ ક્ષણૈર્ દુઃખે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિક્ષણાદિભિર્ આ માર્ગે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તેઃ સહોત્પન્નાનાં દુઃખે [તિબ્. 195બ્] ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિપ્રાપ્તીનાં ન સભાગહેતુઃ. કિં કારણં. તાસાં ન્યૂનત્વાત્. તસ્યાશ્ ચ વિશિષ્ટત્વાત્. કથં પુનસ્ તાસાં ન્યૂનત્વં તસ્યાશ્ ચ વિશિષ્ટત્વં. દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તેર્ દુઃખે ધર્મજ્ઞાનં વિશિષ્ટં તદ્વધ્યક્લેશપ્રાપ્તેર્ વિમુક્તત્વાત્. હેતૂપચિતતરત્વાચ્ ચ. તસ્માદ્ ધેતૂપચિતતરાભ્યો ઽપિ દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાનિપ્રાપ્તિભ્યો દુઃખે ધર્મજ્ઞાનપ્રાપ્તિર્ વિશિષ્ટા તાશ્ ચ ન્યૂનાસ્ તત્પ્રાપ્તિત્વાત્. કિં ચ પ્રથમક્ષણોત્પન્નાયા દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિપ્રાપ્તેર્ દુઃખે ધર્મજ્ઞાનપ્રાપ્તિસ્ તસ્માદ્ એવ હેતુદ્વયાદ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 209 ) વિશિષ્ટા. ન્યૂના ચ સા દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિપ્રાપ્તિઃ. અતસ્ તત્પૂર્વિકા અપ્ય્ અન્યા ઉત્તરક્ષણસહોત્પન્ના દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિપ્રાપ્તયો હેતૂપચિતતરત્વે ઽપિ ન્યૂના એવેતિ. તસ્માન્ ન સા તાસાં સભાગહેતુર્ ઇતિ.
(ઇઇ.54ચ્દ્) સંપ્રયુક્તકહેતુસ્ તુ ચિત્તચૈત્તા

ઇતિ. તુશબ્દો ઽવધારણે ભિન્નક્રમશ્ ચ. ચિત્તચૈત્તા એવ સંપ્રયુક્તકહેતુર્ ઇતિ. એવં સતીતિ વિસ્તરઃ. યદિ ચિત્તચૈત્તા એવ સંપ્રયુક્તસહેતુર્ ઇત્ય્ એતાવદ્ ઉચ્યતે ભિન્નકાલજા અપિ ભિન્નકાલજૈઃ સહ ભિન્નસંતાનજા અપિ ચ ભિન્નસંતાનજૈઃ સહ સંપ્રયુક્તકહેતુઃ [તિબ્. 196અ] સંપ્રસજ્યતે. ન હિ તે કાલસંતાનભિન્ના ન ચિત્તચૈત્તા ભવન્તિ. એકાકારાલમ્બનાસ્ તર્હીતિ. યદિ ચિત્તચૈત્તા એકાકારા એકનીલાદ્યાકારા એકાલમ્બનાશ્ ચ એકનીલાદ્યાલમ્બના એવં તે સંપ્રયુક્તકહેતુર્ નાન્યથેતિ. એવં ભિન્નકાલજત્વં ભિન્નસંતાનજત્વં ચ વ્યાવર્તિતં ભવતીત્ય્ અભિપ્રાયઃ. એવમ્ અપિ સ એવ પ્રસંગઃ. ભિન્નકાલસંતાનજાનાં અન્યોન્યં સંપ્રયુક્તકહેતુત્વપ્રસંગ ઇતિ અર્થઃ. સંભવતિ હિ ભિન્નકાલસંતાનજાનામ્ અપિ ચિત્તચૈત્તાનામ્ એકાકારાલમ્બનત્વં. ભિન્નસંતાનજાનામ્ અપિ પ્રસંગ ઇતિ. ભિન્નકાલજત્વમ્ એકં પરિકૃતં. નવચન્દ્રાદીનિ હિ પશ્યતાં બહૂનાં એકાકારાલમ્બનાશ્ ચિત્તચૈત્તા વર્તન્તે.
સમાશ્રયા
ઇતિ. સમઃ અભિન્ન આશ્રય એષામ્ ઇતિ
સમાશ્રયાઃ.
તુલ્યાર્થે સમશબ્દગ્રહણે હિ જાતિતુલ્યત્વાત્ સ એવ પ્રસંગઃ સ્યાત્.
અન્યોન્યફલાર્થેનેતિ વિસ્તરઃ. યથા સહસાર્થિકાનાં પરસ્પરબલેન માર્ગપ્રયાણં. એવં ચિત્તં ચૈત્તસ્ય ફલં. ચૈત્તો ઽપિ ચિત્તસ્યેત્ય્ અન્યોન્યફલમ્ ઇતિ તેનાર્થેન સહભૂહેતુઃ. પંચભિર્ ઇતિ વિસ્તરઃ. પંચભિસ્ સમતાભિઃ. આશ્રયાલમ્બનાકારકાલદ્રવ્યસમતાભિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ. [તિબ્. 196બ્] સમપ્રયોગાર્થેન સમપ્રવૃત્ત્યર્થેન સંપ્રયુક્તકહેતુઃ. યથા તેષામ્ એવ સાર્થિકાનામ્ અન્યોન્યબલેન માર્ગં ગચ્છતાં સમો ઽન્નપાનસ્નાનશયનાદિપરિભોગક્રિયાયાં પ્રયોગઃ. તદ્વત્ સમપ્રયોગત્વમ્ એષામ્ અન્યોન્યં ભવતિ. અત એવાહ. એકેનાપિ હિ વિના ન સર્વે સંપ્રયુજ્યન્ત ઇતિ.
(ઇઇ.55અબ્) પૂર્વસર્વગા
ઇતિ. પૂર્વે ચ તે સર્વગાશ્ ચ સર્વપૂર્વગાઃ. પૂર્વોત્પન્નાઃ સર્વગા ઇત્ય્ અર્થઃ. સ્વભૂમિકાઃ પૂર્વોત્પન્ના અતીતાઃ પ્રત્યુત્પન્ના વા સર્વત્રગા અનુશયાઃ ક્લિષ્ટાનાં ક્લેશસ્વભાવસંપ્રયુક્તસમુત્થાનાં પશ્ચિમાનાં પશ્ચાદતીતપ્રત્યુત્પન્નાનાં અનાગતાનાં ચ સર્વત્રગહેતુઃ. વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ.
સર્વત્રગા દુઃખહેતુદૃગ્ઘેયા દૃષ્ટયસ્ તથા
વિમતિઃ સહ તાભિશ્ ચ યાવિદ્યાવેણિકી ચ યેત્ય્
અત્ર પંચમે કોશસ્થાને નિર્દેક્ષ્યામઃ. ક્લિષ્ટધર્મસામાન્યકારણત્વેનેતિ વિસ્તરઃ. યસ્માદ્ અયં સર્વત્રગહેતુઃ ક્લિષ્ટાનામ્ એવ સામાન્યેન પંચનિકાયાનામ્ અપિ ભવતિ. સભાગહેતુસ્ તુ ક્લિષ્ટાનાં ચાક્લિષ્ટાનાં ચ. તસ્માત્ પૃથગ્ વ્યવસ્થાપ્યતે. કથં ક્લિષ્ટધર્મસામાન્યકારણત્વમ્ અસ્યેતિ પ્રતિપાદયન્ન્ આહ. નિકાયાન્તરીયાણામ્ અપિ હેતુત્વાદ્ ઇતિ. એષાં હિ પ્રભાવેનેતિ. એષાં હિ સર્વત્રગાણાં પ્રભાવેન અન્યનૈકાયિકા અન્યનિકાયભવાઃ ક્લેશા રાગાદય ઉપજાયન્તે. કે પુનસ્ તે. દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્યસ્ય સર્વત્રગહેતોઃ [તિબ્. 197અ] સમુદયનિરોધમાર્ગદર્શનભાવનાપ્રહાતવ્યા નિકાયાન્તરીયા ભવન્તિ. સમુદયદર્શનપ્રહાતવ્યસ્ય સર્વત્રગહેતોર્ દુઃખનિરોધમાર્ગદર્શનભાવનાપ્રહાતવ્યા નિકાયાન્તરીયા ભવન્તિ. સર્વાન્ ક્લેશનિકાયાન્ ગચ્છન્તિ ભજન્તે આલમ્બને. સર્વેષાં વા ક્લેશનિકાયાનાં હેતુભાવં ગચ્છન્તીતિ સર્વત્રગાઃ. અત એવોક્તં. સત્કાયદૃષ્ટિમૂલકાઃ સર્વક્લેશાઃ સત્કાયદૃષ્ટિપ્રભવાઃ સત્કાયદૃષ્ટિસમુદયા ઇતિ. આત્મગ્રાહદ્વારેણ રાગમાનપ્રતિઘાદિસમુદાચારાત્. કિમ્ આર્યપુદ્ગલસ્યાપીતિ. સર્વત્રગા આર્યપુદ્ગલસ્ય સર્વ એવ પ્રહીણા દર્શનપ્રહાતવ્યત્વાત્. રાગાદયશ્ ચ શૈક્ષાનાં સમુદાચરન્તિ. તે રાગાદયસ્ તેષાં ન સર્વત્રગહેતુકા ઇતિ મન્યમાન એવં પૃચ્છતિ. ક્લિષ્ટા ધર્મા ઇતિ. અવિશેષિતત્વાત્ પૃથગ્જનાર્યસંતાનજા ઇતિ ગમ્યતે. યશ્ ચ દર્શનપ્રહાતવ્યાનાં ધર્માણાં વિપાક ઇતિ. અર્થપરિસમાપ્ત્યર્થમ્ એતદ્ ઉક્તં. નૈતદ્ ઉદાહરણં. અવ્યાકૃતાઃ સંસ્કૃતા ધર્મા ઇતિ. નિવૃતાવ્યાકૃતા અનિવૃતાવ્યાકૃતાશ્ ચ ગૃહ્યન્તે. નિવૃતાવ્યાકૃતાઃ કામધાતૌ સત્કાયાન્તગ્રાહદૃષ્ટિતત્સંપ્રયુક્તસમુત્થા ધર્મા રૂપારૂપ્યાવચરાસ્ [તિબ્. 197બ્] ચ ક્લિષ્ટા ધર્માઃ. સંસ્કૃતગ્રહણં આકાશાપ્રતિસંખ્યાનિરોધનિરાસાર્થં.
પરમવ્યાકૃતે ધ્રુવે
ઇતિ તયોર્ અવ્યાકૃતત્વાત્. તત્ર કામાવચરાઃ ક્લિષ્ટા ધર્મા યથાયોગં સભાગસર્વત્રગસહભૂસંપ્રયુક્તકહેતુભૂતૈસ્ તૈર્ એવ સત્કાયદૃષ્ટ્યાદિભિર્ અવ્યાકૃતહેતુકાઃ. નાન્યૈ રાગાદિભિઃ. ઊર્ધ્વભૂમિકાસ્ ત્વ્ અન્યૈર્ અપીતિ સુગમમ્ એતત્. અનિવૃતાવ્યાકૃતાઃ સભાગહેતુનાનિવૃતાવ્યાકૃતહેતુકાઃ. અકુશલાઃ કામાવચરા રાગાદયઃ. તે ચ સર્વત્રગહેતુના સત્કાયદૃષ્ટ્યાદિહેતુકાઃ. ઇદમ્ અત્રોદાહરણં. અકુશલાશ્ ચેતિ હ્ય્ અવિશેષિતત્વાત્ દર્શનપ્રહાતવ્યા ભાવનાપ્રહાતવ્યાશ્ ચ ગૃહ્યન્તે. ઇદમ્ અત્ર દ્વિતીયજ્ઞાપકં. યત્ તદ્ અન્યત્ ક્લિષ્ટં દુઃખં સત્યમ્ ઇતિ તૃતીયં જ્ઞાપકં. તદન્યદ્ ધિ ક્લિષ્ટં દુઃખસત્યં દર્શનપ્રહાતવ્યં ભાવનાપ્રહાતવ્યં ચ અવિશેષિતત્વાત્ ગૃહ્યતે. સર્વત્રગહેતુના ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 211 ) હિ ભાવનાપ્રહાતવ્યં પૃથગ્જનાનામ્ ઇવાર્યાણામ્ અપિ સત્કાયદૃષ્ટિહેતુકં ન સત્કાયદૃષ્ટેર્ હેતુર્ ઇતિ વ્યાખ્યાતમ્ એતત્. ઇદં તર્હિ પ્રજ્ઞપ્તિભાષ્યમ્ ઇતિ. યદ્ય્ અકુશલા અવ્યાકૃતહેતુકા અપિ ભવન્તિ ન કેવલમ્ અકુશલહેતુકાઃ પ્રજ્ઞપ્તિભાષ્યં કથં નીયતે. સ્યાત્. આર્યપુદ્ગલઃ કામવૈરાગ્યાત્ [તિબ્. 198અ] પરિહીયમાણો યસ્ તત્પ્રથમતઃ ક્લિષ્ટાં ચેતનાં સંમુખીકરોતીતિ.કામવૈરાગ્યપરિહાણિકાલે હિ સા આર્યપુદ્ગલસ્ય ચેતના સહભૂહેતુના ચ સંપ્રયુક્તકહેતુના ચ અકુશલહેતુકૈવ. નાવ્યાકૃતહેતુકા સત્કાયાન્તગ્રાહદૃષ્ટ્યોઃ પ્રહીણત્વાત્. ઇતિ પ્રજ્ઞપ્તિભાષ્યાર્થો લક્ષ્યત ઇતિ. અનેનાભિપ્રાયેણ ચોદયતિ. વૈભાષિક આહ. અપ્રહીણં હેતુમ્ એતત્ સંધાયોક્તમ્ ઇતિ. અપ્રહીણં સહભૂહેતું સંપ્રયુક્તકહેતું ચ સંધાય અભિપ્રેત્ય એતત્ પ્રજ્ઞપ્તિભાષ્યમ્ ઉક્તં. દર્શનપ્રહાતવ્યો હિ સત્કાયદૃષ્ટ્યાદિકઃ તસ્યાશ્ ચેતનાયા હેતુઃ. પ્રહીણત્વાત્ દર્શનમાર્ગેણ નોક્તઃ પ્રજ્ઞપ્તિભાષ્ય ઇતિ.
(ઇઇ.55ચ્દ્) અકુશલાઃ કુશલસાસ્રવાશ્ ચેતિ.
અકુશલા અવશ્યં સાસ્રવા એવેતિ ન વિશેષ્યન્તે. કુશલાસ્ તુ દ્વિપ્રકારાઃ સાસ્રવા અનાસ્રવાશ્ ચેતિ. અતો વિશેષ્યન્તે. યે સાસ્રવાઃ કુશલાઃ. તે વિપાકહેતુર્ નાનાસ્રવા ઇતિ. વિપાકધર્મત્વાદ્ ઇતિ. વિપક્તિપ્રકૃતિત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ.

દુર્બલત્વાત્ પૂતિબીજવદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યથા પૂતીનિ બીજાનિ અભિષ્યન્દિતાન્ય્ અપિ દુર્બલત્વાન્ નાંકુરોત્પત્તિહેતુર્ ભવતિ. એવમ્ અવ્યાકૃતા ધર્માસ્ તૃષ્ણાભિષ્યન્દિતા અપિ ન વિપાકોત્પત્તિહેતુર્ ભવન્તિ દુર્બલત્વાત્. અનાસ્રવા બલવન્તો ઽપિ તૃષ્ણાનભિષ્યન્દિતત્વાદ્ વિપાકં [તિબ્. 198બ્] ન નિર્વર્તયંતિ. યથાદ્ભિર્ અનભિષ્યન્દિતવાચ્ છુષ્કાણિ બલવંત્ય્ અપિ સારબીજાનિ નાંકુરં નિર્વર્તયંતિ. તદ્વત્. પૂર્વેષાં સ્વશક્તિવૈકલ્યમ્ અપરેષાં સહકારિકારણાન્તરવૈકલ્યં. કિંપ્રતિસંયુક્તમ્ ઇતિ. કસ્મિં પ્રતિસંયુક્તમ્. કિંપ્રતિસંયુક્તં વિપાકમ્ અપ્રતિસંયુક્તાઃ કામાદિષ્વ્ અપ્રતિસંયુક્તા અનાસ્રવા અભિનિર્વર્તયેષુ. પ્રતિસંયુક્તેન વિપાકેન ભવિતવ્યં. નાપ્રતિસંયુક્તેન. કામધાત્વાદિપ્રતિસંયુક્તધર્મસ્વભાવત્વાત્. શેષાસ્ ત્વ્ ઇતિ વિસ્તરહ્. અકુશલાઃ કુશલસાસ્રવાશ્ ચ શેષા ઉભયવિધત્વાત્ ઉભયપ્રકારત્વાત્ બલવદભિષ્યંદિતપ્રકારત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. નિર્વર્તયંતિ વિપાકં યથા સારાણ્ય્ અભિષ્યંદિતાનિ બીજાન્ય્ અંકુરં. તદ્વત્.
વિપાકસ્ય હેતુર્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યદિ વિપાક ઇતિ ભાવસાધનો ઘઞ્. વિપક્તિર્ વિપાક ઇતિ તત્ર ષષ્ઠીસમાસઃ. વિપાકસ્ય હેતુર્ ઇતિ. અથ વિપચ્યતે સ્વયમ્ ઇતિ કર્મસાધનો ઘઞ્. તત્ર કર્મસાધનો વિપાક એવ હેતુર્ વિપાકહેતુર્ ઇતિ. કિં ચાતઃ કશ્ ચાતો દોષઃ. યદિ વિપાકસ્ય હેતુર્ ઇતિ ભાવસાધનપરિગ્રહઃ. વિપાકજં ચક્ષુર્ ઇત્ય્ એતન્ ન પ્રાપ્નોતિ. ન હિ ચક્ષુર્ વિપક્તેર્ જાતં. કિં તર્હિ. વિપક્તિહેતોઃ કર્મણ ઇત્ય્ અર્ઘઃ. ન હિ વિપાકો હેતુહ્. અથ વિપાક એવ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 212 ) હેતુર્ ઇતિ કર્મસાધનપરિગ્રહઃ. સિધ્યતે તદ્ વિપાકજં ચક્ષુર્ ઇતિ. કર્મૈવ હિ [તિબ્. 199] વિપાકો વિપચ્યત ઇતિ કૃત્વા. કિં તુ કર્મણો વિપાક ઇત્ય્ એતન્ ન પ્રાપ્નોતિ. વિપાકો હિ કર્મૈવોચ્યતે ન વિપક્તિઃ. કર્મણો વિપાક ઇતિ ચાત્ર ભાવસાધનાર્થ ઇષ્ટે ન કર્મસાધનાર્થ ઇતિ. તસ્માત્ કર્મણો વિપાક ઇત્ય્ એતન્ ન પ્રાપ્નોતિ. ઉભયથાપિ યોગ ઇત્ય્ ઉક્તં પ્રાગ્ ઇતિ
વિપાકજૌપચયિકાઃ. પંચાધ્યાત્મમ્
ઇતિ અત્રોક્તં વિપાકહેતોર્ જાતા વિપાકજાઃ. મધ્યપદલોપાદ્ ગોરથવદ્ ઇતિ ભાવસાધનપરિગ્રહઃ. ફલકાલપ્રાપ્તં વા કર્મ વિપાક ઇત્ય્ ઉચ્યતે. વિપચ્યત ઇતિ કૃત્વા. તસ્માજ્ જાતા વિપાકજા ઇતિ કર્મસાધનપરિગ્રહઃ. ફલં તુ વિપક્તિર્ એવેતિ વિપાકઃ. ફલવિવક્ષ્યાયાં ભાવસાધન એવં પરિગૃહ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ. તસ્માદ્ વિપાકજં ચક્ષુર્ ઇતિ મધ્યપદલોપાત્ કર્મસાધનપરિગ્રહાદ્ વા સિધ્યતિ. કર્મણો વિપાક ઇતિ ચ સિધ્યતિ. ભાવસાધનપરિગ્રહાત્. વિવક્ષિતપૂર્વિકા હિ શબ્દપ્રતિપત્તિર્ ઇતિ. વિસદૃશઃ પાકો વિપાક ઇતિ. હેતોર્ વિસદૃશં ફલમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. હેતુર્ હિ વ્યાકૃત એવ. ફલં તુ અવ્યાકૃતમ્ એવેતિ. સહભૂહેત્વાદીનાં તુ સદૃશ એવ પાક ઇતિ વિશેષણં. [તિબ્. 199બ્] અભિધર્મશાસ્ત્ર એવં વ્યુત્પાદ્યતે તેનેદં પ્રત્ય્ આદિશ્યતે.
એકસ્કંધકો વિપાકહેતુર્ એકફલ ઇતિ વિસ્તરઃ. ઇહ પ્રાપ્તયો વૃક્ષપ્રપાટિકાવચ્ ચિત્તાદિભ્યઃ પૃથગ્ અવસ્થિતાઃ. તાસાં પરિપૂરકન્યાયેન પૃથક્ ફલં વર્ણ્યતે. એકઃ સ્કંધો ઽસ્યેત્ય્ એકસ્કંધકો વિપાકહેતુઃ. (કાયવાક્કર્મ તજ્જાત્યાદયશ્ ચ. વાક્કર્મણો રૂપસ્કંધસંગૃહીતત્વાત્.) યત્ર સ્કંધે પ્રાપ્તયઃ. તત્રૈવ ચ તજ્જાત્યાદય ઇત્ય્ એકસ્કંધકઃ. યદ્ એવ ચ પ્રાપ્તીનાં ફલં તદ્ એવ તજ્જાત્યાદીનામ્ ઇતિ. સાધારણફલત્વાત્ એકફલઃ. દ્વિસ્કંધક એકફલો વિપાકહેતુઃ. કાયવાક્કર્મ તજ્જાત્યાદયશ્ ચ. કાયવાક્કર્મણો રૂપસ્કંધસંગૃહીતત્વાત્ તજ્જાત્યાદીનાં ચ ચંસ્કારસ્કંધસંગૃહીતત્વાત્ દ્વિસ્કંધકઃ. એકફલશ્ ચ. તેષામ્ અપૃથક્ફલત્વાત્. ચતુઃસ્કંધક એકફલઃ કુશલાકુશલાશ્ ચિત્તચૈત્તા ઇતિ. તે સહ જાત્યાદિભિર્ ઇતિ. તેષાં ચિત્તચૈત્તાનાં યથાયોગં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનસ્કંધસંગૃહીતત્વાત્. જાત્યાદીનં ચ સંસ્કારસ્કંધસંગૃહીતત્વાચ્ ચતુઃસ્કંધકો વિપાકહેતુર્ એકફલઃ સાધારણફલત્વાત્. ન હિ ચિત્તસ્યાન્યત્ ફલમ્ અન્યચ્ ચૈત્તાદીનામ્ ઇતિ અસમાહિતત્વાત્. કામધાતૌ પંચસ્કંધકો વિપાકહેતુર્ નાસ્તિ. ન હ્ય્ અત્ર રૂપસ્કંધસંગૃહીતં કાયવાક્કર્મ ચિત્તચૈત્તૈર્ એકફલં [તિબ્. 200અ] ભવતિ. પૃથક્કલાપત્વાત્. ત્રિસ્કંધકસ્ તુ ત્રિષ્વ્ અપિ ધાતુષુ નાસ્તિ ચિત્તચૈત્તાનામ્ અવશ્યમ્ એકફલત્વાત્. યથાયોગં ચતુઃસ્કંધસ્વભાવત્વાત્. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 213 ) રૂપધાતાવ્ એકસ્કંધક ઇતિ વિસ્તરઃ. પ્રાપ્તિઃ સહ જાત્યાદિભિઃ સંસ્કારસ્કંધસંગૃહીતેત્ય્ એકસ્કંધકઃ. તથૈવ સાધારણફલત્વાત્ એકફલઃ. અસંજ્ઞિસમાપત્તિર્ અપિ સહ જાત્યાદિભિઃ તથૈવ વક્તવ્યા. વિજ્ઞપ્તે રૂપસ્કંધસંગૃહીતત્વાત્. જાત્યાદીનાં ચ સંસ્કારસ્કંધસ્વભાવત્વાત્. દ્વિસ્કંધક એકફલઃ પૂર્વવત્. કુશલે ચેતસ્ય્ અસમાહિતે ઽનુપરિવર્તિરૂપં નાસ્તીતિ રૂપસ્કંધવર્જિતવેદનાદિસ્કંધસંગૃહીતત્વાત્ ચતુઃસ્કંધકઃ. પંચસ્કંધકઃ સમાહિતે ચેતસિ. અનુપરિવર્તિરૂપસ્ય ચિત્તાદિભિર્ એકવર્તિત્વાત્. આરૂપ્યધાતાવ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. તત્ર સર્વમ્ એવ રૂપં નાસ્તીત્ય્ એકસ્કંધકશ્ ચતુઃસ્કંધકશ્ ચ વિપાકહેતુઃ. પ્રાપ્તિર્ ઇતિ. તત્ર સહ સ્વજાત્યાદિભિર્ એકસ્કંધકઃ પૂર્વવત્. નિરોધસમાપત્તિર્ અપિ સહ સ્વજાત્યાદિભિર્ એકસ્કંધકો વિપાકહેતુર્ એકફલ ઇતિ સુગમં.
અસ્તિ કર્મેતિ વિસ્તરઃ. યસ્ય જીવિતેન્દ્રિયં વિપાકઃ. તસ્ય કર્મણો ઽવશ્યં તજ્જીવિતેન્દ્રિયં તજ્જાત્યાદયશ્ ચ વિપ્રયુક્તા વિપાકઃ. [તિબ્. 200બ્] તચ્ ચૈતત્ સર્વં ધર્માયતનસંગૃહીતમ્ ઇત્ય્ એકમ્ આયતનં વિપાકો વિપચ્યતે. યસ્ય મનઆયતનં. તસ્ય દ્વે મનોધર્માયતને. તસ્ય હિ મનઆયતનસ્ય કલાપે અવશ્યં વેદનાદયઃ સહભુવો જાત્યાદયશ્ ચ વિપાકરૂપા ભવંતિ. વેદનાદિજાત્યાદયો ધર્માયતનસંગૃહીતા ઇતિ તે દ્વે મનોધર્માયતને વિપાકો વિપચ્યતે. એવં યસ્ય સ્પ્રષ્ટવ્યાયતનમ્ ઇતિ. તસ્ય સ્પ્રષ્ટવ્યસ્યાવશ્યં જાત્યાદયસ્ સંતીતિ ધર્માયતનમ્ અપિ વિપચ્યતે. ન કેવલં સ્પ્રષ્ટવ્યાયતનમ્ ઇતિ દ્વે આયતને તસ્ય વિપચ્યેતે. યસ્ય કાયાયતનં તસ્ય તૃઈણિ. તદ્ એવ કાયાયતનં સ્પ્રષ્ટવ્યાયતનં ચ તદાશ્રયભૂતચતુષ્કં. તસ્યાવશ્યં ભૂતચતુષ્કાશ્રિતત્વાત્. તસ્ય ચ જાત્યાદિભિર્ ભવિતવ્યમ્ ઇતિ ધર્માયતનમ્ અપિ તત્ર તૃતીયં વિપચ્યતે. એવમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. એવં યસ્ય રૂપગંધરસાયતનાનામ્ અન્યતમદ્ વિપાકઃ. તસ્ય ત્રીણ્ય્ આયતનાનિ વિપાકઃ. તદ્ એવાયતનં રૂપાદીનામ્ અન્યતમત્ સ્પ્રષ્ટવ્યાયતનં ચ તદાશ્રયભૂતસ્વભાવં ધર્માયતનં ચ તજ્જાત્યાદિસ્વભાવમ્ ઇતિ. યસ્ય ચક્ષુરાયતનં. તસ્ય ચત્વારિ. તદ્ એવ ચક્ષુઃ કાયાયતનં ચાવશ્યં ચક્ષુઃકાયપ્રતિબદ્ધવૃત્તિવાત્. સ્પ્રષ્ટવ્યધર્માયતને ચ પૂર્વવત્. એવં યસ્યેતિ વિસ્તરઃ. એવં યસ્ય શ્રોત્રાદીનામ્ [તિબ્. 201અ] અન્યતમદ્ વિપાકઃ. તસ્યાપિ ચત્વાર્ય્ આયતનાનિ વિપાકઃ. તદ્ એવ શ્રોત્રાદીનામ્ અન્યતમદ્ આયતનં કાયસ્પ્રષ્ટવ્યધર્માયતનાનિ ચ પૂર્વવત્. અસ્તિ તત્ કર્મેતિ વિસ્તરઃ. પંચ યાવદ્ એકાદશાયતનાનીતિ સંભવતઃ. ન તુ દ્વાદશાયતનાનિ વિપાકઃ. શબ્દાયતનસ્યાવિપાકસ્વભાવત્વાત્.

અત્રાચાર્યવસુમિત્રો વ્યાખ્યાપયતિ. અસ્તિ કર્મ યસ્યૈકમ્ એવ ધર્માયતનં વિપાકો વિપચ્યત ઇતિ નોપપદ્યતે. કિં કારણં. આક્ષેપકકર્મફલત્વાજ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 214 ) જીવિતેંદ્રિયસ્ય. યદિ તાવત્ કામધાતૌ જીવિતં વિપાકો વિપચ્યતે. કર્મણસ્ તત્રાવશ્યં કાયજીવિતેંદ્રિયે ભવતઃ કલલાદ્યવસ્થાસુ અનુત્પન્ને ષડાયતને. ઉત્પન્ને તુ ષડાયતને સપ્તભિર્ આયતનૈર્ ભવિતવ્યં. ચક્ષુરાદિભિઃ ષડ્ભિર્ મનઆયતનેન ચેતિ. રૂપધાતાવ્ અપિ સપ્તભિર્ આરૂપ્યધાતાવ્ અપિ મનોધર્મઆયતનાભ્યામ્ અવશ્યં ભવિતવ્યં. સકલજન્માક્ષેપકફલત્વાજ્ જીવિતેંદ્રિયસ્ય. કો વાત્ર ધાતુર્ અભિપ્રેત ઇતિ બ્રૂમઃ. આરૂપ્યધાતુઃ. નનુ ચ તત્રાક્ષેપકકર્મફલત્વાજ્ જીવિતેંદ્રિયસ્ય અવશ્યં મનઆયતનેનાપિ ભવિતવ્યં. ન ચ જીવિતેંદ્રિયમ્ એવ વિપાકો વિપચ્યતે. વેદનાપ્રભાવિતત્વાદ્ વિપાકસ્યેતિ. વેદનયા ઽપિ તત્ર ભવિતવ્યમ્ ઇતિ. અત્રોચ્યતે. ક્ષણોત્પત્તિમ્ એતત્ સંધાયોક્તં. યસ્મિં ક્ષણે આરૂપ્યોપપન્નસ્ય [તિબ્. 201બ્] વિપાકજં ચિત્તં ન સમુદાચરતિ. તસ્મિન્ ક્ષણે જીવિતેંદ્રિયમ્ એવ વિપાકો વિપચ્યતે. વિપાકસ્ય જીવિતેંદ્રિયસ્યૈવોત્પાદાન્ મનઆયતનસ્ય ચાસમુદાચારાદ્ ઇતિ કિમ્ અર્થં તત્સમુદાચારે મનઆયતનમ્ અપરં ન ભવતીતિ તસ્ય દ્વે મનોધર્માયતને ઇતિ. તદ્ ઇદં વિચાર્યતે. ભવત્ય્ એવં ચાક્સેપકસ્ય કર્મણો જીવિતેંદ્રિયં વિપાક ઇતિ. જીવિતેંદ્રિયે ચ વિપચ્યમાને મનઆયતનાદીન્ય્ અપિ વિપચ્યંતે. નાયતનાંતરવિપાકઃ પ્રતિષિધ્યતે. વિપાકહેતુર્ ઇહ ચિંત્યતે. અસ્તિ તત્ કર્મ યસ્યૈકમ્ એવ ધર્માયતનં વિપચ્યતે. નાન્યદ્ આયતનમ્ ઇત્ય્ એતાવદ્ વિવક્ષિતં. અથ મતં જીવિતેંદ્રિયાક્ષેપકસ્યૈવ કર્મણો મનઆયતનાદીન્ય્ અપિ વિપચ્યંતે. નૈકમ્ આયતનમ્ ઇતિ. અત્ર બ્રૂમઃ. તસ્યૈવ કર્મણો ઽન્યે ઽપિ મનઆયતનાદયસ્ તત્ર વર્તમાના વિપાકો ન પુનર્ અન્યસ્ય કર્મણ ઇતિ. કિં કૃતો ઽયં નિયમઃ. અસ્તિ હિ સંભવો યદ્ એકસ્ય કર્મણો નિકાયસભાગો વિપાકઃ. ઽન્યસ્ય જીવિતેંદ્રિયં. અન્યસ્યૈવ ચ મનઆયતનાદીનિ ઇતિ. બ્રૂયાસ્ ત્વં યથા યસ્ય ચક્ષુરાયતનં. તસ્ય ચક્ષુઃકાયસ્પ્રષ્ટવ્યધર્માયતનાનીતિ વચને યસ્ય ચક્ષુરાયતનં વિપાકઃ. તસ્ય કાયાયતનમ્ આવશ્યકત્વાત્. એવં મનઆયતનાદીન્ય્ અપિ તસ્યૈવ કર્મણો વિપાક ઇતિ. [તિબ્. 202અ] તન્ ન. ક્વચિદ્ એવ કસ્યચિત્ પ્રતિબદ્ધવૃત્તિત્વાત્. ન હિ વિના કાયેંદ્રિયેણ ચક્ષુરિંદ્રિયપ્રાદુર્ભાવો ઽસ્તિ. અસત્ય્ અપિ તુ વિપાકે મનસિ જીવિતેંદ્રિયપ્રાદુર્ભાવો ઽસ્તીતિ અસમમ્ એતત્. આચાર્યસંઘભદ્રસ્ ત્વ્ આહ. અસ્તિ કર્મ યસ્ય ધર્માયતનમ્ એવ વિપાકો વિપચ્યતે. યસ્ય જીવિતેંદ્રિયં. યસ્ય ચક્ષુરાયતનં. તસ્ય પંચ. ચક્ષુઃકાયરૂપસ્પ્રષ્ટવ્યધર્માયતનાનિ. એવં યાવજ્ જિહ્વાયતનં. યસ્ય કાયાયતનં. તસ્ય ચત્વારઃ. કાયરૂપસ્પ્રષ્ટવ્યધર્માયનાનીતિ. રૂપાવિનાભાવિત્વાત્ રૂપાયતનમ્ અપિ તસ્યૈવ ચક્ષુર્નિર્વર્તકસ્ય ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 215 ) કર્મણો વિપાક ઇતિ સમયાન્તરમ્ ઇચ્છતિ. અયં ત્વ્ આચાર્યો ન રૂપાયતનમ્ અવશ્યં તસ્યૈવ કર્મણો વિપાક ઇત્ય્ અપરં પક્ષમ્ અવલંબતે. યસ્ય કાયાયતનં. તસ્ય ત્રીણિ. યસ્ય ચક્ષુરાયતનં. તસ્ય ચત્વારીતિ. ન હ્ય્ અન્યોન્યમવિનાભાવિનો જીવિતનિકાયસભાગાદીન્ય્ આવશ્યકમ્ એકસ્યૈવ કર્મણો વિપાક ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. તાવ્ એતૌ પક્ષૌ વિભાષ્યકારૈર્ લિખિતૌ. તયોર્ યો યસ્મૈ રોચતે. સ તેન પરિગૃહ્યતે. ઇત્ય્ અલં પ્રસંગેન.
અથ કથં કસ્યચિત્ કર્મણ એકમ્ આયતનં વિપાકો વિપચ્યતે. કસ્યચિદ્ યાવદ્ એકાદશેત્ય્ અત આહ. વિચિત્રાવિચિત્રફલત્વાત્ કર્મણો બાહ્યબીજવદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. પદ્મદાડિમન્યગ્રોધાદીનાં [તિબ્. 202બ્] બીજાનિ વિચિત્રફલાનિ. મૂલાંકુરનાલપત્ત્રકેશરાકિંજલ્કકર્ણિકારૈશ્ ચ રૂપ્યં હિ પદ્મબીજાદીનાં. અનેકસ્કંધશાખાવિટપપત્ત્રપલ્લવાંકુરપુષ્પફલસમૃદ્ધાશ્ ચ ન્યગ્રોધાદયઃ પાદપા જલધરાયમાણા દૃશ્યંતે. કાનિચિદ્ અવિચિત્રફલાનિ. તદ્યથા યવગોધૂમાદીનાં બીજાનિ. એકરૂપફલત્વાત્. બીજધર્મતૈષા. એકધ્વિકસ્ય કર્મણો ઽતીતસ્ય ત્રૈયધ્વિકો વિપાકો વિપચ્યતે અતીતપ્રત્યુત્પન્નાનાગતઃ. ન તુ દ્વૈયધ્વિકસ્યાપ્ય્ અતીતસ્ય પ્રત્યુત્પન્નસ્ય ચૈકાધ્વિકો ઽનાગતઃ. ન તુ વિપર્યયાદ્ ઇતિ. બહુક્ષણિકસ્ય કર્મણ એકક્ષણિકઃ. મા ભૂદ્ અતિન્યૂનં હેતોઃ ફલમ્ ઇતિ વર્તતે. ન ચ કર્મણા સહ વિપાકો વિપચ્યતે. સહોત્પન્ને સહભૂસંપ્રયુક્તકહેત્વોર્ વ્યાપારાત્. વિપાકહેતોશ્ ચ વિસદૃશપાકાપેક્ષત્વાત્. નાપ્ય્ અનંતરં વિપાકો વિપચ્યતે. કિં કારણં. સમનંતરપ્રત્યયઆકૃષ્ટત્વાત્ સમનંતરક્ષણસ્ય. યસ્માત્ સમનંતરક્ષણઃ સમનંતરપ્રત્યયબલેનાકૃષ્ટો ન વિપાકહેતુબલેન. યદ્ય્ અપ્ય્ અસૌ સમનંતરપ્રત્યયો વિપાકહેતુઃ ઇત્થં ચૈતદ્ એવ. યસ્માત્ સમનંતરક્ષણો વિપાકહેતોઃ સમનંતરપ્રત્યયાત્ કદાચિત્ કુષલઃ કદાચિદ્ અકુશલઃ કદાચિદ્ અવ્યાકૃતઃ. [તિબ્. 203અ] અન્યથા હિ અવ્યાકૃત એવ સ્યાત્. અથ વા સમનંતરક્ષણસ્ય અવિપાકસ્વભાવસ્ય સમનંતરપ્રત્યયાકૃષ્ટત્વાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. પ્રવાહાપેક્ષો હિ વિપાકહેતુઃ ચિત્તચૈત્તાદિપ્રવાહે સતિ અતિક્રાંતે વિપાકહેતુર્ વિપાકં દદ્યાત્. ધર્મતૈષેત્ય્ અભિપ્રાયઃ.
(ઇઇ.56અબ્) ઉક્તમ્ એષામ્ અર્થતો ઽધ્વનિયમ ઇતિ. અર્થત ઉક્તો ન શબ્દત ઇત્ય્ અર્થઃ. દ્વિવિધં હિ વચનં સ્વશબ્દાભિતં અર્થોક્તં ચ. કથં.
સભાગહેતુઃ સદૃશાઃ સ્વનિકાયભુવો ઽગ્રજાઃ.
તથા
સર્વત્રગાખ્યઃ ક્લિષ્ટાનાં સ્વભૂમૌ પૂર્વસર્વગા
ઇતિ વચનાત્. સભાગસર્વત્રગહેતૂ અતીતપ્રત્યુત્પન્નાવ્ એવ સ્તો નાનાગતૌ. અવિશેષવચનાદ્ એવ સહભૂસંપ્રયુક્તકવિપાકહેતવસ્ ત્રૈયધ્વિકા ઇત્ય્ અર્થત ઉક્તાઃ. સભાગસર્વત્રગહેતૂ એવ હિ પૂર્વોત્પન્નૌ. પૂર્વોત્પન્નાવ્ એવ ચ તાવ્ ઇત્ય્ અવધારણાત્. પરસ્પરફલત્વવચનાત્. ચિંતાદ્યકુશલાદિસ્વાભાવ્યાચ્ ચૈષામ્ અનધ્વપતિતત્વં વ્યાવર્તિતં. સૂત્ર્યત ઇતિ. સૂત્રં સૂત્રી વા ક્રિયતે સૂત્ર્યતે. ઉક્તં ચાત્ર કારણમ્ ઇતિ. કથમ્ ઉક્તં. [તિબ્. 203બ્] નિષ્યંદફલેન હિ સફલઃ સભાગહેતુઃ. તચ્ ચાનાગતસ્યાયુક્તં પૂર્વપશ્ચિમતાભાવાદ્ ઇતિ એવમાદિ. યચ્ ચૈતત્ કારણમ્ ઉક્તં સભાગહેતોઃ. સર્વત્રગહેતોર્ અપ્ય્ ઉક્તરૂપં વેદિતવ્યં. સભાગહેતુકલ્પો હિ સર્વત્રગહેતુઃ. સભાગહેતુર્ હિ ક્લિષ્ટઃ ક્લિષ્ટાનાં. સર્વત્રગહેતુર્ અપિ ક્લિષ્ટઃ ક્લિષ્ટાનામ્ એવ. ક્લિષ્ટધર્મસામાન્યકારણત્વેન ત્વ્ અયં સભાગહેતુઃ પૃથગ્ વ્યવસ્થાપ્યત ઇત્ય્ ઉક્તમ્ એતત્. સભાગહેતુવદ્ એવ ચાયં નાનાગતઃ. નિષ્યંદફલેન ચ સફલ ઇતિ. તદ્વદ્ એવાસ્ય વાર્ત્તા.
ત્ર્યધ્વકાસ્ ત્રય
ઇતિ. ત્ર્યધ્વકા એવ ત્રયસ્ ત્રય એવ ત્ર્યધ્વકા ઇતિ અવધારણાત્. કારણહેતુર્ અન્યથા ભવતિ. કથં ચાન્યથા. સર્વાધ્વગશ્ ચધ્વવિનિર્મુક્તશ્ ચેતિ. સ્વતો ઽન્યે હિ સ્વભાવવર્જ્યાઃ સર્વધર્માઃ કારણહેતુર્ ઇતિ. અત એવમ્ એવ ભવતિ નાન્યથા.
(ઇઇ.56ચ્દ્) હેતુઃ ફલમ્ ઇતિ અન્યોન્યાપેક્ષયૈતત્ દ્વયમ્ ઇત્ય્ અતઃ પૃચ્છતિ. કિં પુનસ્ તત્ ફલં યસ્યૈતદ્ધેતવઃ ઇતિ.
સંસ્કૃતસવિસંયોગં ફલમ્

ઇતિ. આકાશાપ્રતિસંખ્યાનિરોધવર્જ્યાઃ સર્વધર્માઃ ફલમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ.
એવં તર્હીતિ વિસ્તરઃ. ફલત્વાદ્ અસંસ્કૃતસ્ય ફલમ્ અસંસ્કૃતમ્ ઇતિ કૃત્વા [તિબ્. 204અ] હેતુના સ્વતો ઽન્યેનાસ્ય ભવિતવ્યં. યસ્ય હેતોસ્ તદ્ અસંસ્કૃત ફલં. હેતુત્વાચ્ ચાસંસ્કૃતસ્ય સ્વતો ઽન્યેનાસ્ય ફલેન ભવિતવ્યં. યસ્ય ફલસ્ય તદ્ અસંસ્કૃતં હેતુઃ. ન્સંસ્કૃતસ્ય તે હેતુફલે. અસંસ્કૃતં પ્રતિસંખ્યાનિરોધલક્ષણં વિસંયોગફલં ભવતિ. ન ચ તસ્ય હેતુર્ અજન્યત્વાત્. હેતુશ્ ચ ભવતિ સંસ્કૃતોત્પાદાવિઘ્નભાવાવસ્થાનાત્. ન ચ તસ્ય ફલં વ્યવસ્થાપ્યતે. ફલપ્રતિગ્રહણદાનાસમર્થત્વાચ્ ચ. અત એવ ચ ષડ્વિધહેત્વસંભવાદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ન સહભૂહેતુર્ અસ્ય સંપ્રયુક્તકહેતુર્ વા સંભવતિ. તેન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્યાસહભવત્વાત્. અસંપ્રયોગાચ્ ચ. ન સભાગહેતુર્ અસ્ય કશ્ચિદ્ ભવતિ. અસંસ્કૃતસ્યાસદૃશત્વાત્. સમાનભૂમિત્વાયોગાચ્ ચ. અત એવ ચાસ્ય ન સર્વત્રગહેતુઃ. અસ્ય ચાક્લિષ્ટત્વાત્. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 217 ) ન ચાસ્ય વિપાકહેતુઃ. અસંસ્કૃતસ્યાવિપાકસ્વભાવત્વાત્. વિપાકો હિ સત્ત્વસંખ્યાતો ધાતુપતિતો ધર્મઃ. અનુત્પાદ્યત્વાદ્ એવ ચાસ્યૈતે હેતવો ન ભવંતિ. અનુત્પાદ્યત્વાદ્ એવ ચાસ્ય કારણહેતુર્ ન ભવતિ. અત એવોચ્યતે. કસ્માન્ માર્ગો વિસંયોગસ્ય કારણહેતુર્ નેષ્યતે. યસ્માત્ સ ઉત્પાદાવિઘ્નભાવેન વ્યવસ્થાપિતઃ. ન ચાસંસ્કૃતમ્ ઉત્પત્તિમદ્ ઇતિ. અનધ્વપતિતત્વાચ્ ચાસ્ય હેતવો ન ભવન્તિ. અધ્વપતિતસ્ય હિ ધર્મસ્ય હેતુર્ વ્યવસ્થાપ્યતે. [તિબ્. 204બ્] એવં ષડ્વિધહેત્વસંભવાન્ નાસંસ્કૃતસ્ય હેતુઃ. પંચવિધફલાસંભવાચ્ ચ નાસંસ્કૃતસ્ય ફલં. કસ્માત્. સામાન્યતસ્ તાવદ્ અધ્વવિનિર્મુક્તસ્ય ફલપ્રતિગ્રહણદાનાસમર્થત્વાત્. તથા હ્ય્ ઉક્તં.
વર્તમાનાઃ ફલં પંચ ગૃહ્ણન્તિ. દ્વૌ પ્રયચ્છતઃ
ઇત્ય્ એવમાદિ. કિં ચ ન તાવદ્ અધિપતિફલં ભવતિ. તદ્ ધિ સહોત્પન્નં પશ્ચાદુત્પન્નં ચેષ્યતે.
અપૂર્વઃ સંસ્કૃતસ્યૈવ સંસ્કૃતો ઽધિપતેઃ ફલમ્
ઇતિ. તચ્ ચાનુત્પત્તિમદ્ ઇતિ નાસ્ય સહજં પશ્ચાજ્જાતં વા ફલં ભવતિ. અનુત્પત્તિમત્ત્વાદ્ એવ. ન ચ નિષ્યન્દફલમ્. ઉત્પત્તિમતો હિ સદૃશો ધર્મ ઉત્પત્તિમાન્ નિષ્યન્દફલમ્. અત એવ ચ ન પુરુષકારફલં અસંસ્કૃતસ્ય પુરુષકારાભાવાત્. યસ્ય હિ બલેન ય ઉત્પદ્યતે પ્રાપ્યતે વા. સ તસ્ય પુરુષકારફલં. અત એવ ચ ન વિસંયોગફલં. માર્ગસ્યૈવ હિ બલેન વિસંયોગઃ પ્રાપ્યઃ. ન ચાસંસ્કૃતો માર્ગ ઇતિ. ન ચાપિ વિપાકફલં. વિપાકહેતુવૈધર્મ્યાત્. સાસ્રવો હિ વિપાકહેતુઃ. ન ચાસંસ્કૃતં સાસ્રવમ્ ઇતિ. અથ વા પંચવિધહેતુવૈધર્મ્યાત્ પંચવિધફલાસંભવ ઇતિ નાસંસ્કૃતસ્ય ફલં સમ્ભવતિ. યદ્ માર્ગો વિસંયોગસ્ય કારણહેતુર્ નેષ્યતે કસ્યેદાનીં તત્ ફલં. હેતુમતા હિ ફલેન ભવિતવ્યં કથં વા કેન વા પ્રકારેણ તત્ ફલં. આહ. યત્ તાવદ્ ઉક્તં કસ્યેદાનીં તત્ ફલમ્ ઇતિ [તિબ્. 205અ] માર્ગસ્ય. યદ્ અપ્ય્ ઉક્તં કથં વા તત્ ફલમ્ ઇતિ ફલં તદ્બલેન માર્ગબલેન પ્રાપ્તેર્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અથ વૈવં પદસંબન્ધઃ. કસ્ય તત્ ફલમ્ ઇતિ. માર્ગસ્ય તત્ ફલં. કથમ્ વા તત્ ફલમ્ ઇતિ. તદ્બલેન પ્રાપ્તેર્ ઇતિ. પ્રાપ્તિર્ એવ તર્હિ માર્ગસ્ય ફલં પ્રાપ્નોતિ. તસ્યામ્ એવ પ્રાપ્તૌ તસ્ય માર્ગસ્ય સામર્થ્યાત્ ન વિસંયોગઃ. કિં. માર્ગસ્ય ફલમ્ ઇત્ય્ અધિકૃતં. તત્રાસામર્થ્યાદ્ ઇતિ. એવં તત્ર વિસંયોગે માર્ગસ્યાસામર્થ્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તસ્માન્ ન ચ તાવદ્ અસ્ય માર્ગઃ કથંચિદ્ અપિ હેતુઃ. ષણ્ણાં હેતૂનામ્ અન્યતમો ઽપિ હેતુર્ અસ્ય માર્ગો ન ભવતિ. ફલં ચાસ્ય વિસંયોગઃ. પ્રાપ્યં ફલં ન જન્યમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. પંચવિધો હિ હેતુર્ ઇતિ કેચિદ્ ઇચ્છંતિ. કારકો જ્ઞાપકો વ્યંજકો ધ્વંસકઃ પ્રાપકશ્ ચેતિ. કારકો હેતુર્ બીજમ્ અંકુરસ્ય. જ્ઞાપકો ધૂમો ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 218 ) ઽગ્નેઃ. વ્યંજકો દીપો ઘટસ્ય. ધ્વંસકો મુદ્ગરો ઘટસ્ય. પ્રાપકો રથો દેશાંતરપ્રાપણીયસ્યેતિ. તદ્ એવં માર્ગઃ પ્રાપકો ઽસ્ય. ન જનકો હેતુઃ. પ્રાપ્યં ચ વિસંયોગફલં ન જન્યમ્ ઇતિ દર્શિતં ભવતિ. અથાસત્ય્ અધિપતિફલ ઇતિ વિસ્તરઃ. અસંસ્કૃતસ્ય યદિ ફલં સ્યાત્ અધિપતિફલં સ્યાત્. તસ્ય કારણહેતુત્વેન વ્યવસ્થાપનાત્.
નાસંસ્કૃતસ્ય તે
ઇતિ વચનાત્ તદ્ અપ્ય્ અસ્ય [તિબ્. 205બ્] નિવારિતમ્ ઇતિ પરિચ્છિન્ને ચોદકઃ પૃચ્છતિ. અથાસત્ય્ અધિપતિફલે કથમ્ અસંસ્કૃતં કારણહેતુઃ. ઉત્પત્ત્યનાવરણભાવેન કારણહેતુઃ. ઉત્પત્ત્યનાવરણભાવવચનાત્. સંસ્કૃતમ્ એવ પ્રતીદમ્ અસંસ્કૃતમ્ કારણહેતુર્ વ્યવસ્થાપ્યતે. નાસંસ્કૃતં પ્રતીતિ દર્શિતં ભવતિ. કસ્માદ્ અસ્ય સંસ્કૃતવત્ ફલં ન વ્યવસ્થાપ્યત ઇત્ય્ અત આહ. ન ચાસ્ય ફલમ્ અસ્તિ. અધ્વવિનિર્મુક્તસ્ય ફલપ્રતિગ્રહણદાનાસમર્થત્વાદ્ ઇતિ. અધ્વસંગૃહીતસ્યૈવ હિ ધર્મસ્ય ફલપ્રતિગ્રહણદાનસામર્થ્યમ્ અસ્તિ નાન્યસ્ય. વક્ષ્યતિ હિ

વર્તમાનાઃ ફલં પંચ ગૃહ્ણન્તિ દ્વૌ પ્રયચ્છત
ઇતિ. ઉક્તં તુ પર્યાયેણ હેતુર્ ઇતિ. પર્યાયેણોક્તં ન સ્વશબ્દેનેત્ય્ અર્થઃ.
તે ઽપ્ય્ અનિત્યા ઇતિ. તે ઽપ્ય્ અનિત્યા એવેત્ય્ અવધારણાદ્ અર્થાન્ ન નિત્યો હેતુર્ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ. આલંબનપ્રત્યયો ઽપીતિ. યથા હેતવો ઽત્રાનિત્યા ઉક્તાઃ. એવં પ્રત્યયા અપ્ય્ અનિત્યા એવોક્તાઃ યે હેતવો યે પ્રત્યયા ઇતિ વચનાત્. તસ્માદ્ અસંસ્કૃતમ્ આલંબનપ્રત્યયો ન પ્રાપ્નોતિ. ઉત્પાદાયેત્ય્ અવધારણાદ્ ઇતિ. યે હેતવો યે પ્રત્યયા રૂપસ્યોત્પાદાય. તે ઽપ્ય્ અનિત્યાઃ. ન તુ યે ઽનુત્પાદાય. દ્વિવિધા હિ પ્રત્યયાઃ. જનકાશ્ ચાજનકાશ્ ચ. આલમ્બનપ્રત્યયશ્ ચાજનકઃ આલમ્બનમાત્રત્વાત્. આલમ્બનપ્રત્યયો હિ નિરુધ્યમાને ધર્મે કારિત્રં કરોતિ. વર્તમાનૈશ્ ચિત્તચૈત્તૈર્ ગ્રહણાત્.
[તિબ્. 206અ] નિરુધ્યમાને કારિત્રં દ્વૌ હેતૂ કુરુત
ઇતિ વચનાત્. નનુ ચ હેતવો ઽપીતિ વિસ્તરઃ. હેતુર્ અપિ જનકશ્ ચાજનકશ્ ચ. તસ્માદ્ અસંસ્કૃતસ્યાનાવરણભાવમાત્રેણાજનકસ્યાપિકારણહેતુત્વાપ્રતિષેધઃ. ઉક્ત આલમ્બનપ્રત્યયઃ સૂત્ર ઇતિ. ચતસ્રઃ પ્રત્યયતા ઇત્ય્ અત્ર સૂત્રે. ન તુ પ્રતિષિદ્ધઃ. ધર્મતાયા અવિરોધાન્ ન દોષ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. સૂત્રાણિ ચ બહૂન્ય્ અન્તર્હિતાનિ. મૂલસંગીતિભ્રંશાત્. અત્રાચાર્યો ન નિર્બંધં કરોતિ. ધર્મતાવિરોધો નાસ્તીતિ. કિં તુ અસંસ્કૃતમ્ એવ વિચાર્યતે ઽસ્તિ વા ન વેતિ. સર્વમ્ એવાસંસ્કૃતમ્ ઇતિ. ન કેવલં પ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ. રૂપવેદનાદિવદ્ ઇતિ. આદિશબ્દેન સંજ્ઞાદીનાં ગ્રહણં. યથા રૂપાદ્ વેદનાભાવાન્તરં વેદનાયાશ્ ચ સંજ્ઞા યાવત્ સંસ્કારેભ્યો વિજ્ઞાનં. તથા ન રૂપાદિભ્યઃ પંચભ્યો ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 219 ) ઽસંસ્કૃતં ભાવાન્તરમ્ અસ્તિ. અતો નાસંસ્કૃતં દ્રવ્યમ્ ઇતિ સૌત્રાન્તિકાઃ. સ્પ્રષ્ટવ્યાભાવમાત્રમ્ ઇતિ. સપ્રતિઘદ્રવ્યાભાવમાત્રમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અવિન્દન્ત ઇત્ય્ અલભમાનાઃ. ઉત્પન્નાનુશયજન્મનિરોધે ઉત્પન્નાનામ્ અનુશયાનાં જન્મનશ્ ચ નિરોધે પ્રતિસંખ્યાબલેન પ્રજ્ઞાબલેન અન્યસ્યાનુશયસ્ય જન્મનશ્ ચ અનુત્પાદઃ પ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ [તિબ્. 206બ્]. તદ્ એવં અનુશયનિરોધઃ સમુદયસત્ય નિરોધો જન્મનિરોધો દુઃખસત્યનિરોધ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ. સોપધિશેષનિરુપધિશેષનિર્વાણવ્યવસ્થાપનાર્થં ચોભયનિરોધવચનં. સૌત્રાન્તિકનયેન કે ઽ; નુશયાઃ. કથં ચ તેષાં જન્મનશ્ ચ પ્રતિસંખ્યાબલેન નિરોધઃ. અષ્ટાનવતેર્ અનુશયાનાં વાસના ઽનુશયઃ. યસ્ય ચાનુશયસ્ય યઃ પ્રતિપક્ષો માર્ગઃ પ્રતિસંખ્યા. તેન સહ પ્રથમે ક્ષણે સો ઽનુશય ઉત્પદ્યતે. તદ્બલાદ્ દ્વિતીયાદિષુ ક્ષણેષુ તસ્ય નિરોધઃ. તદ્બલાદ્ એવ ચ પૌનર્ભવિકસ્ય જન્મનઃ અપ્રતિસંધિકો નિરોધઃ. તદ્યથા નિકાયસભાગશેષસ્યેતિ વિસ્તરઃ. નિકાયસભાગો મનુષ્યત્વાદિલક્ષણઃ. આત્મભાવો વા પંચસ્કન્ધલક્ષણઃ. તસ્ય શેષસ્ તલ્લક્ષણ એવોત્પદ્યમાનઃ. તસ્ય નિકાયસભાગશેષયાન્તરામરણે આયુષ્યપરિસમાપ્ત એવ પ્રત્યયવૈકલ્યાદ્ યો ઽનુત્પાદઃ. સો ઽપ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ. પ્રત્યયવૈકલ્યં પુનર્ અંત્યાનાં સ્કંધાનાં મરણભવાખ્યાનાં નિકાયસભાગસંબન્ધને યદ્ અસામર્થ્યં ઉપકરણાદિપ્રત્યયાસામગ્ર્યાત્. અતો ઽસૌ પ્રતિસંખ્યાનિરોધ ઇતિ. સોપધિશેષો નિર્વાણધાતુઃ. દુઃખસ્યાનુત્પાદ ઇતિ નિર્વુપધિશેષઃ. સો ઽપિ તુ દુઃખસ્યાનુત્પાદઃ. યો ઽપ્રતિસંખ્યાનિરોધ ઇત્ય્ ઉક્તઃ. નાન્તરેણ પ્રતિસંખ્યાં સિધ્યતિ. ઉત્પત્તિકારણાનુશયવૈકલ્યસ્ય [તિબ્. 207અ] પ્રતિસંખ્યાનકૃતત્વાત્. અતઃ પ્રતિસંખ્યાનિરોધ એવાસૌ. સ્વરસં નિરોધાદ્ ઇતિ. સ્વાત્મના નિરોધાન્ ન પ્રજ્ઞાસામર્થ્યેનેત્ય્ અર્થઃ. અવિનષ્ટે તદભાવાદ્ ઇતિ. અવિનષ્ટે તસ્મિં અનુશયે તસ્યાપ્રતિસંખ્યાનિરોધસ્યાભાવાત્. અકૃતોત્પત્તિપ્રતિબન્ધાનામ્ ઇતિ. અકૃતે ઉત્પત્તૌ પ્રતિબન્ધ એષામ્ ઇતિ અકૃતોત્પત્તિપ્રતિબન્ધાઃ. તેષાં. ય ઉત્પત્તિપ્રતિબન્ધભાવઃ. એતદ્ અત્ર પ્રતિસંખ્યાયાઃ સામર્થ્યં. યદિ તર્હ્ય્ અનુત્પાદ એવેતિ વિસ્તરઃ. પ્રહાણં હિ નિર્વાણમ્ અભિપ્રેતં. અનાગતસ્યૈવ ચાનુત્પાદ ઇતિ યદિ નિર્વાણમ્ ઉચ્યતે. અતીતપ્રત્યુત્પન્નસ્યોત્પન્નત્વાત્ નાસ્ત્ય્ અનુત્પાદ ઇતિ કથમ્ ઇદમ્ ઉક્તં સૂત્રે. અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નસ્ય દુઃખસ્ય પ્રહાણાય સંવર્તન્તે ઇતિ તત્ સૂત્રપદં કથં નીયતે. યસ્ય પુનર્ દ્રવ્યાન્તરં નિર્વાણં. તસ્યાતીતપ્રત્યુત્પન્નયોર્ અપિ તદાસેવનાદિભિર્ નિર્વાણં પ્રાપ્યત ઇતિ સુનીતમ્ ઇદં સૂત્રં ભવતીતિ. તદાલમ્બનક્લેશપ્રહાણાદ્ ઇતિ. અતીતપ્રત્યુત્પન્નદુઃખાલમ્બનક્લેશપ્રહાણાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. યો રૂપે છન્દરાગ ઇતિ. છન્દો ઽનાગતે ઽર્થે પ્રાર્થના. રાગસ્ તુ પ્રાપ્તે ઽર્થે ઽધ્યવસાનં. વિસ્તરેણ યાવદ્ વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ. યો વેદનાયાં સંજ્ઞાયાં સંસ્કારેષુ વિજ્ઞાને ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 220 )([તિબ્. 207બ્] છન્દરાગઃ. તં પ્રજહીત. છન્દરાગે પ્રહીણે એવં વસ્ તદ્ વિજ્ઞાનં પ્રહીણં ભવિષ્યતે. એવં ત્રિયધ્વિકસ્યાપિ દુઃખસ્યેતિ. છન્દરાગપ્રહાણમ્ એવ રૂપાદિદુઃખપ્રહાણં. તસ્ય ચાનાગતસ્ય છન્દરાગસ્યાનુત્પાદો ભવતિ. અતસ્ ત્રિયધ્વિકસ્યાપિ દુઃખસ્ય પ્રહાણં યુજ્યત ઇતિ દર્શયતિ. એષ એવ નય ઇતિ. યદ્ય્ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નસ્ય ક્લેશસ્ય પ્રહાણાયેતિ પાઠઃ. તત્રાપ્ય્ એષ એવ નય ઇતિ. યઃ ક્લેશે રાગે દ્વેષે વા છન્દરાગઃ. તં પ્રજહીતેતિ વિસ્તરઃ. તદાલમ્બનક્લેશપ્રહાણાદ્ અપિ ક્લેશસ્ય પ્રહાણં. ન સ્વભાવત એવેતિ ત્રૈયધ્વિકસ્યાપિ ક્લેશસ્ય પ્રહાણં યુજ્યતે ઇત્ય્ અર્થઃ. અથ વેતિ વિસ્તરઃ. પૂર્વજન્મનિ ભવઃ પૌર્વજન્મિકઃ. ઇહજન્મનિ ભવ ઐહજન્મિકઃ. તદ્ એવમ્ ઐકક્ષણિકઃ ક્લેશઃ પર્યુદસ્તો ભવતિ. કથમ્ એતત્ પ્રત્યેતવ્યં. પૌર્વજન્મિકઃ સર્વક્લેશઃ સમ્બધ્યતે ઐહજન્મિકશ્ ચ. ન પુનર્ ઐકક્ષણિક ઇત્ય્ અત આહ. યથા તૃષ્ણા વિચરિતેષ્વ્ ઇતિ વિસ્તરઃ.

અન્યત્રાપ્ય્ એવં દર્શનાત્ એવં પ્રત્યેતવ્યં. અષ્ટાદશ તૃષ્ણાવિચરિતાનિ કથમ્ અતીતે ઽધ્વનિ એકસ્મિં ક્ષણે યોજ્યંત ઇતિ અતો ઽતીતં જન્માધિકૃત્યોક્તં. અષ્ટાદશ તૃષ્ણાવિચરિતાનિ. અસ્મીતિ ભિક્ષવઃ સતીત્થમ્ અસ્મીતિ [તિબ્. 208અ] ભવતિ. એવમ્ અસ્મીતિ અન્યથાસ્મીતિ સદ્ અસ્મીતિ અસદ્ અસ્મીતિ ભવતિ. ભવિષ્યામીત્ય્ અસ્ય ભવતિ. ન ભવિષ્યામીત્થં ભવિષ્યામિ એવં ભવિષ્યામિ અન્યથા ભવિષ્યામીત્ય્ અસ્ય ભવતિ. સ્યામ્ ઇત્ય્ અસ્ય ભવતિ. ઇત્થં સ્યામ્ એવં સ્યાં અન્યથા સ્યામ્ ઇત્ય્ અસ્ય ભવતિ. અપિ સ્યામ્ ઇત્ય્ અસ્ય ભવતિ. અપીત્થં સ્યામ્ અપ્ય્ એવં સ્યામ્ અપ્ય્ અન્યથા સ્યામ્ ઇત્ય્ અસ્ય ભવતિ. એવં યાવત્ પ્રત્યુત્પન્નં. તથેહાપિ પૌર્વજન્મિકઃ કૃત્સ્નઃ ક્લેશપ્રવાહઃ અઝજન્મિકશ્ ચ સંબધ્યતે નૈકક્ષણિક ઇતિ. તદ્ એવં પ્રસાધ્યતાભિપ્રાયં બ્રવીતિ. તેન ચ ક્લેશદ્વયેનેતિ વિસ્તરઃ. પૌર્વજન્મિકેનૈહજન્મિકેન ચેતિ ક્લેશદ્વયેનાસ્યાં સંતતૌ પ્રત્યુત્પન્નાયાં બીજભાવો વાસનાલક્ષણં સામર્થ્યમ્ આહિતો ઽનાગતે ઽસ્યોત્પત્તયે. તસ્ય બીજભાવસ્ય પ્રહાણાત્ તદ્ અપિ ક્લેશદ્વયં પ્રહીણં ભવતિ. યથા વિપાકક્ષયાદ્ વિપાકોપભોગાત્ કર્મ ક્ષીણં ભવતીત્ય્ ઉપચર્યતે. તદ્વત્. [તિબ્. 208બ્] અનાગતસ્ય તર્હિ કથં પ્રહાણં વ્યવસ્થાપ્યતે. ન હિ તેન સંતતૌ બીજભાવ આહિતો યસ્ય પ્રહાણાત્ પ્રહાણં ભવેદ્ ઇત્ય્ અત આહ. અનાગતસ્ય પુનર્ દુઃખસ્ય ક્લેશસ્ય વા બીજભાવાદ્ અત્યન્તમ્ અનુત્પ્ડઃ પ્રહાણમ્ ઇતિ. બીજભાવશ્ ચ પ્રતિસંખ્યાબલેન ભવતિ. ન હિ નિરુદ્ધે ઽતીતે નિરોધાભિમુખે ચ પ્રત્યુત્પન્ને યત્નઃ પ્રતિપક્ષોત્પાદને યત્નઃ સાર્થકઃ સપ્રયોજનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. વિરાગસ્ તેષામ્ અગ્ર ઇતિ. રાગક્ષયો વિરાગઃ પ્રતિસંખ્યાનિરોધ ઇત્ય્ અર્થઃ. કથમ્ અસતામ્ અસન્ન્ અગ્રો ભવિતુમ્ અર્હતીતિ. કથમ્ અસતામ્ આકાશાદીનામ્ અસંસ્કૃતાનામ્ અસન્ન્ અસંસ્કૃતો વિરાગો ઽગ્રો ભવિતુમ્ અર્હતીતિ. અસ્યોત્તરં બ્રવીતિ. અભાવો ઽપિ કશ્ચિદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. દ્વિતીયસ્ય ચેતિ. દ્વિતીયસ્ય સમુદયસત્યસ્યાનંતરં
( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 221 ) દૃષ્ટં સ્વયં પ્રજ્ઞયા ઉદ્દિષ્ટં પરેભ્યો દેશનયા ત્રયાણાં પૂરણં તૃતીયં ભવતિ. કિં સ્યાદ્ ઇતિ. કો દોશઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. કિં ચ પુનઃ સ્યાદ્ ઇતિ. કો ગુણઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. કિં ચ પુનઃ સ્યાદ્ ઇતિ ગુણપરિપ્રશ્ન આહ. વૈભાષિકપક્ષઃ પાલિતઃ સ્યાદ્ ઇતિ. યત્ તૂક્તં કિં સ્યાત્ કો દોષઃ સ્યાદ્ ઇતિ અત્રોચ્યતે. અભૂતં તુ પરિકલ્પિતં સ્યાદ્ ઇતિ. દોષઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. રૂપવેદનાદિવદ્ ઇતિ. પ્રત્યક્ષતઃ. [તિબ્. 209અ] ચક્ષુરાદિવદ્ ઇતિ. કર્મતો નુમાનત ઇત્ય્ અર્થઃ. અસકૃદ્વ્યાખ્યાતમ્ એતત્. વસ્તુન ઇતિ. રાગાદિવસ્તુનઃ. હેતુફલાદિભાવસંભવાદ્ ઇતિ. આદિશબ્દેન સ્વસ્વામ્યવયવાવયવિસમ્બન્ધાદયો ગૃહ્યન્તે. ન હિ વસ્તુનો નિરોધે હેતુઃ ફલમ્ અવયવાવયવીત્યેવમાદિ. તસ્યૈતર્હિ પ્રાપ્તિનિયમ ઇતિ વિસ્તરઃ. તસ્ય નિરોધસ્ય યો ઽયં પ્રાતેર્ નિયમઃ. અસ્યૈવ નિરોધસ્ય પ્રાપ્તિર્ નાન્યસ્યેતિ તસ્મિં પ્રાપ્તિનિયમે કો હેતુઃ. ન હિ નિરોધસ્ય પ્રાપ્ત્યા સર્ધં કશ્ચિત્ સંબન્ધો ઽસ્તિ હેતુફલાદિભાવાસંભવાત્. દૃષ્તધર્મનિર્વાણપ્રાપ્ત ઇતિ. સોપધિશેષનિર્વાણસ્થ ઇત્ય્ અર્થઃ. યદ્ય્ અભાવઃ કથમ્ અસ્ય પ્રાપ્તિઃ સ્યાત્. પ્રતિપક્ષલાભેનેતિ વિસ્તરઃ. આર્યમાર્ગલાભેન ક્લેશસ્ય પુનર્ભવસ્ય ચોત્પાદે ઽત્યન્તવિરુદ્ધસ્યાશ્રયસ્ય લાભાત્ પ્રાપ્તં નિર્વાણમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. અભાવમાત્રત્વમ્ ઇતિ. માત્રશબ્દો દ્રવ્યાન્તરત્વનિવૃત્ત્યર્થઃ. યત્ ખલ્વ્ અસ્યેતિ વિસ્તરઃ. પ્રહાણં યાવદ્ અપ્રાદુર્ભાવ ઇતિ પર્યાયશબ્દા એતે. અપ્રાદુર્ભાવ ઇત્ય્ એતત્ સ્ફુટમ્ ઇત્ય્ ઉદાહરણમ્ ઉક્તં. નાસ્મિં પ્રાદુર્ભાવ ઇત્ય્ અતો ઽપ્રાદુર્ભાવા ઇત્ય્ અધિકરણસાધનમ્ [તિબ્. 209બ્] ઇતિ દર્શયન્તિ. ન તુ અપ્રાદુર્ભૂતિર્ અપ્રાદુર્ભાવ ઇતિ ભાવસાધનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. યત એવ તત્પ્રાપ્તિઃ પરિકલ્પ્યતે યતો માર્ગાત્ પ્રહાણઃ પ્રાપ્તઃ પરિકલ્પ્યતે. તસ્મિં સતિ માર્ગે પ્રાપ્તે વા દુઃખસ્યેષ્યતામ્ અપ્રાદુર્ભાવઃ. કિમ્ અન્યેન નિર્વાણેન પરિકલ્પિતેન. વિમોક્ષસ્ તસ્ય ચેતસ ઇતિ. નિરુપધિશેષનિર્વાણકાલે ભગવતઃ. યથાવસ્તુ યથાલમ્બનં. સંયોગસ્ય વસ્તુ યત્ર ક્લેશેન સંયુજ્યતે. સ વસ્તુકા ધર્મા ઇતિ સહેતુકાઃ. પરિગ્રહવસ્તુ પરિગૃહ્યત ઇતિ પરિગ્રહઃ. સ એવ વસ્તુ પરિગ્રહવસ્તુ.
(ઇઇ.57) અન્તે ઽભિહિતત્વાદ્ ઇતિ. કારિકાયા અન્તે વિપાકહેતુઃ પઠિતઃ. તસ્ય વિપાકફલમ્ એવ.
પૂર્વઃ
કારણહેતુઃ શ્લોકાદૌ પઠિતત્વાત્. તસ્ય્-
આધિપજં ફલં.
અધિપતિર્ અધિપઃ. તસ્માજ્ જાતં અધિપજં અધિપતિફલમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. પૂર્વસ્યાધિપતમ્ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ. અધિપતેર્ ઇદં ફલં આધિપતમ્ ઇતિ. આધિપત્યમ્ ઇતિ તુ પ્રાપ્નોતિ. દિત્યદિત્યાદિત્યપત્યુત્તરપદાણ્ ણ્ય ઇત્ય્ અપવાદાત્. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 222 ) અથાપવાદવિષયે ઽપ્ય્ ઉત્સર્ગસમાવેશ ઇતિ ભવેત્. ભવેચ્ ચ તદ્રૂપં. એતદ્ એવાધિપત્યમ્ ઇતિ. યદ્ અનાવરણભાવમાત્રાવસ્થાનં. અંગીભાવો ઽપિ વાસ્તીતિ. પ્રધાનભાવો ઽપિ જનકભાવો ઽપીત્ય્ અર્થઃ. તદ્ અનેન દ્વિવિધસ્યાપિ કારણહેતોઃ કારકસ્ય વાધ્યુપેક્ષકસ્ય વાધિપતિફલમ્ [તિબ્. 210અ] અસ્તીતિ દર્શિતં ભવતિ અન્યત્રાસંસ્કૃતાટ્. યસ્માદ્ વક્ષ્યતિ.
અપૂર્વઃ સંસ્કૃતસ્યૈવ સંસ્કૃતો ઽધિપતેઃ ફલમ્.
ઇતિ. દશાનામ્ આયતનાનામ્ ઇતિ. ચક્ષૂરૂપાયતનયોર્ યાવત્ કાયસ્પ્રષ્ટવ્યાય
તનયોઃ. ચક્ષુઃ પ્રતીત્ય રૂપાણિ ચોત્પદ્યતે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં યાવત્ કાયં પ્રતીત્ય સ્પ્રષ્ટવ્યાનિ ચોત્પદ્યતે કાયવિજ્ઞાનમ્ ઇતિ વચનાત્. કારણહેતુર્ એવ ચાયં. ન હિ ચક્ષુરાદીન્ય્ આયતનાનિ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદીનાં સહભૂહેત્વાદયઃ. પંચ હેતવઃ સંભવંતિ. મનઆયતનં તુ મનોવિજ્ઞાનસ્ય સભાગહેત્વાદિ સંભવતિ. ધર્માયતનમ્ અપિ સહભૂસંપ્રયુક્તકહેત્વાદિ સંભવતીતિ ન કારણહેતુર્ એવેત્ય્ અવધાર્યતે. તસ્માદ્ દશાનામ્ ઇત્ય્ ઉક્તં ન દ્વાદશાનામ્ ઇતિ. ભાજનલોકે ચ કર્મણાં. કિમ્. અંગીભાવો ઽસ્તિ કારણહેતોર્ ઇત્ય્ અધિકૃતં. ભાજનલોકો હિ કુશલાકુશલકર્મજનિતો ઽપ્ય્ અવ્યાકૃતો ઽપિ ન વિપાકફલમ્ ઇષ્યતે. સત્ત્વાખ્યો વિપાક ઇતિ લક્ષણાત્. તસ્માત્ કારણહેતોર્ એતદ્ અધિપતિફલં. શ્રોત્રાદીનામ્ અપિ ન કેવલં ચક્ષુષો ઽસ્તિ. કિં. ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્યોત્પત્તૌ પારંપર્યેણાધિપત્યં. ન સાક્ષાત્ યથા ચક્ષુષઃ. કથં જ્ઞાયત ઇતિ આહ. શ્રુત્વા દ્રષ્ટુકામતોત્પત્તેઃ. દ્રષ્ટુકામતાયાં ચ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. [તિબ્. 210બ્] એવમાદિ યોજ્યમ્ ઇતિ. ઘ્રાત્વા દ્રષ્ટુકામતોત્પત્તેર્ ઇત્ય્ આદિ યોજ્યં.
સભાગસર્વત્રગયોર્ નિષ્યન્દઃ
ફલમ્ ઇતિ વર્તતે. સભાગસર્વત્રગહેત્વોર્ એવ નિષ્યન્દફલમ્ ઇત્ય્ અવધાર્યતે. પુરુષકારફલમ્ અપિ હિ તયોર્ અનન્તરં સંભવતિ.
પૌરુષં દ્વયોર્

ઇતિ. પુરુષકારફલમ્ એવ સહભૂસંપ્રયુક્તકહેત્વોર્ ઇત્ય્ અવધારણં. પુરુષકારસ્ય ફલં પૌરુસં. પુરુષકારફલમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. પુરુષભાવાવ્યતિરેકાત્ પુરુષકારઃ પુરુષભાવાન્ ન વ્યતિરિક્તઃ. પુરુષકર્મૈવ હિ પુરુષકારો ન પુરુષાદ્ અન્યઃ. ન હિ કર્મ કર્મવદ્ભ્યો ઽન્યદ્ ઇષ્યતે બૌદ્ધૈઃ. તસ્માત્ પુરુષકારસ્ય યત્ ફલં. તત્ પુરુષસ્યૈવેતિ પૌરુષમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. યસ્ય ધર્મસ્ય યત્ કારિત્રમ્ ઇતિ. યસ્ય ધર્મસ્ય યત્ કર્મ યા ક્રિયા. સા તસ્ય પુરુષકાર ઇત્ય્ અર્થઃ. નનુ ચાન્તર્વ્યાપારપુરુષાભાવે ધર્મમાત્રં પુરુષ ઇતિ અતો ધર્મકાર ઇતિ પ્રાપ્નોતિ. ન પુરુષકાર ઇત્ય્ અત આહ. પુરુષકાર ઇવ હિ પુરુષકારઃ. યથા લોકે કલ્પિતસ્ય પુરુષસ્ય પુરુષકારઃ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 223 ) એવં ધર્મસ્યાપીતિ પુરુષકાર ઇવ પુરુષકારઃ. દૃષ્ટાન્તં કથયતિ. કાકજંઘા ઓષધિર્ ઇત્યાદિ. કાકજંઘાકારા ઓષધિઃ કાકજંઘેત્ય્ ઉચ્યતે. મત્તહસ્તીવ યો દૃષ્ટઃ શૂરો વા. સ મનુષ્યો મત્તહસ્તીતિ. કિમ્ અન્યેષામ્ [તિબ્. 211અ] ઇતિ. હેતૂનાં. અન્યેષામ્ અપ્ય્ અસ્તીતિ. સભાગસર્વત્રગકારણહેતૂનાં. અન્યત્ર વિપાકહેતોઃ. કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ. યસ્માત્ સહોત્પન્નં સમનન્તરોત્પન્નમ્ વા પુરુષકારફલમ્ ઇતિ. સહભૂસંપ્રયુક્તકહેત્વોર્ હિ સહોત્પન્નં ફલમ્ ઉક્તં. તચ્ ચ પુરુષકારફલમ્ એવ. ન હ્ય્ અન્યત્ ફલં સહોત્પન્નમ્ અસ્તિ. સભાગસર્વત્રગહેત્વોર્ અનંતરોત્પન્નમ્ એવ પુરુષકારફલં. કારણહેતોસ્ તૂભયથા. કિં પુનર્ નિષ્યન્દફલાદ્ અધિપતિફલાદ્ વાન્યત્ પુરુષકારફલં. નેત્ય્ ઉચ્યતે. તદ્ એવ હિ ફલં તત્તન્ નામ લભતે. તથા હિ તદ્ધેતુસદૃશોત્પત્તેર્ નિષ્યન્દફલં. તદ્બલેનોત્પત્તેઃ પુરુષકારફલં. અવિઘ્નભાવાવસ્થાનેનોત્પત્તેશ્ ચાધિપતિફલમ્ ઇતિ. ન ચૈવ વિપાકઃ. કિં. સહોત્પન્નો વા સમનન્તરોત્પન્નો વેત્ય્ અધિકૃતં.
(ઇઇ.58, 59) વિપાકો ઽવ્યાકૃતો ધર્મ
ઇતિ વિસ્તરઃ.
અવ્યાકૃત
એવ
સત્ત્વાખ્ય
એવ
વ્યાકૃતોદ્ભવ
એવેત્ય્ અવધારણં.
અવ્યાકૃત
ઇતિ અનિવૃતાવ્યાકૃતો વિવક્ષિતઃ. સત્ત્વ ઇતિ આખ્યા યસ્ય. સ
સત્ત્વાખ્યઃ.
સત્ત્વસંતાનજ ઇત્ય્ અર્થઃ. વ્યાકૃતાદ્ ઉદ્ભવતીતિ
વ્યાકૃતોદ્ભવઃ.
ઔપચયિકનૈષ્યન્દિકૌ તુ ન વ્યાકૃતાદ્ ઉદ્ભવતઃ. [તિબ્. 211બ્] નનુ ચ ઇન્દ્રિયમહાભૂતોપચયો ધ્યાનવિશેષસમાપન્નસ્ય ભવતિ. અસાવ્ અપિ વ્યાકૃતાદ્ ઉદ્ભવતિ. સ વિપાકઃ પ્રાપ્નોતિ. નિર્માણચિત્તં ચાપિ. તથૈવ સમાધિચિત્તસંભૂતત્વાત્. નૈષ દોષઃ.
વ્યાકૃતોદ્ભવ
ઇત્ય્ ઉચ્છબ્દ ઉત્તરકાલાર્થઃ. વ્યાકૃતાત્ કુશલાદ્ અકુશલાદ્ વા ય ઉત્તરકાલમ્ એવ ભવતિ ન યુગપન્ નાપ્ય્ અનન્તરં. સ વિપાક ઇતિ. સમાધિજસ્ તૂપચયઃ સમાધિના સહ ચાનન્તરં ચ ભવતિ. નિર્માણચિત્તં ત્વ્ અનંતરમ્ એવ ચ ભવતિ. વિપાકશ્ ચ સમાનભૂમિક એવાભિપ્રેત ઇત્ય્ એતચ્ ચોભયં ભિન્નભૂમિકમ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 224 ) અપિ ભવતીતિ ન વિપાકસ્ય પ્રસંગઃ.
નિષ્યન્દો હેતુસદૃશ
ઇતિ. કુશલક્લિષ્ટાનિવૃતવ્યાકૃતસાદૃશ્યમ્ અધિકૃત્ય. યદ્ય્ એવં કુશલસાસ્રવસ્ય હેતોર્ અનાસ્રવં નિષ્યન્દફલં પ્રાપ્નોતિ કુશલસાદૃષ્યાત્. ન. નિકાયસાદૃશ્યાભાવાત્. સમાનનિકાયો હિ સભાગહેતુર્ ઇષ્યતે. ન સર્વઃ. ભૂમિતઃ ક્લિષ્ટતયા ચાસ્ય સાદૃશ્યમ્ ઇતિ. અસ્ય સર્વત્રગહેતોઃ સાદૃશ્યં ભૂમિતઃ ક્લિષ્ટતયા ચ. કેન સહ. સ્વફલેન. કથમ્ ઇતિ. ભૂમિતસ્ તાવત્ સર્વત્રગહેતુઃ કામાવચરો યાવદ્ ભાવાગ્રિકઃ. તત્ફલમ્ અપિ કામાવચરં યાવદ્ ભાવાગ્રિકમ્ ઇતિ. ક્લિષ્ટતયા ચ સર્વત્રગહેતુર્ અપિ ક્લિષ્ટઃ. તત્ફલમ્ અપિ ક્લિષ્ટં. ન તુ પ્રકારતઃ સાદૃશ્યં યથા સભાગહેતોઃ. [તિબ્. 212અ] યસ્ય તુ પ્રકારતો ઽપિ સાદૃશ્યં. યસ્ય સર્વત્રગહેતોઃ સ્વફલેન સહ પ્રકારતો ઽપિ સાદૃશ્યં. સ સર્વત્રગહેતુર્ અભ્યુપગમ્યતે એવ સભાગહેતુર્ ઇતિ. ભૂમિક્લિષ્ટત્વસાદૃશ્યાદ્ ધિ સર્વત્રગહેતુર્ ભવતિ. સભાગહેતુશ્ ચ સ ભવતિ પ્રકારતો ઽપિ સાદૃશ્યાત્. અત એવ ચતુષ્કોટિકઃ ક્રિયતે. ઉભયસ્વભાવતયા તૃતીયકોટિસંભવાત્. પ્રથમા કોટિર્ અસર્વત્રગઃ સભાગહેતુર્ ઇતિ. રાગાદિકઃ સભાગહેતુઃ. સ હિ સભાગહેતુર્ એવ સ્વનૈકાયિકસ્ય ક્લેશસ્ય. ન તુ સર્વત્રગહેતુર્ અસર્વત્રગસ્વભાવત્વાત્. દ્વિતીયાન્યનૈકાયિકઃ સર્વત્રગહેતુર્ ઇતિ. સત્કાયદૃષ્ટ્યાદિકઃ સર્વત્રગઃ. સ હિ સર્વત્રગહેતુર્ એવ સર્વત્રગસ્વભાવત્વાત્. અન્યનૈકાયિકક્લિષ્ટહેતુત્વાચ્ ચ. ન સભાગહેતુઃ. અન્યનૈકાયિકે ક્લિષ્ટે સભાગહેતુત્વાભાવાત્. તૃતીયા એકનૈકાયિકઃ સર્વત્રગહેતુર્ ઇતિ. સત્કાયદૃષ્ટ્યાદિકઃ સર્વત્રગઃ. સ હિ એકનૈકાયિકસ્ય ક્લેશસ્ય સભાગહેતુઃ. એકનૈકાયિકક્લિષ્ટસાદૃશ્યાત્. સર્વત્રગહેતુશ્ ચ સઃ. તસ્ય સર્વત્રગત્વાદ્ એકનૈકાયિકક્લિષ્ટહેતુત્વયોગેન સર્વત્રગહેતુત્વયોગાચ્ ચ. ચતુર્થી એતાન્ આકારાન્ સ્થાપયિત્વેતિ. ત્રિકોટ્યુક્તાં ધર્મપ્રકારાં વર્જયિત્વેત્ય્ અર્થઃ. તદ્યથા ક્લિષ્ટા ધર્માઃ કુશલાનાં ન સભાગહેતુર્ અસાદૃશ્યાત્. ન સર્વત્રગહેતુઃ. અત એવ કુશલાનાં ચાક્લિષ્ટત્વાત્. [તિબ્. 212બ્] એવં કુશલાઃ ક્લિષ્ટાનાં યોજ્યં. ક્લિષ્ટા અપિ ક્લિષ્ટાનાં ન સભાગહેતુઃ. નાપિ સર્વત્રગહેતુર્ ભવન્તિ. તદ્યથા રાગાદયો ઽન્યનૈકાયિકાનાં ક્લિષ્ટાનાં ન સભાગહેતુર્ અન્યનૈકાયિકત્વાત્. ન સર્વત્રગહેતુર્ અસર્વત્રગત્વાદ્ રાગાદીનામ્ ઇતિ. સર્વત્રગા અપિ ધર્માઃ ક્લિષ્ટાનામ્ એકનૈકાયિકાનામ્ અપિ ન સભાગહેતુર્ ન સર્વત્રગહેતુઃ. યદ્ય્ અનાગતાસ્ તે ભવન્તીતિ યોજ્યં.
વિસંયોગઃ ક્ષયો ધિયેતિ.
ધિયા પ્રાપ્યમાણો નિરોધો વિસંયોગફલમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તેનેતિ. તેન કારણેન. યસ્માત્ ક્ષયો નિરોધો ધીઃ પ્રજ્ઞા. તેન કારણેન પ્રતિસંખ્યાનિરોધો વિસંયોગફલમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતીત્ય્ આચષ્ટે.
યદ્બલાજ્ જાયતે

ઇતિ વિસ્તરઃ. યસ્ય બલં યદ્બલમ્ ઇતિ ષષ્ઠીસમાસઃ. યસ્ય બલાજ્ જાયતે
યત્
સંસ્કૃતં.
તત્ ફલં
તસ્ય
પુરુષકારજં
પુરુષકારાજ્ જાતં પુરુષકારજં પુરુષકારફલમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ઉદાહરણં કથયતિ. તદ્યથા અધરભૂમિકસ્ય કામાવચરસ્ય પ્રથમધ્યાનભૂમિકસ્ય વા તત્પ્રયોગચિત્તસ્ય ઉપરિભૂમિકઃ પ્રથમધ્યાનભૂમિકો દ્વિતીયધ્યાનબૂમિકો વા સમાધિઃ. ફલં પુરુષકારજમ્ ઇત્ય્ અધિકૃતં. સાસ્રવસ્ય ધર્મસ્ય અનાસ્રવઃ. ધ્યાનચિત્તસ્ય નિર્માણચિત્તં તદ્ એવ ફલં ભવતિ. [તિબ્. 213અ] આદિશબ્દેનાન્યદ્ અપિ. તદ્યથા કામાવચરાન્ મરણચિત્તાદ્ રૂપાવચરઃ પ્રથમો ઽન્તરાભવક્ષણ ઇત્ય્ એવમાદિ વિજાતીયોદાહરણં નિષ્યન્દફલવિવેચનાર્થં. અધરભૂમિકસ્ય હિ પ્રયોગચિત્તસ્ય ઉપરિભૂમિકઃ સમાધિર્ ન નિષ્યન્દફલં. ભિન્નભૂમિકં હિ ન હેતુસદૃશં. નાપિ સાસ્રવસ્ય અનાસ્રવમ્ ઇતિ વક્તવ્યં. ન તુ સર્વં નિષ્યન્દફલં પુરુષકારફલં ભવતિ યદ્ ધિ યસ્ય બલાજ્ જાયતે સદૃશં સમાનભૂમિકં અનંતરં ચ ભવતિ. તત્ તસ્ય પુરુષકારફલં નિષ્યન્દફલં ચ ભવતિ. ચતુઃકોટિકં ચાત્ર ભવતિ. અસ્તિ પુરુષકારફલમ્ એવ ન નિષ્યન્દફલં. યથોદાહૃતં. અસ્તિ નિષ્યન્દફલમ્ એવ ન પુરુષકારફલં. સભાગસર્વત્રગહેત્વોર્ વ્યવહિતં ફલં. અસ્ત્ય્ ઉભયં. સમનન્તરોત્પન્નં સભાગસર્વત્રગહેત્વોઃ ફલમ્. અસ્તિ નોભયં. તદ્યથા વિપાકહેતોર્ વિપાકફલં. પ્રતિસંખ્યાનિરોધો ઽપિ પુરુષકારફલમ્ ઇષ્યતે. ન ચાસૌ હેતુબલાજ્ જાયતે નિત્યત્વાદ્ ઇત્ય્ અતઃ કારિકાયામ્ અનુક્તં તદ્ ઉપસંચષ્ટે. પ્રતિસંખ્યાનિરોધસ્ તુ યદ્બલાત્ પ્રાપ્યત ઇતિ વક્તવયમ્ ઇતિ. પ્રતિસંખ્યાબલેન હિ પ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ પ્રાપ્યતે. તસ્માત્ સ પ્રતિસંખ્યાયાઃ પુરુષકારફલં [તિબ્. 213બ્] ભવતિ.
અપૂર્વ
ઇતિ વિસ્તરઃ. અપૂર્વઃ પૂર્વોત્પન્નાદ્ અન્યઃ. કઃ પુનર્ અસૌ. સહોત્પન્નઃ પશ્ચાદુત્પન્નશ્ ચ. ન હિ પૂર્વં ફલં પશ્ચાદ્ ધેતુર્ ભવતિ. સંસ્કૃત એવ ધર્મો ઽધિપતિફલં નાસંસ્કૃતઃ. સંસ્કૃતસ્યૈવ નાસંસ્કૃતસ્ય. ફલપ્રતિગ્રહણદાનાસમર્થત્વાત્. સર્વસ્યેતિ. જનકસ્યાવિઘ્નભાવાવસ્થાયિનશ્ ચ. કર્તુઃ પુરુષકારફલમ્ ઇતિ.
યદ્બલાજ્ જાયતે યત્ તત્ ફલં પુરુષકારજમ્
ઇતિ વચનાત્. અકર્તુર્ અપ્ય્ અધિપતિફલમ્ ઇતિ.
અપૂર્વઃ સંસ્કૃતસ્યૈવ સંસ્કૃતો ઽધિપતેઃ ફલમ્
ઇતિ વચનાત્. અન્યેષામ્ અધિપતિફલમ્ એવેતિ. અશિલ્પિનામ્ અવિઘ્નભાવાવસ્થાયિનાં તચ્છિલ્પમ્ અધિપતિફલમ્ એવ ન પુરુષકારફલં. તદ્ એવં ચતુઃકોટિકં ભવતિ. અસ્તિ પુરુષકારફલમ્ એવ નાધિપતિફલં. તદ્યથા વિસંયોગફલં. અસ્ત્ય્ અધિપતિફલમ્ એવ ન પુરુષકારફલં. ઉદાસીનસ્ય હેતોર્ વ્યવહિતં ચ ફલં. અસ્ત્ય્ ઉભયં. સહોત્પન્નં અનન્તરોત્પન્નં ચ કારકસ્ય હેતોઃ. અસ્તિ નોભયં. તદ્યથા આકાશમ્ અપ્રતિસંખ્યાનિરોધશ્ ચેતિ.
(ઇઇ.60) વર્તમાનાઃ ફલં પંચેતિ.
વર્તમાના એવ ફલં
ગૃહ્ણન્તીત્ય્
અવધારણં. પ્રતિગૃહ્ણન્તીતિ. આક્ષિપન્તિ [તિબ્. 214અ] હેતુભાવેનાવતિષ્ઠન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ. કારણહેતુર્ અપ્ય્ એવમ્ ઇતિ. વર્તમાન એવ ફલં પ્રતિગૃહ્ણાતિ નતીતો નાનાગતો વા. સ તુ નાવશ્યં સફલ ઇતિ નોચ્યતે. હ્ય્ અસંસ્કૃતં કારણહેતુર્ ઇષ્યતે. ન ચાસ્ય ફલમ્ અસ્તિ. અનાગતશ્ ચ કારણહેતુઃ. ન ચ પૂર્વમ્ ઉત્પદ્યમાનેન ધર્મેણ સફલઃ.
દ્વૌ પ્રયચ્છત
ઇતિ. વર્તમાનાવ્ અધિકૃતં. સહભૂસંપ્રયુક્તકહેતૂ વર્તમાનાવ્ એવ ફલં પ્રયચ્છતઃ. યુક્તં તાવદ્ યદ્ અતીતાવ્ ઇતિ. નિષ્યન્દફલેન સફલાવ્ એતાવ્ ઉક્તૌ.
સભાગસર્વત્રગયોર્ નિષ્યન્દ

ઇતિ વચનાત્. અથ કથં વર્તમાનૌ નિષ્યન્દફલં પ્રયચ્છતઃ. ન હિ તયોર્ વર્તમાનાવસ્થાયાં નિષ્યન્દો દૃશ્યતે ઇત્ય્ અત આહ. સમનન્તરનિર્વર્તનાત્. કિં. ફલં પ્રયચ્છત ઇત્ય્ અધિકૃતં. તૌ ચાપ્ય્ અતીતૌ ભવત ઇતિ. હેતુફલયોર્ અસમવધાનાત્. ન પુનસ્ તદ્ એવ દત્ત ઇતિ. ન પુનસ્ તદ્ એવ ફલં પ્રયચ્છત ઇત્ય્ અર્થઃ. દત્ત ઇતિ હ્ય્ આખ્યાતપદં દ્વિવચનાન્તં. વર્તમાનાવસ્થાયામ્ એવ દત્તત્વાત્. ન હિ વર્તમાનતામ્ આનીતં પુનર્ આનેતું શક્યતે. યદા ચ તાવ્ અતીતૌ ફલં પ્રયચ્છતઃ. તદૈવ તત્ સ્વફલં પ્રયચ્છતઃ. ઉત્પદ્યમાનાવસ્થાયામ્ એવ હિ ફલં નિર્વર્તતે નાન્યદા. કેવલં તુ વ્યવહિતમ્ તત્ ફલમ્ ઇત્ય્ અવગન્તવ્યં. કુશલમૂલાનિ સમુચ્છિન્દન્ યાઃ પ્રાપ્તીઃ સર્વપશ્ચાદ્ વિજહાતીતિ. ઇહ કુશલમૂલાનિ [તિબ્. 214બ્] ક્રમેણ સમુચ્છિદ્યન્તે. કથં. મિથ્યાદૃષ્ટિર્ નવપ્રકારા. મૃદુમૃદ્વી યાવદ્ અધિમાત્રાધિમાત્રા. કુશલમૂલાન્ય્ અપિ નવ પ્રકારાણિ તદ્વિપર્યયેણ મૃદુમૃદ્વ્યા મિથ્યાદૃષ્ટ્યાધિમાત્રાધિમાત્રાણિ કુશલમૂલાનિ સમુચ્છિદ્યન્તે યાવદ્ અધિમાત્રાધિમાત્રયા ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 227 ) મિથ્યાદૃષ્ટ્યા મૃદુમૃદૂનિ કુશલમૂલાનિ સમુચ્છિદ્યન્તે. ભાવનાહેયક્લેશવત્. તત્રાંત્યાવસ્થાયાં મૃદુમૃદૂનિ કુશલમૂલાનિ ન સમુદાચરંતિ. પ્રાપ્તયસ્ તુ તેષાં મૃદુમૃદૂનાં સમુદાચરન્તિ. તાઃ સર્વપશ્ચિમકાસ્ તદા વિજહાતિ. તાસાં પ્રાપ્તીનાં પ્રાપ્તીર્ નિરોધયતીત્ય્ અર્થઃ. તાઃ પ્રાપ્તયો ઽન્ત્યવસ્થાઃ કુશલઃ સભાગહેતુઃ ફલં પ્રતિગૃહ્ણાતિ. ફલપરિગ્રહં કરોતિ. ન દદાતિ સ્વનિષ્યન્દફલં. કુશલસ્ય ક્ષણાન્તરસ્ય જન્યસ્યાભાવાત્. દ્વિતીયા કોટિહ્. દદાતિ ન પ્રતિગૃહ્ણાતીતિ. કુશલમૂલાનિ પ્રતિસંદધાનો યાઃ સર્વપ્રથમં પ્રતિલભતે. યાઃ પ્રાપ્તીઃ સર્વપૂર્વં પ્રતિલભતે. તાઃ કુશલઃ સભાગહેતુઃ ફલં દદાતીતિ. પ્રાપ્તિં સ્વનિષ્યન્દં જનયતિ. ન તુ પ્રતિગૃહ્ણાતિ પૂર્વમ્ એવ પ્રતિગૃહીતત્વાત્. અયં તુ સાવદ્યો દ્વિતીયકોટિનિર્દેશઃ. કુશલમૂલપ્રતિસંધાનકાલે હિ નવપ્રકારાણામ્ અપિ કુશલમૂલાનાં પ્રાપ્તયો ઽતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાઃ સમં પ્રતિલભ્યંતે. તાસાં યા અતીતાઃ પ્રાપ્તયઃ. સ કુશલઃ સભાગહેતુઃ ફલં દદાતિ ન પ્રતિગૃહ્ણાતિ પ્રતિગૃહીતત્વાદ્ [તિબ્. 215અ] ઇતિ યુક્તમ્ એતત્. યાસ્ તુ વર્તમાનાસ્ તથૈવ પ્રતિલબ્ધાઃ પ્રાપ્તયઃ. સ કુશલઃ સભાગહેતુઃ કથમ્ અવધાર્યતે. ફલં દદાત્ય્ એવ ન પ્રતિગૃહ્ણાતીતિ. સ હિ પ્રતિગૃહ્ણાતિ ચ દદાતિ ચેતિ. એવમ્ અવિશેષિતત્વાત્ સાવદ્યો ઽયં દ્વિતીયકોટિનિર્દેશઃ. તસ્માદ્ આચર્ય આહ. એવં તુ વક્તવ્યં સ્યાત્. તા એવ પ્રતિસંદધાનસ્યેતિ. તા એવ પ્રાપ્તયઃ કુશલઃ સભાગહેતુઃ ફલં દદાત્ય્ એવ સ્વનિષ્યન્દફલદાનાત્. ન પ્રતિગૃહ્ણાતિ પૂર્વપ્રતિગૃહીતત્વાત્. તૃતીયા કોટિઃ. ફલં પ્રતિગૃહ્ણાતિ દદાતિ ચેતિ. અસમુચ્છિન્નકુશલમૂલસ્ય શેષાસ્વ્ અવસ્થાસ્વ્ ઇતિ. દ્વે અવસ્થે હિત્વા. યસ્યામ્ અવસ્થાયાં કુશલમૂલાનિ સમુચ્છિન્દન્ યાઃ પ્રાપ્તીઃ સર્વપશ્ચાદ્ વિજહાતિ. યસ્યાં ચાવસ્થાયાં કુશલમૂલાનિ પ્રતિસંદધાનો યાઃ સર્વપ્રથમં પ્રતિલભતે. યથાસ્મદાદીનાં કુશલાઃ પ્રાપ્તયઃ ફલં પ્રતિગૃહ્ણન્તિ દદતિ ચેતિ. વિસભાગક્ષણાન્તરાવ્યવહિત ઇતિ વક્તવ્યં. ન વક્તવ્યં. વિસભાગક્ષણાન્તરવ્યવધાને ઽપિ પ્રાપ્તિલક્ષણસ્ય સભાગહેતોઃ ફલપ્રતિગ્રહણદાનસંભવાત્. ચતુર્થ્ય્ એતાન્ આકારાન્ સ્થાપયિત્વા. તદ્યથા ઊર્ધ્વભૂમેઃ પરિહીણસ્ય [તિબ્. 215બ્] ઊર્ધ્વભૂમિકાનાં કુશલાનાં યાઃ પ્રાપ્તયઃ. તાઃ કુશલઃ સભાગહેતુર્ ન ફલં પ્રતિગૃહ્ણાતિ. પૂર્વં પ્રતિગૃહીતત્વાત્. ન દદાતિ. તદ્ભૂમિપરિહીણસ્ય તદ્ભૂમિકાનાં કુશલમૂલાનાં ધર્માણાં પ્રાપ્ત્યભાવાત્. એવં સમુચ્છિન્નકુશલમૂલવસ્થાયામ્ અપિ વક્તવ્યં.
અત્રાચાર્યસંઘભદ્ર આહ. નૈતદ્ યુજ્યતે યદ્ ઉક્તમ્. એવં તુ વક્તવ્યં સ્યાત્. તા એવ પ્રતિસંદધાનસ્યેતિ. કસ્માત્. ન હિ યાસ્ તાઃ સર્વપશ્ચાદ્વિહીનાઃ. તાસામ્ એવ તન્ નિષ્યન્દફલં. યાઃ પ્રતિસંદધાનઃ સર્વપ્રથમં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 228 ) પ્રતિલભત ઇતિ. પૂર્વનિરુદ્ધસ્યાપિ હિ તત્પ્રાપ્તિસંતાનસ્ય સ નિષ્યન્દ ઇતિ. અતઃ કથં ફલગ્રહણાત્ કૃત્સ્ન એવ તત્સભાગહેતુર્ ગૃહીતઃ સ્યાદ્ ઇતિ તદર્થમ્ એવેદમ્ ઉચ્યતે. તસ્માદ્ યથાન્યાસ એવ સાધ્વ્ ઇતિ. તદ્ એવ ઉભયત્રાપિ પાઠદોષ ઉદ્ગ્રાહિતે કતરઃ પાઠઃ શ્રેયાન્ ઇતિ. અત્રાભિધર્મપાઠ એવ શ્રેયાન્ ઇતિ પશ્યામઃ. નનુ ચોક્તમ્. અવિશેષિતત્વાત્ કુશલપ્રતિસંધાનકાલે પ્રતિલબ્ધા વર્તમાનાઃ પ્રાપ્તયઃ ફલં દદતિ પ્રતિગૃહ્ણન્ત્ય્ અપિ. નનુ દદત્ય્ એવ ન પ્રતિગૃહ્ણન્તીતિ દોષ ઇતિ. નૈષ દોષઃ. કુશલમૂલાનિ પ્રતિસંદધાન ઇતિ કુશલમૂલપ્રાપ્ત્યુત્પદ્યમાનાવસ્થાયામ્ એતદ્ ઉચ્યતે ન વર્તમાનાવસ્થાયાં તત્ર ચ ન કાશ્ચિદ્ અપિ કુશલમૂલપ્રાપ્તયો વર્તમાના ભવંતિ. તાઃ કથં ફલં પ્રતિગૃહ્ણન્તિ દદતિ ચેતિ [તિબ્. 216અ] શક્યતે વક્તું. અતીતાસ્ તુ સ્વસંતાને કુશલમૂલપ્રાપ્તયઃ સર્વા અપિ સભાગહેતુભૂતાઃ સ્વનિષ્યન્દફલં તદાનીં દદત્ય્ એવ. સમનન્તરનિર્વર્તનન્યાયેન. ન પ્રતિગૃહ્ણન્તિ. પૂર્વં પ્રતિગૃહીતત્વાત્. ઇત્ય્ અનયા યુક્ત્યાભિધર્મપાઠમ્ એવ સમર્થયામઃ. નનુ ચૈવમ્ અવિશેષિતે પાઠે અનાગતાનાં કુશલમૂલપ્રાપ્તીનાં દ્વિતીયકોટિત્વવચનપ્રસંગઃ. તા અપિ હિ તદાનીમ્ અતીતપ્રાપ્તિવત્ પ્રાપ્યન્તે. નૈષ દોષઃ. અનાગતાનાં સભાગહેતુત્વાભાવાત્ સભાગહેતોશ્ ચેહાધિકૃતત્વાત્. એવમ્ અપિ ન પ્રાપ્તય એવ વક્તવ્યાઃ. યા એવ સર્વપ્રથમં પ્રતિલભત ઇતિ. એવં તુ વક્તવ્યં સ્યાત્. યાન્ સર્વપ્રથમં પ્રતિલભત ઇતિ. યાન્ કુશલાન્ ધર્માન્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ચિત્તચૈત્તા અપિ હિ કુશલપ્રતિસંધાને પ્રથમતઃ પ્રતિલભ્યન્તે. ન કેવલં તત્પ્રાપ્તયઃ. અસ્ત્ય્ એતત્. કિં તુ પ્રાપ્તીનામ્ એવ કુશલપ્રતિસંધાને આવશ્યકત્વાદ્ એવં વચનં. કુશલપ્રાપ્તયો હિ સમ્યગ્દૃષ્ટ્યા વિચિકિત્સયાપિ વા કુશલપ્રતિસંધાને ઽવશ્યમ્ ઉત્પદ્યન્તે. ચિત્તચૈત્તાસ્ તુ વિચિકિત્સયા કુશલપ્રતિસંધાને ન તાવદ્ ઉત્પદ્યન્ત ઇતિ પ્રાપ્તય એવોત્પદ્યન્ત ઇતિ વર્ણયમ્તિ.
અકુશલસ્યેતિ વિસ્તરઃ. અકુશલો ઽપિ સભાગહેતુશ્ ચતુષ્કોટિકઃ. અસ્ત્ય્ અકુશલઃ સભાગહેતુઃ ફલં પ્રતિગૃહ્ણાતિ ન દદાતીતિ વિસ્તરેણ. [તિબ્. 216બ્] પ્રથમા કોટિઃ. કામવૈરાગ્યમ્ અનુપ્રાપ્નુવન્ યાઃ પ્રાપ્તીઃ સર્વપશ્ચાદ્ વિજહાતિ. તા અકુશલઃ સભાગહેતુઃ ફલં પ્રતિગૃહ્ણાતિ ન દદાતિ. કથં કૃત્વા. ઇહ ક્લેશો નવપ્રકારઃ. માર્ગો ઽપિ નવપ્રકારઃ. તત્ર મૃદુમૃદુના માર્ગેણાધિમાત્રાધિમાત્રઃ ક્લેશપ્રકારઃ પ્રહીયતે. યાવદ્ અધિમાત્રાધિમાત્રેણ મૃદુમૃદુઃ પ્રહીયતે. તત્પ્રાપ્તયો ઽપિ તથૈવ પ્રહીયન્તે. કામવૈરાગ્યમ્ અનુપ્રાપ્નુવન્ યા મૃદુમૃદૂનામ્ અકુશલાનાં પ્રાપ્તીઃ સર્વપશ્ચાદ્ વિજહાતિ. તા અકુશલઃ સભાગહેતુઃ ફલં પ્રતિગૃહ્ણાતિ ન દદાતિ. અકુશલપ્રાપ્તિક્ષણાન્તરાભાવાત્. દ્વિતીયા. કામવૈરાગ્યાત્ પરિહીયમાણો યાઃ સર્વપ્રથમં પ્રતિલભતે અકુશલાનાં પ્રાપ્તીઃ. તા અકુશલઃ સભાગહેતુઃ ફલં દદાતિ ન પ્રતિગૃહ્ણાતિ પૂર્વવદ્ વક્તવ્યં.

અત્રાચાર્યો બ્રવીતિ. એવં તુ વક્તવ્યં સ્યાત્. ત એવ પરિહીયમાણસ્યેતિ. તા એવ યાઃ કામવૈરાગ્યમ્ અનુપ્રાપ્નુવન્ પ્રાપ્તીઃ સર્વપશ્ચાદ્ વિજહાતીતિ. તા હિ પ્રતિગૃહીતત્વાત્ ન પ્રતિગૃહ્ણન્તિ. દદત્ય્ એવ તુ કેવલં ફલં. પૂર્વપાઠે તુ દ્વિતીયા કોટિર્ ન સંભવતિ યથોક્તં પ્રાક્.
અત્રાચાર્યસંઘભદ્રસ્ તથૈવ પ્રત્યાચષ્ટે. નૈતદ્ યુજ્યત ઇતિ. પૂર્વેણ સમાનમ્ એતત્. સર્વં પ્રપંચયિતવ્યં.
[તિબ્. 217અ] તૃતીયા. કામવીતરાગસ્ય શેષાસ્વ્ અવસ્થાસ્વ્ ઇતિ. દ્વે અવસ્થે હિત્વા. એતે એવ યથોક્તે પ્રથમદ્વિતીયાવસ્થે શેષાસ્વ્ અવસ્થાસુ. યથાસ્માકં. યા અકુશલાનાં પ્રાપ્તયઃ. તા અકુશલઃ સભાગહેતુઃ ફલં પ્રતિગૃહ્ણાતિ દદાતિ ચ. ચતુર્થી. એતાન્ આકારાન્ યથોક્તાન્ સ્થાપયિત્વા. તદ્યથા કામવીતરાગસ્યપરિહાણધર્મણો યા અકુશલાનાં પ્રાપ્તયઃ. સો ઽકુશલઃ સભાગહેતુર્ ન ફલં પ્રતિગૃહ્ણાતિ. પૂર્વં પ્રતિગૃહીતત્વાત્. ન દદાતિ. તસ્ય પ્રાપ્ત્યભાવાત્. એવં નિવૃતાવ્યાકૃતસ્યાપીતિ વિસ્તરઃ. એવં નિવૃતાવ્યાકૃતસ્યાપિ ચતુઃકોટિકવિધાનમ્. અર્હત્ત્વપ્રાપ્તિતો ઽર્હત્ત્વપરિહાણિતશ્ ચ યથાયોગં યોજ્યં. અસ્તિ નિવૃતાવ્યાકૃતઃ સભાગહેતુઃ ફલં પ્રતિગૃહ્ણાતિ ન દદાતીતિ વિસ્તરઃ. પ્રથમા કોટિઃ. અર્હત્ત્વં પ્રાપ્નુવન્ યાઃ પ્રાપ્તીહ્ સર્વપશ્ચાદ્ વિજહાતિ. સ નિવૃતાવ્યાકૃતઃ સભાગહેતુઃ ફલં પ્રતિગૃહ્ણાતિ ન દદાતિ. ક્લિષ્ટક્ષણાન્તરાભાવાત્. દ્વિતીયા. અર્હત્ત્વાત્ પરિહીયમાણો યાઃ સર્વપ્રથમં પ્રતિલભતે. એવં તુ વક્તવ્યં સ્યાત્. તા એવ પરિહીયમાણસ્યેતિ. એવં હિ ફલદાનમ્ એવૈકમ્ [તિબ્. 217બ્] ઉપપાદિતં ભવતિ. પૂર્વપાઠસમર્થનમ્ અપિ તેનૈવાનુક્રમેણ વક્તવ્યં. તૃતીયા. ભવાગ્રવીતરાગસ્ય શેષાસ્વ્ અવસ્થાસુ. ચતુર્થી. એતાન્ આકારાન્ સ્થાપયિત્વા. તદ્યથા અર્હત્ત્વં પ્રાપ્તસ્ય યાસ્ ત્રિધાતુક્યો નિવૃતાવ્યાકૃતાનાં પ્રાપ્તયઃ યથાસંભવં. સ નિવૃતાવ્યાકૃતઃ સભાગહેતુર્ ન ફલં પ્રતિગૃહ્ણાતિ. પ્રતિગૃહીતત્વાત્. ન દદાતિ. પ્રહીણત્વાત્. અનિવૃતાવ્યાકૃતસ્ય પશ્ચાત્પાદક ઇતિ. પશ્ચાત્પાદકલક્ષણં વ્યાખ્યાતમ્ ઇતિ ન પુનર્ ઉચ્યતે. યો ઽનિવૃતાવ્યાકૃતઃ સભાગહેતુઃ ફલં પ્રતિગૃહ્ણાતિ દદાત્ય્ અપિ સઃ. આહ. યસ્ તાવદ્ દદાતિ પ્રતિગૃહ્ણાત્ય્ અપિ સઃ. અનિવૃતાવ્યાકૃતસ્ય આ પરિનિર્વાણાત્ સંનિહિતત્વાત્. સ્યાત્ પ્રતિગૃહ્ણાતિ ન દદાતિ. અર્હતશ્ ચરમાઃ સ્કન્ધાઃ સર્વોપધિનિઃસર્ગેણાનિવૃતાવ્યાકૃતનિષ્યન્દાભાવાત્. સાલમ્બનનિયમેન તુ ક્ષણશ ઇતિ. પૂર્વમ્ અનાલમ્બનાનાં સમ્ભવતો નિયમ ઉક્તઃ સાલમ્બનનિયમેન તુ ચિત્તચૈત્તાનામ્ એવ સભાગહેતુત્વમ્ ઉચ્યતે ક્ષણશઃ ક્ષણાન્તરાપેક્ષયા. ન તુ પર્યાદાય વિચ્છેદત ઇત્ય્ અર્થઃ. કુશલચિત્તાનન્તરમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યદા કુશલ્ચિત્તાનન્તરં ક્લિષ્ટમ્ અવ્યાકૃતં વા [તિબ્. 218અ] ચિત્તં સંમુખીકરોતિ. તદા તત્ કુશલં ચિત્તં ફલં પ્રતિગૃહ્ણાતિ યતસ્ તત્સંતાનપતિતં વ્યવહિતમ્ અનાગતં કુશલં ફલં ભવિષ્યતિ. અનુત્પત્તિધર્મિ વા. ન દદાતિ. યસ્માદ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 230 ) અસ્યાનન્તરં કુશલમ્ એવ નાસ્તિ. સદૃશેન હિ ફલેન સફલઃ સભાગહેતુર્ ઇષ્યતે. દ્વિતીયા. વિપર્યયાદ્ ઇતિ. યદા ક્લિષ્ટાનિવૃતાવ્યાકૃતચિત્તાનન્તરં કુશલં ચિત્તં સંમુખીકરોતિ. તદા યેન કુશલેન ચિત્તેન તત્ કુશલં ચિત્તં ફલત્વેન પ્રતિગૃહીતમ્ આસીત્. તદ્ દદાતિ ન તત્ પ્રતિગૃહ્ણાતિ. પૂર્વં પ્રતિગૃહીતત્વાત્. તૃતીયા. કુશલચિત્તાનન્તરં કુશલમ્ એવેતિ. સંમુખીકરોતીત્ય્ અધિકૃતં. તત્ પૂર્વકં કુશલં ચિત્તં દ્વિતીયં ચિત્તં ફલત્વેન પ્રતિગૃહ્ણાતિ દદાતિ ચ. સમનન્તરનિર્વર્તનાત્. ચતુર્થી. એતાન્ આકારાન્ સ્થાપયિત્વેતિ. યદા ક્લિષ્ટાવ્યાકૃતચિત્તાનન્તરં ક્લિષ્ટમ્ અવ્યાકૃતં વા ચિત્તં સંમુખીકરોતિ. તદાસૌ સાલમ્બનઃ કુશલઃ સભાગહેતુર્ ન ફલં પ્રતિગૃહ્ણાતિ. પ્રતિગૃહીતત્વાત્. ન દદાતિ. ક્લિષ્ટાવ્યાકૃતચિત્તસંમુખીભાવાત્. એવમ્ અકુશલાદયો ઽપિ યોજ્યા ઇતિ. અસ્તિ સાલંબનો ઽકુશલઃ સભાગહેતુઃ ફલં પ્રતિગૃહ્ણાતિ ન દદાતિ ચતુઃકોટિકઃ. પ્રથમા કોટિઃ. અકુશલાનંતરં કુશલમ્ અનિવૃતાવ્યાકૃતં વા ચિત્તં સંમુખીકરોતિ. [તિબ્. 218બ્] દ્વિતીયા. વિપર્યયાત્. તૃતીયા. ઽકુશલાનન્તરં અકુશલમ્ એવ. ચતુર્થી એતાન્ આકારાન્ સ્થાપયિત્વા. આદિશબ્દેન નિવૃતાવ્યાકૃતઃ અનિવૃતાવ્યાકૃતશ્ ચ સભાગહેતુર્ યોજ્યઃ. નિવૃતસ્ય તાવત્ પ્રથમા કોટિઃ. નિવૃતાવ્યાકૃતચિત્તાનન્તરં કુશલં અનિવૃતાવ્યાકૃતં વા ચિત્તં સમ્મુખીકરોતિ. દ્વિતીયા. વિપર્યયાત્. તૃતીયા. નિવૃતાવ્યાકૃતચિત્તાનન્તરં નિવૃતાવ્યાકૃતમ્ એવ. ચતુર્થી. એતાન્ આકારાન્ સ્થાપયિત્વા. અનિવૃતસ્ય પ્રથમા કોટિઃ. અનિવૃતાવ્યાકૃતાનન્તરં કુશલં ક્લિષ્ટં વા ચિત્તં સંમુખીકરોતિ. દ્વિતીય. વિપર્યયાત્. તૃતીયા. અનિવૃતાવ્યાકૃતાનન્તરં અનિવૃતાવ્યાકૃતમ્ એવ. ચતુર્થી.
એતાન્ આકારાન્ સ્થાપયિત્વા. તસ્ય બીજભાવોપગમનાદ્ ઇતિ. તસ્ય ફલસ્ય હેતુભાવોપગમનાદ્ ઇત્ય્ ઉપમા સૌત્રાન્તિકપ્રક્રિયૈષા. ક્વચિત્ પુસ્તકે નાસ્ત્ય્ એવંપાઠઃ. યથા જલમણ્ડલમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યથેતિ દૃષ્ટાન્તપ્રદર્શનં. જલમણ્ડલં વાયમણ્ડલસ્ય પ્રતિષ્થાફલં. યાવચ્છબ્દેન જલમણ્ડલસ્ય કાંચનમયી પૃથિવી. કાંચનમય્યાઃ પૃથિવ્યાસ્ તથા સસ્યૌષધિપ્રભૃતયઃ પ્રતિષ્ઠાફલમ્ ઇત્ય્ અધિકારઃ. અશુભાયાઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનાન્ય્ આરભ્ય યાવાદ્ અનુત્પાદજ્ઞાનં. [તિબ્. 219અ] એવમ્ અન્યસ્યાપ્ય્ આનાપાનસ્મૃત્યાદેઃ. પ્રયોગસ્ય ફલં યોજ્યં. સામગ્ર્યાઃ ફલં સામગ્રીફલં. ચક્ષુરાદીનામ્ ઇતિ. આદિશબ્દેન ચક્ષૂરૂપાલોકમનસ્કારાણાં ગ્રહણં. એવં ભાવનાયાઃ ફલં ભાવનાફલમ્ ઇતિ સમાસઃ. એતત્ તુ સર્વમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. એતચ્ ચતુર્વિધં ફલં પુરુષકારાધિપતિફલયોર્ અન્તર્ભૂતં. પ્રતિષ્ઠાફલં. અધિપતિફલાન્તર્ભૂતં. પ્રયોગફલાદિપુરુષકારાધિપતિફલયોઃ.
(ઇઇ.61, 62અબ્) ક્લિષ્ટા ઇતિ વિસ્તરઃ. ક્લેશતત્સંપ્રયુક્તતત્સમુત્થાઃ ક્લિષ્ટાઃ. વિપાકહેતુજાતા વિપાકજાઃ. દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિતત્સહભુવઃ પ્રથમાનાસ્રવાઃ.( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 231 ) તેભ્યશ્ ચ શેષાઃ ક્લિષ્ટાદિભ્યસ્ ત્રિભ્યઃ. વિપાકવર્જ્યા અવ્યાકૃતા ઐર્યાપથિકશૈલ્પસ્થાનિકનૈર્માણિકાઃ. પ્રથમાનાસ્રવક્ષણવર્જ્યાશ્ ચ કુશલા ઇતિ. કુશલગ્રહણેન સાસ્રવાનાસ્રવા ગૃહ્યન્તે. તત્ર દુઃખે ધર્મજ્ઞાનકલાપાદયઃ સર્વ એવ શૈક્ષાશૈક્ષમાર્ગા લૌકિકાશ્ ચ કુશલાઃ શેષા ઇત્ય્ અવગન્તવ્યં શેષાશ્ ચાત્ર તૃતીયો રાશિઃ ક્રિયતે. તેનાહ. ત એતે ચતુર્વિધા ધર્માઃ
ક્લિષ્ટા વિપાકજાઃ [તિબ્. 219બ્] શેષાઃ પ્રથમાર્યા યથાક્રમં
વિપાકં સર્વગં હિત્વા તૌ સભાગં ચ શેષજા

ઇતિ. વિપાકમ્ ઇતિ વિપાકહેતું. ક્લિષ્તા ધર્મા વિપાકહેતું હિત્વા શેષેભ્યઃ પંચભ્યઃ કારણસહભૂસભાગસંપ્રયુક્તકસર્વત્રગેભ્યો યથાસંભવં જાયન્તે. સ્વભાવવર્જ્યાત્ સર્વધર્મલક્ષણાત્ કારણહેતોઃ. સ્વકલાપચિત્તાદિલક્ષણાત્ સહભૂહેતોઃ. પૂર્વોત્પન્નસ્વસંતાનક્લિષ્ટલક્ષણાત્ સભાગહેતોઃ. સ્વકલાપચિત્તલક્ષણાત્ સંપ્રયુક્તકહેતોઃ. યસ્માત્ તે ચિત્તચૈત્તસ્વભાવાઃ પૂર્વોત્પન્નસત્કાયદૃષ્ટ્યાદિલક્ષણાત્ સર્વત્રગહેતોર્ જાયન્તે. ન તુ વિપાકહેતોઃ. વિપાકફલેન હિ સફલો વિપાકહેતુઃ. ન ચ ક્લિષ્ટા ધર્મા વિપાકસ્વભાવા ઇતિ તે ન તતો જાયન્તે. વિપાકજાઃ સર્વત્રગહેતું હિત્વા શેષેભ્યઃ પંચભ્ય એવ હેતુભ્યો જાયન્તે. ન તુ સર્વત્રગહેતોઃ. વિપાકજાનામ્ અક્લિષ્ટત્વાત્. સર્વત્રગાખ્યઃ ક્લિષ્ટાનામ્ ઇતિ હિ સર્વત્રગહેતુલક્ષણં. યદ્ય્ અપિ મિથ્યાદૃષ્ટ્યાદિભ્યઃ સર્વત્રગેભ્યો વિપાકજા જાયન્તે. ન તુ સર્વત્રગહેતોર્ ઇતિ કૃત્વા તતો જાયન્તે. કિં તર્હિ. વિપાકહેતોર્ ઇતિ. શેષા ઇતિ વિસ્તરઃ. શેષાણામ્ [તિબ્. 220અ] અવિપાકસ્વભાવત્વાત્. ન વિપાકહેતુર્ અસ્તિ. અક્લિષ્ટસ્વભાવત્વાચ્ ચ ન સર્વત્રગહેતુર્ અસ્તિ. અતસ્ તૌ વિપાકસર્વત્રગહેતૂ વર્જયિત્વા શેષેભ્યશ્ ચતુર્ભ્યો જાયન્તે. પૂર્વવદ્ વ્યાખ્યાનં. પ્રથમાનાસ્રવાઃ તૌ વિપાકસર્વત્રગહેતૂ પૂર્વોક્તૌ. ચશબ્દેનાનુકૃષ્ટૌ સભાગહેતું ચ હિત્વા શેષેભ્યઃ કારણસહભૂસંપ્રયુક્તકહેતુભ્યો યથાસંભવં જાયન્તે. અનાસ્રવાણામ્ અવિપાકસ્વભાવત્વાત્ ન વિપાકહેતુર્ અસ્તિ. અક્લિષ્ટત્વાત્ ન સર્વત્રગહેતુઃ. માર્ગસ્ય પૂર્વમનુત્પાદિતત્વાત્ ન સભાગહેતુર્ અસ્તિ. ન હિ સાસ્રવા અગ્રધર્મા અનાસ્રવસ્ય કલાપસ્ય સભાગહેતુર્ યુજ્યતે. તસ્માન્ ન તેભ્યો જાયન્તે.
ચિત્તચૈત્તા
ઇતિ. સંપ્રયુક્તકહેતુસંભવાર્થં ચિત્તચૈત્તગ્રહણં. પ્રાપ્તિજાત્યાદયશ્ ચ ચિત્તવિપ્રયુક્તાઃ. અનાસ્રવસંવરશ્ ચ રૂપિસ્વભાવો ઽનાસ્રવેષુ વેદિતવ્યઃ. તે ચિત્તવિપ્રયુક્તા રૂપિણશ્ ચ ચિત્તચૈત્તેભ્યો ઽન્યે ક્લિષ્તાદયઃ ક્લિષ્ટવિપાકજશેષપ્રથમાનાસ્રવસંગૃહીતાઃ તથૈવોત્પદ્યન્તે યથા ચિત્તચૈત્તાઃ. કેવલં તુ સંપ્રયુક્તકહેતુનૈકેન વર્જિતાઃ. તેષામ્ અસંપ્રયુક્તકસ્વભાવત્વાત્ ન સંપ્રયુક્તકહેતોર્ જાયન્તે. કથમ્ ઇતિ. ક્લિષ્ટા ચિત્તવિપ્રયુક્તરૂપિણો [તિબ્. 220બ્] ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 232 ) વિપાકસંપ્રયુક્તકહેતૂ હિત્વા શેષેભ્યશ્ ચતુર્ભ્યો હેતુભ્યો જાયન્તે. વિપાકજા અપિ સંપ્રયુક્તકસર્વત્રગહેતૂ હિત્વા શેષેભ્યશ્ ચતુર્ભ્ય એવ. શેષા વિપાકસર્વત્રગસંપ્રયુક્તકહેતૂન્ હિત્વા શેષેભ્યસ્ ત્રિભ્યઃ. પ્રથમાનાસ્રવા વિપાકસર્વત્રગહેતૂ સભાગહેતું ચ સંપ્રયુક્તકહેતું ચ હિત્વા શેષાભ્યાં હેતુભ્યાં જાયંત ઇતિ. એકહેતુસંભૂતો નાસ્તીતિ. કારણસહભૂહેત્વોર્ અવશ્યમ્ અવિનાભાવાત્.
(ઇઇ.62ચ્દ્, 63) જનસ્ય જનૈકા જાતિર્ ન હેતુપ્રત્યયૈર્ વિનેત્ય્
ઉક્તં. અતો હેતુવિસ્તરવચનાનન્તરં પૃચ્છતિ પ્રત્યયાઃ કતમ ઇતિ. પ્રત્યયજાતિઃ પ્રત્યયતેતિ. પ્રત્યયપ્રકાર ઇત્ય્ અર્થઃ. ગોતાવત્.
ચિત્તચૈત્તા
ઇતિ વિસ્તરઃ. ચિત્તચૈત્તા એવ
સમનન્તર
ઇત્ય્ અવધારણં
અચરમ-

ગ્રહણં સોત્તરાણાં સમનન્તરત્વાત્.
ઉત્પન્ન-
ગ્રહણં અનાગતનિરાસાર્થં. સમશ્ ચાયમ્ અનન્તરશ્ ચ પ્રત્યય ઇતિ સમનન્તરપ્રત્યય ઇતિ. સમાનાર્થે સંશબ્દઃ. કામાવચરસ્ય રૂપસ્યેતિ. અવિજ્ઞપ્તિરૂપસ્ય કદાચિત્ કામાવચરં અવિજ્ઞપ્તિરૂપં રૂપાવચરં ચાવિજ્ઞપ્તિરૂપમ્ ઉત્પદ્યતે સાસ્રવધ્યાનસંમુખીભાવે ગૃહીતસમ્વરસ્ય. કદાચિત્ કામાવચરં ચાનાસ્રવં ચાનાસ્રવધ્યાનસંમુખીભાવે. ન તુ કામાવચરચિત્તાનન્તરં કદાચિત્ [તિબ્. 221અ] કામાવચરં રૂપાવચરં ચ યુગપચ્ ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે. કામાવચરં ચ અનાસ્રવં ચેત્ય્ આકુલો રૂપસંમુખીભાવઃ.
દ્વિતીયોત્પત્તેર્ ઇતિ. દ્વિતીયૌપચયિકોત્પત્તેઃ. યદા હિ ભુક્ત્વા સ્વપિતિ ધ્યાનમ્ વા સમાપદ્યતે. તદાહારજ ઔપચયિકઃ સ્વપ્નજશ્ ચ સમાધિજો વા ઔપચયિક ઉત્પદ્યતે.
અલ્પબહુતરોત્પત્તેર્ ઇતિ. કિં. રૂપં ન સમનન્તરપ્રત્યય ઇતિ પ્રકૃતં. ભદન્તઃ સ્થવિરઃ સૌત્રાન્તિકઃ.
કુશલાકુશલાવ્યાકૃતેષુ ચિત્તેષ્વ્ ઇતિ.
સવિતર્કવિચારિત્વાત્. કુશલે કામચેતસિ
દ્વાવિંશતિશ્ ચૈતશિકાહ્. કૌકૃત્યમ્ અધિકં ક્વચિત્.
આવેણિકે ત્વ્ અકુશલે દૃષ્તિયુક્તે ચ વિંશતિઃ.
ક્લેશૈશ્ ચતુર્ભિઃ ક્રોધાદ્યૈઃ કૌકૃત્યેનૈકવિંશતિઃ.
નિવૃતે ઽષ્ટાદશાન્યત્ર દ્વાદશાવ્યાકૃતે મતા
ઇત્ય્ અનેન ક્રમેણ કદાચિદ્ બહુભ્યશ્ ચૈત્તેભ્યસ્ ત્રયોવિંશતેર્ એકવિંશતિર્ અષ્ટાદશ દ્વાદશ વાલ્પે ચૈત્તા ઉત્પદ્યન્તે. કદાચિદ્ અલ્પાદ્ બહવો વિપર્યયાત્. સવિતર્કવિચારાદૌ ચ સમાધિત્રયે અસ્તિ સવિતર્કઃ સવિચારઃ સમાધિઃ અસ્તિ અવિતર્કો વિચારમાત્રઃ. અસ્ત્ય્ અવિતર્કો ઽવિચાર ઇતિ. એતસ્મિં સમાધિત્રયે ચૈત્તાનામ્ અલ્પબહુતરોત્પત્તિઃ. અતશ્ ચ ચિત્તચૈત્તા અપિ ન સમનન્તરપ્રત્યયાઃ સ્યુર્ ઇતિ. અસ્તિ જાત્યંતરં પ્રતિ ન સ્વજાતિમ્ [તિબ્. 221બ્] ઇતિ. અસ્ત્ય્ અલ્પબહુતરોત્પત્તિર્ જાત્યન્તરં પ્રતિ ન સ્વજાતિં. વિતર્કવિચારાદીનાં હિ ક્વચિચ્ ચિત્તે જાત્યન્તરભૂતાનાં સતાં વૃત્તિર્ અવૃત્તિશ્ ચ ભવતિ. ન કદાચિદ્ બહુતરા વેદનેતિ. ન હિ કદાચિદ્ વેદનૈકસ્મિંશ્ ચિત્તે એકા ક્વચિદ્ અપરસ્મિં દ્વે તિસ્રો વેતિ. રૂપસ્ય તુ સ્વજાતિં પ્રત્ય્ અલ્પબહુતરોત્પત્તિઃ.
કિં પુનઃ સ્વજાતેર્ એવેતિ. કિં વેદના વેદનાયા એવ સમનન્તરપ્રુત્યયઃ. અનેકવેદનોત્પત્તાવ્ અસામર્થ્યાત્. એવં સંજ્ઞાદયઃ. ન પરજાતેઃ. ન વેદના સંજ્ઞાદીનાં. યતશ્ ચૈત્તાનામ્ અલ્પબહુતરોત્પત્તિર્ ન પરિગૃહીતા ભવેત્.
સાંતાનસબાગિકાસ્ ત્વ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ચિત્તં ચિત્તાન્તરસ્ય સમનન્તરપ્રત્યયઃ. ન વેદનાયાઃ. વેદના વેદનાન્તરસ્ય. ન ચિત્તસ્યેતિ. સંતાનસભાગઃ સભાગહેતુર્ ઇત્ય્ અર્થઃ. સંતાનસભાગેન દીવ્યન્તિ વ્યવહરન્તિ વા સાંતાનસભાગિકાઃ કેચિદ્ આભિધર્મિકાઃ. યદિ સંતાનઃ સંતાનાન્તરસ્ય સભાગહેતુઃ. અક્લિષ્ટાનન્તરં યદા ક્લિષ્ટમ્ ઉત્પદ્યતે. કથં તત્ર સમનન્તરપ્રત્યયવ્યવસ્થેતિ. અત આહ. યદા તુ અક્લિષ્ટાનન્તરમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. તસ્ય ક્લેશસ્ય પશ્ચાદુત્પન્નસ્ય પૂર્વનિરુદ્ધક્લેશઃ ક્ષણાન્તરવ્યવહિતઃ સમનન્તરપ્રત્યય ઇતિ વ્યવસ્થાપયંતિ. તુલ્યજાતીયેન ચિત્તાન્તરેણાયવધાનાત્. અક્લિષ્ટેન વ્યવધાનં ત્વ્ અવ્યવધાનમ્ એવ. અતુલ્યજાતીયત્વાત્. [તિબ્. 222અ] તદ્યથા નિરોધસમાપત્તિચિત્તં વ્યુત્થાનચિત્તસ્ય. ચિત્તાન્તરેણાવ્યવધાનાત્. સમાપત્તિદ્રવ્યેણ વ્યવહિતમ્ અપિ સમનન્તરપ્રત્યયો વ્યવસ્થાપ્યતે. તદ્વત્.
ત્રૈધાતુકપ્રતિસંયુક્તાનાં યુગપત્સંમુખીભાવાદ્ ઇતિ. કામધાત્વવીતરાગસ્યાર્યસ્ય કામાવચર્યાઃ પ્રાપ્તેર્ અનન્તરં ત્રૈધાતુકાપ્રતિસંયુક્તાનાં પ્રાપ્તય ઉત્પદ્યન્તે. ત્રૈધાતુકૈઃ ક્લેશૈઃ સમન્વાગતત્વાત્. એવં તજ્જાત્યાદયો ઽપ્ય્ ઉત્પદ્યન્તે. ઇત્ય્ એવં વ્યાકુલસમ્મુખીભાવાત્ વિપ્રયુક્તા અપિ સંસ્કારાઃ પ્રાપ્તિજાત્યાદયો ન સમનન્તરપ્રત્યયઃ.
કસ્માદ્ અનાગત ઇતિ વિસ્તરઃ.
ઉત્પન્નાઃ સમનંતર
ઇતિ અતીતપ્રત્યુત્પન્ના એવ સમનન્તરપ્રત્યય ઇતિ પૂર્વમ્ ઉક્તં. અત એવં પૃચ્છતિ. વ્યાકુલત્વાદ્ ઇતિ. વ્યાકુલત્વાદ્ અનાગતો નેષ્યતે સમનન્તરપ્રત્યયઃ. વ્યાકુલત્વં પુનર્ અનાગતસ્યાધ્વનઃ પૂર્વોત્તરાભાવાત્. પૂર્વોત્તરતાયા અભાવાત્. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 234 ) વર્તમાનો હિ અનાગતાત્ પૂર્વો વર્તમાનાદ્ અતીત ઇતિ શક્યતે વક્તું. પૂર્વોત્તરકાલયોગાત્. ન ત્વ્ અનાગતસ્ય પૂર્વપશ્ચિમતાસ્તિ. અત એવ ચ વર્તમાનો વર્તમાનસ્ય ન સમનન્તરપ્રત્યય ઇષ્યતે. પૂર્વપશ્ચિમતાયા અભાવાત્ તુલ્યવર્તમાનસ્ય ન સમનન્તરપ્રત્યય ઇષ્યતે. પૂર્વપશ્ચિમતાયા અભાવાત્ તુલ્યકાલત્વાત્. અતીતસાંપ્રતાનુમાનાદ્ ઇતિ. અતીતેન ચ સાંપ્રતેન ચાનુમાનાત્. અતીતેનાનુમાનમ્ ઇતિ દર્શયન્ન્ આહ. અતીતં કિલાધ્વાનં [તિબ્. 222બ્] પશ્યતીતિ વિસ્તરઃ. સાંપ્રતેનાનુમાનમ્ ઇતિ દર્શયન્ન્ આહ. ઇદં ચાપિ સંપ્રત્ય્ એવંજાતીયકમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. અપરાન્તં ન જાનીયાદ્ ઇતિ. સર્વવિત્ત્વમ્ અસ્ય હીયેતેતિ અભિપ્રાયઃ. ફલચિહ્નભૂતઃ ફલલિંગભૂતઃ. ન સાક્ષાત્કારી ન સાક્ષાદ્દર્શી.
અનાગતો નેષ્યતે સમનંતરપ્રત્યયો વ્યાકુલત્વાત્ પૂર્વપશ્ચિમતાયા ઽભાવાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તે ઽયમ્ આહ. કસ્માદ્ અગ્રધર્માનન્તરમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. તસ્ય વૈભાષિકઃ પરિહારમ્ આહ. યસ્ય યત્પ્રતિબદ્ધ ઉત્પાદ ઇતિ વિસ્તરઃ. યસ્ય ધર્મસ્ય દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્ત્યાદેર્ યસ્મિં ધર્મે લૌકિકાગ્રધર્માદૌ પ્રતિબદ્ધ ઉત્પાદઃ. સ તસ્યાનન્તરમ્ ઉત્પદ્યતે. તદ્યથા બીજાદીનામ્ અંકુરાદયઃ. અંકુરસ્ય હિ બીજે પ્રતિબદ્ધ ઉત્પાદઃ. તસ્માત્ તદનન્તરમ્ ઉત્પદ્યતે. એવં કાણ્ડાદીનાં અંકુરાદિષુ. વિનાપિ સમનન્તરપ્રત્યયેનાસત્ય્ અપિ સમનન્તરપ્રત્યયે. અપિશબ્દાત્ સતિ સમનન્તરપ્રત્યયે સુતરામ્ ઉત્પદ્યત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. તસ્માન્ નાસ્તિ ચ ક્રમનિયમાવસ્થાનં તદ્વત્ સમનન્તરોત્પત્તિનિયમશ્ ચ ભવતીતિ વાક્યાર્થઃ.
કસ્માદ્ અર્હતશ્ ચરમા ઇતિ.
અચરમા
ઇતિ વચનાદ્ અયં પ્રશ્ન આગતઃ. અન્યચિત્તસમ્બન્ધાદ્ ઇતિ. યસ્માત્ તદનન્તરં અન્યચિત્તં ન સમ્બધ્નન્તિ. આશ્રયભાવપ્રભાવિતં [તિબ્. 223અ] મન ઇતિ. યથા ચક્ષુર્ ઉત્પન્નં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાશ્રયભાવેનાવસ્થિતં યદિ કારણાન્તરવૈકલ્યાચ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં નોત્પદ્યતે ન તત્ર ચક્ષુર્ અપરાધ્યતે. એવમ્ અર્હતો ઽપિ ચરમં ચિત્તં આશ્રયભાવેનાવસ્થિતં. કારણાન્તરવૈકલ્યાત્ તુ વિજ્ઞાનાન્તરં નોત્પદ્યતે ઇતિ ન તદ્ અપરાધ્યતે. તદ્ ધિ ન કારિત્રપ્રભાવિતં ન જનનપુરુષકારપ્રભાવિતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. યદિ હિ તજ્ જનનપ્રભાવિતં સ્યાત્ જાયમાન એવ સતિ કાર્યે તન્ મનઃ સ્યાત્. ન ચૈવમ્. અતો ઽસત્ય્ અપિ જન્યે તન્ મનો ભવત્ય્ એવ. કારિત્રપ્રભાવિતસ્ તુ સમનન્તરપ્રત્યયઃ સત્ય્ એવ જન્યે સમનન્તરપ્રત્યયો ભવતિ. નાસતિ. તેન યો ધર્મઃ ફલં પ્રતિગૃહીતઃ તેન સમનંતરપ્રત્યયેન યો ધર્મઃ ફલં પ્રતિગૃહીતો જાયતામ્ એતદ્ ઇતિ. સ સર્વૈર્ અપિ ધર્મૈર્ અબુદ્ધિમદ્ભિઃ સર્વપ્રાણિભિર્ વા સંચિન્ત્યકારિભિર્ ન શક્યઃ પ્રતિબન્દ્ધું યથા નોત્પદ્યેત મોત્પાદીતિ.

યે ધર્માશ્ ચિત્તસમનન્તરા ઇતિ વિસ્તરઃ. સમનંતરપ્રત્યયચિત્તજનિતાશ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 235 ) ચિત્તસમનન્તરાઃ. ચિત્તસ્ય સમાશ્ ચ તે ઽનન્તરાશ્ ચ તે ઇતિ ચિત્તસમનન્તરાઃ. અથ વા ચિત્તં સમનંતરં. સમનંતરપ્રત્યય એષામ્ ઇતિ ચિત્તસમનન્તરાઃ. ક્ષણાન્તરાવ્યવહિતાત્ તુ ચિત્તનિરંતરાઃ. તે પુનશ્ ચિત્તસમનન્તરાઃ ચિત્તચૈત્તા [તિબ્. 223બ્] દ્વે ચ સમાપત્તી અસંજ્ઞિનિરોધસમાપત્તી. નાસંજ્ઞિકં ચિત્તસમનન્તરં શાસ્ત્રે પઠિતં કર્મસામર્થ્યોત્પત્તેઃ. પ્રથમા કોટિર્ ઇતિ વિસ્તરઃ. સમાપત્તિવ્યુત્થાનચિત્તં સમાપત્તિપ્રવેશચિત્તજનિતમ્. અતશ્ ચિત્તસમનન્તરં ન ચિત્તનિરંતરં. સમાપત્તિક્ષણવ્યવહિતત્વાત્. દ્વિતીયાદયશ્ ચ સમાપત્તિક્ષણાઃ. પ્રથમક્ષણવર્જ્યા ઇત્ય્ અર્થઃ. ચિત્તસમનંતરાઃ. તત્પ્રત્યયજનિતત્વાત્. ન ચિત્તનિરન્તરાઃ. યથાયોગં પ્રથમાદિક્ષણવ્યવહિતત્વાત્. દ્વિતીયા. પ્રથમસ્ય સમાપત્તિક્ષણસ્ય જાત્યાદયઃ ચિત્તનિરન્તરાઃ. ક્ષણાન્તરવ્યવહિતત્વાત્. ન તુ ચિત્તસમનન્તરાઃ. અચિત્તસમનન્તરસ્વભાવત્વાત્. ચિત્તચૈત્તા એવ હિ સહ સમાપત્તિદ્વયેન ચિત્તસમનન્તરા ઇષ્ટાઃ. સચિત્તિકાવસ્થાયાં ચ જાત્યાદયઃ. તેષામ્ અવિશેષિતત્વાત્ સર્વેષાં ચિત્તચૈત્તાદીનાં જાત્યાદયઃ. આદિગ્રહણેન ચ સર્વ એવ વિપ્રયુક્તા ગૃહ્યન્તે સમાપત્તિદ્વયં વર્જયિત્વા. તે ચ તથૈવ ચિત્તનિરંતરા ન ચિત્તસમનન્તરાઃ. પૂર્વવદ્ વ્યાખ્યાનં. સચિત્તિકાવસ્થેતિ. યદા ચિત્તાચ્ ચિત્તાંતરમ્ ઉત્પદ્યતે. તદા પશ્ચિમાશ્ ચિત્તચૈત્તાઃ [તિબ્. 224અ] પૂર્વકેણ ચિત્તેન ચિત્તસમનંતરાશ્ ચિત્તનિરંતરાશ્ ચ ભવંતિ. ચતુર્થી. દ્વિતીયાદીનાં સમાપત્તિક્ષણાનાં વ્યુત્થાનચિત્તસ્ય ચ જાત્યાદયઃ ન ચિત્તસમનન્તરાઃ. અચિત્તસમનન્તરસ્વભાવત્વાત્. ન ચિત્તનિરંતરાઃ. પ્રથમાદિસમાપત્તિક્ષણવ્યવહિતત્વાત્. યે તૃતીયચતુર્થ્યૌ તે પ્રથમદ્વિતીયે ઇતિ વિસ્તરઃ. પ્રથમા કોટિઃ. પ્રથમસમાપત્તિક્ષણઃ સચિત્તિકા ચાવસ્થા. તે હિ ચિત્તસમનંતરાઃ સમનંતરપ્રત્યયજનિતત્વાત્. ન સમાપત્તિનિરંતરાઃ. પ્રથમસમાપત્તિક્ષણસ્ય સર્વસમાપત્તિક્ષણભાવેન ન તન્નિરંતરત્વાભાવાત્. સચિત્તિકાવસ્થાયાં ચ સમાપત્ત્યભાવાત્. દ્વિતીયા. દ્વિતીયાદીનાં સમાપત્તિક્ષણાનાં જાત્યાદયો વ્યુત્થાનચિત્તસ્ય ચ. ઇમે ધર્માઃ સમાપત્તિનિરંતર ન ચિત્તસમનન્તરાઃ. તૃતીયા. અચ્ચિત્તિકાયાઃ સમાપત્તેર્ વ્યુત્થાનચિત્તં દ્વિતીયાદયશ્ ચ સમાપત્તિક્ષણાઃ. એતે ચિત્તસમનન્તરાઃ સમાપત્તિનિરન્તરાશ્ ચ. ચતુર્થી. પ્રથમસ્ય સમાપત્તિક્ષણસ્ય સચિત્તિકાયાં ચાવસ્થાયાં જાત્યાદયઃ. ઇમે ધર્મા ન ચિત્તસમનન્તરા ન સમાપત્તિનિરન્તરાઃ. અચિત્તસમનન્તરસ્વભાવત્વાત્. [તિબ્. 224બ્] પૂર્વસમાપત્તિક્ષણભાવાચ્ ચ.
સસંપ્રયોગસ્ય સચૈતસિકસ્ય. તથાલક્ષણત્વાદ્ ઇતિ. આલમ્બ્યલક્ષણત્વાત્. આયતનદ્રવ્યક્ષણનિયમેનેતિ. આયતનં ચ દ્રવ્યં ચ ક્ષણશ્ ચ તેષાં નિયમઃ. તેનૈવ. તે ચિત્તચૈત્તાઃ સ્વસ્મિન્સ્વસ્મિન્ આલમ્બને નિયતાઃ. યથા તાવચ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં સસંપ્રયોગં રૂપાયતને આલમ્બને નિયતં ન શબ્દાયતનાદૌ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 236 ) એવમ્ આયતનનિયમેન. તત્રાપ્ય્ આયતને દ્રવ્યનિયમેન નીલરૂપે નીલરૂપગ્રાહકમ્ એવ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં સસંપ્રયોગં નિયતં. નાન્યત્ર પીતાદૌ. એવં દ્રવ્યનિયમેન. તત્રાપિ નીલરૂપે આલમ્બને યો નીલરૂપક્ષણો યસ્યાલમ્બનં. સ તસ્યૈવ. નાન્યસ્ય. ઇત્ય્ એવં ક્ષણનિયમેન. એવં શબ્દાયતનાદિષ્વ્ અપિ શ્રોત્રાદિવિજ્ઞાનં સસંપ્રયોગં યોજ્યં. કિમ્ આશ્ર્યનિયમેનાપીતિ. કિં ચક્ષુરાદ્યાશ્રયનિયમેનાપ્ય્ એતે ચિત્તચૈત્તા નિયતાઃ. ઓમ્ ઇત્ય્ આહ. એવમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ.
આલમ્બનપ્રત્યયો ઽપિ સર્વધર્મા ઇતિ મનોવિજ્ઞાનાપેક્ષયા. અધિકો ઽયં પ્રત્યય ઇત્ય્ અધિપતિપ્રત્યય ઇતિ. હેતુપ્રત્યયાદિભ્યઃ. હેતુપ્રત્યયો હિ પરં પંચ હેતવઃ. આલમ્બનપ્રત્યયો હિ સહભુવાં ન સંભવતીતિ નાધિકઃ. અધિકસ્ય વા પ્રત્યય ઇતિ. પૂર્વમ્ અધિકઃ પતિર્ અધિપતિઃ. સ પ્રત્યય ઇતિ [તિબ્. 225અ] સમાસઃ. ઇદાનીમ્ અધિકસ્ય ભૂયસઃ પતિર્ અધિપતિઃ. સ પ્રત્યય ઇત્ય્ અધિપતિપ્રત્યય ઇતિ સમાસઃ. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. સર્વ ઇતિ વિસ્તરઃ. સર્વઃ સંસ્કૃતાસંસ્કૃતઃ સર્વસ્ય સંસ્કૃતસ્ય સ્વભાવવર્જ્યસ્ય સાલમ્બનસ્યાનાલમ્બનસ્ય ચ પ્રત્યયો ઽધિપતિપ્રત્યયઃ. આલમ્બનપ્રત્યયસ્ તુ સાલમ્બનસ્યૈવ નાનાલમ્બનસ્ય. પ્રથમે વિગ્રહે પ્રત્યયસ્યાધિક્યં દર્શિતં. દ્વિતીયે પ્રત્યયવતઃ.
(ઇઇ.64) નિરુધ્યમાને કારિત્રમ્
ઇતિ. નિરુધ્યમાન એવેત્ય્ અવધારણં. મિથઃફલત્વાત્ સમાશ્રયત્વાચ્ ચ સહભૂસંપ્રયુતકહેત્વોર્ યથાક્રમં.
ત્રયો જાયમાન
ઇતિ. જાયમાન એવેત્ય્ અવધારણં.
તતો ઽન્યૌ તુ પ્રત્યયૌ તદ્વિપર્યયાદ્
ઇતિ. સમનન્તરપ્રત્યયઃ પૂર્વોક્તસ્ તં પશ્ચાદુક્તં કારિત્રકાલનિયમમ્ આશ્રયતે. જાયમાને કારિત્રં કરોતીત્ય્ અર્થઃ. પશ્ચાદુક્ત આલમ્બનપ્રત્યયઃ પૂર્વોક્તં કારિત્રકાલનિયમમ્ આશ્રયતે. નિરુધ્યમાને કારિત્રં કરોતીત્ય્ અર્થઃ. એવં તૌ
વિપર્યયાત્
કારિત્રં કુરુતઃ. તેનાહ. સમનન્તરપ્રત્યયો જાયમાને કારિત્રં કરોત્ય્ અવકાશદાનાત્. આલમ્બનપ્રત્યયો નિરુધ્યમાને. વર્તમાનૈશ્ ચિત્તચૈત્તૈર્ વર્તમાનગ્રહણાદ્ ઇતિ. ગ્રહણાર્થેન હ્ય્ આલમ્બનપ્રત્યયો વ્યવસ્થાપ્યતે. ન ચાતીતનાગતાશ્ ચિત્તચૈત્તા ગ્રાહ્યમ્ અર્થં ગૃહ્ણન્તીતિ.
એતદ્ એવાસ્ય કારિત્રમ્ ઇતિ. યદ્ અનાવરણભાવેન સર્વસ્યામ્ અવસ્થાયામ્ અવસ્થાનં એતદ્ એવાસ્યાધિપતિપ્રત્યયસ્ય કારિત્રમ્ ઇતિ સુગમત્વાન્ નાધિપતિપ્રત્યયસ્ય [તિબ્. 225બ્] કારિત્રકાલનિયમઃ સૂચિત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ.
(65) દ્વિવિધો હેતુર્ ઇતિ. સંપ્રયુક્તકસર્વત્રગવિપાકહેતૂનામ્ અસંભવાત્. સમાનભૂમિકાઃ કુશલા ધર્મા ઇતિ. નિરોધસમાપત્તેર્ ભાવાગ્રિકાઃ કુશલા ધર્માઃ સભાગહેતુર્ હેતુપ્રત્યયઃ. અસંજ્ઞિસમાપત્તેર્ અપિ ચતુર્થધ્યાનભૂમિકાઃ. યેષાં બલેન તે સમાપત્તી ભવતઃ. સમનન્તરપ્રત્યયઃ સસંપ્રયોગં સમાપત્તિચિત્તમ્ ઇતિ. સર્વેષાં નિરોધસમાપત્તિક્ષણાનામ્ અસંજ્ઞિસમાપત્તિક્ષણાનાં ચ ચિત્તાન્તરેણાવ્યવધાનાત્. પૂર્વવદ્ ઇતિ. સ્વભાવવર્જ્યાઃ સર્વધર્માઃ. ચિત્તાભિસંસ્કારજત્વાદ્ ઇતિ. ચિત્તાભોગજત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ચિત્તોત્પત્તિવિબન્ધનાત્ ન સમનંતરપ્રત્યય ઇતિ. સમનન્તરપ્રત્યયસ્ય ચિત્તોત્પત્તિહેતુત્વાત્.
દ્વાભ્યામ્ અન્યે ત્વ્
ઇતિ. તુશબ્દો ઽવધારણે ભિન્નક્રમશ્ ચ. દ્વાભ્યામ્ એવ હેત્વધિપતિપ્રત્યયાભ્યામ્ અન્યે વૈ ચિત્તચૈત્તસમાપત્તિદ્વયવિનિર્મુક્તા ધર્મા જાયન્તે. ઈશ્વરપુરુષપ્રધાનાદિકમ્ ઇતિ. આદિશબ્દેન કાલસ્વભાવપરમાણ્વાદિ ગૃહ્યતે. નનુ ચાત એવેતિ. યદિ વેશ્વર એકં કારણં પુરુષ ઇતિ વાત્ર પક્ષે કો હેતુર્ ઇતિ હેતુર્ મૃગ્યતે. ઈશ્વરવ્યતિરિક્તં હેતું કૃત્વા તત્સિદ્ધેર્ ઇતિ અભ્યુપગતં ભવતિ. તદભ્યુપગમાચ્ ચૈકમ્ ઈશ્વરઃ પુરુષ ઇતિ વા કારણં સર્વસ્ય જગત ઇતિ અસ્ય વાદસ્ય વ્યુદાસઃ પરિત્યાગઃ પ્રાપ્નોતીતિ પિણ્ડેન વાક્યર્થઃ. [તિબ્. 226અ]
નેશ્વરાદેઃ ક્રમાદિભિર્

ઇતિ. નેશ્વરાદેર્ ભાવા જાયન્તે. કસ્માત્. ક્રમાદિભિઃ. આદિગ્રહણેન દેશકાલાદીનાં ગ્રહણં. અથ વાનેકકારણત્વાનવસ્થાપ્રસંગાદ્ અન્યપુરુષકાલનિહ્નવાદીનાં ગ્રહણં. યદિ હ્ય્ એકમ્ એવેતિ વિસ્તરઃ. યદિ હ્ય્ એકમ્ એવ કારણમ્ ઈશ્વરઃ સ્યાત્ મહાદેવો વા વાસુદેવો વા અન્યદ્ વા પુરુષાદિ વેત્ય્ અર્થઃ. યુગપત્ સર્વેણ જગતા ભવિતવ્યં કારણસ્ય સદ્ભાવાત્. ન હ્ય્ એતદ્ ઇષ્ટં. સતિ કારણે કાર્યં ન ભવતીતિ. દૃશ્યતે ચ ભાવાનાં કલલાદીનામ્ અંકુરાદીનાં ચ ક્રમસંભવઃ. તસ્માત્ સ્વકારણપરંપરાનિર્વૃત્ત ઇતિ નેશ્વરાદિકારણમ્ ઇતિ ગમ્યતે. ઈશ્વરાદ્યેકકારણં જગદ્ ઇતિ હિ પ્રતિજાનાનસ્ય સ્વકારણક્રમોત્પાદિત્વાદિલક્ષણેન ધર્મવિશેષેણ તસ્ય સાપક્ષાલત્વં પક્ષસ્યોપલક્ષ્યતે. સ તર્હિ છન્દવશાદ્ ઇતિ. સ ક્રમભેદ ઇચ્છાવશાદ્ ઈશ્વરસ્ય સ્યાત્. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. અયમ્ ઇદાનીં ભાવ ઉત્પદ્યતાં યાવદ્ અયં પશ્ચાદ્ ઉત્પદ્યતામ્ ઇતિ. એવં ક્રમસંભવશ્ ચ ભાવાનાં ઈશ્વરશ્ ચ કારણમ્ ઇતિ ઈશ્વરકારણિકાભિપ્રાયઃ. છન્દભેદાદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ઈશ્વરચ્છન્દભેદાચ્ ચૈકકારણત્વાભ્યુપગમાચ્ ચ પ્રાક્પક્ષવિરોધાદ્ ધર્મસ્વરૂપવિપર્યયઃ પક્ષસ્યોત્પદ્યતે. સ ચાપીતિ વિસ્તરઃ. [તિબ્. 226બ્] સ ચાપિ છન્દભેદો યુગપત્ સ્યાત્. તદ્ધેતોશ્ છન્દભેદહેતોર્ ઈશ્વરસ્યાભિન્નત્વાદ્ એકત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 238 ) તતશ્ ચ એવ સ પૂર્વોક્તો દોશો યુગપત્ સ્યાદ્ ઇતિ. અથ મન્યસે. અન્યદ્ અપિ કારણાન્તરં ભિન્નં તદુત્પત્તૌ ઈશ્વરો ઽપેક્ષત ઇત્ય્ અત ઇદમ્ ઉચ્યતે. કારણાન્તરભેદાપેક્ષણે ચે તિ વિસ્તરઃ. નેશ્વર એવ કારણમ્ ઇત્ય્ અભ્યુપગમે સ એવ દોષઃ. તેષામ્ અપિ ચેતિ વિસ્તરઃ. તેષામ્ અપિ ચ કાર્ણાન્તરાણાં ક્રમોત્પત્તાવ્ ઇષ્યમાણાયાં કારણાન્તરભેદાનામ્ અપિ પુનઃ કારણાન્તરભેદાપેક્ષણાદ્ અનવસ્થાપ્રસંગઃ. તેષામ્ અપિ કારણાન્તરભેદાપેક્ષણં તેષામ્ અપિ કારણાન્તરભેદાપેક્ષણમ્ ઇત્ય્ અપર્યવસાનપ્રસંગઃ સ્યાત્. શાક્યપુત્રીયમ્ એવ ન્યાયમ્ ઇતિ. અનાદિઃ સંસાર ઇતિ શાક્યપુત્રીયં ન્યાયં નાતિક્રાન્તઃ સ્યાત્. યૌગપદ્યે ઽપીતિ વિસ્તરઃ. અથાપિ સ્યાત્. યૌગપદ્યે ઽપીશ્વરછન્દાનાં ન જગતો યૌગપદ્યં. કસ્માત્. યથાછન્દં ઉત્પાદાત્. યશ્ છન્દઃ અયમ્ ઇદાનીમ્ ઉત્પદ્યતામ્ ઇતિ. તસ્ય તસ્માચ્ છન્દાદ્ ઇદાનીમ્ એવોત્પત્તિઃ. યઃ પશ્ચાદ્ ઉત્પદ્યતામ્ ઇતિ. તસ્ય તસ્માત્ પશ્ચાદ્ ઉત્પત્તિઃ. ઇદં ચ પશ્ચાત્ પશ્ચાત્તરમ્ એવંપ્રકારમ્ ઇતિ તસ્ય તસ્માત્ પશ્ચાત્તરં તથૈવોત્પત્તિર્ ઇતિ. તચ્ ચ ન. તેષાં પશ્ચાદ્ વિશેષાભાવાત્. તેષાં છન્દાનાં પશ્ચાન્ ન કશ્ચિદ્ વિશેષ ઇતિ. યથૈવ પૂર્વં નારભન્તે. તથા પશ્ચાદ્ અપિ નારભેરન્. યથા વા પશ્ચાદ્ આરભન્તે. તથા પૂર્વમ્ અપીતિ. અથ વા એક એવોત્પાદયિતા નેતર ઇતિ તેસાં વિશેષાભાવઃ. અતઃ પ્રાપ્તમ્ એવ ભાવાનામ્ ઈશ્વરચ્છન્દાનામ્ [તિબ્. 227અ] ઇવ યૌગપદ્યં. કારણાન્તરાપેક્ષત્વે વા છન્દવિશેષાણાં પૂર્વવદ્ દોશઃ. ન તસ્યામ્ ઈશ્વરઃ સ્યાદ્ ઇતિ. ન તસ્યાં પ્રીતૌ ઈશ્વરઃ સ્યાદ્ વિનોપાયેન તત્કારણશક્તેઃ. એતદ્ ઈશ્વરસ્યેશ્વરત્વં. યદ્ અસૌ કારણાન્તરાનપેક્ષઃ કુર્યાત્. તથૈવ ચાન્યસ્મિન્ન્ ઇતિ. યથા પ્રીતાવ્ અનીશ્વરઃ. એવમ્ અન્યસ્મિન્ન્ અપિ ત્રૈલોક્યે નેશ્વર ઇત્ય્ અનુમીયતે. યદિ ચેશ્વર ઇતિ વિસ્તરઃ. નરકાદિષુ પ્રજાં સૃષ્ટ્વા બહુભિશ્ ચેતિભિર્ ઉપસૃષ્ટાં. બહુભિર્ અનેકૈઃ પ્રકારૈર્ ઈતિભિર્ ઉપસર્ગૈ રોગાદિભિર્ ઉપસૃષ્તામ્ ઉપદ્રુતાં પ્રજાં સૃષ્ટ્વા યદિ પ્રીયેત નમો ઽસ્તુ તસ્મૈ ઇત્ય્ ઉત્પ્રાસવચનમ્ એતત્. સુગીતશ્ ચેતિ વિસ્તરઃ. સૂક્તશ્ ચાયં તમ્ આરભ્ય તમ્ ઈશ્વરમ્ અધિકૃત્ય શ્લોકઃ શતરુદ્રીયે વ્યાસેન
યન્ નિર્દહતી ત્યાદિ.

યસ્માન્ નિર્દહતિ તસ્માદ્
રુદ્ર
ઇત્ય્ એવં સર્વત્ર. અન્યેષામ્ ઇતિ. બીજાદીનાં અંકુરાદિષુ પ્રત્યક્ષઃ પુરુષકારો નિહ્નુતઃ સ્યાત્. કારણેભ્યો ઽન્યસ્ય વ્યાપારદર્શનાદ્ ઇતિ. ચક્ષૂરૂપાલોકમનસ્કારાદિભ્યશ્ ચ એઅક્ષુર્વિજ્ઞાનાદ્યુત્પત્તૌ બીજક્ષેત્રોદકાદિભ્યશ્ ચાંકુરાદ્યુત્પત્તૌ અન્યસ્ય વ્યાપારાનુપલબ્ધેઃ. યથા હિ ચક્ષુરાદીનાં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદ્યુત્પત્તૌ બીજાદીનાં ચાંકુરાદ્યુત્પત્તૌ વ્યાપારો દૃશ્યતે. તદ્ભાવે ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 239 ) ભાવાત્ તદભાવે ચાભાવાત્. ન તથા ચક્ષુરાદિભાવે બીજાદિભાવે ચ [તિબ્. 227બ્] ઈશ્વરસ્યાભાવે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાંકુરાદ્યભાવો દૃષ્ટઃ. પુનશ્ ચ તદ્ભાવે ભાવઃ. યતસ્ તસ્યાપિ તદુત્પત્તૌ વ્યાપારો ગમ્યતે. અતસ્ તદ્વ્યાપારદર્શનાત્ સહ કારણૈર્ ઈશ્વરં કારણં કલ્પયતાં કેવલો ભક્તિવાદઃ સ્યાત્. કિં ચ સહકારિષુ ચેતિ વિસ્તરઃ. યાનિ સહકારીણ્ય્ અન્યાનિ તસ્યેશ્વરસ્ય. કિં તેષ્વ્ ઈશ્વરો નેશ્વરઃ સ્યાત્. તાનિ હિ કાર્યોત્પત્તૌ સ્વસામર્થ્યેન વ્યાપ્રિયંતે. અન્યેષુ તુ સહકારિષ્વ્ ઈશ્વરઃ સ્યાદ્ ઇતિ અન્યગ્રહણં. આદિસર્ગ ઈશ્વરહેતુકઃ. તથા હિ પ્રત્યક્ષપુરુષકારનિહ્નવો ન સ્યાત્. કારણેભ્યો ઽન્યસ્ય વ્યાપારાદર્શને ચાદોશો જગતશ્ ચેશ્વરઃ કારણમ્ ઇતિ. તસ્યાપ્ય્ અન્યકારણાનપેક્ષત્વાત્. તસ્યાપ્ય્ આદિસર્ગસ્યાન્યકારણાનપેક્ષત્વાત્. ઈશ્વર એવૈકઃ. કારણં નાન્યદ્ ઇતિ. ઈશ્વવવદ્ અનાદિત્વપ્રસંગઃ. અનિષ્ટં ચૈતત્ તસ્માન્ નેશ્વરઃ કારણં.
એવં પ્રધાને ઽપિ યથાગોગં યોજ્યમ્ ઇતિ. પ્રધાનમ્ અચેતનં. તસ્માત્ તત્ર છન્દવિકલ્પનાં હિત્વા શેષપ્રતિષેધવિધાનં યોજ્યં. યદ્ય્ એકમ્ એવ કારણં પ્રધાનં સ્યાત્. યુગપત્ સર્વેણ જગતા ભવિતવ્યં સ્યાત્. દૃશ્યતે ચ ભાવાનાં ક્રમસંભવઃ. કારણાન્તરભેદાપેક્ષણે વા ન પ્રધાનમ્ એવ કારણં સ્યાત્. તેષામ્ અપિ ક્રમોત્પત્તૌ કારણાન્તરભેદાપેક્ષનાદ્ અનવસ્થાપ્રસંગઃ સ્યાદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. એવં ખલ્વ્ અપિ જગતઃ કારણં પરિગૃહ્ણતા અન્યેષામ્ અર્થાનાં પ્રત્યક્ષઃ પુરુષકારો નિહ્નુતઃ સ્યાત્. સહાપિ ચ કારણૈઃ કારણં પ્રધાનં કલ્પયતામ્ [તિબ્. 228અ] કેવલો ભક્તિવાદઃ સ્યાત્. કારણેભ્યો ઽન્યસ્ય વ્યાપારદર્શનાત્. સહકારિષુ ચાન્યેષુ કારણેષુ તત્પ્રધાનમ્ અપ્રધાનં સ્યાત્. અથાદિસર્ગઃ પ્રધાનહેતુકઃ. તસ્યાપિ મહદાદ્યુત્પાદસ્વભાવસ્યાદિસર્ગસ્યાદ્યલક્ષણત્વાત્ પ્રધાનવત્ અનાદિત્વપ્રસંગઃ. નિત્યં હિ પ્રધાનં પ્રધાનં ચ મહતઃ કારણમ્ ઇતિ પૂર્વપ્રધાનં પસ્ચાન્ મહાન્ ઇતિ ન સિધ્યતિ. પ્રસવધર્મિ ચ પ્રધાનમ્ ઇતિ તેન નિત્યં પ્રવર્તિતવ્યં કારણાન્તરનિરપેક્ષત્વાત્. ન હિ પ્રકાશઃ પ્રકાશ્યમ્ અર્થં પ્રકાશ્ય પુનર્ ન પ્રકાશયતીતિ. સ્વભાવો હિ કૃતાર્થતાં નોપેક્ષતે. અકૃતબુદ્ધયઃ પરમાર્થશાસ્ત્રૈર્ અસંસ્કૃતબુદ્ધય ઇત્ય્ અર્થઃ.
(ઇઇ.66) દ્વિધા ભૂતાનિ તદ્ધેતુર્
ઇતિ. પૂર્વોત્પન્નાનિ ભૂતાનિ પશ્ચાદુત્પન્નાનાં સ્વાસંતાનિકાનાં સભાગહેતુર્ અવિનિર્ભાગવર્તીનિ સહભૂહેતુઃ. ભૂતાનુવિધાયિત્વાદ્ ઇતિ. ભૌતિકં ભૂતાન્ય્ અનુવિધત્તે. તદ્વિકારે વિકારાત્. આચાર્યાદિનિશ્રયવદ્ ઇતિ. યથાભિક્ષુર્ આચાર્યમ્ આશ્રયતે. આદિશબ્દેન ઉપાધ્યાયં ચ નિશ્રયતે. તદ્વત્. ભૂતાનિ ભૌતિકં નિશ્રયતે. એવમ્ એષામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. જન્મહેતુત્વમ્ એષાં ભૂતાનામ્ આખ્યાતં તુ ભૌતિકસ્ય તેભ્ય ઉત્પત્તેઃ. વિકારહેતુત્વં તદનુવિધાયિત્વાત્. આધારહેતુત્વં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 240 ) આધારભાવાત્. સ્થિતિહેતુત્વમ્ અનુચ્છેદહેતુત્વાત્. વૃદ્ધિહેતુત્વમ્ ઉપબૃમ્હણહેતુત્વાદ્ ઇતિ. અવિશેષવર્તિત્વાદ્ ઇતિ [તિબ્. 228બ્] અવિઘ્નભાવવસ્થાનેનાન્યેષામ્ અપિ હેતુત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અન્યોન્યં ચિત્તાનુપરિવર્તિકાયવાક્કર્નેતિ. કાયકર્મ ચિત્તાનુપરિવર્તિ ધ્યાનાનાસ્રવસંવરસંગૃહીતં ત્રિવિધં પ્રાણાતિપાતાદત્તાદાનકામમિથ્યાચારવિરતિભેદેન. વાક્કર્માપિ ચિત્તાનુપરિવર્તિ ધ્યાનાનાસ્રવસંવરસંગૃહીતમ્ એવ ચતુર્વિધં. મૃષાવાદપૈશુન્યપારુષ્યસંભિન્નપ્રલાપવિરતિભેદેન. તદ્ એવં સપ્તવિધં કાયવાક્કર્માન્યોન્યં સહભૂહેતુઃ. પ્રાણતિપાતવિરતિર્ ઉપાદાયરૂપં ઇતરેષાં ષણ્ણાં સહભૂહેતુઃ. તાન્ય્ અપિ ષટ્ તસ્ય સહભૂહેતુર્ ઇતિ સર્વં યોજ્યં. નાન્યદ્ ઇતિ. ચક્ષુરાદિકં સર્વમ્ ઉપાદાયરૂપં પ્રાતિમોક્ષસંવરાદિસંગૃહીતમ્ અપિ યાવન્ નાન્યોન્યં સહભૂહેતુઃ પૃથક્કલાપત્વાત્. સભાગસ્યેતિ. કુશલં કુશલસ્ય સ્વાસંતાનિકસ્ય ક્લિષ્ટં ક્લિષ્ટસ્યેત્યાદિ. યસ્ય કાયવાક્કર્મણ ઇતિ. વિજ્ઞપ્ત્યવિજ્ઞપ્તિસ્વભાવસ્ય સમાહિતસ્યાસમાહિતસ્ય વા યથાયોગં. એકધૈવ તદ્ ઇતિ. વિપાકહેતુર્ એવૈક ઇત્ય્ અવધારણં. કારણહેતોસ્ તથૈવાગણ્યમાનત્વાત્. પૃથક્કલાપત્વાદ્ ઇતિ સહભૂહેત્વાદ્યયોગાત્.
(ઇઇ.67) રૂપધાતાવ્ અકુશલં નાસ્તીતિ. સ વિવિક્તં કામૈર્ વિવિક્તં પાપકૈર્ અકુશલૈર્ ધર્મૈઃ સવિતર્કં સવિચારં વિવેકજં પ્રીતિસુખં પ્રથમં ધ્યાનમ્ [તિબ્. 229અ] ઉપસંપદ્ય વિહરતીતિ વચનાત્. તત્ર રૂપધાતાવ્ અકુશલં નાસ્તિ. અકુશલવિવેકાદ્ ધિ યજ્ જાતં શુભં. તદ્ વિવેકમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. યથા ચ હેતુઃ. તથા ફલમ્ ઇતિ. તત્રોપપત્તાવ્ અપિ નાસ્ત્ય્ અકુશલમ્ ઇતિ ગમ્યતે. રૂપારૂપ્યધાતૌ સર્વ એવ ક્લેશોપક્લેશાવ્ અવિપાકત્વાન્ નિવૃતા એવ નાકુશલાઃ.
(ઇઇ.68-71) અનન્તરમ્ ઇતિ પશ્ચાદ્ વક્ષ્યત ઇતિ કારિકાન્તે. તદ્ ઇહ સંબન્ધનીયં. સમાપત્તિકાલે કુશલમ્ ઇતિ. કામાવચરપ્રાયોગિકકુશલચિત્તાનન્તરં પ્રથમધ્યાનભૂમિકં સામન્તકીયં મૌલીયં વા ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે. પ્રતિસંધિકાલે નિવૃતમ્ ઇતિ. કામાવચરોપપત્તિપ્રતિલમ્ભિકમરણચિત્તાનન્તરં રૂપાવચરં નિવૃતાવ્યાકૃતં ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે પ્રતિસંધિકાલે.
ઉપપત્તિભવઃ ક્લિષ્ટઃ સર્વક્લેશૈઃ સ્વભૂમિકૈર્
ઇતિ વચનાત્. ઉપપત્તિર્ અત્રાન્તરાભવોપપત્તિર્ અભિપ્રેતા. એવમ્ અન્તરાભવપ્રતિસંધિર્ અપિ ક્લિષ્ટો વેદિતવ્યઃ. ચતસૃભિર્ દૂરતાભિર્ દૂર ઇતિ. તત્રેયમ્ આશ્રયદૂરતા. યદ્ આરૂપ્યાવચરેણ આશ્રયેણ કામાવચરઃ કશ્ચિદ્ અપિ ધર્મો ન સંમુખીક્રિયતે. યથા રૂપાવચરેણાશ્રયેણ કામાવચરં નિર્માણચિત્તં સંમુખીક્રિયત ઇતિ. અનયાશ્રયદૂરતયા કામધાતોર્ આરૂપ્યા દૂરે ભવંતિ. આકારદૂરતા. યદ્ આરૂપ્યાવચરેણ ચિત્તેન કામધાતુર્ નાકાર્યતે. યથા રૂપાવચરેણ ઔદારિક ઇત્યાદિભિર્ આકારૈઃ. આલમ્બનદૂરતા. યદ્ આરૂપ્યાવચરેણ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 241 ) ચિત્તેન ન કામધાતુર્ આલમ્બ્યતે. યથા રૂપાવચરેણ. નનુ ચ રૂપધાતુર્ અપિ નારૂપ્યાવચરેણ ચિત્તેનાલંબ્યતે.
ન મૌલાઃ કુષલારૂપ્યાઃ સાસ્રવાધરગોચરા

[તિબ્. 229બ્] ઇતિ વચનાત્. તત્ કથમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે કામધાતોર્ એવારૂપ્યા દૂરત ઇતિ. સત્યં ન મૌલારૂપ્યાવચરેણ ચિત્તેન રૂપધાતુર્ અધ્યાલંબ્યતે. કિં તુ આકાશાનંત્યાયતનસામન્તકચિત્તેન ઔદારિકાદ્યાકારૈશ્ ચતુર્થધ્યાનમ્ આલંબ્યત ઇતિ. અતો ન કામધાતોર્ ઇવ રૂપધાતોર્ આરૂપ્યા દૂરે વ્યવસ્થાપ્યંતે. પ્રતિપક્ષદૂરતા. યદ્ આરૂપ્યા ન કામધાતોઃ પ્રતિપક્ષઃ. યથા રૂપધાતુઃ. ઇત્ય્ એવમ્ આશ્રયાલમ્બનાકારપ્રતિપક્ષદૂરતાભિર્ અપિ કામધાતોર્ આરૂપ્યા દૂરે ભવંતિ. તસ્માન્ ન કામાવચરકુશલાનન્તરં આરૂપ્યાવચરં કુશલમ્ ઉત્પદ્યતે. શૈક્ષમ્ અશૈક્ષં ચેતિ. કામાવચરપ્રાયોગિકકુશલચિત્તાનન્તરં સમાપત્તિકાલે લબ્ધપૂર્વં શૈક્ષમ્ ઉત્પદ્યતે. તથૈવ ચાશૈક્ષં. ક્લિષ્ટસમાપત્ત્યુત્પીડિતસ્યેતિ. ક્લિષ્ટયા સમાપત્ત્યા ઉત્પીડિતસ્ય યોગિનો ઽધરાયાઃ કુશલાયા ભૂમેઃ સંશ્રયણાન્ નિવૃતાવ્યાકૃતાદ્ અપિ કુશલં ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે. વરમ્ અધરાપિ કુશલા ભૂમિર્ નોર્ધ્વા ક્લિષ્ટેતિ. સર્વેભ્યો રૂપારૂપ્યચિત્તેભ્ય ઇતિ. કુશલાવ્યાકૃતચિત્તસ્ય મરણસંભવાત્.
તસ્માચ્ ચત્વારીતિ.
તસ્માદ્ અકુશલાચ્ ચત્વારિ સ્વભૂમિકાન્ય્ એવ. અકુશલસ્યોર્ધ્વભૂમિકુશલપ્રયોગત્વાસંભવાદ્ અપ્રહાણાચ્ ચોર્ધ્વભૂમ્યુપપત્તિચિત્તાનુત્પાદાત્. [તિબ્. 230અ] કુશલં નિર્માણચિત્તાદ્ અનન્તરમ્ ઇતિ. નિર્માણાદ્ વ્યુત્થાનકાલે. તસ્માદ્ અનન્તરમ્ એકાદશેતિ. પ્રતિસંધિસમાપત્તિતદ્વ્યુત્થાનનિર્માણપ્રવેશકાલેષ્વ્ એકાદશચિત્તોત્પત્તિસંભવઃ. કથં. સ્વભૂમિકાનિ ત્રીણિ કામાવચરાણિ ચ. વ્યુત્થાનકાલે કુશલં. પ્રતિસંધિકાલે ક્લિષ્ટદ્વયં. અનિવૃતાવ્યાકૃતં ચ નિર્માણચિત્તં. આરૂપ્યાવચરં. ચ નિવૃતાવ્યાકૃતં પ્રતિસંધિકાલે. કુશલં ચ સમાપત્તિકાલે. શૈક્ષમ્ અશૈક્ષં ચેતિ. ન ત્વ્ આરૂપ્યાવચરમ્ અનિવૃતાવ્યાકૃતમ્. અવશ્યાક્લિષ્ટત્વાત્. સમાપત્ત્યાદ્યયોગાચ્ ચ. ન હિ તત્ પ્રયોગલભ્યં યથા રૂપાવચરં કામાવચરં ચ નિર્માણચિત્તં. કામાવચરં ચ ક્લિષ્ટદ્વયં આરૂપ્યાવચરં ચાનિવૃતાવ્યાકૃતં હિત્વેતિ. ન કામાવચરાત્ ક્લિષ્ટદ્વયાત્ રૂપાવચરં કુશલમ્ ઉત્પદ્યતે. તસ્ય ક્લિષ્ટદ્વયસ્ય તત્પ્રયોગાનર્હત્વાત્. અત એવ ચ નારૂપ્યાવચરાદ્ અનિવૃતાવ્યાકૃતાત્ તદ્ ઉત્પદ્યતે. કુશલેન ચ પ્રતિસંધિબન્ધાભાવાત્. કામાવચરં ક્લિષ્તદ્વયં શૈક્ષાશૈક્ષે ચ સ્થાપયિત્વેતિ. ન કામાવચરાત્ ક્લિષ્ટદ્વયાદ્ રૂપાવચરં નિવૃતાવ્યાકૃતમ્ ઉત્પદ્યતે. તદપ્રહાણે રૂપધાતૌ પ્રતિસંધિબન્ધાભાવેન નિવૃતાવ્યાકૃતચિત્તસંભવાત્. ન શૈક્ષાશૈક્ષાભ્યાં. તતસ્ત્યેન [તિબ્. 230બ્] ક્લિષ્ટેન વ્યુત્થાનાસંભવાત્. કામાવચરાણિ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 242 ) ચેતિ. ત્રીણીત્ય્ અધિકૃતં. પ્રતિસંધિકાલે ક્લિષ્ટદ્વયં ક્લિષ્ટસમાધ્યુત્પીડિતસ્ય ચ કુશલં. કામાવચરે ચ ક્લિષ્ટે આરૂપ્યાવચરં ચેતિ. પ્રતિસંધિકાલે. અધરધાતુકાનિ ચ ક્લિષ્ટાનિ પ્રતિસંધિકાલે. આરૂપ્યાવચરાત્ કુશલાન્ નવેતિ. સ્વભૂમિકાનિ ત્રીણિ. રૂપાવચરં કુશલં તત્સમાપત્તિવ્યુત્થાનકાલે પ્રતિલોમસમાપત્તૌ ચ. અધરભૂમિકાનિ ચ ક્લિષ્ટાનિ પ્રતિસંધિકાલે. શૈક્ષમ્ અશૈક્ષં ચ. કામાવચરં કુશલં કામરૂપાવચરાનિવૃતાવ્યાકૃતે હિત્વેતિ. ન કામાવચરેણ કુશલેન તત્સમાપત્તેર્ વ્યુત્થાનં સંભવતિ અતિવિપ્રકૃષ્ટત્વાત્. અત એવ ચ નાનિવૃતાવ્યાકૃતેનાપિ અપટુત્વાત્. અત એવ ચ ન રૂપાવચરેણાનિવૃતાવ્યાકૃતેન વ્યુત્થાનં. ન ચૈભિઃ પ્રતિસંધિબન્ધો ઽસ્તીતિ નૈષામ્ અત ઉત્પત્તિઃ. તત્ષણ્ણામ્ અનંતરમ્ ઇતિ વર્તતે. રૂપાવચરાત્ કુશલાદ્ ઇતિ. સમાપત્તિકાલે. શૈક્ષાશૈક્ષાભ્યાં ચેતિ. વ્યુત્થાનકાલે. રૂપાવચરં કુશલમ્ ઇતિ. ક્લિષ્ટસમાધ્યુત્પીડિતસ્ય. નિવૃતં ચેત્યાદિ. પ્રતિસંધિકાલે. કામરૂપાવચરાણિ ક્લિષ્તાનિ શૈક્ષાશૈક્ષે ચ હિત્વેતિ. અધોભૂમ્યવીતરાગસ્ય તેન [તિબ્. 231અ] પ્રતિસંધેર્ અભાવાત્. શૈક્ષાશૈક્ષાભ્યાં ચ તેન વ્યુત્થાનાસંભવાન્ ન તેભ્યસ્ તદુત્પત્તિઃ. તાન્ય્ એવ ચત્વાર્ય્ અશૈક્ષં ચેતિ. ત્રીણિ ત્રૈધાતુકાનિ કુશલાનિ વ્યુત્થાનકાલે. શૈક્ષં ચ પ્રવાહે. વજ્રોપમાનન્તરં ક્ષયજ્ઞાનમ્ ઇતિ અશૈક્ષં ચેતિ. પંચ પંચકાદ્ અત એવાનન્તરોક્તાદ્ ઇતિ. ત્રૈધાતુકેભ્યઃ કુશલેભ્યઃ સમાપત્તિકાલે. વજ્રોપમાનન્તરોત્પત્તૌ પ્રવાહે ચેતિ. તસ્માચ્ ચત્વારીતિ. શૈક્ષં હિત્વા. ન હ્ય્ અશૈક્ષાત્ શૈક્ષમ્ ઉત્પદ્યતે. પરિહાણિકાલે કથં નોત્પદ્યતે. ક્લેશોત્પાદવ્યવહિતત્વાત્. વ્યુત્થિતસ્યૈવ પરિહાણેશ્ ચ.
(ઇઇ.72, 73) પ્રાયોગિકં ચોપપત્તિલાભિકં ચેતિ. પ્રાયોગિકં યત્ પ્રયોગાલ્ લભ્યતે. શ્રુતચિન્તાભાવનામયં ત્રિષુ ધાતુષુ યથાસંભવં. ઉપપત્તિલાભિકં કામરૂપધાત્વોર્ અન્તરાભવપ્રતિસંધિક્ષણે પ્રથમતો યસ્ય પ્રાપ્તિર્ ઉત્પદ્યતે. આરૂપ્યધાતૌ ચોપપત્તિભવે યસ્ય પ્રાપ્તિર્ ઉત્પદ્યતે. વિપાકજમ્ ઐર્યાપથિકં શૈલ્પસ્થાનિકં નિર્માણચિત્તં ચેતિ. હેતુકર્મભેદાદ્ અયં ભેદઃ. વિપાકહેતોર્ જાતં વિપાકજં. ઈર્યાપથેષુ શયનાસનસ્થિતિચંક્રમણેષુ ભવં ઐર્યાપથિકં. શિલ્પસ્થાનેષુ ભવં શૈલ્પસ્થાનિકં. નિર્માણે ચિત્તં નિર્માણચિત્તં. નિર્મિતે નિર્માણે વા ભવં નૈર્મિતં નૈર્માણિકમ્ ઇતિ વા. તદ્ એવોચ્યતે. પુનર્ વિંશતિર્ ભવન્તીતિ. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. ષોઢા કુશલમ્ અનિવૃતાવ્યાકૃતં ચ સપ્તધા ભિત્ત્વેતિ. ત્રિષુ ધાતુષુ પ્રાયોગિકોપપત્તિપ્રતિલંભિકભેદેન [તિબ્. 231બ્] કુશલં ષોઢા ભિત્ત્વા. કામરૂપધાત્વોશ્ ચાનિવૃતાવ્યાકૃતે સપ્તધા ભિત્ત્વા. કામધાતૌ વિપાકજૈર્યાપથિકશૈલ્પસ્થાનિકનૈર્માણિકભેદેન. રૂપધાતૌ ચ વિપાકજૈર્યાપથિકનૈર્માણિકભેદેનેતિ. તાન્ય્ એતાનિ ત્રયોદશ શેષાણિ ચ સપ્તાભિન્નાન્ય્ એવ. તદ્યથા ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 243 ) કામાવચરમ્ અકુશલં નિવૃતાવ્યાકૃતં ચ. રૂપાવચરં નિવૃતાવ્યાકૃતમ્ એવ આરૂપ્યાવચરં નિવૃતાવ્ય્કૃતમ્ અનિવૃતાવ્યાકૃતં ચ. શૈક્ષમ્ અશૈક્ષં ચેતિ વિંશતિ ચિત્તાનિ ભવંતિ. ઈર્યાપથાદ્યધાવાદ્ ઇતિ. ઈર્યાપથશિલ્પસ્થાનનિર્માણાભાવાત્. એતાનિ ત્રીણ્ય્ આરૂપ્યધાતૌ ન સંતિ. આલમ્બનભૂતસ્ય રૂપસ્યાભાવાત્. રૂપગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યાન્ય્ એષામ્ આલમ્બનમ્ ઇતિ. તત્ર શય્યાસનરૂપાદયઃ સ્વશરીરાવયવરૂપાદયશ્ ચૈર્યાપથિકસ્યાલમ્બનં. શૈલ્પસ્થાનિકસ્ય શિલ્પસ્થાનરૂપાદયઃ નૈર્માણિકસ્ય નિર્માણરૂપાદયઃ. શૈલ્પસ્થાનિકસ્ય તુ શબ્દો ઽપીતિ. તુશબ્દો વિશેષણે અપિશબ્દેન રૂપાદયઃ. શબ્દો ઽપ્ય્ અસ્યાલમ્બનં. શિલ્પોપદેશશબ્દમ્ આલમ્બ્ય મનોવિજ્ઞાનેન શિલ્પં શિક્ષતે ઇતિ. વિપાકજસ્યાવચનાત્ સર્વે ઽપિ રૂપાદય આલમ્બનમ્ ઇત્ય્ અવગન્તવ્યં. મનોવિજ્ઞાનાન્ય્ એવેતિ. મનોવિજ્ઞાનસ્વભાવાન્ય્ ઐર્યાપથિકાદીનિ ત્રીણિ. વિકલ્પાભિસંસ્કરણે [તિબ્. 232અ] પ્રવૃત્તત્વાત્. વિપાકજમ્ અવચનાત્ ષડ્વિજ્ઞાનસ્વભાવમ્ ઇતિ જ્ઞાપિતં ભવતિ. પંચ તુ વિજ્ઞાનકાયમ્ ઐર્યાપથિકશૈલ્પસ્થાનિકયોઃ પ્રાયોગિકા ઇતિ. તત્પ્રયોગાવસ્થાયાં ભવત્વાત્ પ્રાયોગિકાઃ. યસ્માત્ તે દૃષ્ટ્વા યાવત્ સ્પૃસ્ટ્વોત્પદ્યંત ઇતિ. વિપાકસ્ય પ્રયોગો નાસ્તિ. કર્મસામર્થ્યેન સ્વરસવાહિત્વાત્.

ઐર્યાપથિકાભિનિર્હૃતમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ઐર્યાપથિકેન મનોવિજ્ઞાનેનાભિનિર્હૃતમ્ ઉત્પાદિતં મનોવિજ્ઞાનમ્ અસ્તિ દ્વાદશાયતનાલમ્બનં. ચક્ષુરાયતનાલમ્બનં યાવદ્ ધર્માયતનાલંબનમ્ અનિવૃતાવ્યાકૃતસ્વભાવમ્ ઇત્ય્ અપરે. તદ્ એવં પ્રદર્શયંતિ. અન્યદ્ અપ્ય્ અનિવૃતાવ્યાકૃતમ્ અસ્તિ યદ્ ઐર્યાપથિકાદિષુ નાન્તર્ભવતીતિ. ઇત્થમ્ એવ ચ પ્રતિપત્તવ્યં. અન્યથા હિ યદ્ વક્ષ્યતિ
કાયાક્ષિશ્રોત્રવિજ્ઞાનં વિજ્ઞપ્ત્યુત્થાપકં ચ યત્
દ્વિતીયાદૌ તદ્ આદ્યાપ્તમ્ અક્લિષ્ટાવ્યાકૃતં ચ તત્.
સ્વભૂમિકેન નિર્માણં ભાષણં ત્વ્ અધરેણ ચેત્ય્ આદિ.
તાનિ વિજ્ઞાનાનિ એષાં ચતુર્ણાં કતમેન સંગૃહીતાનિ. ન તાવદ્ વિપાકજાનિ. ઊર્ધ્વોપપન્નાનામ્ અધરભૂમિકવિપાકાસંભવાત્. નૈર્યાપથિકાદીનિ. ઈર્યાપથાદ્યભાવાત્. અજ્ઞાનાદિવાસનાચિત્તં ચ ક્વ પ્રવેશયિતવ્યં ભદન્તાનન્તવર્મણા ઽપિ વિભાષાવ્યાખ્યાન ઉક્તમ્. એતચ્ ચતુષ્ટયવ્યતિરિક્તાન્ય્ અવ્યાકૃતાનિ વિજ્ઞાનાનિ [તિબ્. 232બ્] સન્તીતિ. સાવશેષમ્ એતદ્ ભાષ્યમ્ ઇત્ય્ અવગન્તવ્યં.
અન્યત્રાભિજ્ઞાફલાદ્ ઇતિ. કામાવચરં નિર્માણચિત્તં રૂપાવચરપ્રાયોગિકાનન્તરમ્ એવોત્પદ્યતે. ન કામાવચરપ્રાયોગિકાનન્તરં. રૂપાવચરં પ્રાયોગિકં શૈક્ષમ્ અશૈક્ષં ચેતિ. સમાપત્તિકાલે. સ્વેભ્યઃ કુશલક્લિષ્ટેભ્ય ઇતિ. સ્વાભ્યાં કુશલાભ્યાં ક્લિષ્ટાભ્યાં ચ. પ્રયોગકાલે ક્લિષ્ટાસદ્ભાવાત્. ક્લેશપરિખિન્નસ્ય ચ પ્રાયોગિકોત્પત્તેઃ. નાનિવૃતાવ્યાકૃતેભ્યઃ દુર્બલાનભિસંસ્કારિત્વાત્. રૂપાવચરાભ્યાં પ્રાયોગિકક્લિષ્ટાભ્યામ્ ઇતિ. પ્રાયોગિકાત્ ક્લિષ્ટાત્. શૈક્ષાશૈક્ષાભ્યાં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 244 ) ચ વ્યુત્થાનકાલે. ક્લિષ્ટાત્ ક્લિષ્ટસમાધ્યુત્પીડિતસ્ય. રૂપારૂપ્યાવચરે ચ ક્લિષ્ટે ઇતિ. પ્રતિસંધિકાલે. સંભવતિ હ્ય્ ઉપપત્તિપ્રતિલંભિકચિત્તસ્ય મરણં. પૂર્વવદ્ ઇતિ. અન્યત્રાભિજ્ઞાફલાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તદ્ ધિ રૂપાવચરપ્રાયોગિકાનન્તરમ્ એવેત્ય્ ઉક્તં. રૂપાવચરાભ્યાં ચેતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવદ્ વ્યાખ્યાનં. અકુશલનિવૃતાવ્યાકૃતાનન્તરમ્ ઇતિ. અકુશલાનન્તરં નિવૃતાવ્યાકૃતાનન્તરં ચેતિ વિભક્તવ્યં. તુલ્યત્વાદ્ ધિ તદ્ યુગપદ્વચનં. રૂપાવચરેભ્યશ્ ચતુર્ભ્યઃ. અન્યત્ર પ્રાયોગિકાભિજ્ઞાફલાભ્યામ્ ઇતિ. પ્રતિસંધિકાલે. પ્રાયોગિકે ઽભિજ્ઞાફલે ચ સ્થિતસ્ય નાસ્તિ મરણમ્. અતસ્ તાભ્યાં તત્ ક્લિષ્ટદ્વયં નોત્પદ્યતે. શેષેષુ તુ સ્થિતસ્યાસ્તિ મરણં. [તિબ્. 233અ] અતસ્ તેભ્યસ્ તત્ ક્લિષ્ટદ્વયમ્ ઉત્પદ્યતે. પ્રતિસંધિકાલે. એવમ્ અન્યત્રાપ્ય્ અન્યત્ર પ્રાયોગિકાદ્ ઇતિ વ્યાખ્યેયં. ષડ્ અન્યત્ર પ્રાયોગિકાભિજ્ઞાફલાભ્યામ્ ઇતિ. દુર્બલાનભિસંસ્કારકત્વાત્. અનયોર્ અનન્તરં પ્રાયોગિકં નોત્પદ્યતે. રૂપાવચરપ્રાયોગિકાનન્તરોત્પત્તેશ્ ચ ન તાભ્યામ્ અભિજ્ઞાફલોત્પત્તિઃ. રૂપારૂપ્યાવચરે ચ ક્લિષ્ટે ઇતિ. પ્રતિસંધિકાલે. શૈલ્પસ્થાનિકાનન્તરં ષડ્ ઇતિ. તત્રસ્થસ્ય મરણાસંભવાત્ ઐર્યાપથિકવિપાકજવદ્ ઇહ રૂપારૂપ્યાવચરક્લિષ્ટયોર્ અસંભવઃ. સ્વં ચાભિજ્ઞાફલમ્ એવેતિ. પ્રવાહકાલે. રૂપાવચરં ચ પ્રાયોગિકમ્ ઇતિ. તદ્વ્યુત્થાને. ન હ્ય્ અપ્રવિશ્ય ધ્યાનં અભિજ્ઞાફલાદ્ વ્યુત્થાનમ્ અસ્તીતિ. તદપ્ય્ અસ્માદ્ એવ દ્વયાદ્ ઇતિ. તદ્ અભિજ્ઞાફલં પ્રવાહે તત્પ્રવેશકાલે ચ. કામાવચરકુશલે ઇતિ. વ્યુત્થાનકાલે. અસ્તિ હિ સંભવ ઉપપત્તિપ્રતિલંભિકેનાપિ સમાપત્તિવ્યુત્થાનં પટુત્વાત્. અતો દ્વયોર્ અપિ કુશલયોર્ ગ્રહણં. અભિજ્ઞાફલં ચેતિ. કામાવચરં નિર્માણચિત્તં. આરૂપ્યાવચરં પ્રાયોગિકં શૈક્ષાશૈક્ષં ચ સમાપત્તિકાલે. અન્યત્રૈર્યાપથિકવિપાકજાભ્યામ્ ઇતિ. તયોર્ દુર્બલાનભિસંસ્કારિકત્વાત્. પ્રાયોગિકક્લિષ્ટાભ્યામ્ [તિબ્. 233બ્] ઇતિ. વ્યુત્થાનક્લિષ્ટસમાપત્ત્યુત્પીડિતકાલયોઃ. કામાવચરે ક્લિષ્ટે ઇતિ પ્રતિસંધિકાલે. અન્યત્રાભિજ્ઞાફલાદ્ ઇતિ. નિર્માણચિત્તસ્ય પ્રાયોગિકાનન્તરોત્પત્તેઃ. આરૂપ્યાવચરં ક્લિષ્તમ્ ઇતિ. પ્રતિસંધિકાલે. કુશલક્લિષ્ટાનીતિ. કુશલે ચ ક્લિષ્ટે ચ કુશલક્લિષ્ટાનીતિ સમાસઃ. કુશલાધરભૂમિકાશ્રયણાત્ કુશલે. ક્લિષ્ટે તુ પ્રતિસંધિકાલે.કામાવચરેભ્ય ઇતિ વિસ્તરઃ. પ્રતિસંધિકાલે. પ્રાયોગિકશૈલ્પસ્થાનિકાભિજ્ઞાફલેષુ મૃત્યુર્ નાસ્તીતિ ન તેભ્યઃ. કામાવચરે ક્લિષ્ટે ઇતિ. પ્રતિસંધિકાલે. આરૂપ્યાવચરમ્ અપિ ક્લિષ્ટમ્ અસ્મિન્ન્ એવ સ્વં પ્રાયોગિકં અતો નોત્પદ્યતે. ઐર્યાપથિકસ્ય દુર્બલાનભિસંસ્કારિત્વેન પ્રયોગાનર્હત્વાત્. એવં વિપાકજમ્ ઇતિ. યથૈર્યાપથિકમ્ ઉક્તં. તથેદં વિપાકજાનન્તરં સપ્ત યાવદ્ અન્યત્રાભિજ્ઞાફલાદ્ ઇતિ.
તાવ્ એવ ગ્રન્થાર્થૌ. અભિજ્ઞાફલાનન્તરં દ્વે સ્વે ઇતિ. વ્યુત્થાને પ્રવાહે ચ. તદ્ અપ્ય્ આભ્યામ્ એવેતિ. પ્રવેશે પ્રવાહે ચ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 245 ) રૂપાવચરં પ્રાયોગિકમ્ ઇતિ. વ્યુત્થાનકાલે. એવં શૈક્ષમ્ અશૈક્ષં [તિબ્. 234અ] સ્વાનિ ચત્વારીતિ. કુશલં ભવતીતિ સ્ફુટં. ક્લિષ્ટં આસ્વાદનાકાલે. ઽનિવૃતાવ્યાકૃતં તુ વ્યુત્થાનકાલે. રૂપાવચરાત્ પ્રાયોગિકાદ્ ઇતિ. સમાપત્તિકાલે. અન્યત્ર વિપાકજાદ્ ઇતિ. દુર્બલાનભિસંસ્કારવાહિત્વાદ્ ઇતિ કારણં વક્ષ્યતે. શૈક્ષાશૈક્ષાભ્યાં ચેતિ. સમાપત્તિકાલે. અધરધાતુકાનિ ચ ક્લિષ્ટાનીતિ. રૂપાવચરકામાવચરાણિ પ્રતિસંધિકાલે. પ્રાયોગિકક્લિષ્ટે ઇતિ. પ્રાયોગિકં ક્લિષ્ટસમાધ્યુત્પીડનાત્. ક્લિષ્તં પ્રતિસંધિકાલે. કામાવચરે ઽપિ ક્લિષ્ટે પ્રતિસંધિકાલ એવ. કામાવચરરૂપાવચરેભ્ય ઇતિ વિસ્તરઃ. તચ્ચિત્તસ્થમરણસંભવાત્. અન્યત્ર પ્રાયોગિકાદ્ ઇતિ. વિપાકજાનન્તરં પ્રાયોગિકાનુત્પત્તેઃ. અધરાણિ ત્રીણિ ક્લિષ્ટાનીતિ. દ્વિધાતુકાનિ પ્રતિસંધિકાલે. કામાવચરમ્ ઉત્પત્તિલાભિકમ્ ઇતિ. પટુત્વાદ્ એતચ્ છૈક્ષાદ્ વ્યુત્થાનચિત્તં સંભવતિ. પટુત્વાદ્ ઇતિ કારણં વક્ષ્યતિ. ન તુ તથા રૂપારૂપ્યાવચરે ઉપપત્તિલાભિકે પટુની ઇતિ ન તે સંભવતઃ. શૈક્ષં પ્રવાહે અશૈક્ષં ચ વજ્રોપમાનન્તરં. શૈક્ષમ્ એકં હિત્વેતિ. અશૈક્ષાચ્ છૈક્ષં નોત્પદ્યતે. તસ્માદ્ અશૈક્ષાનંતરં પંચ. ન તુ ષટ્ યથા શૈક્ષાત્. તાનિ ચ પંચ શૈક્ષવદ્ વક્તવ્યાનિ [તિબ્. 234બ્].
અત્ર વિંશતિચિત્તાનાં સમનન્તરપ્રત્યયસ્ય અસૂત્રિતસ્ય સૂત્રરૂપાઃ સંગ્રહશ્લોકાઃ.
પ્રાયોગિકાચ્ છુભાત્ કામે દશાષ્ટભ્યસ્ તદ્ અન્યથઃ
શુભાન્ નવૈકાદશતસ્ તત્ સપ્ત ક્લિષ્ટતઃ પૃથક્
ચતુર્દશભ્યશ્ તે ઽષ્ટાવ્ ઐર્યાપથિકવિપાકજાત્
તે તુ સપ્તતઃ ષટ્ શૈલ્પસ્થાનિકાત્ તત્ તુ સપ્તતઃ
નૈર્મિતાદ્ દ્વે દ્વયોશ્ ચૈતદ્ રૂપે પ્રાયોગિકાચ્ છુબાત્
દ્વાદશૈતત્ તુ દશતઃ શુભાદ્ અષ્ટાવ્ અયત્નજાત્
તત્ પંચભ્યો નવ ક્લિષ્ટાત્ તદ્ એકાદશતઃ પુનઃ
વિપાકજૈર્યાપથિકાત્ સપ્ત તત્ પંચતો દ્વયં
દ્વે અભિજ્ઞાફલાચ્ ચિત્તાદ્ દ્વાભ્યામ્ એવ તથૈવ તત્
આરૂપ્યે યાત્નિકાત્ સપ્ત કુશલાત્ ષડ્ભ્ય એવ તત્
અયાત્નિકાચ્ છુભાત્ સપ્ત ચતુર્ભ્યસ્ તત્ પુનઃ સ્મૃતં
ક્લિષ્ટાદ્ અષ્ટૌ દશભ્યસ્ તત્ ષટ્ ચિત્તાનિ વિપાકજાત્
ચતુર્ભ્યસ્ તત્ તુ ષટ્ શૈક્ષાચ્ ચતુર્ભ્યઃ પુનર્ એવ તત્.
અશૈક્ષાત્ પંચ તદ્ અપિ પંચભ્યઃ સમનંતરં.

ઈર્યાપથશિલ્પાભિસંસ્કરણપ્રવૃત્તત્વાત્. ન પુનર્ એભ્યઃ પ્રાયોગિકમ્ ઉત્પદ્યત ઇત્ય્ અધિકૃતં. અતો ઽસંભવાદ્ ઐર્યાપથિકશૈલ્પસ્થાનિકાનન્તરં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 246 ) પ્રાયોગિકં નોત્પદ્યતે. તદ્ અન્યાભિસંસ્કરણપ્રવૃત્તત્વાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. યસ્માદ્ ઐર્યાપથિકમ્ ઈર્યાપથાભિસંસ્કરણે પ્રવૃત્તં. ગમનાદ્યાકારત્વાત્. શૈલ્પસ્થાનિકં ચ શ્લિપાભિસંસ્કરણે પ્રવૃત્તમ્. ઇદં એવં કરોમીદમ્ એવં કરોમીતીત્ય્ એવમાકારપ્રવૃત્તત્વાત્. દુર્બલાનભિસંસ્કારવાહિત્વાચ્ ચ વિપાકજાનન્તરં પ્રાયોગિકં નોત્પદ્યતે. [તિબ્. 235અ] તદ્ ધિ વિપાકજમ્ અવ્યાકૃતત્વાદ્ દુર્બલં. પૂર્વકર્માક્ષેપાત્. અયત્નેન ચ પ્રવૃત્તેર્ અનભિસંકારવાહીતિ. અથ વા ઈર્યાપથશિલ્પાભિસંસ્કરણપ્રવૃત્તત્વાત્. ઐર્યાપથિકશૈલ્પસ્થાનિકાનન્તરં ન પ્રાયોગિકમ્ ઉત્પદ્યતે. દુર્બલાનભિસંસ્કારવાહિત્વાચ્ ચ ઐર્યાપથિકશૈલ્પસ્થાનિકવિપાકજાનન્તરં પ્રાયોગિકં નોત્પદ્યતે. સર્વેષામ્ અવ્યાકૃતત્વેન દુર્બલત્વાત્. અનભિસંસ્કારવાહિત્વાચ્ ચ વિપાકજસ્યૈવૈકસ્ય ઐર્યાપથિકશૈલ્પસ્થાનિકયોર્ અપિ વા પ્રાયોગિકાભિસંસ્કારાભાવાત્. અન્યવ્યાપારપરત્વમાત્રાદ્ ધિ તયોર્ અભિસંસ્કરણપ્રવૃત્તત્વમ્ ઉક્તં. અથ વાયમ્ એવાસ્ય વાક્યસ્યાભિસંબન્ધઃ. ઈર્યાપથશિલ્પાભિસંસ્કરણપ્રવૃત્તત્વાત્. દુર્બલાનભિસંસ્કારવાહિત્વાચ્ ચૈતાનિ વિપાકજૈર્યાપથિકશૈલ્પસ્થાનિકાનિ ન પ્રયોગિકાનુકૂલાનિ. અતો ન તદનન્તરં પ્રાયોગિકમ્ ઉત્પદ્યત ઇતિ સંબન્ધનીયં. નિષ્ક્રમણચિત્તં તુ અનભિસંસ્કારવાહીતિ. પ્રાયોગિકચિત્તપ્રવાહાદ્ યદ્ અન્યચ્ ચિત્તં. તન્ નિષ્ક્રમણચિત્તં. તેન હ્ય્ અસૌ યોગી તતઃ પ્રવાહાન્ નિષ્ક્રામતિ તદવતારત્વાત્. નિષ્ક્રમણચિત્તમ્ અન્ભિસંસ્કારવાહિ અનાભોગવાહીતિ યુક્તો ઽસ્ય નિષ્ક્રમણચિત્તસ્ય વિપાકજાદીનામ્ અન્યતમસ્વભાવસ્ય [તિબ્. 235બ્] પ્રાયોગિકચિત્તાનન્તરમ્ ઉત્પાદઃ. એવં તર્હીતિ. યદિ ન પ્રાયોગિકાનુકૂલાનીતિ વિપાકજાદિભ્યો ઽનન્તરં પ્રાયોગિકં નોત્પદ્યતે. એવં તર્હિ ક્લિષ્ટેભ્યો ઽપિ પ્રાયોગિકં નોત્પદ્યતે વિગુણત્વાત્. વિગુણો હિ ક્લિષ્ટો ધર્મઃ કુશલસ્ય નાનુકૂલ ઇત્ય્ અર્થઃ તદ્વિરોધિત્વાત્. તથાપીતિ વિસ્તરઃ. યદ્ય્ અપિ તદ્ વિગુણં તથાપિ ક્લેશસમુદાચારપરિખિન્નસ્ય યોગિનઃ તત્પરિજ્ઞાનાત્ ક્લેશસમુદાચારપરિજ્ઞાનાદ્ યુક્તઃ પ્રાયોગિકસંમુખીભાવઃ. તત્પરિજ્ઞાનમ્ એવ હિ પ્રાયોગિકં ચિત્તમ્ ઇતિ. પટુત્વાદ્ ઇતિ. કામાવચરમ્ ઉત્પત્તિપ્રતિલંભિકં પટુ તચ્ છૈક્ષાદિભ્યો વ્યુત્થાનચિત્તં સંભવતિ. અત એવ ચ ક્લિષ્ટસમાધ્યુત્પીડિતસ્ય તદાશ્રયણં ભવતિ. અનભિસંસ્કારવાહિત્વાત્ તુ તસ્ય તસ્માચ્ છૈક્ષાદીનિ નોત્પદ્યન્તે. રૂપાવચરં તૂપપત્તિપ્રતિલંભિકં ન કામાવચરવત્ પટુ. તસ્માત્ ક્લિષ્ટસમાધ્યુત્પીડિતસ્ય તદાશ્રયણં ન ભવતિ. પ્રાયોગિકમ્ એવાશ્રીયતે. અન્યોન્યાનન્તરં ચિત્તાનામ્ ઉત્પાદઃ.
તાનિ ચ મનસ્કારવશાદ્ ઉત્પદ્યંત ઇતિ અતો મનસ્કારોપક્ષેપઃ. ત્રયો મનસ્કારા ઇતિ વિસ્તરઃ. સ્વલક્ષણસ્ય મનસિકરણં સ્વલક્ષણમનસ્કારઃ. તદ્યથા રૂપણાલક્ષણં રૂપમ્ ઇત્ય્ એવમાદિ. આદિશબ્દેનાનુભવનલક્સણા વેદનેતિ એવમાદિ.[તિબ્. 236અ] અનિત્યત્વાદિમનસિકરણં સામાન્યલક્ષણમનસ્કારઃ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 247 ) ષોડશાકારસંપ્રયુક્તઃ. અનિત્યતો યાવન્ નૈર્યાણિકત ઇતિ. અધિમુક્ત્યા ન ભૂતાર્થે મનસિકરણં અધિમુક્તિમનસ્કારઃ. અશુભાયાં યાવત્ કૃત્સ્નાયતનાદિષુ. આદિશબ્દેન ઋદ્ધ્યાદીનામ્ અભિનિર્હારે લગુત્વાદ્યધિમોક્ષો ગૃહ્યતે. તદ્યથા મહર્દ્ધિકો મહાનુભાવઃ પરીત્તાં પૃથિવીસંજ્ઞામ્ અપ્ય્ અધિતિષ્ઠતિ. અપ્રમાણામ્ અપિ સંજ્ઞાં. સ આકાંક્ષન્ પૃથિવીં ચલયતીતિ વિસ્તરઃ. અશુભયા સહગતં સમ્બદ્ધં અશુભાસહગતં. એતદ્ ઉક્તં ભવતિ. અશુભામનસ્કારાનન્તરં સ્મૃતિસંબોધ્યંગં ભાવયતિ જનયતિ ઉત્પાદયતીતિ. સમૃતિસંબોધ્યંગં હ્ય્ આર્યમાર્ગ ઇતિ અસ્ત્ય્ અધિમુક્તિમનસ્કારાનન્તરં આર્યમાર્ગોત્પાદ ઇતિ દર્શયતિ. આહ. યદિ સામાન્યમનસ્કારાનાન્તરમ્ એવ નાધિમુક્તિમનસ્કારાનંતરમ્ આર્યમાર્ગં સંમુખીકરોતિ. ઇદં કથં નીયતે. અશુભાસહગતં સ્મૃતિસંબોધ્યંગં ભાવયતીતિ. અત ઇદમ્ ઉચ્યતે. અશુભયા તુ ચિત્તં દમયિત્વેતિ વિસ્તરઃ. પ્રાયોગાવસ્થાયામ્ અશુભયા ચિત્તં દમયિત્વા યાવદ્ અવસાને સામાન્યમનસ્કારાનન્તરમ્ આર્યમાર્ગં સંમુખીકર્તોઇ. અતો ન સૂત્રવિરોધ ઇતિ. આર્યમાર્ગાનન્તરમ્ અપીતિ વિસ્તરઃ. ન કેવલં સામાન્યમનસ્કારાનન્તરં આર્યમાર્ગં સંમુખીકરોતિ. [તિબ્. 236બ્] આર્યમાર્ગાનન્તરમ્ અપિ સામાન્યમનસ્કારમ્ એવ સંમુખીકરોતીત્ય્ અપરે. સ્યાત્ તાવદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. અનાયમ્યાદીતિ. આદિશબ્દેનાનાગમ્યપ્રથમધ્યાનધ્યાનાન્તરત્રિભૂમિસંનિશ્રયેણ નિયામાવક્રાન્તૌ તન્માર્ગાનન્તરં ત્રિમાર્ગાનન્તરં કામાવચરં સામાન્યમનસ્કારં શ્રુતમયં ચિન્તામયં વા સંમુખીકુર્યાત્ સંનિકૃષ્ટત્વાત્. અથ દ્વિતીયાદિધ્યાનસંનિશ્રયેણ દ્વિતીયતૃતીયચતુર્થધ્યાનસંનિશ્રયેણ નિયામાવક્રાન્તૌ કથમ્ આર્યમાર્ગાનન્તરં કથં સામાન્યમનસ્કારં સંમુખીકરોતિ. ન હિ કામાવચરઃ શક્યઃ સંમુખીકર્તુમ્ ઇતિ વાક્યશેષઃ. કસ્માત્. પ્રથમધ્યાનવ્યવહિતત્વેનાતિવિપ્રકૃષ્ટત્વાત્. બ્રૂયાસ્ ત્વં દ્વિતીયાદિધ્યાનભૂમિકમ્ એવ સંમુખીકરોતીતિ. અત આહ. ન ચ તદ્ભૂમિકઃ પ્રતિલબ્ધો ઽન્યત્ર નિર્વેધભાગીયાદ્ ઇતિ. દ્વિતીયધ્યાનાદિભૂમિકો ઽનાગમ્યાદિભૂમિકો વાનાસ્રવો માર્ગો ઽન્યત્ર નિર્વેધભાગીયાન્ ન પ્રતિલબ્ધ આસીત્. અનાકારપતિતસ્ તુ લૌકિકો માર્ગઃ પ્રતિલબ્ધ આસીત્. ન તુ સઃ. તસ્માદ્ આર્યસ્ય વ્યુત્થાનાર્થં રોચતે. નિર્વેધભાગીયં તર્હિ સામાન્યમનસ્કારં સંમુખીકરિષ્યતીતિ. અત આહ. ન ચાર્યો નિર્વેધભાગીયમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. કિમ્ અર્થમ્ ઇતિ ચેત્. અત આહ. ન હિ પ્રાપ્તફલસ્ય તત્પ્રયોગસંમુખીભાવો યુક્ત ઇતિ. પ્રયોગસ્ય કૃતાર્થત્વાન્ [તિબ્. 237અ] નિહીનત્વાચ્ ચ નિર્વેધભાગીયાનિ ચાર્યમાર્ગસ્ય પ્રયોગ ઇતિ. અન્યો ઽપ્ય્ અસ્ય તજ્જાતીય ઇતિ. યઃ સત્યાલમ્બનત્વાન્ નિર્વેધભાગીયજાતીયઃ સામાન્યમનસ્કારો ભાવનાં ગચ્છતિ. અનાસ્રવમાર્ગોત્પત્તિકાલે પ્રાપ્યતે ઇત્ય્ અર્થઃ. કથં. શાન્તં નિર્વાણમ્ ઇતિ સામાન્યમનસ્કારઃ સર્વનિર્વાણાલમ્બનત્વાત્. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 248 ) તત્ સંમુખીકરિષ્યતીતિ. સર્વસંસ્કારા અનિત્યા ઇતિ વા સર્વધર્મા અનાત્માન ઇતિ વા શાન્તં નિર્વાણમ્ ઇતિ વાર્યમાર્ગાનન્તરં સંમુખીકરિષ્યતીતિ. તદ્ એતન્ ન વર્ણયન્તિ. કસ્માત્ એષાં તજ્જાતીયાનાં સામાન્યમનસ્કારાણાં નિર્વેધભાગીયપ્રતિબદ્ધભાવનત્વાત્. ન કિલૈષામ્ અનાસ્રવમાર્ગપ્રતિબદ્ધાભાવેનેતિ. અનાગમ્યં નિશ્રિત્યેતિ વિસ્તરઃ. તદ્ભૂમિકમ્ ઇતિ. અનાગમ્યભૂમિકં. તદ્ભૂમિકં ભાવાગ્રિકં વેતિ. આકિંચન્યાયતનભૂમિકં ભાવાગ્રિકં વા યદિ ભવાગ્રોપપન્નો ભવતિ. શેષાસુ ભૂમિષુ સ્વભૂમિકમ્ એવ વ્યુત્થાનચિત્તં. નાન્યભૂમિકં. અન્યભૂમિકસ્ય પ્રયોગસાધ્યત્વાત્. સ્વભૂમિકમ્ અનભિસંસ્કારેણ ભવતીતિ. પ્રયોગપ્રતિબદ્ધત્વાદ્ ઇતિ. કસ્ય. આર્યમાર્ગસ્ય. માર્ગાનન્તરં તૂપપત્તિપ્રતિલંભિકસ્યાપિ કામાવચરસ્ય સંમુખીભાવ ઇત્ય્ અધિકૃતં.
(ઇઇ.74) ક્લિષ્ટે ત્રિધાતુકે લાભઃ ષણ્ણાં ષણ્ણાં દ્વયોર્

ઇતિ. યથાસંખ્યેન [તિબ્. 237બ્] નિર્દેશઃ. કામાવચરે ક્લિષ્તે ષણ્ણાં ચિત્તાનાં લાભઃ. પ્રતિલંભ ઇત્ય્ અર્થઃ. રૂપાવચરે ષણ્ણાં. આરૂપ્યાવચરે દ્વયોર્ ઇતિ. તેનાહ. કામાવચરે હિ ક્લિષ્ટ ઇતિ વિસ્તરઃ. તૈર્ અસમન્વાગતસ્યેતિ. તૈઃ ષડ્ભિશ્ ચિત્તૈર્ અસમન્વાગતસ્ય પુદ્ગલસ્ય. કથં. ઇહ કુશલપ્રતિસંધાનં સમ્યગ્દૃષ્ટ્યા વા વિચિકિત્સયા વા. તદ્ યદિ વિચિકિત્સયા પ્રતિસંધત્તે. તત્ર વિચિકિત્સાસંપ્રયુક્તે ક્લિષ્ટે ચિત્તે સંમુખીભૂતે યદા રૂપધાતોર્ આરૂપ્યધાતોર્ વા કામધાતું પ્રત્યાગચ્છતિ. તદાસ્યાન્તરાભવપ્રતિસંધિચિત્તે ઽવશ્યક્લિષ્ટે તસ્ય કુશલસ્ય લાભસ્ તેનાસમન્વાગતસ્યેતિ. અકુશલનિવૃતાવ્યાકૃતયોર્ ઇતિ વિસ્તરઃ. અકુશલં ચ નિવૃતાવ્યાકૃતં ચ કામાવચરમ્ એવ અધિકારાદ્ રૂપાવચરસ્ય ચ નિવૃતસ્ય પૃથક્પાઠાત્. તયોર્ અકુશલનિવૃતાવ્યાકૃતયો રૂપાવચરસ્ય ક્લિષ્તસ્ય. કિં. લાભ ઇતિ પ્રકૃતં. કથં લાભ ઇત્ય્ આહ. ધાતુપ્રત્યાગમનાત્ પરિહાણિતશ્ ચેતિ. યદા રૂપધાતોર્ આરૂપ્યધાતોર્ વા કામધાતું પ્રત્યાગચ્છતિ. તદાસ્યાંતરાભવપ્રતિસંધિચિત્તે ઽવશ્યં ક્લિષ્ટે ઽકુશલનિવૃતાવ્યાકૃતયોર્ અન્યતરસ્મિં સંમુખીભૂતે તયોર્ અકુશલનિવૃતાવ્યાકૃતયોર્ લાભો ભવતિ પૂર્વવિહીનત્વાત્ તેનાસમન્વાગતસ્ય. પરિહાણિતશ્ ચ. [તિબ્. 238અ] યદા ચ કામવૈરાગ્યાત્ પરિહીયતે. તદાસ્ય ક્લિષ્ટે પરિહાણિચિત્તે સંમુખીભૂતે તયોઃ ક્લિષ્ટયોર્ લાભસ્ તેનાસમન્વાગતસ્ય. રૂપાવચરસ્ય ચ ક્લિષ્ટસ્ય ધાતુપ્રત્યાગમનાત્. યદારૂપ્યધાતોઃ કામધાતું પ્રત્યાગચ્છતિ. તદાસ્યાન્તરાભવપ્રતિસંધિચિત્તે ઽવશ્યં ક્લિષ્ટે રૂપાવચરસ્ય ક્લિષ્ટસ્ય પૂર્વવિહીનસ્ય લાભો ભવતિ તેનાસમન્વાગતસ્ય. પરિહાણિતશ્ ચ. યદા રૂપવૈરાગ્યાત્ પરિહીયતે કામાવચરેણ ચિત્તેન. તદાસ્ય વૈરાગ્યત્યક્તસ્ય રૂપાવચરસ્ય ક્લિષ્ટસ્ય લાભો ભવતિ તેનાસમન્વાગતસ્ય. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 249 ) આરૂપ્યાવચરસ્ય ક્લિષ્ટસ્ય પરિહાણિતઃ. યદા કામાવચરેણ ચિત્તેનારૂપ્યવૈરાગ્યાત્ પરિહીયતે. તદાસ્યારૂપ્યાવચરસ્ય ક્લિષ્ટસ્ય લાભો ભવતિ તેનાસમન્વાગતસ્ય. શૈક્ષસ્ય ચ પરિહાણિત ઇત્ય્ અધિકૃતં. યદા કામાવચરેણ ચિત્તેનાર્હત્ત્વાત્ પરિહીયતે. તદાસ્ય શૈક્ષચિત્તસ્ય લાભો ભવતિ તેનાસ્મન્વાગતસ્ય. એવં તાવત્ કામાવચરે ક્લિષ્ટે ચિત્તે સંમુખીભૂતે ષણ્ણાં ચિત્તાનાં લાભ ઉક્તસ્ તૈર્ અસમન્વાગતસ્ય. રૂપાવચરે ક્લિષ્તે ચિત્તે સંમુખીભૂતે ષણ્ણાં લાભઃ તૈર્ અસમન્વાગતસ્ય. રૂપાવચરાણામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યદારૂપ્યધાતો રૂપધાતું પ્રત્યાગચ્છતિ. તદાસ્ય રૂપાવચરાન્તરાભવપ્રતિસંધિચિત્તે ઽવશ્યં ક્લિષ્ટે રૂપાવચરાણાં ત્રયાણાં કુશલસ્યોપપત્તિપ્રતિલંભિકસ્ય [તિબ્. 238બ્] ક્લિષ્ટસ્યાનિવૃતાવ્યાકૃતસ્ય ચ. નિર્માણચિત્તસ્યાગ્રજપ્રાપ્તિસદ્ભાવાત્. કામાવચરસ્ય ચાનિવૃતાવ્યાકૃતસ્ય નિર્માણચિત્તસ્યૈવ. આરૂપ્યાવચરસ્ય ક્લિષ્ટસ્ય શૈક્ષસ્ય ચ લાભઃ. પરિહાણિતો રૂપાવચરેણ ચિત્તેનાર્હત્ત્વાત્ પરિહીયમાણસ્ય તદસમન્વાગતસ્ય. એવં રૂપાવચરે ઽપિ ક્લિષ્ટે ષણ્ણાં લાભ ઉક્તઃ. આરૂપ્યાવચરે તુ ક્લિષ્ટે દ્વયોર્ લાભસ્ તાભ્યામ્ અસમન્વાગતસ્ય. પરિહાણિત આરૂપ્યાવચરેણ ચિત્તેનાર્હત્ત્વાત્ પરિહીયમાણસ્યૈવ ક્લિષ્ટસ્ય યસ્યૈકદેશઃ સંમુખીભૂતઃ શૈક્ષસ્ય ચેતિ.
રૂપાવચરે કુશલે ત્રયાણામ્
ઇતિ. કુશલ ઇતિ જાતિનિર્દેશઃ. કુશલે કસ્મિંશ્ચિદ્ રૂપાવચરે ત્રયાણાં લાભઃ સંભવઃ. કથમ્. આદ્યે તાવદ્ રૂપાવચરે કુશલે ચિત્તે સંમુખીભૂતે તસ્યૈવ કુશલસ્ય રૂપાવચરસ્ય લાભસ્ તેનાસમન્વાગતસ્ય. મૌલધ્યાનસંગૃહીતે તુ કુશલે ચિત્તે સંમુખીભૂતે કામાવચરરૂપાવચરયોર્ અનિવૃતાવ્યાકૃતયોર્ નિર્માણચિત્તયોર્ લાભઃ તાભ્યામ્ અસમન્વાગતસ્ય. ઇત્ય્ એવં કુશલે રૂપાવચરે ચિત્તે સંમુખીભૂતે ત્રયાણાં લાભ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. ન તુ યુગપલ્લાભ ઇતિ.
શૈક્ષે ચતુર્ણામ્
ઇતિ. શૈક્ષે ચિત્તે સંમુખીભૂતે દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાંતિચિત્તે તસ્યૈવ શૈક્ષસ્ય દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાંતિકલાપસ્વભાવસ્ય લાભસ્ તેનાસમન્વાગતસ્ય. કામરૂપાવચરયોશ્ ચાનિવૃતવ્યાકૃતયોર્ [તિબ્. 239અ] આરૂપ્યાવચરસ્ય ચ કુશલસ્ય. કસ્મિં કલાપ ઇત્ય્ આહ. આર્યમાર્ગેણ કામરૂપધાતુવૈરાગ્યે. કથમ્ ઇતિ. યદાયમ્ અનાગમ્યભૂમિકેનાર્યમાર્ગેણ કામવૈરાગ્યં કરોતિ. તદા નવમવિમુક્તિમાર્ગસંગૃહીતે શૈક્ષે ચિત્તે સંમુખીભૂતે કામરૂપાવચરયોર્ અનિવૃતાવ્યાકૃતયોર્ નિર્માણચિત્તયોર્ લાભસ્ તાભ્યામ્ અસમન્વાગતસ્ય. યદા તુ ષડ્ભૂમિકાનામ્ આર્યમાર્ગાણામ્ અન્યતમેન રૂપવૈરાગ્યં કરોતિ. તદાદ્યપ્રકારચિત્તે શૈક્ષે સંમુખીભૂતે ઽતીતાનાગતપ્રાપ્તિન્યાયેનારૂપ્યાવચરસ્ય કુશલસ્ય લાભસ્ તેનાસમન્વાગતસ્ય. આર્યમાર્ગગ્રહણં સાસ્રવચિત્તનિરાસાર્થં. શૈક્ષે ચિત્તે સંભૂતે ઽયં લાભો વર્ણ્યતે.
અત્રાચાર્યગુણમતિર્ વ્યાચષ્ટે.
શૈક્ષે ચતુર્ણાં
તસ્યૈવ શૈક્ષસ્ય કામરૂપાવચરયોશ્ ચાનિવૃતાવ્યાકૃતયોર્ અરૂપ્યાવચરસ્ય ચ કુશલસ્યેતિ. કથમ્ ઇત્ય્ અતો બ્રવીતિ. આર્યમાર્ગેણ કામરૂપવૈરાગ્યે યદાયમ્ અનાગમ્યભૂમિકેનાર્યમાર્ગેણ કામધાતુવૈરાગ્યં કરોતિ. તદા યો નવમો વિમુક્તિમાર્ગઃ. તસ્મિં મૌલધ્યાનભૂમિકમ્ અપૂર્વકં શૈક્ષં લભત ઇતિ શૈક્ષસ્ય લાભ ઉચ્યતે. કામરૂપાવચરયોશ્ ચાનિવૃતાવ્યાકૃતયોર્ નિર્માણચિત્તયોર્ એવ તસ્મિં લાભઃ. ષડ્ભૂમિકેન ત્વ્ આર્યમાર્ગેણ [તિબ્. 239બ્] કામરૂપવૈરાગ્યે યો નવમો વિમુક્તિમાર્ગઃ. તસ્મિન્ન્ આરૂપ્યાવચરં કુષલં પ્રતિલભત ઇતિ. તચ્છિષ્યો ઽપ્ય્ આચાર્યવસુમિત્રસ્ તમ્ એવાર્થં તેન વાક્યેન તૈર્ એવ પદવ્યંજનૈર્ લિખતિ. તદ્ એતદ્ અયુક્તં વ્યાખ્યાનં. ન હ્ય્ એવં એકવાક્યેન વ્યાખ્યાતાર્થો ઘટતે. વાક્યભેદેન ઘટતે. તસ્યૈવ શૈક્ષસ્ય લાભ ઇત્ય્ એતદ્ એકં વાક્યં. કામરૂપાવચરયોશ્ ચ યાવત્ કામરૂપધાતુવૈરાગ્ય ઇત્ય્ અપરં વાક્યમ્. આર્યમાર્ગેણ કામરૂપધાતુવૈરાગ્ય ઇત્ય્ એતેન વિશેષેણ તસ્યૈવ શૈક્ષસ્યેત્ય્ એતત્ પૂર્વોક્તં ન વિશેષ્યં વાક્યાન્તરત્વાત્. અતદ્વતો હ્ય્ અયં ચિત્તલાભો વર્ણ્યતે.
ચિત્તલાભો હ્ય્ અતદ્વત
ઇતિ વચનાત્. કથં. નવમે વિમુક્તિમાર્ગે શૈક્ષચિત્તવતઃ પુદ્ગલસ્ય શૈક્ષચિત્તલાભો વ્યવસ્થાપ્યતે. નનુ ચોક્તં મૌલધ્યાનભૂમિકમ્ અપૂર્વં શૈક્ષં લભ્યત ઇતિ. ન અતિપ્રસંગાત્. રૂપાવચરમ્ અપિ કુશલં ચિત્તં મૌલધ્યાનભૂમિકમ્ અપૂર્વં પ્રતિલભ્યત ઇતિ તસ્યાપિ લાભ ઇતિ પ્રસજ્યેત. આચાર્યવસુમિત્ર આહ. શૈક્ષચિત્તસ્થિતસ્ય કામધાતુવૈરાગ્યે કુશલમ્ ઉષ્મગતાવસ્થાયામ્ એવ રૂપાવચરં નિયામવાક્રાન્તૌ લબ્ધમ્ ઇતિ કૃત્વા ન ગણ્યત ઇતિ. તદ્ અયુક્તં શૈક્ષસ્યાપ્ય્ અગણનાપ્રાપ્તેઃ. શૈક્ષમ્ અપિ હિ દર્શનમાર્ગાવસ્થાયાં લબ્ધમ્ ઇતિ ન ભવતા તથા સ્થાપયિતવ્યમ્ ઇતિ પ્રાપ્નોતિ. અતશ્ ચેદમ્ અપવ્યાખ્યાનમ્ ઇતિ નિશ્ચીયતે. યસ્માદ્ આચાર્યેણૈવ [તિબ્. 240અ] મિશ્રશ્લોકવ્યાખ્યાન એવં લિખિતં. શૈક્ષસ્યાશૈક્ષસ્ય ચ નિયમાવક્રાન્ત્યર્હત્ત્વયોર્ ઇતિ.
શેષં કૃતશેષિતમ્

ઇતિ. પ્રાતિપદિકધાતુરૂપમ્ એતદ્ ઇતિ દર્શયતિ. યત્ર ચિત્તે લાભો ન વ્યાખ્યાતઃ. તત્ર તસ્યૈવ લાભ ઇતિ. કથં કૃત્વા. કામાવચરે તાવત્ કુશલચિત્ત ઇયતાં ચિત્તાનાં લાભ ઇતિ ન વ્યાખ્યાતઃ. તત્ર તસ્યૈવ લાભો નાન્યેષાં. તદ્યથા સમ્યગ્દૃષ્ટ્યા કુશલમૂલપ્રતિસંધાને કામાવચરે કુશલે ચિત્તે સંમુખીભૂતે તસ્યૈવ કુશલસ્ય ચિત્તસ્ય લાભઃ તેનાસમન્વાગતસ્ય. નાન્યેષાં ક્લિષ્ટાનાં. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 251 ) ત્રૈધાતુકાનામ્ અપિ પૂર્વપ્રતિલબ્ધત્વાત્. ન કામાવચરસ્યાનિવૃતાવ્યાકૃતસ્ય. વિપાકજાદીનાં સહજપ્રાપ્તિત્વાત્. નિર્માણચિત્તસ્ય પ્રાપ્ત્યભાવાત્. ન રૂપારૂપ્યાવચરાણાં કુશલાદીનાં શૈક્ષશૈક્ષયોશ્ ચ પ્રાપ્ત્યભાવાત્. અનિવૃતાવ્યાકૃતે ઽપિ કામાવચરે ચિત્તે લાભો ન વ્યાખ્યાતઃ. તત્ર તસ્યૈવ લાભઃ તેનાસમન્વાગતસ્ય.
અવ્યાકૃતાપ્તિઃ સહજેતિ
કૃત્વા. નન્યેષાં કુશલાદીનાં પૂર્વપ્રતિલબ્ધત્વાત્. તથૈવ કેષાંચિત્ પ્રાપ્ત્યભાવાચ્ ચ. નિર્માણચિત્તે તુ સંમુખીભૂતે ન કસ્યચિલ્ લાભ ઇતિ ન વક્તવ્યં. યત્ર હિ ક્લિષ્ટે ઽન્યત્ર વા કસ્યચિલ્ લાભો નાસ્તિ. ન તદ્ ઉચ્યતે. ક્લિષ્ટ એવ હિ ત્રૈધાતુકે ષણ્ણાં યાવદ્ દ્વયોર્ લાભો ન ત્વ્ અવશ્યમ્ ઇત્ય્ અવધારણં. રૂપાવચરે ઽપ્ય્ [તિબ્. 240બ્] અનિવૃતાવ્યાકૃતે સંમુખીભૂતે તસ્યૈવ લાભઃ. નાન્યેષાં પૂર્વવદ્ વક્તવ્યં. તથારૂપ્યાવચરે આકાશાનન્ત્યાયતનસામન્તકાદ્યપ્રકારસંગૃહીતે કુશલચિત્તે સંમુખીભૂતે તસ્યૈવ લાભસ્ તેનાસમન્વાગતસ્ય. નાન્યેષાં કેષાંચિત્. પૂર્વપ્રતિલબ્ધત્વાત્ કેષાંચિત્ પ્રાપ્ત્યભાવાત્. એવં અનિવૃતાવ્યાકૃતે શૈક્ષે ચ.
અન્યે પુનર્ અભેદેનાહુર્ ઇતિ. કે. મિશ્રકકારા. અભેદેનેતિ ત્રૈધાતુકાનાં ક્લિષ્ટાદીનામ્ અપૃથક્કરણાત્.
ષણ્ણાં તુ કુશલે ચિત્તે
ઇતિ. યદ્ ઉક્તં. તન્ ન્યૂનં લક્ષણં. કુશલં હિ ત્રૈધાતુકં સાસ્રવમ્ અનાસ્રવં ચ. તત્ર સપ્તાનાં કશલે ચિત્તે ઇતિ વક્તવ્ય્ં ન ષણ્ણામ્ ઇતિ તદ્ દર્શયન્ન્ આહ. કામાવચરસ્યેતિ વિસ્તરઃ. કુશલમૂલેપ્રતિસંધાનાદ્ ઇતિ વ્યાખ્યાતમ્ એતત્. અનિવૃતાવ્યાકૃતયોર્ વૈરાગ્યત ઇતિ. લૌકિકેન લોકોત્તરેણ વા માર્ગેણ કામધાતોર્ વૈરાગ્યે નવમે વિમુક્તિમાર્ગે કામરૂપાવચરયોર્ નિર્માણચિત્તયોર્ લાભસ્ તાભ્યામ્ અસમન્વાગતસ્ય. રૂપારાપ્યાવચરયોઃ કુશલયોસ્ તતસ્ત્યસમાધિલાભત ઇતિ. યદા રૂપાવચરમ્ અનાગમ્યં પ્રથમતો લભતે. તદા રૂપાવચરસ્ય કુશલસ્ય લાભઃ. યદાકાશાનંત્યાયતનસામન્તકં પ્રથમતો લભતે. તદારૂપ્યાવચરસ્ય કુશલસ્ય લાભઃ. [તિબ્. 241અ] શૈક્ષસ્ય ચાશૈક્ષસ્ય ચ નિયમાવક્રાન્ત્યર્હત્ત્વયોર્ ઇતિ. યદા નિયમમ્ અવક્રામતિ. તદા શૈક્ષસ્ય દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિકલાપસ્ય લાઘઃ. યદાર્હત્ત્વં પ્રાપ્નોતિ. તદાશૈક્ષસ્ય ક્ષયજ્ઞાનકલાપસ્ય લાભઃ. ઇત્ય્ આસ્વ્ અવસ્થાસ્વ્ અમીભિશ્ ચિત્તૈર્ યથોક્તૈઃ સપ્તભિર્ અસમન્વાગતઃ સમન્વાગમનં પ્રતિલભતે. શેષમ્ અત એવ વ્યાખ્યાનાદ્ ઉપધાર્યમ્ ઇતિ. અત એવ મદીયાદ્ વ્યાખ્યાનાચ્ છેષમ્ અવગન્તવ્યં.
ક્લિષ્ટે ચિત્તે નવાનાં હિ લાભ
ઇત્ય્ એકં.
તસ્યૈવવ્યાકૃતે ખલ્વ્
ઇતિ દ્વિતીયમ્. ઇત્ય્ એતચ્ છેષં. કથં. ક્લિષ્ટે ત્રિધાતુકે ચિત્તે નવાનાં લાભઃ. કામાવચરાણાં ચતુર્ણાં રૂપાવચરાણાં ત્રયાણામ્ આરૂયાવચરસ્ય નિવૃતસ્ય શૈક્ષસ્ય ચેતિ નવાનાં યથાયોગં લાભઃ તૈર્ અસમન્વાગતસ્ય. કો ઽયં યથાયોગાર્થઃ. કામાવચરો ચ ક્લિષ્ટે કુશલમૂલપ્રતિસંધાનેન વા ધાતુપ્રત્યાગમનેન વા કામાવચરસ્ય કુશલસ્ય લાભઃ. અકુશલનિવૃતાવ્યાકૃતયોશ્ ચ ધાતુપ્રત્યાગમનેન પરિહાણ્યા વા લાભઃ. રૂપાવચર એવ ક્લ્ષ્ટે રૂપાવચરસ્ય કુશલસ્ય કામાવચરરૂપાવચરયોશ્ ચાનિવૃતાવ્યાકૃતયોર્ નિર્માણચિત્તયોર્ ધાતુપ્રત્યાગમનાલ્ લાભઃ. કામાવચરે રૂપાવચરે વા ક્લિષ્ટે રૂપાવચરસ્ય વા ક્લિષ્ટસ્ય વા ધાતુપ્રત્યાગમનાત્ પરિહાણિતો વા લાભઃ. કામાવચરે રૂપાવચરે આરૂપ્યાવચરે વા ક્લિષ્ટે [તિબ્. 241બ્] આરૂપ્યાવચરક્લિષ્ટશૈક્ષયોઃ પરિહાણિતો લાભઃ. ઇતિ યથાયોગાર્થઃ.
તસ્યૈવાવ્યાકૃતે ખલ્વ્
ઇતિ. યચ્ છેષં. તત્ તુલ્યમ્ ઇતિ પૂર્વવત્. અવ્યાકૃતાનાં હિ ત્રૈધાતુકાનામ્ અન્યતમસ્મિં સંમુખીભૂતે તસ્યૈવાવ્યાકૃતસ્ય લાભઃ. તેનતેનાસમન્વાગતસ્ય.
અવ્યાકૃતાપ્તિઃ સહજેતિ
સિદ્ધાન્તાત્. સંગ્રહશ્લોક ઇતિ. સર્વમ્
ઉપપત્તૌ
ધાતુપ્રત્યાગમનાદ્ ઇતિ વચનાત્.
સમાપત્તૌ
તસ્યૈવ કુશલસ્યૈવમાદિવચનાત્. તતસ્ત્યસમાધિલાભત ઇતિ વચનાત્.
વૈરાગ્યે
કામરૂપધાતુવૈરાગ્યે ઇતિ વચનાત્.
પરિહાણૌ
પરિહાણિત ઇતિ વચનાત્.
કુશલપ્રતિસંધૌ ચેતિ
વિચિકિત્સયા સમ્યગ્દૃષ્ટ્યા ચ કુશલમૂલપ્રતિસંધાનાદ્ ઇતિ વચનાત્.
ચિત્તલાભઃ
ચિત્તપ્રતિલંભઃ.
અતદ્વતઃ
પુદ્ગલસ્ય તૈર્ અસમન્વાગતસ્યેતિ વચનાદ્ ઇતિ.
આચાર્યયશોમિત્રકૃતાયામ્ અભિધર્મકોશવ્યાખ્યાયામ્ ઇન્દ્રિયનિર્દેશો નામ દ્વિતીયં કોશસ્થાનં સમાપ્તં.

ઇઇઇ
(લોકનિર્દેશો નામ તૃતીયં કોશસ્થાનમ્)
(ઇઇઇ.1-3) ઇદમ્ ઇદાનીં વક્તવ્યમ્ ઇતિ. દ્વિતીયસ્ય તૃતીયસ્ય ચ કોશસ્થાનસ્ય સમ્બન્ધપ્રદર્શનાર્થમ્ ઇદમ્ ઉક્તં. કામરૂપારૂપ્યધાતુનૈયમ્યેન ચિત્તાદીનાં કૃતો નિર્દેશ ઇતિ. નિયમસ્ય ભાવો નૈયમ્યં નિયમ એવ વા નૈયમ્યં. તેન ચિત્તાદીનાં કૃતો નિર્દેશઃ.
કુશલાકુશલં કામે [તિબ્. 242અ] નિવૃતાનિવૃતં મનઃ.
રૂપારૂપ્યેષ્વ્ અકુશલાદ્ અન્યત્રેતિ
વાચનાત્. આદિશબ્દેન ચૈત્તાદીનાં ગ્રહણં.
સવિતર્કવિચારત્વાત્ કુશલે કામચેતસિ.
કૌકૃત્યમિદ્ધાકુશલાન્ય્ આદ્યે ન સન્ત્ય્ અતઃ
ધ્યાનાન્તરે વિતર્કશ્ ચ વિચારશ્ ચાપ્ય્ અતઃ પરમ્
ઇતિ વચનાત્. ઇન્દ્રિયાણાં કામાદિનૈયમ્યેન કૃતો નિર્દેશઃ.
કામાપ્તમ્ અમલં હિત્વા રૂપાપ્તમ્ સ્ત્રીપુમ્ ઇન્દ્રિયે.
દુઃખે ચ હિત્વારૂયાપ્તં સુખે ચાપોહ્યે રૂપિ ચેતિ
વચનાત્. તેન કામરૂપારૂપ્યધાતવો ઽનુક્તલક્ષણા ઇત્ય્ અતઃ પૃચ્છતિ. તત્ર કતમે તે કામરૂપારૂપ્યધાતવ ઇતિ. અત ઇદમ્ ઉચ્યતે.
નરકપ્રેતતિર્યં ચ
ઇતિ વિસ્તરઃ. ચતસ્રો ગતય ઇતિ. નરકપ્રેતતિર્યગ્મનુષ્યગતયશ્ ચતસ્રઃ સાકલ્યેન કામધાતાવ્ અન્તર્ગતાઃ. દેવગતિસ્ તુ ન સાકલ્યેન. કિં તર્હિ. ષડ્ દેવનિકાયા ઇતિ દર્શયતિ. તત્ર નીર્યન્ત ઇતિ નૄ નયે. ન રંજયન્તીતિ રંજેઃ. નરેર્ ઇતિ રિ ગતિરેષણયોર્ ઇત્ય્ અસ્ય પ્રતિષેધપૂર્વસ્ય રૂપં. નીર્યન્તે ઽસ્મિં સત્ત્વા અપુણ્યેનેતિ નરકાઃ. ન રંજયન્ત ઇતિ નરકા ઇત્ય્ અપરે. નરેર્ આસાદનાર્થસ્યૈતદ્ રૂપં. ન રંજયતિ પ્રાવંતિ નાસ્પૃહયંતિ ત્રાણં ઇતિ નરકા ઇતિ આચાર્યસંઘભભદ્રઃ. ભૃશમિતો ઽપુનરાવૃત્તેર્ ઇતાઃ પ્રેતાઃ. પિપાસયા ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 254 ) પરીતા ઇત્ય્ અપરે. તિર્યગ્ગમનાત્
તિર્યંચ.
મનસ ઉદ્ભૂતત્વાન્ મનુષ્યાઃ. [તિબ્. 242બ્] મનોર્ અપત્યા ઇતિ લૌકિકાઃ. દ્યૌર્ ઓકો યેષામ્ ઇતિ
દિવૌકસઃ.
કામપ્રભાવિતો ધાતુઃ કામધાતુર્ ઇતિ વક્ષ્યતિ. ચત્વારો મહારાજાનો લોકપાલા વિરૂઢકો વિરૂપાક્ષો ધૃતરાષ્ટ્રો વૈશ્રવણશ્ ચ. તેષુ ભવાશ્ ચાતુર્મહારાજિકાસ્ તન્મધ્યગતા ઇત્ય્ અર્થઃ. તદ્યથા દેવેષૂપપદ્યતે દેવમધ્યે ઉત્પદ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ. ચતુર્મહારાજસ્થાને ભવાશ્ ચાતુર્મહારાજિકા મધ્યપદલોપા ગોરથવદ્ ઇત્ય્ અપરે. સહકૃતસુકૃતૈર્ અત્રોપપદ્યંત ઇતિ ત્રયસ્ત્રિંશાઃ. સમાનપુણ્યૈર્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અષ્ટૌ વસવા દ્વાવ્ અશ્વિનૌ એકાદશ રુદ્રા દ્વાદશાદિત્યા ઇતિ તાવત્પ્રમુખત્વાત્ ત્રયસ્ત્રિંશા ઇતિ લૌકિકાઃ. તદનુસારેણ પ્રવચને ઽપિ તથા નામવ્યવહાર ઇત્ય્ અપરે. દુઃખાત્ યાતાઃ પુણ્યેનેતિ યામાઃ. દુઃખાનિ વા યામયન્તીતિ યામાઃ. તુષા તુષ્ટ્યા ઇતાઃ. તુષો વા વિદ્યન્તે એષામ્ ઇતિ તુષિતાઃ. સ્વયંકૃતે નિર્માણે રતિર્ એષામ્ ઇતિ નિર્માણરતયઃ. પરનિર્મિતાન્ ભોગાન્ વશે વર્તયિતું શીલમ્ એષામ્ ઇતિ પરનિર્મિતવશવર્તિનઃ. સ્થાનાનીતિ વાક્યશેષ ઇતિ. યાનિ વિંશતિસ્થાનાનિ. સ કામધાતુઃ. યદિ તુ વિંશતિસ્થાનો વિંશતિર્ ઇતિ ઉત્તરપદલોપઃ ક્રિયેત. તદ્યથા પીતતોયા અશ્વાઃ પીતા ઇતિ [તિબ્. 243અ] સુતરાં શ્લિષ્યતિ. સંજીવો યત્ર સત્ત્વાન્ મ્રિયમાણાન્ વાયવો જીવયંતિ. કાલસૂત્રા યત્ર કાલસૂત્રાણિ પાતયિત્વા સત્ત્વાસ્ તક્ષ્યંતે. સંઘાતો યત્ર મેષાકૃતયઃ પર્વતાદય ઉભયત આપતન્તઃ સત્ત્વાન્ પીડયન્તિ. રૌરવો યત્ર સત્ત્વા યાત્યમાનાઃ પરમવિકૃતં રુદંતિ. યત્ર તુ વિશેષેણ સ મહારૌરવઃ. તપનો યત્રાગ્ન્યાદિભિસ્ તપ્યન્તે સત્ત્વાઃ. યત્ર તુ વિશેષેણ સ પ્રતાપનઃ. અવીચિર્ યત્રાતિમાત્રાગ્નિજ્વાલાલિંગિતાનાં સત્ત્વાનાં સુખવીચિર્ અન્તરં નાસ્તિ. જમ્બૂદ્વીપો જમ્બૂચિહ્નો દ્વીપઃ. પૂર્વવિદેહઃ સુમેરોઃ પૂર્વેણ. અવરગોદાનીયઃ પશ્ચિમેન. ઉત્તરકુરુર્ ઉત્તરેણ. એવં નામાન એતે દ્વીપા લોકપ્રતીતાઃ. ષટ્ ચાનન્તરોક્તા દેવનિકાયાઃ. ઇત્ય્ એતાનિ વિંશતિઃ સ્થાનાનીતિ. અષ્તૌ નરકાશ્ ચત્વારો દ્વીપાઃ ષટ્ ચાનન્તરોક્તાશ્ ચાતુર્મહારાજિકાદયઃ પ્રેતાસ્ તિર્યઞ્ચશ્ ચાભિન્ના ઇતિ વિંશતિસ્થાનઃ કામધાતુઃ. યાવદ્ વાયુમણ્ડલમ્ ઇતિ. અધસ્તાદ્ યત્રાપ્મણ્ડલં તિષ્ઠતિ.
રૂપધાતુર્
ઇતિ. રૂપપ્રભાવિતો ધાતુઃ.
પૃથક્પૃથગ્
ધ્યાનં ત્રિભૂમિકં તત્ર. ચતુર્થં તુ અષ્ટભૂમિકમ્

ઇતિ. તત્ર રૂપધાતૌ સર્વેષામ્ અપિ ધ્યાનાનાં મૃદુમધ્યાધિમાત્રભેદેન પ્રત્યેકં ત્રિભૂમિકં. [તિબ્. 243બ્] બ્રહ્મકાયિકાઃ બ્રહ્મપુરોહિતાઃ મહાબ્રહ્માણ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 255 ) ઇતિ પ્રથમં. પરીત્તાભા આપ્રમાણાભા આભાસ્વરા ઇતિ દ્વિતીયં. પરીત્તશુભા અપ્રમાણશુભાઃ શુભકૃત્સ્ના ઇતિ તૃતીયં. અનભ્રકાઃ પુણ્યપ્રસવા બૃહત્ફલા ઇતિ ચતુર્થં. તસ્ય ત્વ્ અધિમાત્રસ્યૈવાનાસ્રવધ્યાનવ્યવકિરણેન મૃદુમધ્યાધિમાત્રધિમાત્રતરાધિમાત્રતમભેદભિન્નેન પુનઃ પંચ સ્થાનાન્તરાણિ. અબૃહા અતપાઃ સુદૃષાઃ સુદર્શના આકનિષ્ઠાશ્ ચેતિ. અતશ્ ચતુર્થં ધ્યાનમ્ અષ્ટભૂમિકમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તત્ર બૃહત્કુશલમૂલનિર્યાતત્વાદ્ બ્રહ્મા. કશ્ ચાસૌ. યો મહાબ્રહ્મેત્ય્ ઉચ્યતે. ધ્યાનાંતરલાભાત્ પશ્ચાત્ પૂર્વં ચ્યુત્યુપપત્તિલાભાત્ પ્રમાણાદિવિશેષાદિભિશ્ ચાસ્ય મહાન્. તસ્ય કાયો નિવાસ એષાં વિદ્યતે ઇતિ બ્રહ્મકાયિકાઃ. બ્રહ્મા પુરોધીયતે એષામ્ ઇતિ બ્રહ્મપુરોહિતાઃ. આયુર્વર્ણાદિભિર્ વિશેષૈર્ મહાબ્રહ્મા એષામ્ ઇતિ મહાબ્રહ્માણઃ. પરીત્તૈષામ્ આભાભાસ્વરભૂમિમ્ અપેક્ષ્યેતિ પરીત્તાભાઃ. નાભાપ્રમાણમ્ એષામ્ શક્યં પ્રમાતુમ્ ઇત્ય્ અપ્રમાણાભાઃ. કૃત્સ્નસ્થાનાન્તરોદ્ભાસનાદ્ આભાસ્વરાઃ. મનોભૂમિકં સુખં શુભમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તદ્ એષામ્ અન્યભૂમિમ્ અપેક્ષ્ય પરીત્તમ્ ઇતિ પરીત્તશુભાઃ. અપ્રમાણં શુભમ્ એષામ્ અપ્રમાણશુભાઃ. શુભં કૃત્સ્નમ્ એષામ્ ઇતિ શુભકૃત્સ્નાઃ. [તિબ્. 244અ] ન તદુત્કૃષ્ટતરમ્ અન્યત્રાસ્તિ સુખમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. અભ્રવદ્ એષાં બ્બૂમિસંબંધો નાસ્તીત્ય્ અનભ્રકાઃ. સહ સત્ત્વેન તદ્વિમાનોદયવ્યયાદ્ ઇતિ વચનાન્ નૈષામ્ ઉપરિ ભૂમ્યન્તરમ્ અસ્તીતિ અનભ્રકાઃ. અભ્રમ્ ઇવ હ્ય્ ઉપરિ ન ભૂમિસંબન્ધ ઇત્ય્ અપરે. આનિંજ્યકર્મસંભૂતત્વાત્ પુણ્યેભ્યઃ પ્રસવ એષામ્ ઇતિ પુણ્યપ્રસવાઃ. સ્થાનાન્તરપ્રતિબદ્ધં પાર્થગ્જનિકં સર્વોત્કૃષ્ટં બૃહદ્ એષાં ફલમ્ ઉદ્ભવતીતિ બૃહત્ફલાઃ. પૃથગ્જનામિશ્રત્વાચ્ છુદ્ધ આવાસ એષામ્ ઇતિ શુદ્ધાવાસાઃ. શુદ્ધાવાસાંતરેભ્યો ઽનુત્કૃષ્ટત્વાદ્ અબૃંહિતા ઇત્ય્ અબૃહાઃ. નાલ્પેન વા કાલેનાત્મનઃ સ્થાનં બૃંહંતિ જહતીત્ય્ અબૃહાઃ. વિશિષ્ટસમાધિલાભાન્ નાત્ર ક્લેશાસ્ તપંતીત્ય્ અતપાઃ. કલ્યાણાશયત્વાદ્ વા ન પરાંસ્ તાપયંતીત્ય્ અતપાઃ. પરિશુદ્ધદર્શનત્વાત્ સુષ્ઠુ પશ્યન્તીતિ સુદૃશાઃ. શોભનદર્શનત્વાત્ સુદર્શનાઃ. તદુત્કૃષ્ટતરભૂમ્યન્તરાભાવાન્ નૈતે કનિષ્ઠા ઇત્ય્ અકનિષ્ઠાઃ જ્યેષ્ઠત્વાત્. સ્થાનિન એતે નિર્દિષ્ટાઃ. કથમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે ઇત્ય્ એતાનિ સપ્તદશ સ્થાનાનીતિ. સ્થાનિશબ્દેન સ્થાનનિર્દેશાદ્ અદોષ એવ. એવં બહિર્દેશકનયેન સપ્તદશ સ્થાનાનિ રૂપધાતુઃ. ષોડશેતિ કાશ્મીરાઃ. ષોડશ સ્થાનાનિ રૂપધાતુર્ ઇતિ કાશ્મીરાઃ. [તિબ્. 244બ્] પરિગણ ઇવેતિ. પરિષણ્ડ ઇવ. આટવિકકોટ્ટ ઇત્ય્ અપરે. ન તુ ભૂમ્યંતરમ્ ઇતિ. ન તુ ભૂમ્યંતરસંબંધમ્ ઇતિ. અતીતાનાગતાવિજ્ઞપ્ત્યરૂપિણો હિ ધર્મા અદેશસ્થા ઇતિ. અતીતનાગતા રૂપિણો ઽપ્ય્ અદેશસ્થાઃ. અવિજ્ઞપ્તિઃ રૂપિણી વર્તમાનાપ્ય્ અદેશસ્થા. અરૂપિણો વેદનાદયસ્ તથૈવ વર્તમાના અપ્ય્ અદેશસ્થાઃ. કિં અંગાતીતાનાગતાઃ.
ઉપપત્ત્યા ચતુર્વિધ
ઇતિ કર્મનિર્વૃત્તા જન્માન્તરે સ્કન્ધપ્રવૃત્તિર્ ઉપપત્તિઃ. તયા. આરૂપ્યધાતુશ્ ચતુર્વિધશ્ ચતુઃપ્રકારઃ. યદ્ ઉતાકાશાનંત્યાયતનમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. અનન્તમ્ આકાશમ્ ઇતિ સમાપત્તિપ્રપોગકાલાકારાદ્ આકાશાનંત્યં તસ્ય તદ્ એવ ચાયતનમ્. એવમ્ અનન્તં વિજ્ઞાનં નાસ્તિ કિંચિદ્ ઇતિ તદાકારાદ્ વિજ્ઞાનાનંત્યાયતનમ્ આકિંચન્યાયતનં ચોચ્યતે. સંજ્ઞા ગણ્ડઃ સંજ્ઞા શલ્યઃ આસંજ્ઞિકં સમ્મોહ ઇતિ સંજ્નામાન્દ્યોત્પત્તેર્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. ન ત્વ્ એષાં દેશકૃતમ્ અનુત્તરાધર્યમ્ ઇત્ય્ અદેશસ્થત્વાત્.
યથા રૂપિણામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. કિંકૃતેયમ્ આશંકા. ઇહ નૈરાત્મ્યે સતિ ચિત્તચૈત્તાનાં કામરૂપધાત્વો રૂપનિશ્રયા [તિબ્. 245અ] પ્રવૃત્તિઃ કલ્પ્યેત. આરૂપ્યેષુ તુ રૂપં નાસ્તીતિ. તત્ર ચિત્તચૈત્તપ્રવૃત્ત્યા ન ભવિતવ્યમ્ ઇત્ય્ આશંકાનિવૃત્ત્યર્થમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે.
નિકાયં જીવિતં ચાત્ર નિશ્રિતા ચિત્તસંતતિર્
ઇતિ. ચશબ્દેન પૃથગ્જનત્વસમન્વાગમપ્રાપ્તિજાત્યાદયઃ સંગૃહ્યંતે. દુર્બલત્વાદ્ ઇતિ. કસ્યચિત્ સંતતેઃ. રૂપિણાં સત્ત્વાનાં દુર્બલા ચિત્તસંતતિર્ અવિભૂતરૂપસંજ્ઞત્વાદ્ વિના રૂપેણ ન વર્તતે. તતો રૂપં નિશ્રિત્ય વર્તતે. તસ્યાઃ કેન બલવત્ત્વમ્ ઇતિ. તસ્યા આરૂપ્યાવચર્યાઃ કેન કારણેન બલવત્ત્વમ્. અત આહ. સમાપત્તિવિશેષજત્વાદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. વિભૂતરૂપસંજ્ઞેતિ. વિગતરૂપસંજ્ઞેત્ય્ અર્થઃ. અતસ્ તજ્જા આરૂપ્યા ચિત્તસંતતિર્ અપિ રૂપનિરપેક્ષા પ્રવર્તતે. તત એવ તર્હિ બલવત્ત્વાત્ સમાપત્તિવિશેષજનિતત્વાત્ પ્રવર્તિષ્યતે. કિંચિદ્ અનિશ્રિત્યેત્ય્ અભિપ્રાયઃ. યથા રૂપિણામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યથા રૂપિણાં રૂપનિશ્રિતે નિકાયસભાગજીવિતેન્દ્રિયે. એવમ્ અરૂપિણાં કિં નિશ્રિતે ઇતિ વાક્યાર્થઃ. તદ્ એતત્ દ્વયમ્ અન્યોન્યમ્ ઇતિ. નિકાયસભાગો જીવિતેન્દ્રિયં નિશ્રિત્ય પ્રવર્તતે. જીવિતેન્દ્રિયં ચ નિકાયસભાગમ્ ઇતિ. કિમ્ અર્થં ન તદ્ એવ દ્વયમ્ અન્યોન્યમ્ ઇતિ. કિં રૂપનિશ્રયેણેતિ અભિપ્રાયઃ. તત્રેદાનીમ્ ઇતિ. [તિબ્. 245બ્] તત્રારૂપ્યધાતૌ કેન બલવત્ત્વં તયોર્ નિકાયસભાગજીવિતેન્દ્રિયયોઃ. તદ્ એતચ્ ચિત્તસંતતૌ સમાનમ્ ઇતિ. અસાવ્ અપિ ચિત્તસંતતિઃ સમાપત્તિવિશેષાજ્ જાતા ભવતીતિ ન દ્વયં નિશ્રિત્ય પ્રવર્તિષ્યતિ. અનાશ્રિતૈવ પ્રવર્તિષ્યત ઇતિ. ચિત્તચૈત્તેષુ વા સમાનમ્ ઇતિ પ્રકૃતં. કિં પુનઃ સમાનં અન્યોન્યનિશ્રયત્વં. યથા નિકાયસભાગો જીવિતેન્દ્રિયં નિશ્રિત્ય પ્રવર્તતે. જીવિતેન્દ્રિયં ચ નિકાયસભાગં નિશ્રિત્ય પ્રવર્તતે. તથા ચિત્તં નિશ્રિત્ય ચૈત્તાઃ પ્રત્વર્તિષ્યંતે. ચૈત્તાંશ્ ચ નિશ્રિત્ય ચિત્તં પ્રવર્તિષ્યત ઇતિ. તદન્યાશ્રયકલ્પના નિઃપ્રયોજનેતિ. યસ્યાશ્ ચિત્તસંતતેર્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ચિત્તસંતતેર્ આક્ષેપાય હેતુર્ આક્ષેપહેતુઃ કર્મક્લેશલક્ષણઃ. વિગતા તૃષ્ણાસ્યેતિ વીતતૃષ્ણઃ. ન વીતતૃષ્ણો ઽવીતતૃષ્ણઃ. ક્વ. રૂપે. તસ્યાશ્ ચિત્તસંતતેઃ સહ રૂપેણ સંભવાદ્ રૂપં નિશ્રીત્ય ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 257 ) પ્રવૃત્તિઃ. હેતોસ્ તદ્વિમુખત્વાદ્ ઇતિ. આક્ષેપહેતો રૂપવિમુખત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ.

વજ્રવાલકવદ્ ઇતિ. વજ્રેણ પ્રતિસંયુક્તો વાલકો ઽઙ્ગુલીયકઃ કટકો વા વજ્રવાલકઃ. મરિચપાનકવચ્ ચ. યથા મરિચૈઃ પ્રતિસંયુક્તં પાનકં મરિચપાનકં. મધ્યપદલોપાત્. તદ્વત્. કામપ્રતિસંયુક્તો ધાતુઃ કામધાતુર્ ઇત્યાદિઃ. [તિબ્. 246અ] રૂપણીયો વેતિ. બાધનીય ઇત્ય્ અર્થઃ. રૂપયોગાચ્ ચ સ શક્યતે બાધિતું. તદ્ભાવ આરૂપ્યમ્ ઇતિ. યદા ધાતૂત્તરપદમ્ એતદ્ ભવતિ. તદારૂપ્યધાતુર્ ઇતિ યુજ્યતે. યદા તુ નિરુત્તરપદ આરૂપ્યશબ્દપ્રયોગઃ. તદ્યથા અતિક્રમ્ય રૂપાણ્ય્ આરૂપ્યા ઇતિ. તદા આરૂપા એવારૂપ્યા ઇતિ સ્વાર્થે તદ્ધિતાત્ પરિગ્રહઃ કાર્યઃ. આરૂપ્યે વા સાધવ આરૂપ્યા ઇતિ પશ્યામિ. કામાનાં વા ધાતુર્ ઇતિ ષષ્ઠીસમાસેનૈવ સાધયતિ વિનાપિ પ્રતિસંયુક્તશબ્દલોપેન. કશ્ ચાસૌ કામાનાં ધાતુર્ ઇત્ય્ આહ. કામાન્ યો દધાતીતિ. એવં રૂપારૂપ્યધાતૂ વેદિતવ્યાવ્ ઇતિ. રૂપાણાં ધાતુઃ રૂપધાતુર્ ઇતિ. રૂપાણિ યો દધાતીતિ. આરૂપ્યસ્ય ધાતુર્ આરૂપ્યધાતુર્ આરૂપ્યં યો દધાતીતિ. કવડીકારાહારમૈથુનોપસંહિત રાગ ઇતિ. કવડીક્રિયતે ઇતિ કવડીકારઃ. સ એવાહારઃ. કવડીકારાહારઃ. મિથુને ભવો મૈથુનં. દ્વન્દ્વાલિંગનાદિ. કવડીકારાહારમૈથુનાભ્યામ્ ઉપસંહિતઃ સંબદ્ધો જનિત ઇતિ વા કવડીકારાહારમૈથુનોપસંહિતઃ. રાગઃ કામઃ. કામ્યતે ઽનેનેતિ કામ ઇતિ કૃત્વા. કથમ્ એવં ગમ્યત ઇતિ સ્થવિરશારિપુત્રભાષિતયા ગાથયા તમ્ અર્થં દર્શયતિ.
[તિબ્. 246બ્] ન તે કામા યાનીતિ
વિસ્તરઃ. આજીવકેન યદ્ ઉક્તં ગાથાંતરેણ
ભિક્ષોઃ કામવિતર્કં કલ્પયતઃ કામભોગિત્વમ્
ઇતિ. તદ્ અભ્યુપગતં સ્થવિરેણ. ત્રિવિધો હિ કામોપભોગઃ. કાયેન વાચા મનસા ચ. તત્રાવીતરાગો મનસા કામોપભોગિત્વે ઽપિ સતિ નાભિક્ષુર્ ભવતિ. કેવલં ત્વ્ અસ્ય શીલમ્ અપરિશુદ્ધં વર્તતે. યસ્ તુ કાયેન વાચા તાથાગતીં શિક્ષાપદબન્ધલેખાં લંઘયિત્વા કામાં પરિભુંક્તે. સ કામોપભોગ્ય્ અભિક્ષુર્ ભવતીતિ. તસ્માત્ સ દોષાન્તરમ્ આહ.
તે ચેત્ કામા
ઇતિ વિસ્તરઃ. યદિ તવ
ચિત્રા
રૂપાદયો વિષયાઃ
કામા
ઇતિ પક્ષઃ શાસ્તા તે અવીતરાગ ઇત્ય્ અભ્યુપગતઃ. તેન

શાસ્તાપિ તે ભવિતા
ભવિષ્યતિ
કામભોગી
દૃષ્ટ્વૈવ રૂપાણિ મનોરમાણિ.
કાયેનાપ્ય્ ઉપભુંજાનો ઽપિ તાન્ વિષયાન્ ઇતિ પ્રસક્તં. ન ચૈવમ્ ઇષ્યતે. તસ્માત્
સંકલ્પરાગઃ પુરુષસ્ય કામ
ઇતિ સિદ્ધં.
કેચનેતિ. કેચિદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. નેત્ય્ આહેતિ. પ્રતિષેધયતિ. યસ્માદ્ ધાત્વન્તરધર્મા ધાત્વન્તરે સમુદાચરંત્ય્ અધાતુપતિતાશ્ ચ. કામધાતૌ હિ ત્રૈધાતુકાનાસ્રવા ધર્માઃ સમુદાચરંતિ. એવં રૂપધાતૌ કામાવચરં હિ નિર્માણચિત્તં તત્ર સમુદાચરતિ. આરૂપ્યધાતાવ્ આરૂપ્યાવચરા [તિબ્. 247અ] અનાસ્રવાશ્ ચ. તસ્માત્ પ્રતિષેધયતિ નેતિ. કિં તર્હિ. યેષુ કામરૂપારૂપ્યરાગા અનુશેરતે. યેષુ કામરાગો ઽનુશેતે આલંબનતઃ સંપ્રયોગતો વા યથાસંભવં. તે કામપ્રતિસંયુક્તાઃ. યેષુ રૂપારૂપ્યરાગાવ્ અનુશયાતે. તે યથાક્રમં રૂપારૂપ્યપ્રતિસંયુક્તા ઇતિ. ઇદમ્ ઇદાનીં તદ્ અશ્વબન્ધીયમ્ ઇતિ. અશ્વશ્ ચાશ્વબન્ધશ્ ચાશ્વબન્ધં. અશ્વબન્ધમ્ ઇવાશ્વબન્ધીયં. અથ વાશ્વબન્ધસ્યેદમ્ અશ્વબન્ધીયમ્ અશ્વબન્ધીયમ્ ઇતિ. કસ્યાયમ્ અશ્વબન્ધ ઇતિ કશ્ચિત્ પૃચ્છતિ. તસ્યેતરઃ કથયતિ. યસ્યાયમ્ અશ્વ ઇતિ. સ પુનઃ પૃચ્છતિ. કસ્યાયમ્ અશ્વ ઇતિ. ઇતરઃ પુનઃ કથયતિ. યસ્યાયમ્ અશ્વબન્ધ ઇતિ. ઉભયમ્ અપિ ન જ્ઞાયતે. અશ્વબન્ધો ઽશ્વ ઇતિ ચ. યથેદમ્ ઉભયમ્ અસિદ્ધેનાન્યોન્યેન ન પરિચ્છિદ્યતે. તથેહાપિ ન રાગૈર્ ધાતવઃ સાધ્યંતે. ધાતુભિશ્ ચ રાગા ઇત્ય્ ઉભયમ્ અપ્ય્ એતન્ ન સિધ્યતિ. કૃતનિર્દેશાનિ હિ સ્થાનાનિ કામધાતાવ્ ઇતિ.
નરકપ્રેતતિર્યઞ્ચો મનુષ્યાઃ ષડ્ દિવૌકસઃ
કામધાતુઃ સ નરકદ્વીપભેદેન વિંશતિર્
ઇતિ કામધાતૌ કૃતનિર્દેશાનિ સ્થાનાનિ. તેષુ સ્થાનેષ્વ્ અવીતરાગસ્ય યો રાગઃ. સ કામરાગ ઇતિ. એવંરૂપારૂપ્યરાગાવ્ ઇતિ. કૃતનિર્દેશાનિ હિ સ્થાનાનિ. કામધાતોર્
ઊર્ધ્વમ્ સપદશ સ્થાનો [તિબ્. 247બ્] રૂપધાતુર્
ઇતિ. તેષ્વ્ અવીતરાગસ્ય યો રાગઃ. સ રૂપરાગઃ. તથા કૃતનિર્દેશોપપત્તિર્ આરૂપ્યધાતોઃ.
આરૂપ્યધાતુર્ અસ્થાન ઉપપત્ત્યા ચતુર્વિધ
ઇતિ. તેષ્વ્ અવીતરાગસ્ય યો રાગઃ. સ આરૂપ્યરાગ ઇતિ. યથાયોગમ્ ઇતિ. સ્થાનનિર્દેશાપેક્ષં. ધ્યાનારૂપ્યેષુ રાગ ઇતિ. સમાપત્ત્યુપપત્તિધ્યાનેષુ રાગો રૂપરાગઃ. એવમ્ આરૂપ્યરાગઃ. નિર્માણચિત્તે કથં કામરાગ ઇતિ. કામાવચરે નિર્માણચિત્તે ધ્યાનફલે કથં કામવીતરાગાણાં કામરાગઃ યતસ્ તસ્ય કામાવચરત્વં. યદા હ્ય્ અસાવ્ અવીતરાગઃ. તદા નિર્માણચિત્તં ન સમુદાચરતિ. યદા નિર્માણચિત્તં સમુદાચરતિ. તદા ન તસ્ય રાગ ઉત્પદ્યતે. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 259 ) કથમ્ અસ્ય કામરાગેણ વિના કામાવચરત્વં વ્યવસ્થાપ્યતે ઇત્ય્ અર્થઃ. શ્રુત્વા પરિહાય ચ તદાસ્વાદનાદ્ ઇતિ. શ્રુત્વા તત્ પરતો નિર્માણચિત્તે ઽસ્ય રાગ ઉત્પદ્યતે. પરિહાય વા આત્મીયાન્ નિર્માણચિત્તાત્. તસ્યાસ્વાદનાદ્ ઇતિ. એવંધ્યાયિનઃ કામાવચરેણ નિર્માણચિત્તેન કામાવચરં નિર્માણં નિર્મિણ્વન્તીતિ શ્રુત્વા તદાલમ્બનો રાગ ઉત્પદ્યતે. અનુસ્મૃત્ય ચાત્મીયં તત્ર રાગ ઉત્પદ્યતે. નિર્માણવશેનેતિ. મનોહરં નિર્માણં દૃષ્ટ્વા [તિબ્. 248અ] નિર્માપકે ચિત્તે નિર્માપકસ્ય વા ચિત્તે રાગઃ દર્શયતીત્થં નિર્માણચિત્તં યસ્યેદૃશં નિર્માણમ્ ઇતિ. ગન્ધરસનિર્માણાદ્ વેતિ. યત્ કામાવચરનિર્માણનિર્માપકં. કામાવચરં તચ્ ચિત્તં. કામાવચરધર્મહેતુત્વાત્. ઘટહેતુચિત્તવત્. યત્ તુ ન કામાવચરં. ન તત્ કામાવચરધર્મહેતુઃ. તદ્યથા રૂપાવચરં ચિત્તમ્. અત એવાહ. રૂપાવચરેણ તયોર્ અનિર્માણાદ્ ઇતિ. કસ્માત્ પુનઃ રૂપાવચરેણ ચિત્તેન તયોર્ ગન્ધરસયોર્ અનિર્માણં. તયોર્ ગન્ધરસયોઃ કવડીકારાહારસ્વભાવત્વાત્. રૂપધાતૂપપન્નં ચ તદ્વીતરાગત્વાદ્ ઇતિ.
ઈષાધાર ઇતિ. ઈષાપ્રમાણવર્ષાધારઃ. નાસ્તિ વીચિર્ વા અન્તરિકા વેતિ. નૈરન્તર્યં દર્શયતિ. ન તૂક્તમ્ ઊર્ધ્વમ્ અધશ્ ચેતિ. અતો લોકધાતૂનાં તિર્યગ્ એવાસ્થાનમ્ ઇતિ દર્શયતિ.
(ઇઇઇ.4) પંચમ્યાશ્ ચ પ્રદેશ ઇતિ. દેવગતેઃ ષટ્ કામાવચરા દેવા ઉક્તાઃ. શેષા રૂપારૂપ્યાવચરાઃ. અન્યથા હિ ગતિસંભેદઃ સ્યાદ્ ઇતિ. ગતિમિશ્રતા. યદિ કુશલક્લિષ્ટા અપિ સ્યુઃ ગતિસંભેદઃ સ્યાત્. મનુષ્યો નરકસમ્વર્તનીયં કર્મ કરોતિ. યાવદ્ દેવોપપત્તિસમ્વર્તનીયમ્. ઇત્ય્ અતો મનુષ્યગતિર્ નરકગતિર્ અપિ સ્યાત્. યાવદ્ દેવગતિર્ અપિ. તેષાં કર્મણાં તદ્ગતિપર્યાપન્નત્વાત્. કામધાતૂપપન્નશ્ ચોર્ધ્વભૂમિકૈઃ ક્લેશૈઃ સમન્વાગતઃ કામાવચરેણ ચ [તિબ્. 248બ્] સાર્વગતિકેન ક્લિષ્ટેન સમન્વાગત ઇતિ. સ એવ મનુષ્યો નારકો યાવદ્ દેવ ઇતિ સ્યાત્. સત્ત્વાખ્યા એવેતિ. કર્માનુરૂપેણાત્મભાવતસ્ તદ્ગમનાત્. અત એવોક્તં.
યથાકર્મ ગમિષ્યંતિ પુણ્યપાપફલોપગા

ઇતિ. ન ભાજનસ્વભાવા ઇતિ. ન ચાન્તરાભવસ્વભાવા ઇતિ. અસ્ય પ્રતિપાદનાર્થં જ્ઞાપકમ્ આનયંતિ પ્રજ્ઞપ્તિષૂક્તમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. સહેતુકાઃ સગમના ઇતિ. હેતુઃ કર્મભવઃ. ગમનમ્ અન્તરાભવઃ. ગમ્યતે ઽનેનેતિ કૃત્વા. ગતિસ્ તુ ગમ્યત ઇતિ ગતિઃ. તદ્ધેતોઃ કર્મભવસ્ય તાભ્યો બહિષ્કરણાત્. કુશલાકુશલસ્ય કર્મભવસ્ય તાભ્યો ગતિભ્યો બહિષ્કરણાત્. કશ્મીરે ભવાઃ કાશ્મીરકાશ્ ચ સૂત્રં પઠન્તીતિ. મુક્તકં તત્ સૂત્રં તે એવ પઠન્તિ નાન્ય ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. નારકાણામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. નરકાનુકૂલા નારકાઃ. તેષામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. કાયવાઙ્મનોવંકાનાં શાઠ્યસમુત્થિતાનાં કર્મણાં દોષકષાયાણાં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 260 ) દ્વેષરાગસમુત્થિતાનાં. અતો ઽપ્ય્ અનિવૃતાવ્યાકૃતા એવ ગતય ઇતિ. યસ્માદ્ ઉક્તં નિર્વૃત્તે વિપાકે નારકે ઇતિ સંખ્યાં ગચ્છતીતિ. ગતિષુ સર્વે ઽનુશયા અનુશેરત ઇતિ પ્રકરણગ્રન્થઃ પરિહાર્યઃ. વક્તવ્યઃ પરિહાર ઇત્ય્ અર્થઃ. વિરોધપ્રસંગાત્. યદિ હિ પંચ પ્રકારા ધર્મા ગતિસ્વભાવા ભવેયુઃ. એવં સર્વે ઽનુશયા [તિબ્. 249અ] અનુશયીરન્. યદિ ત્વ્ અનિવૃતાવ્યાકૃતા એવ ગતયઃ સ્યુઃ. એવં વક્તવ્યં સ્યાત્. ભાવનાપ્રહાતવ્યાઃ સર્વત્રગાશ્ ચેતિ. અનિવૃતાવ્યાકૃતા હિ સંસ્કૃતા ધર્મા ભાવનાપ્રહાતવ્યા એવ. તેષુ ચ ભાવનાપ્રહાતવ્યાઃ સર્વત્રગાશ્ ચાનુશયા અનુશેરતે આલમ્બનતઃ પ્રયોગતો વા. નાન્યે. તેન જ્ઞાયતે નાનિવૃતાવ્યાકૃતા એવ ગતય ઇતિ. સંધિચિત્તાનિ હિ ગતીનાં પંચ પ્રકારાણીતિ. સંધિચિત્તાનિ ગતીનાં પ્રવેશાઃ. તેષાં પંચપ્રકારત્વાત્. દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્યં યાવદ્ ભાવનાપ્રહાતવ્યમ્ ઇતિ. તત્ર સર્વે ઽનુશયા અનુશેરત ઇતિ યુક્તં. ગ્રામોપવિચારગ્રહણવદ્ ઇતિ. ગ્રામપરિસામન્તકગ્રહણવદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. પંચસુ કષાયેષ્વ્ ઇતિ. પંચ કષાયાઃ. આયુઃકષાયઃ ક્લેશકષાયો દૃષ્ટિકષાયઃ કલ્પકષાયઃ સત્ત્વકષાયશ્ ચ. તેષુ. ક્લેશદૃષ્ટિકષાયૌ પૃથગ્ ઉક્તૌ. ક્લેશકષાયાદ્ દૃષ્ટિકષાયઃ પૃથગ્ ઉક્ત ઇત્ય્ અર્થઃ. અનયોઃ પૃથગ્વચનં ગૃહસ્થપ્રવ્રજિતપક્ષાધિકારાત્. ગતિહેતુજ્ઞાપનાર્થમ્ ઇતિ. ગતીનાં કર્મોદ્ભવો હેતુર્ ઇતિ. અન્તરાભવે ઽપ્ય્ એષ પ્રસંગ ઇતિ. એવમ્ અન્તરાભવો ઽપિ ગતિશ્ ચ સ્યાત્. પૃથક્ ચાસ્ય વચનં સ્યાત્ ગતિગમનજ્ઞાપનાર્થમ્ ઇતિ. ગચ્છંતિ તામ્ ઇતિ. કર્મસાધનપરિગ્રહઃ [તિબ્. 249બ્]. ન ચાન્તરાભવ એવં યુજ્યત ઇતિ ન ગતિઃ. આરૂપ્યા અપીતિ વિસ્તરઃ. આરૂપ્યા ન ગતિઃ સ્યુઃ. ચ્યુતિદેશ એવોત્પાદાત્. આરૂપ્યગા હિ યત્ર ચ્યવન્તે વિહારે વા વૃક્ષમૂલે વા યાવચ્ ચતુર્થ્યાં ધ્યાનભૂમૌ. તત્રૈવોત્પદ્યન્ત ઇતિ. અન્તરાભવવન્ ન ગતિસ્ સ્યાત્. એવં તર્હીતિ. પૂર્વપક્ષં પરિત્યજ્ય પક્ષાંતરમ્ આશ્રિયંતે. ગત્યોર્ અન્તરા અંતરાલે ભવતીતિ અંતરાભવ ઇત્ય્ અન્વાર્થસંજ્ઞાકરણાન્ નાન્તરાભવો ગતિર્ ઇતિ. વૈભાષિકા આહુઃ. યત્ તર્હીતિ વિસ્તરઃ. નિર્વૃત્તે વિપાક ઇતિ વિપાકશબ્દવચનાદ્ વિપાકસ્વભાવા ગતિર્ ઇતિ તદભિપ્રાયઃ. ઇતર આહ. નિર્વૃત્તે વિપાકે નારક ઇતિ નારકો વ્યવસ્થાપ્યતે. ન તૂક્તં વિપાક એવેતિ. ન તૂક્તં વિપાકસ્વભાવૈવ ગતિર્ ઇતિ. કિં તર્હિ. વિપાકવિપાકસ્વભાવા ગતિઃ. તસ્માત્ કુશલક્લિષ્ટા અપિ ગતયો ભવન્તીત્ય્ અભિપ્રાયઃ. વૈભાષિકઃ પુનર્ આહ. યત્ તર્હ્ય્ ઉક્તં તત્રેતિ વિસ્તરઃ. અન્યત્ર તેભ્યો ધર્મેભ્ય ઇતિ. વિપાકજેભ્ય ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. ન તુ સ્કન્ધાન્તરપ્રતિષેધં કરોતીત્ય્ અધિકૃતં. તાશ્ ચેતિ વિસ્તરઃ. અવ્યાકૃતત્વપક્ષે ઽપિ દ્વૈવિધ્યં. ઔપચયિકસ્વભાવા અપીતિ. અપિશબ્દાદ્ વિપાકસ્વભાવા અપીતિ. યથોક્તં
વિપાકો જીવિતં [તિબ્. 250અ] દ્વેધા દ્વાદશેતિ.
( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 261 ) નૈષ્યન્દિકાસ્ તુ ન ગૃહ્યન્તે. વિપાકસ્વભાવા એવેત્ય્ આચાર્યસંઘભદ્રઃ પૂર્વમ્ એવ પક્ષમ્ ઇચ્છતિ.
(ઇઇઇ.5, 6અબ્) કામાવચરાઃ ષટ્ પ્રથમધ્યાણિકાશ્ ચ. કતમે તે. બહિર્દેશકનયેન બ્રહ્મકાયિકાઃ બ્રહ્મપુરોહિતા મહાબ્રહ્માણશ્ ચ પ્રથમાભિનિર્વૃત્તવર્જ્યાઃ. કાશ્મીરનયેન પુનઃ બ્રહ્મકાયિકા બ્રહ્મપુરોહિતાશ્ ચ પ્રથમાભિનિર્વૃત્તવર્જ્યાઃ. બ્રહ્મપુરોહિતેષ્ય્ એવ હિ તેષાં નયેન મહાબ્રહ્માણો ન સ્થાનાન્તરનયાઃ. અનેકવર્ણલિંગસંસ્થાનત્વાદ્ ઇતિ. વર્ણો નીલત્વાદિઃ. લિંગં વસ્ત્રાભરણાદિ. સંસ્થાનં દૈર્ઘ્યાદિ.
આરોહ ઉન્નતતા. પરિણાહસ્ તિર્યક્પ્રમાણં. આકૃતિવિગ્રહઃ આકૃતિલક્ષણો વિગ્રહ આકૃતિવિગ્રહઃ. એવં વિશેષિતે વેદાનાદીનાં વિગ્રહઃ પર્યુદસ્તો ભવતિ. નાસાવ્ આકૃતિલક્ષણ ઇતિ. વિગ્રહઃ પુનઃ શરીરં. વાગ્ભાષા વાગુચ્ચારણં. કથમ્ ઇદાનીમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. પ્રથમધ્યાનપ્રત્યાગમનેન તૈર્ દ્વિતીયં ત્યક્તમ્. તદ્ભૂમિકં દ્વિતીયધ્યાનભૂમિકં. પૂર્વનિવાસં કથમ્ અન્વસ્માર્ષુઃ. ન તાવત્ પ્રથમધ્યાનભૂમિકેન ચિત્તેન તદવિષયત્વાત્. ન દ્વિતીયધ્યાનભૂમિકેન તસ્યાલબ્ધત્વાત્. પુનર્ લબ્ધમ્ ઇતિ ચેત્. અત આહ. લબ્ધાયાં ચેતિ વિસ્તરઃ. શીલવ્રતપરામર્શદૃષ્ટિર્ મહાબ્રહ્માલમ્બના પ્રથમધ્યાનભૂમિકૈવ યુજ્યતે. સા ચ દ્વિતીયધ્યાનલાભાત્ પ્રહીણા ન સમુદાચરતિ. દ્વ્તીયધ્યાનભૂમિકેતિ [તિબ્. 250બ્] ચેત્. ન. અધરાલમ્બનત્વાયોગાત્. ન હ્ય્ અધરભૂમ્યાલમ્બનઃ કશ્ચિદ્ અપિ ક્લેશ ઇષ્યતે. અન્તરાભવસ્થા અદ્રાક્ષુર્ ઇતિ. અન્તરાભવસ્થાસ્ તે તં મહાબ્રહ્માણં દૃષ્ટ્વૈવમ્ ઊચુઃ. ઇમં વયં સત્ત્વમ્ અદ્રાક્ષ્મેતિ. અયમ્ અપિ પક્ષો ન ઘટતે. તથા હિ તત્રાપ્ય્ અન્તરાભવે દીર્ઘમ્ અધ્વાનમ્ અવસ્થાતું ન સંભવત્ય્ ઉપપત્તિપ્રતિબન્ધાભાવાત્ શુક્લશોણિતાનપેક્ષત્વાત્. તેષાં કથં ભવતીયં બુદ્ધિર્ ઇમં વયં સત્ત્વમ્ અદ્રાક્ષ્મ દીર્ઘાયુષં દીર્ઘમ્ અધ્વાનં તિષ્ઠન્તમ્ ઇતિ. દીર્ઘાધ્વાવસ્થાનાવબોધો ન પ્રાપ્નોતીત્ય્ અર્થઃ. તસ્માત્ તત્રસ્થા એવેતિ વિસ્તરઃ. પ્રથમધ્યાનભૂમિસ્થા એવ તસ્ય મહાબ્રહ્મણઃ પૂર્વવૃત્તાન્તં સમનુસ્મરન્તઃ ઉત્પદ્યમાનાવસ્થાયામ્ એવ તં મહાબ્રહ્માણં પૂર્વોત્પન્નં દીર્ઘમ્ અધ્વાનં તિષ્ઠન્તં દૃષ્ટવન્તઃ. દૃષ્ટ્વા ચ પશ્ચાદ્ ઉત્તરકાલમ્ અદ્રાક્ષ્મેત્ય્ એષામ્ બભૂવ. બુદ્ધિર્ ઇતિ વાક્યશેષઃ. એવં તુ સતીદમ્ અપરિહૃતં ભવેત્. અસ્ય ચ સત્ત્વસ્યૈવં ચેતસઃ પ્રણિધિઃ. વયં ચોપપન્ના ઇતિ. ઉપપત્તિપ્રતિલંભિકેન પ્રથમધ્યાનભૂમિકેન તસ્ય મહાબ્રહ્મણ એવં ચેતસઃ પ્રણિધિમ્ અન્વસ્માર્ષુઃ. સમાનભૂમિકત્વાત્. ઇત્ય્ અદોષ એષઃ. તત્સકાશં શ્રવણાદ્ વા.

નનુ ચ શુભકૃત્સ્નેષ્વ્ અપ્ય્ એષ પ્રસંગઃ. એકત્વકાયા નાનાત્વસંજ્ઞિન ઇતિ. કથં. યથોક્તં. તે હિ મૌલ્યાં ભૂમૌ સુખેન્દ્રિયપરિખિન્નાઃ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 262 ) સામન્તકોપેક્ષેન્દ્રિયં સંમુખીકુર્વંતીતિ વિસ્તરેણ [તિબ્. 251અ] વક્તવ્યં સ્યાત્. તે ચૈકત્વકાયા એકત્વસંજ્ઞિન ઇતિ પશ્ચાદ્ વક્ષ્યતે. તેન સુખેનેતિ. તૃતીયધ્યાનભૂમિકેન. ચેતસ ઉત્પ્લાવકત્વાદ્ ઇતિ. ઔદ્બિલ્યકરત્વાત્. ઇન્દ્રસુખેનેતિ દ્વિતીયધ્યાન. આગમવ્યપગમસંજ્ઞિત્વાત્. અચિરોપપન્નાનામ્ આગમસંજ્ઞિત્વાત્. ચિરોપપન્નાનાં વ્યપગમસંજ્ઞિત્વાત્. અથ વાચિરોપપન્નાનામ્ આગમસંજ્ઞિત્વાચ્ ચિરોપપન્નાનામ્ આગમવ્યપગમસંજ્ઞિત્વાત્. ભીતભીતસંજ્ઞિત્વાત્. યથાક્રમમ્ અચિરચિરોપપન્નત્વાત્ તે નાનાત્વસંજ્ઞિનઃ. ન સુખાદુઃખાસુખસંજ્ઞિત્વાત્ યથોક્તં વૈભાષિકૈર્ ઇતિ.
પ્રથમે ધ્યાને ક્લિષ્ટયા સંજ્ઞયેતિ. શીલવ્રતપરામર્શસંપરયુક્તયા અકારણે કારણાભિનિવિષ્ટત્વાત્. દ્વિતીયે કુશલયા સંજ્ઞયેતિ. સામન્તકમૌલસંગૃહીતત્વાત્. તૃતીયે વિપાકજયા સંજ્ઞયેતિ. વિપાકજસુખસંપ્રયોગાત્.
આરૂપ્યાસ્ ત્રયો યથાસૂત્રમ્ ઇતિ. અરૂપિણઃ સન્તિ સત્ત્વા યે સર્વશો રૂપસંજ્ઞાનાં સમતિક્રમાદ્ અનન્તમ્ આકાશમ્ ઇત્ય્ આકાશાનંત્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરંતિ. તદ્યથા દેવા આકાશાનંત્યાયતનોપગાઃ. ઇયં પંચમી વિજ્ઞાનસ્થિતિઃ. અરૂપિણઃ સન્તિ સત્ત્વા યે સર્વશ આકાશાનંત્યાયતનં સમતિક્રમ્યાનંત્યં વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ વિજ્ઞાનાનંત્યાયતનમ્ [તિબ્. 251બ્] ઉપસંપદ્ય વિહરંતિ. તદ્યથા વિજ્ઞાનાનંત્યાયતનોપગા દેવાઃ. ઇયં ષષ્ઠી વિજ્ઞાનસ્થિતિઃ. અરૂપિણઃ સન્તિ સત્ત્વા યે સર્વશો વિજ્ઞાનાનંત્યાયતનં સમતિક્રમ્ય નાસ્તિ કિંચિદ્ ઇત્ય્ આકિંચન્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરંતિ. તદ્યથાકિંચન્યાયતનોપગા દેવાઃ. ઇયં સપ્તમી વિજ્ઞાનસ્થિતિર્ ઇતિ.
પંચ સ્કંધાશ્ ચત્વારશ્ ચ યથાયોગમ્ ઇતિ. આકાશાનંત્યાયતનાદિત્રયપ્રતિસંયુક્તાશ્ ચતુઃસ્કન્ધાઃ. અન્યપ્રતિસંયુક્તાઃ પંચસ્કંધાઃ.
શેષં તત્પરિભેદવદ્
ઇતિ. પરિભિદ્યતે ઽનેનેતિ પરિભેદઃ. તસ્ય વિજ્ઞાનસ્ય પરિભેદસ્ તત્પરિભેદઃ. સો ઽસ્મિન્ વિદ્યત ઇતિ તત્પરિભેદવત્. શેષં દુર્ગત્યાદિ. અપાયેષુ ચોભયં નાસ્તીતિ. નેહસથાનાં ગંતુકામતા. ન તત્રસ્થાનાં વ્યુચ્ચલિતુકામતા. અપટુપ્રચારત્વાદ્ ઇતિ. ચિત્તચૈત્તાનામ્ અત્ર મન્દપ્રચારત્વાત્. અબલવદ્ વિજ્ઞાનં ન તિષ્ઠતીતિ યુક્તં વક્તું.
(ઇઇઇ.6ચ્દ્, 7અબ્) ભવાગ્રાસંજ્ઞિસત્ત્વાશ્ ચ સત્ત્વાવાસા નવેતિ.
સૂત્ર ઉક્તં. નવ સત્ત્વાવાસાઃ. કતમે નવ. રૂપિણઃ સન્તિ સત્ત્વા નાનાત્વકાયા નાનાત્વસંજ્ઞિનઃ. તદ્યથા મનુષ્યાઃ તદેકત્યાશ્ ચ દેવાઃ. અયં પ્રથમઃ સત્ત્વાવાસઃ દ્વિતીયતૃતીયચતુર્થા અપિ યથા વિજ્ઞાનસ્થિતિષુ. તથા વક્તવ્યાઃ. અયં તુ વિશેષઃ. [તિબ્. 252અ] રૂપિણઃ સંતિ સત્ત્વા અસંજ્ઞિનો ઽપ્રતિસંજ્ઞિનઃ. તદ્યથા દેવા અસંજ્ઞિસત્ત્વાઃ. અયં પંચમઃ સત્ત્વાવાસઃ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 263 ) આરૂપ્યાણાં ચ સત્ત્વાવાસાનાં ત્રયો વિજ્ઞાનસ્થિતિવદ્ વક્તવ્યાઃ. ચતુર્થસ્ ત્વ્ આરૂપ્યઃ અરૂપિણઃ સંતિ સત્ત્વાઃ સર્વશ આકિંચન્યાયતનં સમતિક્રમ્ય નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરંતિ. તદ્યથા દેવા નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનોપગાઃ. અયં નવમઃ સત્ત્વાવાસ ઇતિ. અસંજ્ઞિસત્ત્વેભ્યો યે ઽન્યે ચતુર્થધ્યાનોપગાઃ કિં તે સત્ત્વાવાસા ઉત નેતિ. નેત્ય્ આહુઃ. કસ્માદ્ એવમ્ ઉક્તમ્ આચાર્યેણ કે પુનર્ અન્યે. અપાયા ઇતિ. મુખમાત્રમ્ એતદ્ ઉક્તં. અસંજ્ઞિસત્ત્વાસંગૃહીતાશ્ ચતુર્થધ્યાનોપગા ઇત્ય્ અપિ વક્તવ્યમ્. ઇહાપિ તદ્ એવ કારણં વક્તવ્યં યદ્ વિજ્ઞાનષ્થિતિષૂક્તં. ઇહસ્થાનાં હ્ય્ અપાયગમનપ્રાર્થના નાસ્તિ. તત્રસ્થાનાં ચ ન વસ્તુકામતેતિ. નાપાયાઃ સત્ત્વાવાસાઃ. અસંજ્ઞિસત્ત્વાસંગૃહીતેષુ બૃહત્ફલેષુ યદ્ય્ અપીહસ્થાનાં ગમનપ્રાર્થનાસ્તિ. તત્રસ્થાનાં પૃથગ્જનાનામ્ આસંજ્ઞિકપ્રવિવિક્ષા ભવતિ. આર્યાણાં ત્વ્ અનભ્રકપુણ્યપ્રસવેષ્વ્ અપિ શુદ્ધાવાસારૂપ્યપ્રવિવિક્ષા. પરિનિર્વાતુકામતા ચ શુદ્ધાવાસાનામ્ અપિ. ઇતિ [તિબ્. 252બ્] ન તેષાં તત્રાવસ્થાને બુદ્ધિઃ. અતો ન તે સત્ત્વાવાસા ઇત્ય્ આચાર્યસંઘભદ્રઃ. અન્યે પુનર્ વ્યાચક્ષતે. કે પુનર્ અન્યે. અપાયા ઇતિ અપાયાનામ્ એવ વચનાદ્ અનભ્રકાદયઃ સત્ત્વાવાસા ઇષ્ટા આચાર્યસ્યેતિ. તૈર્ યુક્તિર્ અન્વેષ્ટવ્યા. બંધનસ્થાનવદ્ ઇતિ. યથા બંધનસ્થાનાનિ ન સત્ત્વાવાસાઃ અનિચ્છાવસનાત્. એવમ્ અપાયા ઇતિ.
(ઇઇઇ.7ચ્દ્, 8અબ્) રૂપોપગા વિજ્ઞાનસ્થિતિર્ ઇતિ. વિજ્ઞાનં તિષ્ઠત્ય્ અસ્યામ્ ઇતિ વિજ્ઞાનસ્થિતિઃ. ઉપગચ્છતીતિ ઉપગા. વિજ્ઞાનસ્ય સમીપચારિણીત્ય્ અર્થઃ. રૂપં ચ તદ્ ઉપગા ચ સા રૂપોપગા. એવં યાવત્ સંસ્કારાશ્ ચ તે ઉપગા ચ સંસ્કારોપગેતિ. ભગવદ્વિશેષસ્ તુ વ્યાચષ્ટે. રૂપોપગા વિજ્ઞાનસ્થિતિર્ યાવત્ સંસ્કારોપગેતિ સૌત્રાન્તિકાનાં નયેનોચ્યતે. તત્ર વિજ્ઞાનસ્થિતિર્ ભવસંતત્યનુચ્છેદઃ. રૂપમ્ ઉપગમ્ અસ્યા વિજ્ઞાનસ્થિતેઃ. સેયં રૂપોપગા. ઉપગમ્ ઇતિ ઉપગમ્યતે તદાત્મીયત ઇતિ. એવં યાવત્ સંસ્કારા ઉપગા અસ્યા વિજ્ઞાનસ્થિતેઃ. સેયં સંસ્કારોપગા. અથ વા તૃષ્ણા સ્થિતિઃ. તિષ્ઠત્ય્ અનયા વિજ્ઞાનં. પુનર્ભવસંતત્યનુચ્છેદાત્. ઇતિ કૃત્વા વિજ્ઞાનસ્ય સ્થિતિર્ વિજ્ઞાનસ્થિતિઃ. સા રૂપમ્ ઉપગચ્છતિ તદભિષ્વઙ્ગત ઇતિ રૂપોપગા. એવં યાવત્ સંસ્કારોપગા. વૈભાષિકાણાં પુનર્ નયેન કારકાર્થો ન શક્યતે યોજયિતુમ્ [તિબ્. 253અ] ઇતિ દૂષયતિ. અત્ર બ્રૂમઃ. દ્વિવિધે ઽપ્ય્ અસ્મિન્ વ્યાખ્યાને રૂપાદિવ્યતિરિક્તા વિજ્ઞાનસ્થિતિર્ ઉક્તા. તા હિ
ચત્વારઃ સાસ્રવાઃ સ્કન્ધા
ઇતિ
ચતુષ્કોટિસ્ તુ સંગ્રહ
ઇત્ય્ એતત્ સર્વં નિરસ્તં ભવતીતિ દોષાંતરં. તસ્માત્ પૂર્વકમ્ એવ વ્યાખ્યાનં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 264 ) સાધુ. એતદ્ વૈભાષિકવ્યાખ્યાનં વર્ણયામો ન તૈર્ એવં વ્યાખ્યાતં. રૂપમ્ ઉપગચ્છતીતિ રૂપોપગા વિજ્ઞાનસ્થિતિર્ ઇત્યાદિ. અપરે પુનર્ વ્યાચક્ષતે. રૂપોપગા વિજ્ઞાનસ્થિતિર્ ઇતિ. રૂપસ્વભાવેત્ય્ અર્થઃ. યથાન્યત્રોક્તં. ખક્ખટખરગતમ્ ઇતિ. સ્વભાવાર્થો ગત્યર્થ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. સ્થાતુઃ પરિવર્જનેન. અન્યો લોકે સ્થાતા દેવદત્તાદિર્ અન્યા સ્થિતિઃ સ્થાનં ગૃહાદિકમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. વિજ્ઞાનં વાહયતિ પ્રવર્તયતીત્ય્ અર્થઃ. નૌનાવિકન્યાયેન. યથા નાવિકો નાવં વાહયતિ. તદ્વત્. ન તુ વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનમ્ એવાભિરૂહ્ય વાહયતીત્ય્ અર્થઃ. એકસંતાને વિજ્ઞાનદ્વયાસમવધાનં. પરસંતાનવિજ્ઞાનં તુ યદ્ય્ અપિ યુગપદ્ ભવતિ. ન તુ તદિતરસ્ય સમીપે વર્તત ઇતિ ન તત્ તસ્ય સ્થિતિર્ ભવતિ.

નન્દી સૌમનસ્યં. સપ્ત ચ વિજ્ઞાનસ્થિતયઃ પંચસ્કંધસ્વભાવાઃ તત્ કથમ્ ઇતિ. સપ્તસુ વિજ્ઞાનસ્થિતિષુ પંચસ્કંધસ્વભાવત્વેનેષ્ટાસુ તત્ કથં વિજ્ઞાનં ન વિજ્ઞાનસ્થિતિર્ [તિબ્. 253બ્] ઇષ્ટમ્ ઇતિ. એવં તર્હીતિ વિસ્તરઃ. અભેદેનૈકપિણ્ડરૂપેણ રૂપાદીનાં સ્કંધાનામ્ ઉપપત્ત્યાયતનસંગૃહીતેષુ સ્કંધેષુ મનુષ્યાદિનિકાયસભાગસંગૃહીતેષુ. સાભિરામાયાં સભિરત્યાં. વિજ્ઞાનપ્રવૃત્તૌ વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનસ્થિતિઃ સપ્તવિજ્ઞનસ્થિતિદેશનાયામ્ અભિપ્રીયતે. પ્રત્યેકં ત્વ્ એકમેકં સ્કંધં પ્રતિ યથા રૂપાદયો વિજ્ઞાનસ્ય સંક્લેશાય ભવંતિ. આશ્રયસંપ્રયોગસહભૂભાવેનોપગતત્વાત્. નૈવં કેવલં પૃથગ્ વિજ્ઞાનં. કિં. સંક્લેશાય ભવતીત્ય્ અધિકૃતં. કસ્માત્. યુગપદાશ્રયત્વાદ્યયોગાત્. તસ્માચ્ ચતુર્વિજ્ઞનસ્થિતિદેશનાયાં કેવલં પૃથગ્ વિજ્ઞાનં ન સ્થિતિઃ પ્રોક્તમ્. તથા વિનેયજનાપેક્ષયા હ્ય્ એકત્ર સૂત્રે ઽન્યથા વિજ્ઞાનસ્થિતિર્ ઉક્તા. અન્યત્ર ચાન્યથેતિ. અત આહ. અપિ ચ ક્ષેત્રભાવેનેતિ વિસ્તરઃ. વિજ્ઞાનસ્ય ક્ષેત્રભાવેન ચતસ્રો વિજ્ઞાનસ્થિતયો રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારસ્વભાવા દેશિતાઃ. વિજ્ઞાનં બીજભાવેન વપનીયરૂપેણ સોપાદાનં સ્વભૂમિકયા તૃષ્ણયા સતૃષ્ણં. કૃત્સ્નમ્ એવ સંતાનગતં દેશિતમ્ ઇતિ. ન પુનર્ બીજં બીજસ્ય ક્ષેત્રભાવેન વ્યવસ્થાપયાં બભૂવ ભગવાન્. ન હિ લોકે બીજં ક્ષેત્રભાવેન વ્યવસ્થાપ્યતે. યે ચ ધર્મા ઇતિ વિસ્તરઃ. [તિબ્. 254અ] યે ચ ધર્મા વિજ્ઞાનસ્ય સહવર્તિનો રૂપાદયઃ. ત એવ ક્ષેત્રભાવેન સાધુતરા ભવંતિ. સહવર્તિ હિ બીજસ્ય ક્ષેત્રં લોકે દૃશ્યતે. વિજ્ઞાનં તુ વિજ્ઞાનેન સહ ન વર્તતે યુગપદભાવાત્. અતીતાનાગતાસ્ તર્હિ રૂપાદયો ન વિજ્ઞાનસ્થિતયઃ પ્રાપ્નુવંતિ. તે ઽપ્ય્ અતીતાનાગતા યથાસ્વમ્ અતીતાનાગતાનાં વિજ્ઞાનાનાં સ્થિતયો બ્ભવંતિ. તસ્માત્ સ્વભૂમૌ સર્વ એવ સાસ્રવા રૂપાદયો વિજ્ઞાનસ્થિતયો ભવન્તીત્ય્ અવગન્તવ્યં.
પ્રથમા કોટિર્ ઇતિ વિસ્તરઃ. સપ્તસુ યદ્ વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ. પંચસ્કંધસ્વભાવત્વાત્ સપ્તાનાં વિજ્ઞાનસ્થિતીનાં. તત્ર વિજ્ઞાનં સંગૃહીતં. ન ચતસૃષુ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 265 ) વિજ્ઞાનસ્ય તત્રાગ્રહણાત્. વિજ્ઞાનવર્જ્યાઃ સ્કંધા ઇતિ. અપાયાદિષ્વ્ અપિ વિજ્ઞાનં ન ચતસૃષુ સંગૃહીતં. ન સપ્તસુ અપાયાદિષુ વિજ્ઞાનપરિભેદેનાગ્રહણાત્. સપ્તસુ ચત્વારઃ સ્કંધા ઇતિ. સપ્તસુ વિજ્ઞાનસ્થિતિષુ યે વિજ્ઞાનવર્જ્યાશ્ ચત્વારઃ સ્કમ્ધા ઉક્તાઃ. તે ચતસૃષ્વ્ અપિ વિજ્ઞાનસ્થિતિષુ સંગૃહીતાઃ. ઉભયાત્રાપિ સંગૃહીતાઃ ઇત્ય્ તૃતીયા કોટિઃ. ચતુર્થ્ય્ એતાન્ આકારાન્ સ્થાપયિત્વેતિ. અપાયેષુ ચતુર્થે ધ્યાને ભવાગ્રે ચ યદ્ વિજ્ઞાનમ્ અનાસ્રવાશ્ ચ ધર્માઃ.
(ઇઇઇ.8ચ્દ્, 9) યચ્ ચૈતદ્ ગત્યાદિભેદભિન્નમ્ ઇતિ. આદિશબ્દેન [તિબ્. 254બ્] ભાજનાંતરાભવભૂમ્યાદિર્ ગૃહ્યતે. જરાયુર્ યેન માતુઃ કુક્ષૌ ગર્ભો વેષ્ટિતસ્ તિષ્ઠતિ. તસ્માજ્ જાતા જરાયુજાઃ. ભૂતસંસ્વેદજા ઇતિ. ભૂતાનાં પૃથિવ્યાદીનાં સંસ્વેદાદ્ દ્રવત્વલક્ષણાજ્ જાતા ભૂતસંસ્વેદજાઃ. અવિકલાશ્ ચક્ષુરિન્દ્રિયાદ્યવૈકલ્યાત્. અહીનેન્દ્રિયાઃ કાણવિભ્રાન્તાદેર્ અભાવાત્. સર્વાઙ્ગૈર્ ઉપેતા હસ્તપાદાદિભિઃ. સર્વૈશ્ ચ પ્રત્યંગૈર્ અંગુલ્યાદિભિર્ ઉપેતાઃ. સકૃદ્ ઉપજાયંતે. ન કલલાદ્યનુપૂર્વ્યા અણ્ડાજાદિવત્. ઉપપાદને ઉપપત્તૌ સાધુકારિત્વાત્. શુક્લશોણિતાદ્યનુપાદાનેન સકૃદ્ ઉપજાતત્વાત્. ઉપપાદુકા ઇત્ય્ ઉચ્યંતે. ક્રૌંચીનિર્જાતાવ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ભિન્નયાનપાત્રૌ કિલ વણિજૌ સમુદ્રતીરે ક્રૌંચીં સમભિગતૌ. તતો નિર્જાતૌ શૈલોપશૈલૌ સ્થવિરાવ્ ઇતિ. પંચાલરાજસ્યેતિ. તસ્ય મહાદેવ્યાઃ પંચાણ્ડશતાનિ જાતાનિ. તેન રાજ્ઞા મંજૂષાયાં પ્રક્ષિપ્ય ગંગાયામ્ અવવાહિતાનિ. લિચ્છવિરાજેન સાંતઃપુરેણ સ્નાયતા સા મંજૂષોહ્યમાના દૃષ્ટા ઉદ્ઘાટિતા ચ. તસ્યાં પંચશતાનિ દારકાણાં દૃષ્ટાનિ ગૃહીતાનિ ચેતિ. માંધાતૃપ્રભૃતયઃ સંસ્વેદજાઃ. કથં. ઉપોષધસ્ય કિલ રાજ્ઞો મૂર્ધ્નિ પિટકો જાતઃ. તસ્ય વૃદ્ધેર્ અન્વયાત્ પરિપાકાન્વયાત્ પરિભેદાન્વયાદ્ દારકો જાતહ્. સો ઽયં માન્ધાતેતિ સંસ્વેદજો ભવતિ. રાજ્ઞઃ ખલ્વ્ અપિ માંધાતુર્ જાનૂપરિ પિટકૌ જાતૌ [તિબ્. 255અ] તયોર્ વૃદ્ધેર્ અન્વયાત્ પૂર્વવદ્ યાવદ્ દારકૌ જાતૌ. તાવ્ ઇમૌ ચારૂપચારૌ. બ્રહ્મદત્તસ્ય કિલ રાજ્ઞ ઉરસિ પિટકો જાતઃ. તસ્ય વૃદ્ધેર્ અન્વયાત્ પૂર્વવદ્ યાવદ્ દારિકા જાતા. સેયં. કપોતમાલિનીતિ. આમ્રપાલ્ય્ અપિ કદલીસ્તંભાજ્ જાતેતિ શ્રૂયતે. પ્રાથમકલ્પિકા ઇતિ.
પ્રાગ્ આસન્ રૂપિવત્ સત્ત્વા

ઇતિ વચનાત્. સુપર્ણી ગરુડઃ. પ્રેતાનાં જરાયુજત્વસિદ્ધ્યર્થમ્ ઉચ્યતે. આયુષ્મત ઇતિ વિસ્તરઃ. કથં ગમ્યતે જરાયુજત્વસિદ્ધ્યર્થમ્ ઇતિ.
રાત્રૌ પંચતાં જનિત્વેતિ
વચનાત્. નનુ ચ સુતરામ્ ઉપપાદુકત્વસિદ્ધ્યર્થમ્ ઇતિ ગમ્યતે. પંચ રાત્રૌ
દિવા પંચ તથાપરાન્. નાસ્તિ તૃપ્તિસ્ તથાપિ મે
ઇતિ વચનાત્. જરાયુજૈર્ હિ ભક્ષિતૈસ્ તૃપ્તિર્ ભવેત્. જરાયુજસિદ્ધ્યર્થમ્ એવ. નોપપાદુકસિદ્ધ્યર્થં. રાત્રૌ પંચાનાં સકૃજ્જન્મ દિવા ચપરેષાં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 266 ) પંચાનાં ન વિરુધ્યતે. તાવત્કાલેન તદાત્મભાવપરિપૂરિતઃ. ક્રમેણાપિ ચ રાત્રૌ પંચાનાં દિવાપરેષાં પંચાનાં જન્મ ન વિરુધ્યતે. સત્ત્વજાતિઃ સા તાદૃશી કર્મણાં ચાચિંત્યો વિપાક ઇતિ. અભિપ્રવૃદ્ધજિઘાંસાદોષત્વાત્ તુ નાપિ તૃપ્તિર્ અસ્તીતિ.
પ્રાપ્તોપપત્તિવશિત્વો ઽપીત્ય્ અનેન જરાયુજોપપત્તૌ કર્મબલાત્કારયોગં દર્શયતિ. યથાન્યતીર્થ્યા અપભાષન્ત ઇતિ. અન્યતીર્થ્યા મસ્કરિપ્રભૃતયઃ. યથોક્તં નિર્ગ્રન્થશાસ્ત્રે ઋદ્ધિં ભદન્ત કો [તિબ્. 255બ્] દર્શય્તિ. માયાવી ગૌતમ ઇતિ. તથા ભગવન્તમ્ એવોદ્દિશ્યાન્યત્રોક્તં. કલ્પશતસ્યાત્યયાદ્ એવંવિધો લોકે માયાવી પ્રાદુર્ભૂય માયયા લોકં ભક્ષયતીતિ. ઉપજીવતીત્ય્ અર્થઃ. બાહ્યબીજાભાવાદ્ ઇતિ. બાહ્યસ્ય શુકશોણિતકર્દમાદેર્ અભાવાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ આધિષ્ઠાનિકીમ્ ઇતિ. યદ્ અધિતિષ્ઠતિ ઇદમ્ એવં ભવત્વ્ ઇતિ તદ્ અધિષ્ઠાનં. તત્ પ્રયોજનમ્ અસ્યાસ્ તત્ર વા ભવા ઋદ્ધિર્ આધિષ્ઠાનિકી. તામ્ ઇચ્છતાં બૌદ્ધાનાં ન યુક્ત એષ પરિહાર ઇતિ. કતમઃ. ય ઉક્તઃ. શરીરધાતૂનામ્ અવસ્થાપનાર્થમ્ ઇતિ.
પ્રશ્નાત્ પ્રશ્નાન્તરમ્ ઉત્પદ્યત ઇતિ. અથ કિમર્થં ચરમભવિકો બોધિસત્ત્વ ઇતિ પ્રશ્ન ઉક્તો વિસ્તરેણ. તત્ર ચોક્તં. શરીરધાતૂનામ્ અવસ્થાપનાર્થમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. તસ્માત્ પ્રશ્નાદ્ ઇદં પ્રશ્નાન્તરમ્ ઉપજાયતે. યદ્ય્ ઉપપાદુકાનામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. કાયનિધનં કાયનાશઃ. ઉપપાદુકઃ સુપર્ણી ઉપપાદુકં નાગમ્ ઇતિ વિશેષણદ્વયં કિમર્થં. કિમ્ અનુપપાદુકા અપિ સુપર્ણિનો નાગાશ્ ચ સન્તિ. સન્તીત્ય્ આહુઃ. ચતુર્વિધા હિ ગરુડા નાગાશ્ ચાંડજાદિભેદાત્. તેષામ્ ઉપપાદુકા ઉત્તમાઃ. સંસ્વેદજા ઉપોત્તમાઃ. જરાયુજા મધ્યાઃ અણ્ડજા જઘન્યાઃ. તત્રોપપાદુકઃ સુપર્ણી સર્વાન્ ઉપપાદુકાદીન્ ઉદ્ધરતિ ભક્ષાર્થં. સંસ્વેદજસ્ ત્રીન્ સંસ્વેદજાદીન્. જરાયુજો દ્વૌ જરાયુજાણ્ડજૌ. [તિબ્. 256અ] અણ્ડજો ઽણ્ડજમ્ એવેતિ વર્ણયન્તિ. યાવન્ ન મૃત ઇતિ. યદા જીવતિ. તદા તન્ માંસાદિ નાન્તર્ધીયત ઇતિ નિદર્શિતં ભવતિ. ન પુનર્ મૃતસ્યાસ્ય તૃપ્યતીતિ. ન પુનર્ મૃતેનાનેન તૃપ્યતીત્ય્ અર્થઃ. તૃપિપૂરૌ વિભાષેતિ વિભાષાષષ્ઠીષ્યતે. તસ્ય મૃતસ્યાકાશસ્યેવ ભક્ષિતસ્ય માન્સપિણ્ડાન્તર્ધાનાન્ ન તૃપ્યતીત્ય્ અવગન્તવ્યં.
સા હિ દ્વે ગતી ઇતિ નરકગતિર્ દેવગતિશ્ ચ. તિસૃણાં ચ પ્રદેશ ઇતિ. તિર્યક્પ્રેતમનુષ્યગતીનાં.
(ઇઇઇ.10) ગત્યન્તરાલત્વાત્. ગત્યોર્ અન્તરાલત્વાત્. નનુ ચાવ્યાકૃતૈવ ગતિર્ ઇષ્યતે. ઉપપત્તિભવશ્ ચૈકાંતેન ક્લિષ્ટઃ. મરણભવો ઽપિ કદાચિત્ કુશલઃ ક્લિષ્ટો વા ભવતિ. ન ગતિઃ. કથં તયોર્ ગતિશબ્દમ્ અધ્યારોપ્ય ગત્યન્તરાલત્વાદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. નૈષ દોષઃ. મરણોપપત્તિભવયોર્ અનિવૃતાવ્યાકૃતાનાં નિકાયસભાગજીવિતેન્દ્રિયજાત્યાદીનાં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 267 ) ગતિસ્વભાવાનાં તત્કાલે વિદ્યમાનત્વાત્. કામરૂપધાત્વોશ્ ચ કાયેન્દ્રિયસ્યાપ્ય્ અવશ્યં ભાવાત્. ન ચોપપત્તિવન્ મરણભવો ઽવશ્યં ક્લિષ્ટો નાપ્ય્ અવશ્યં કુશલઃ. તસ્માત્ તેષુ ગતિશબ્દમ્ આરોપ્ય ગત્યંતરાલત્વાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તં. પદે ગત્યર્થત્વાદ્ ઇતિ. પદ ગતાવ્ ઇતિ પઠ્યતે. તેનોપપન્નશબ્દસ્યોપગતાર્થં દર્શયતિ.
નોપપન્નો ઽન્તરાભવઃ.
કિં તર્હિ. ઉપપદ્યમાન ઇતિ. અભિવ્યક્તિઃ સમાપ્તિશ્ ચેતિ. આક્ષેપકેણ કર્મણા નિકાયસભાગસ્યાભિવ્યક્તિઃ પરિપૂરકૈઃ પરિસમાપ્તિઃ. [તિબ્. 256બ્] સર્વસ્મિં જન્મનિ કર્મદ્વયસ્ય વ્યાપારાત્.
એકં જન્માક્ષિપત્ય્ એકમ્ અનેકં પરિપૂરકમ્
ઇતિ વચનાત્. અથ વા યત્ર દેશે આક્ષિપ્તસ્ય કર્મણા નામરૂપસ્ય વિપાકસ્ય પ્રાદુર્ભાવો ઽભિવ્યક્તિઃ. ષડાયતનપૂર્તિશ્ ચ સમાપ્તિઃ. સ દેશો ઽવગન્તવ્યઃ.
(ઇઇઇ.11, 12) વ્રીહિસંતાનસાધર્મ્યાદ્
ઇતિ વિસ્તરઃ. સંબધ્નંસ્ તાનઃ સંતાનો વ્રીહેઃ સંતાનો વ્રીહિસંતાનઃ. તેન સાધર્મ્યાદ્ ન વિચ્છિન્નસ્ય ભવસ્યોદ્ભવો ભવતિ. યતો ઽપૈતિ. યત્ર ચોત્પદ્યતે. તદન્તરાલસંતાનવર્તિરૂપપૂર્વકમ્ ઉપપત્તિભવરૂપં. સ્વોપાદાનરૂપસંતાનરૂપસ્વભાવત્વાત્. વ્રીહિસંતાનપશ્ચાત્તરરૂપવત્. સંતાનવર્તિનાં હિ ધર્માણામ્ અવિચ્છેદેન દેશાન્તરોત્પત્ત્યા દેશાન્તરેષુ પ્રાદુર્ભાવો દૃષ્ટઃ. તદ્યથા વ્રીહિસંતાનસ્ય. વ્રીહિસંતાનપશ્ચાત્તરરૂપં હિ યતો દેશાન્તરાદ્ અપૈતિ. યત્ર ચ દેશાંતર ઉત્પદ્યતે. તદન્તરાલસંતાનવર્તિરૂપપૂર્વકમ્ ઉત્પદ્યતે. ક્ષણિકવાદિનાં હ્ય્ અયમ્ અસ્માકં સિદ્ધાન્તઃ. યદા ગ્રામાદ્ ગ્રામાંતરં નીયતે વ્રીહિઃ. ન સ વિઋહિઃ પૂર્વત્ર ગ્રામે નિરુધ્ય તદ્ગ્રામાન્તરાલે ઽનુત્પદ્યમાનો ઽનેકયોજનાન્તરિતે ઽપિ ગ્રામાન્તર ઉત્પદ્યતે. કિં તર્હિ. નિરન્તરાકાશદેશોત્પાદનિરોધક્રમેણોત્પદ્યતે ગ્રામાન્તરે. તચ્ ચ સ્વોપાદાનરૂપસંતાનરૂપસ્વભાવં. તથોપપત્તિભવરૂપમ્ અપ્ય્ ઉત્પદ્યત ઇતિ. અત્રાચાર્યગુણમતિઃ સહ શિષ્યેણાચાર્યવસુમિત્રેણ સ્વનિકાયાનુરાગભાવિતમતિર્ વ્યાખ્યાનવ્યાપારમ્ અપાસ્ય પ્રત્યવસ્થાનપર એવ વર્તતે. વયમ્ ઇહ શાસ્ત્રાર્થવિવરણં પ્રત્ય્ [તિબ્. 257અ] આદ્રિયામહે. ન તદ્ દૂષણં. નિઃસારત્વાત્ બહુવક્તવ્યભયાચ્ ચ. ભવિષ્ણુર્ ભવનશીલઃ. વિચ્છિન્નો ઽપીતિ વિસ્તરઃ. આદર્શાદિષુ બિમ્બાત્ પ્રતિબિમ્બમ્ ઇતિ. આદર્શોદકાદિષુ બિમ્બાન્ મુખાત્ પ્રતિબિમ્બં મુખચ્છાયારૂપં વિચ્છિન્નમ્ ઉત્પદ્યમાનં દૃષ્ટમ્ ઇત્ય્ અનેનાનૈકાન્તિકતામ્ ઉદ્ગ્રાહયતિ. પ્રતિસાધનં વા કરોતિ. યતો ઽપૈતિ. યત્ર ચોત્પદ્યતે. ન તદન્તરાલસંતાનવર્તિરૂપપૂર્વકમ્ ઉપપત્તિભવરૂપં. સ્વોપાદાનરૂપસંતાનરૂપસ્વભાવત્વાત્. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 268 ) પ્રતિબિમ્બરૂપવદ્ ઇતિ. પ્રતિબિમ્બં નામાન્યદ્ એવોત્પદ્યતે ધર્માન્તરમ્ ઇત્ય્ અસિદ્ધમ્ એતદ્ ઇતિ. બિમ્બસામર્થ્યાદ્ એવ તત્રાર્શાદિષુ પ્રતિબિમ્બાકારં ભ્રાન્તં વિજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યત ઇત્ય્ આચાર્યસ્યાભિપ્રાયઃ. ન તત્ર પ્રતિભિંબં નામ કિંચિદ્ અસ્તીત્ય્ અનેન ધર્મ્યસિદ્ધિં નામ દૃષ્ટાન્તદોષં દર્શયતિ. તસ્માન્ નાનૈકાન્તતાસ્તિ. ન ચૈતત્ પ્રતિસાધનં સાધ્વ્ ઇતિ. સિદ્ધાવ્ અપિ ચ સત્યામ્
અસામ્યાદ્ અનિદર્શનમ્
ઇતિ. પ્રતિબિમ્બસ્ય દ્રવ્યસત્ત્વેન સિદ્ધાવ્ અપિ સત્યામ્ અસામ્યાદ્ દાર્ષ્ટાન્તિકેનાનિદર્શનમ્ અનુદાહરણં પ્રતિબિમ્બકમ્ ઇતિ. કથં તાવદ્ અસિદ્ધમ્ ઇતિ. તાવચ્છબ્દઃ ક્રમે. અસિદ્ધતાયુક્તિં તાવદ્ દર્શયન્ન્ આહ.
સહૈકત્ર દ્વયાભાવાદ્

ઇતિ વિસ્તરઃ. તત્રૈવ હિ આદર્શદેશે આદર્શરૂપં દૃશ્યતે પાર્શ્વસ્થિતેન ન પ્રતિબિમ્બકં. પ્રતિબિંબકં ચ તત્રૈવ દૃશ્યતે ઽભિમુખાવસ્થિતેન નાદર્શરૂપં. ન ચૈકત્રદેશે ઉપાદાયરૂપદ્વયસ્યાસ્તિ [તિબ્. 257બ્] સહભાવઃ. કિં કારણં. આશ્રયભૂતભેદાત્. આશ્રયભૂતાનિ હિ તર્યોર્ ભિન્નાનીતિ. નાસ્ત્ય્ આદર્શરૂપાશ્રયભૂતૈર્ અવષ્ટબ્ધે દેશે પ્રતિબિમ્બકરૂપાશ્રયભૂતાનાં તત્રાવકાશઃ. અતો નોપાદાયરૂપદ્વયસ્યાસ્તિ સંભવઃ. તદ્ એવં યુગપદ્ વિજ્ઞાનદ્વયસ્યાભાવાત્. ઉપાદાયરૂપદ્વયસ્ય ચૈકત્ર સહભાવાભાવાત્. ન તત્ કિંચિદ્ અસ્તીતિ દર્શયતિ. યત્રૈવ હિ દેશે આદર્શરૂપં દૃશ્યતે. ઇતિ ભિમ્બકં ચ તત્રૈવ. ન ત્વ્ અન્યત્ર. કો દોષ ઇત્ય્ આહ. ન ચૈકત્ર રૂપદ્વયસ્યાસ્તિ સહભાવ ઇતિ. પૂર્વવદ્ વાદ્ચ્યં. અથ વા
સહૈકત્ર દ્વયાભાવાદ્
ઇત્ય્ અસ્ય સૂત્રસ્યાયમ્ અર્થઃ. એકત્ર રૂપે પુરુષદ્વયસ્ય પશ્યત એવાભાવાત્ સહદર્શનસ્ય પ્રતિબિમ્બમ્ અસિદ્ધમ્ ઇતિ વાક્યધ્યાહારઃ. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. દિગ્ભેદવ્યવસ્થિતૈઃ પુરુષૈર્ એકૈર્ ઉત્તરદિગ્વ્યવસ્થિતૈર્ ઇતરૈર્ દક્ષિણદિગ્વ્યવસ્થિતૈઃ. એકસ્મિં વાપ્યમ્બુદેશે એકસ્મિંસ્ તટાકજલદેશે. સ્વાભિમુખદેશસ્થિતાનાં રૂપાણાં દક્ષિણતટોર્ધ્વસ્થિતાનિ રૂપાણ્ય્ ઉત્તરદિગ્વ્યવસ્થિતપુરુષસ્વાભિમુખસ્થાનિ ઉત્તરતટોર્ધ્વસ્થિતાન્ય્ અપિ રૂપાણિ દક્ષિણદિગ્વ્યવસ્થિતપુરુષસ્વાભિમુખસ્થાનિ. તેષામ્ ઉભયેષાં. કિં પ્રતિબિમ્બકં અન્યોન્યમ્ ઉપલભ્યતે. ઉત્તરદિગ્વ્યવસ્થિતૈર્ દક્ષિણતટાધઃ પ્રતિબિમ્બકમ્ ઉપલભ્યતે. દક્ષિણદિગ્વ્યવસ્થિતૈર્ અપ્ય્ ઉત્તરતટાધઃ પ્રતિબિંબકમ્ ઉપલભ્યતે. એવમ્ અન્યોન્યમ્ ઉપલભ્યતે. ન તૂભયં [તિબ્. 258અ] યુગપદ્ ઉપલભ્યતે ઇતિ વાક્યાર્થઃ. ન હિ સ્વતટાધઃ પ્રતિબિંબકં એકતટસ્થૈઃ સમન્તતો ઽપિ વાપીજલં પશ્યદ્ભિર્ ઉપલભ્યતે. તતઃ કિમ્ ઇતિ ચેદ્ અત આહ. ન ત્વ્ એકત્ર રૂપે ઘટે પટે વા દ્વયોઃ પશ્યતોઃ પુરુષયોઃ સહદર્શનં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 269 ) ન ભવતિ. ભવત્ય્ એવેત્ય્ અર્થઃ. ઇહ તુ ન ભવતિ સહદર્શનમ્ ઇત્ય્ અતો ન તત્ર રૂપાન્તરોત્પત્તિર્ યુક્તેતિ. અથ વાસ્યાયમ્ અર્થઃ. છાયાતપયોશ્ ચ દ્વયોસ્ સહૈકત્રભાવો ન દૃષ્ટો લોકે. યત્ર છાયા ભવતિ મણ્ડપે ઽન્યત્ર વા. ન તત્રાતપઃ. યત્ર વાતપો ભવત્ય્ અભ્યવકાશે. ન તત્ર છાયા. ઉપલભ્યતે ચ છાયાસ્થ આદર્શે સૂર્યસ્ય પ્રતિબિમ્બકમ્ ઇતિ. કથં. તટાકે સૂર્યપ્રતિબિંબકમ્ ઉત્પદ્યતે. તત્તટાકતટસ્થે ચ છાયાવતિ મણ્ડપે આદર્શઃ સ્થાપ્યતે. તત્રાદર્શકે તટાકસ્થસ્ય સૂર્યપ્રતિબિંબકસ્યાપરં પ્રતિબિંબકમ્ ઉત્પદ્યતે. તટાકે ચ યત્ સૂર્યપ્રતિભિમ્બકં. તત્ સૂર્યસમુત્થમ્ ઇત્ય્ અવશ્યમ્. આતપસ્વભાવમ્ ઇત્ય્ અભ્યુપગંતવ્યં. યચ્ ચાપરમ્ આદર્શે પ્રતિબિમ્બકં. તદ્ આતપસ્વભાવપ્રતિબિંબકસમુત્થમ્ ઇત્ય્ એતદ્ અપ્ય્ અવશ્યમ્ આતપસ્વભાવમ્ અભ્યુપગંતવ્યમ્. એવં સતિ છાયાતપયોઃ સહસ્વભાવઃ સ્યાત્. ન ચાન્યત્ર લોકે છાયાતપયોઃ સહભાવ ઇતિ. ન યુક્તો ઽસ્ય પ્રતિબિંબકસ્ય તત્ર પ્રાદુર્ભાવઃ. કૂપ ઇવોદકમ્ ઇતિ. યથા કૂપે દૂરાન્તર્ગતમ્ ઉદકમ્ [તિબ્. 258બ્] દૃશ્યતે. તથા ચન્દ્રપ્રતિબિમ્બકમ્ અપ્ય્ અત્રૈવાન્તર્ગતં દૃશ્યતે. ન ચાદર્શસ્ તાવદ્ વસ્તુફલો ઽસ્તિ. તચ્ ચ તત્રોત્પદ્યમાનં. તચ્ ચ પ્રતિબિંબકમ્ આદશ એવોત્પદ્યમાનં. નાન્યત્રાધસ્તાદ્ ઉપલભ્યેત. ઉપલભ્યતે ચ. અતો નાસ્ત્ય્ એવ તત્ કિંચિત્. સામગ્ર્યાસ્ તુ બિમ્બાદર્શાદિલક્ષણાયાઃ. સ તસ્યાઃ પ્રભાવો યત્ તથા દર્શનં ભવતિ. અચિન્ત્યો હિ ધર્માણાં શક્તિભેદઃ. અયસો ઽયસ્કાન્તાભિગમનદર્શનાત્. ન કાષ્ઠાદીનાં યથા. ચન્દ્રકાન્તાચ્ ચન્દ્રોદયે ઽપ્સંભવપ્રક્ષરણદર્શનં. નાંગારાદીનામ્. ઇત્ય્ એવમાદિ વક્તવ્યં. આદર્શસંતાનસમ્બદ્ધત્વાદ્ ઇતિ. ન બિંબસંતાનભૂતં પ્રતિબિમ્બમ્. આદર્શસંબદ્ધત્વાત્. આદર્શરૂપવત્. સહભાવાચ્ ચ. બિમ્બસમાનકાલરૂપાન્તરવત્. તદ્ એવં યથા મરણભવસ્યોપપત્તિભવઃ સંતાનભૂતઃ. નૈવં બિમ્બસ્ય પ્રતિબિમ્બકમ્ ઇતિ. સાધનાનન્વિતઃ પ્રતિબિમ્બકદૃષ્ટાન્તઃ. વ્રીહિસંતાનપશ્ચાત્તરરૂપદૃષ્ટાન્તસ્ તુ સ્વસંતાનપૂર્વરૂપસંતાનભૂત ઇતિ. તસ્માદ્ અસામ્યં દૃષ્ટાન્તસ્ય પ્રતિબિંબસ્ય ચેતિ.
દ્વયોદયાદ્
ઇતિ વિસ્તરઃ. દ્વયેનોદયો દ્વયોદયઃ. તસ્માદ્ બિમ્બાચ્ ચાદર્શાચ્ ચેત્ય્ અર્થઃ. યત્ પ્રધાનં કારણમ્ આદર્શાદિ. તદ્ આશ્રિત્યોત્પદ્યતે પ્રતિબિમ્બં. આદર્શાદિ હિ પ્રતિભિમ્બસ્ય પ્રધાનં કારણં તદનુવિધાનાત્. તદ્યથા યદ્ય્ અસિસ્ તિર્યગવસ્થિતો ભવતિ. પ્રતિબિમ્બમ્ અપિ તિર્યગ્ આયતં ચ દૃશ્યતે. યદ્ય્ [તિબ્. 259અ] ઊર્ધ્વમ્ અવસ્થિતો ભવતિ. પ્રતિબિમ્બમ્ અપિ તથૈવ દૃશ્યતે. ન ચૈવમ્ ઉપપત્તિભવસ્યાપિ દ્વાભ્યાં કારણાભ્યાં સંભવઃ મરણભવાચ્ ચાન્યતશ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 270 ) ચ પ્રધાનભૂતાદ્ આદર્શસ્થાનીયાત્. બાહ્યં શુક્લશોણિતં પ્રધાનકારણમ્ ઇતિ ચેત્. ન. અચેતનત્વાત્. ઉપપાદુકાનાં ચ તદભાવાત્. અતો ઽપ્ય્ અયમ્ અસમાનો દૃષ્ટાન્તઃ. કિમ્ અનેન દર્શિતં ભવતિ. ઉક્તાલિતવિશેષણે હેતાવ્ અયમ્ અતુલ્યો દૃષ્ટાન્તઃ ઇતિ. કથમ્ ઇતિ. યતો ઽપૈતિ. યત્ર ચોત્પદ્યતે. તદન્તરાલસંતાનવર્તિરૂપપૂર્વકમ્ ઉપપત્તિભવરૂપમ્. અદ્વયોત્પન્નસ્વોપાદાનરૂપસંતાનરૂપસ્વભાવત્વાત્. વ્રીહિસંતાનપશ્ચાત્તરરૂપવદ્ ઇતિ. તદ્ એવં સતિ નાસ્ય સાધનસ્યાનૈકાન્તિકતા શક્યમ્ ઉદ્ગ્રાહયિતું. નાપિ પ્રતિસાધનં કર્તુમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ. આગમેનાન્તરાભવસ્યાસ્તિત્વં સાધયન્ન્ આહ.
કણ્ઠોક્તેશ્ ચાસ્તીતિ

સ્વશબ્દાભિધાનાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. નૈતત્ સૂત્રં તૈર્ આમ્નાયત ઇતિ. તૈર્ નિકાયાન્તરીયૈઃ. કસ્માન્ નામ્નાયતે. તદાગમેષ્વ્ અભાવાત્. નિકાયન્તરાગમપ્રસિદ્ધં કિમ્ ઇતિ ન પ્રમાણં ક્રિયતે. મૂલસંગીતિભ્રંશેન સમારોપિતસૂત્રાશંકિતત્વાત્. ત્રયાણાં સ્થાનાનામ્ ઇતિ. ત્રયાણાં હેતૂનાં. માતા કલ્યા માતા નીરોગા. ઋતુમતી રજસ્વલા. તદ્ એતદ્ ઉભયં પ્રથમં સ્થાનં ભવતિ. રક્તૌ સંનિપતિતાવ્ ઇતિ. મૈથુનધર્મં કુર્વન્તૌ. ઇદં દ્વિતીયં સ્થાનં. ગન્ધર્વશ્ ચ પ્રત્યુપસ્થિત ઇતિ તૃતીયં. સ્કંધભેદશ્ ચ પ્રત્યુપસ્થિત [તિબ્. 259બ્] ઇતિ મરણભવઃ. પંચાનાગામિનઃ સપ્ત સત્પુરુષગતયઃ પુદ્ગલનિર્દેશકોશસ્થાને વક્ષ્યંતે. ઉપપદ્યાદયો ઽપીતિ. ઉપપદ્યા નામ તે દેવા ઇત્ય્ એવમાદયઃ સંપ્રસજ્યન્તે. સપ્ત સત્પુરુષગતય ઇતિ. એત એવ પંચાન્તરાપરિનિર્વાયિણં ત્રિધા ભિત્ત્વા સપ્ત ભવંતિ. તેનાહાન્તરાપરિનિર્વાયિણસ્ ત્રય ઉક્તાઃ કાલદેશપ્રકર્ષભેદેનેતિ. કાલપ્રકર્ષભેદેન દેશપ્રકર્ષભેદેન ચ યથાયોગં. સૂત્રં ચાત્ર પઠ્યતે. શ્રાવસ્ત્યાં નિદાનં. તત્ર ભગવાન્ ભિક્ષૂન્ આમન્ત્રયતે સ્મ. સપ્ત વો ઽહં ભિક્ષવઃ સત્પુરુષગતીર્ દેશયિષ્યામ્ય્ અનુપાદાય ચ પરિનિર્વાણં. તચ્ છ્રુણુત સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિકુરુત ભાષિષ્યે. સપ્ત સત્પુરુષગતયઃ કતમાઃ. ઇહ ભિક્ષુર્ એવં પ્રતિપન્નો ભવતિ. નો ચ સ્યાં નો ચ મે સ્યાત્ ન ભવિષ્યામિ ન મે ભવિષ્યતિ યદ્ અસ્તિ યદ્ ભૂતં તત્ પ્રજહામીત્ય્ ઉપેક્ષાં પ્રતિલભતે. સ ભવે ઽસ્મિન્ ન રજ્યતે. સ ભવે ઽસ્મિન્ ન સજ્યતે. અથોત્તરં પદં શાન્તં પ્રજ્ઞયા પ્રતિવિધ્યતિ. તચ્ ચાનેન પદં કાયેન સાક્ષાત્કૃતં ભવતિ. એવં પ્રતિપન્નસ્ય ભિક્ષોઃ કા ગતિઃ સ્યાત્. કોપપત્તિઃ. કો ઽભિસંપરાય ઇતિ સ્યુઃ પ્રષ્ટારઃ. તદ્યથા ભિક્ષવઃ પરીત્તઃ શકલિકાગ્નિર્ અભિનિવર્તમાન એવ નિર્વાયાત્. એવમ્ એવ તસ્ય તાવન્ માનાવશેષમ્ [તિબ્. 260અ] અપ્રહીણં ભવત્ય્ અપરિજ્ઞાતં. તસ્ય તાવન્ માનાવશેષસ્યાપ્રહાણાદ્ અપરિજ્ઞાનાત્ પંચાનામ્ અવરભાગીયાનાં સંયોજનાનાં પ્રહાણાદ્ અન્તરાપરિનિર્વાયી ભવતિ. ઇયં પ્રથમા સત્પુરુષગતિર્ આખ્યાતા. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 271 ) પુનર્ અપરમ્ ભિક્ષુર્ એવં પ્રતિપન્નો ભવતિ. નો ચ સ્યામ્ ઇતિ પૂર્વવત્ યાવત્ સ્યુઃ પ્રષ્ટાર ઇતિ. તદ્યથાયોગુડાનાં વાયસ્ફાલાનાં વા પ્રદીપ્તાગ્નિસંપ્રતપ્તાનામ્ અયોઘનેન હન્યમાનાનામ્ અયસ્પ્રપાટિકા ઉત્પતંત્ય્ એવ નિર્વાયાત્. એવમ્ એવ તસ્ય પૂર્વવત્ યાવત્ પંચાનામ્ અવરભાગીયાનાં સંયોજનાનાં પ્રહાણાદ્ અન્તરાપરિનિર્વાયી ભવતિ. ઇયં દ્વિતીયા સત્પુરુષગતિઃ. પુનર્ અપરં ભિક્ષુર્ એવં પ્રતિપન્નો ભવતિ. પૂર્વવદ્ યાવદ્ અયસ્પ્રપાટિકા ઉત્પ્લુત્યાપતિત્વૈવ પૃથિવ્યાં નિર્વાયાત્. એવમ્ એવ તસ્ય પૂર્વવત્ યાવદ્ અન્તરાપરિનિર્વાયી ભવતિ. ઇયં તૃતીયા સત્પુરુષગતિઃ. પુનર્ અપરં ભિક્ષુર્ એવં પ્રતિપન્નો ભવતીતિ પૂર્વવત્ યાવદ્ અયસ્પ્રપાટિકા ઉત્પ્લુત્ય પતિતમાત્રૈવ પૃથિવ્યાં નિર્વાયાત્. એવમ્ એવ તસ્ય પૂર્વવદ્ યાવત્ પંચાનામ્ અવરભાગીયાનાં સંયોજનાનાં પ્રહાણાદ્ ઉપપદ્યપરિનિર્વાયી ભવતિ. ઇયં ચતુર્થી સત્પુરુષગતિઃ. પુનર્ અપરં ભિક્ષુર્ એવં પ્રતિપન્ન ઇતિ પૂર્વવદ્ યાવદ્ અયસ્પ્રપાટિકા ઉત્પ્લુત્ય પરીત્તે તૃણકાષ્ઠે નિપતેત્. સા તત્ર ધૂમમ્ અપિ કુર્યાત્. અર્ચિર્ અપિ સંજનયેત્. સા તત્ર ધૂમમ્ અપિ [તિબ્. 260બ્] કૃત્વાર્ચિર્ અપિ સંજનય્ય તદ્ એવ પરીત્તં તૃણકાષ્ઠં દગ્ધ્વા પર્યાદાય નિરુપાદાના નિર્વાયાત્. એવમ્ એવ તસ્ય પૂર્વવદ્ યાવત્ પંચાનામ્ અવરભાગીયાનાં સંયોજનાનાં પ્રહાણાદ્ અનભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી ભવતિ. ઇયં પંચમી સત્પુરુષગતિઃ. પુનર્ અપરં ભિક્ષુર્ એવં પ્રતિપન્ન ઇતિ પૂર્વવદ્ યાવદ્ અયસ્પ્રપાટિકા ઉત્પ્લુત્ય મહતિ વિપુલે તૃણકાષ્ઠે નિપતેત્. સા તત્ર ધૂમમ્ અપિ કુર્યાત્. અર્ચિર્ અપિ સંજનયેત્. સા તત્ર ધૂમમ્ અપિ કૃત્વાર્ચિર્ અપિ સંજનય્ય તદ્ એવ મહદ્ વિપુલં તૃણકાષ્ઠં દગ્ધ્વા પર્યાદાય નિરુપાદાના નિર્વાયાત્. એવમ્ એવ તસ્ય પૂર્વવદ્ યાવત્ પંચાનામ્ અવરભાગીયાનાં સંયોજનાનાં પ્રહાણાત્ સાભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી ભવતિ. ઇયં ષષ્ઠી સત્પુરુષગતિઃ. પુનર્ અપરં ભિક્ષુર્ એવં પ્રતિપન્ન ઇતિ પૂર્વવદ્ યાવદ્ અયસ્પ્રપાટિકા ઉત્પ્લુત્ય મહતિ વિપુલે તૃણાકાષ્ઠે નિપતેત્. સા તત્ર ધૂમમ્ અપિ કુર્યાત્ અર્ચિર્ અપિ સંજનયેત્. સા તત્ર ધૂમમ્ અપિ કૃત્વાર્ચિર્ અપિ સંજનય્ય તદ્ એવ મહદ્ વિપુલં તૃણકાષ્ઠં દગ્ધ્વા ગ્રામમ્ અપિ દહેદ્ ગ્રામપ્રદેશમ્ અપિ નગરમ્ અપિ નગરપ્રદેશમ્ અપિ જનપદમ્ અપિ જનપદપ્રદેશમ્ અપિ કક્ષમ્ અપિ દાવમ્ અપિ દ્વીપમ્ અપિ ષણ્ડમ્ અપિ દહેત્. ગ્રામમ્ અપિ દગ્ધ્વા યાવદ્ ષણ્ડમ્ અપિ દગ્ધ્વા માર્ગાન્તમ્ આગમ્ય ઉદકાન્તં વાલ્પહરિતકં યા પૃથિવીપ્રદેશમ્ આગમ્ય પર્યાદાય [તિબ્. 261બ્] નિરુપાદાના નિર્વાયાત્. એવમ્ એવ તસ્ય પૂર્વવદ્ યાવત્ પંચાનામ્ અવરભ્ગીયાનાં સંયોજનાનાં પ્રહાણાત્ ઊર્ધ્વંસ્રોતા ભવતિ. ઇયં સપ્તમી સત્પુરુષપતિર્ આખ્યાતા. અનુપાદાય પરિનિર્વાણં કતમત્. ઇહ ભિક્ષુર્ એવં પ્રતિપન્ન ઇતિ પૂર્વવદ્ યાવત્ સ્યુઃ પ્રષ્ટાર ઇતિ. તસ્યૈવં પ્રતિપન્નસ્ય ભિક્ષોર્ ન પૂર્વસ્યાં દિશિ ગતિં વદામિ ન દક્ષિણસ્યાં ન પશ્ચિમાયાં નોત્તરસ્યાં નોર્ધ્વં નાધો નાનુવિદિક્ષુ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 272 ) નાન્યત્ર. દૃષ્ટ એવ ધર્મે નિશ્છાયં

પરિનિર્વૃતં શીતીભૂતં બ્રહ્મીભૂતમ્ ઇતિ. ઇદમ્ ઉચ્યતે ઽનુપાદાય પરિનિર્વાણં. સપ્ત વો ઽહં ભિક્ષવઃ સત્પુરુષગતીર્ દેશયિષ્યામ્ય્ અનુપાદાય ચ પરિનિર્વાણમ્ ઇતિ યદ્ ઉક્તમ્. ઇદમ્ એતત્પ્રયુક્તં. અન્યે પુનર્ આહુર્ ઇતિ વિસ્તરઃ. આયુષઃ પ્રમાણં. તસ્યાન્તરં તસ્મિન્ન્ આયુઃપ્રમાણાન્તરે ઽપરિસમાપ્ત આયુષીત્ય્ અર્થઃ. દેવસમીપાન્તરે વા. દેવાનામ્ અન્તિકં દેવાનાં સમીપમ્. દેવસમીપં ગતસ્યાન્તરે યઃ ક્લેશાન્ પ્રજહાતિ. સો ઽન્તરાપરિનિર્વાયી. સ પુનર્ ધાતુગતો વા પરિનિર્વાતિ. યઃ ક્લેશબીજાવસ્થાયામ્ ઉપપન્નમાત્રઃ. અસમુદાચારક્લેશ ઇત્ય્ અર્થઃ. સંજ્ઞાગતો વિષયસંજ્ઞાસમુદાચારાવસ્થાયાં યઃ પરિનિર્વાતિ. ધાતુગતાચ્ ચિરતરેણાયં [તિબ્. 261બ્] પરિનિર્વાતિ. વિતર્કગતો વા વિતર્કસમુદાચારાવસ્થાયાં યઃ પરિનિર્વાતિ. અયમ્ અપિ સંજ્ઞાગતાચ્ ચિરતરેણ પરિનિર્વાતિ. તેન ત્રિવિધો ભવત્ય્ અન્તરાપરિનિર્વાયી યથોક્તેન દૃષ્ટાન્તત્રયેણ. પ્રથમો વા નિકાયસભાગપરિગ્રહં કૃત્વા જાતમાત્ર ઇત્ય્ અર્થઃ. યં પ્રત્ય્ એષ પરીત્તઃ શકલિકાગ્નિર્ ઇતિ દૃષ્ટાન્તઃ. દ્વિતીયો દેવસમૃદ્ધિં ચાનુભૂય પરિનિર્વાતીતિ. યં પ્રત્ય્ એષ દૃષ્ટાન્તઃ. તદ્યથાયસ્પ્રપાતિકેતિ. તૃતીયો ધર્મસંગીતિમ્ અનુપ્રવિશ્ય ધર્મસાંકથ્યમ્ અનુપ્રવિશ્ય પરિનિર્વાતિ. યં પ્રત્ય્ એષ દૃષ્ટાન્તઃ. તદ્યથાયસ્પ્રપાટિકા ઉત્પ્લુત્ય પૃથિવ્યામ્ અપતિત્વૈવ નિર્વાયાત્. તદ્ એવં વિનાપ્ય્ અન્તરાભવેન યથાન્તરાપરિનિર્વાયી ભવતિ. યથા ચ તસ્ય દૃષ્ટાન્તત્રયેણ ત્રિવિધો ભેદઃ. તથા સાધિતં નિકાયાન્તરીયૈઃ. તસ્મિં સાધિતે ઇદં ચોદ્યેત યદિ ધર્મસંગીતિમ્ અનુપ્રવિશ્ય યઃ પરિનિર્વાતિ. સો ઽન્તરાપરિનિર્વાયીષ્યતે કીદૃશ ઉપપદ્યપરિનિર્વાયી ભવિષ્યતીત્ય્ અત આહ. ઉપપદ્યપરિનિર્વાયી પુનઃ પ્રકર્ષયુક્તાં સંગીતિમ્ અનુપ્રવિશ્ય પરિનિર્વાતીતિ. પ્રકર્ષયોગાદ્ ઉત્પત્ત્યર્થો ભવતીત્ય્ અભિપ્રાયઃ. સંગીતિઅનુપ્રવેશસામાન્યાન્ [તિબ્. 262અ] નૈષ ભેદો યુજ્યત ઇતિ વચનાવકાશં મત્વા પુનર્ આહ. ભૂયસા વાયુર્ ઉપહત્યેતિ. આયુષો બહુ ક્ષયિત્વા પરિનિર્વાતીત્ય્ અર્થઃ.
ત એત ઇતિ વિસ્તરઃ. ત એતે સર્વે ઽપિ ધાતુગતાદયસ્ ત્રયઃ શકાલિકાદિભિર્ દૃષ્ટાન્તૈર્ ન સંબધ્યંતે. કસ્માત્. દેશગતિવિશેષાભાવાત્. દેશગતેર્ વિશેષસ્યાભાવાત્. ન હ્ય્ એષાં દેશગતિવિશેષો ઽસ્તિ. તત્રૈવ દેશે પરિનિર્વાણાત્. સૂત્રોક્તાનાં ત્રયાણાં દૃષ્ટાન્તાનાં દશગતિવિશેષો ઽસ્તીતિ. નૈભિર્ એતે સમ્બધ્યંતે. આરૂપ્યેષ્વ્ અપિ ચેતિ વિસ્તરઃ. યદિ ચૈવમ્ ઉપપદ્યપરિનિર્વાયિણ એવાન્તરાપરિનિર્વાયિત્વેન વ્યવસ્થાપ્યેરન્. આરૂપ્યેષ્વ્ અપિ તે તથૈવ પઠ્યેરન્. તત્રાયુઃપ્રમાણાન્તરે પરિનિર્વાણાત્. ન ચૈવમ્. અતો નૈવં સૂત્રાર્થઃ. આયુઃપ્રમાણાન્તરે વેત્યાદિઃ. કથં પુનર્ ગમ્યતે. નારૂપ્યેષ્વ્ અન્તરાપરિનિર્વાયી પઠ્યત ઇત્ય્ આહ
ધ્યાનૈશ્ ચતસ્રો દશિકા
ઇતિ વિસ્તરઃ. ધ્યાનૈશ્ ચતુર્ભિશ્ ચતસ્રો દશિકા સૂત્રાર્થાનાં. પ્રથમસ્ય ધ્યાનસ્યૈકા દશિકા યાવચ્ ચતુર્થસ્યૈકા દશિકા. તાઃ કૃત્વા.
આરૂપ્યૈસ્ સપ્તિકાત્રયં
ઇતિ. આકાશવિજ્ઞાનાકિંચન્યાયતનૈસ્ તિસ્રઃ સપ્તિકાઃ. તાસાં ત્રયમ્. અન્તરાભવાભાવાદ્ ઉપપત્તિસ્થાનત્રયાભાવેન ચ દ્વયાભાવાત્. તત્ કૃત્વા. નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનેન [તિબ્. 262બ્]
ષટ્કિકા.
તેષામ્ એવ ત્રયાણાં ઊર્ધ્વં સ્રોતસશ્ ચાભાવાત્. તાં ચ કૃત્વા વર્ગો ભવતિ
સમુદિતો

બદ્ધ ઇત્ય્ અર્થઃ. કથમ્. ઇહ ભિક્ષુર્ યૈર્ આકારૈર્ યૈર્ લિંગૈર્ યૈર્ નિમિત્તૈર્ વિવિક્તં કામૈર્ વિવિક્તં પાપકૈર્ અકુશલૈર્ ધર્મૈઃ સવિતર્કં સવિચારં વિવેકજં પ્રીતિસુખં પ્રથમં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. સ ન હૈવ તાન્ આકારાન્ તાનિ લિંગાનિ તાનિ નિમિત્તાનિ મનસિકરોતિ. અપિ તુ યત્ તત્રોપલભતે રૂપગતં વા વેદનાગતં વા સંજ્ઞાગતં વા સંસ્કારગતં વા વિજ્ઞાનગતં વા. સ તાં ધર્માન્ રોગતો મનસિકરોતિ. ગણ્ડતઃ શલ્યતો ઽઘતો ઽનિત્યતો દુઃખતઃ શૂન્યતો ઽનાત્મતો મનસિકરોતિ. સ તાન્ ધર્માન્ રોગતો મનસિકૃત્ય યાવદ્ અનાત્મતો મનસિકૃત્ય તેભ્યો ધર્મેભ્યશ્ ચિત્તમ્ ઉદ્વેજયતિ ઉત્તાસયતિ પ્રતિવારયતિ. સ તેભ્યો ધર્મેભ્યશ્ ચિત્તમ્ ઉદ્વેજ્યોત્ત્રાસ્ય પ્રતિવાર્ય અમૃતે ધાતાવ્ ઉપસંહરતિ. એતચ્ છાંતમ્ એતત્ પ્રણીતં. યદ્ ઉત સર્વોપધિપ્રતિનિસર્ગસ્ તૃષ્ણાક્ષયો વિરાગો નિરોધો નિર્વાણમ્ ઇતિ. 1. એતદ્ એવ ચ સૂત્રમ્ ઉક્ત્વાયં વિશેષઃ. તસ્યૈવં જાનત એવં પશ્યતઃ કામાસ્રવાચ્ ચિત્તં વિમુચ્યતે ભવાસ્રવાદ્ અવિદ્યાસ્રવાચ્ ચિત્તં વિમુચ્યતે. વિમુક્તસ્ય વિમુક્તો ઽસ્મીતિ જ્ઞાનદર્શનં ભવતિ ક્ષીણા મે જાતિર્ ઉષિતં બ્રહ્મચર્યં કૃતં કરણીયં નાપરમ્ અસ્માદ્ ભવં પ્રજાનામીતિ. 2. એતદ્ એવ ચ સૂત્રમ્ ઉક્ત્વા નો તુ વિમુચ્યતે. અપિ તુ તેનૈવ ધર્મચ્છન્દેન [તિબ્. 263અ] તેનૈવ ધર્મસ્નેહેન તેનૈવ ધર્મપ્રેમ્ના તયૈવ ધર્માભિરત્યા અન્તરાપરિનિર્વાયી ભવતિ. 3. ન હૈવાન્તરાપરિનિર્વાયી ભવતિ. અપિ તૂપપદ્યપરિનિર્વાયી ભવતિ. 4. ન હૈવોપપદ્યપરિનિર્વાયી ભવતિ. અપિ ત્વ્ અનભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી ભવતિ. 5. ન હૈવાનભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી ભવતિ. અપિ તુ સાભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી ભવતિ. 6. ન હૈવ સાભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી ભવતિ. અપિ તૂર્ધ્વંસ્રોતા ભવતિ. 7. ન હૈવોર્ધ્વંસ્રોતા ભવતિ. અપિ તુ તેનૈવ ધર્મચ્છન્દેન પૂર્વવત્ યાવત્ તયૈવ ધર્મભિરત્યા મહાબ્રહ્મણાં દેવાનાં સભાગતાયામ્ ઉપપદ્યતે. 8. ન હૈવ મહાબ્રહ્મણાં દેવાનાં સભાગતાયામ્ ઉપપદ્યતે. અપિ તુ તેનૈવ ધર્મચ્છન્દેન પૂર્વવત્ યાવત્ તયૈવ ધર્માભિરત્યા બ્રહ્મપુરોહિતાનાં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 274 ) દેવાનાં સભાગતાયામ્ ઉપપદ્યતે. 9. ન હૈવ બ્રહ્મપુરોહિતાનાં દેવાનાં સભાગતાયામ્ ઉપપદ્યતે. અપિ તુ તેનૈવ ધર્મચ્છન્દેન પૂર્વવત્ યાવત્ તયૈવ ધર્માભિરત્યા બ્રહ્મકાયિકાનાં દેવાનાં સભાગતાયામ્ ઉપપદ્યતે. 10. ઇહ ભિક્ષુર્ યૈર્ આકારૈર્ યૈર્ લિંગૈર્ યૈર્ નિમિતૈર્ વિતર્કવિચારાણાં વ્યુપશમાદ્ અધ્યાત્મસંપ્રસાદાચ્ ચેતસ એકોતીભાવાદ્ અવિતર્કમ્ [તિબ્. 263બ્] અવિચારં સમાધિજં પ્રીતિસુખં દ્વિતીયં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. સ ન હૈવ તાન્ આકારાન્ તાનિ લિંગાનિ તાનિ નિમિત્તાનિ મનસિકરોતિ. અપિ તુ તત્રોપલભતે પૂર્વવદ્ ગ્રન્થઃ. યાવદ્ વિરાગો નિરોધો નિર્વાણં. 1. એતદ્ એવ સૂત્રમ્ ઉક્ત્વા તસ્યૈવં જાનત એવં પશ્યતઃ કામાસ્રવાચ્ ચિત્તં વિમુચ્યતે. ભવાસ્રવાદ્ અવિદ્યાસ્રવાત્ પૂર્વવત્ યાવત્ કૃતં કરણીયં નાપરમ્ અસ્માદ્ ભવં પ્રજાનામીતિ. 2. એતદ્ એવ સૂત્રમ્ ઉક્ત્વા નો તુ વિમુચ્યતે. અપિ તુ તેનૈવ ધર્મચ્છન્દેન પૂર્વવત્. યાવત્ તયૈવ ધર્માભિરત્યા અન્તરાપરિનિર્વાયી ભવતિ. 3. ન હૈવાન્તરાપરિનિર્વાયી ભવતિ. અપિ તૂપપદ્યપરિનિર્વાયી ભવતિ. 4. ન હૈવોપપદ્યપરિનિર્વાયી ભવતિ અપિ ત્વ્ અનભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી ભવતિ. 5. ન હૈવાનભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી ભવતિ. અપિ તુ સાભિસંકારપરિનિર્વાયી ભવતિ. 6. ન હૈવ સાભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી ભવતિ. અપિ તૂર્ધ્વંસ્રોતા ભવતિ. 7. ન હૈવોર્ધ્વંસ્રોતા ભવતિ. અપિ તુ તેનૈવ ધર્મચ્છન્દેન પૂર્વવત્ યાવત્ તયૈવ ધર્માભિરત્યા આભાસ્વરાણાં દેવાનાં સભાગતાયામ્ ઉપપદ્યતે. 8. ન હૈવાભાસ્વરાણાં દેવાનાં સભાગતાયામ્ ઉપપદ્યતે. અપિ તુ તેનૈવ ધર્મચ્છન્દેન યાવત્ તયૈવ ધર્માભિરત્યા અપ્રમાણાભાનાં દેવાનાં સભાગતાયામ્ ઉપપદ્યતે. 9. ન હૈવાપ્રમાણાભાનાં દેવાનાં સભાગતાયાં ઉપપદ્યતે. અપિ તુ તેનૈવ ધર્મચ્છન્દેન પૂર્વવદ્ યાવત્ તયૈવ ધર્માભિરત્યા પરીત્તાભાનાં દેવાનાં સભાગતાયામ્ ઉપપદ્યતે. 10. ઇહ ભિક્ષુર્ યૈર્ આકારૈર્ યૈર્ લિંગૈર્ યૈર્ નિમિત્તૈઃ પ્રીતિવિરાગાદ્ ઉપેક્ષકો વિહરતિ. સ્મૃતઃ સંપ્રજાનન્ સુખં ચ કાયેન પ્રતિસંવેદયતે. યત્ તદ્ આર્યા આચક્ષતે ઉપેક્ષકઃ સ્મૃતિમાં સુખવિહારી તૃતીયં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. સ ન હૈવ તાન્ આકારાંસ્ તાનિ લિંગાનિ

તાનિ નિમિત્તાનિ મનસિકરોતિ પૂર્વવત્ [તિબ્. 264અ] સર્વાણિ સૂત્રાણિ. કેવલં તુ નિકાયસભાગતાયાં વિશેષઃ. ન હૈવોર્ધ્વંસ્રોતા ભવતિ. અપિ તુ તેનૈવ ધર્મચ્છન્દેન પૂર્વવદ્ યાવદ્ છુભકૃત્સ્નાનાં દેવાનાં સભાગતાયામ્ ઉપપદ્યતે. 8. ન હૈવ શુભકૃત્સ્નાનાં દેવાનાં સભાગતાયામ્ ઉપપદ્યતે. અપિ તેનૈવ પૂર્વવત્ અપ્રમાણશુભાનાં દેવાનાં સભાગતાયામ્ ઉપપદ્યતે. 9. ન હૈવાપ્રમાણશુભાનાં દેવાનાં સભાગતાયામ્ ઉપયદ્યતે. અપિ તુ તેનૈવ પૂર્વવત્ પરીત્તશુભાનાં દેવાનાં સભાગતાયામ્ ઉપપદ્યતે. 10. ઇહ ભિક્ષુર્ યૈર્ આકારૈર્ યૈર્ લિંગૈર્ યૈર્ નિમિત્તૈઃ સુખસ્ય ચ પ્રહાણાદ્ દુઃખસ્ય ચ પ્રહાણાત્ પૂર્વમ્ એવ સૌમનસ્યદૌર્મનસ્યયોર્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 275 ) અસ્તંગમાત્. અદુઃખાસુખમ્ ઉપેક્ષાસ્મૃતિપરિશુદ્ધં ચતુર્થં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. સ ન હૈવ તાન્ આકારાંસ્ તાનિ લિંગાનિ વિસ્તરેણ સર્વાણિ સૂત્રાણિ પૂર્વવદ્ વક્તવ્યાનિ. દેવનિકાયોપપત્તયસ્ તુ વિશેષ્યન્તે. યાવત્ તયૈવ ધર્માભિરત્યા બૃહત્ફલાનાં દેવાનાં સભાગતાયામ્ ઉપપદ્યતે. ન હૈવ પૂર્વવત્ પુણ્યપ્રસવાનાં દેવાનાં સભાગતાયામ્ ઉપપદ્યતે. ન હૈવ પૂર્વવદ્ અનભ્રકાણાં દેવાનાં સભાગતાયામ્ ઉપપદ્યતે. 10. ઇહ ભિક્ષુર્ યૈર્ આકારૈર્ યૈર્ લિંગૈર્ યૈર્ નિમિત્તૈઃ સર્વશો રૂપસંજ્ઞાનાં સમતિક્રમાત્ પ્રતિઘસંજ્ઞાનાં અસ્તંગમાત્ [તિબ્. 264બ્] નાનાત્વસંજ્ઞાનામ્ અમનસિકારાત્ અનન્તમ્ આકાશમ્ ઇત્ય્ આકાશાનન્ત્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. સ ન હૈવ તાન્ આકારાન્ ઇતિ પૂર્વવત્. કેવલં તુ રૂપગતમ્ ઇતિ ન પઠિતવ્યં. તત્ર રૂપાભાવાત્. યાવન્ નિરોધો નિર્વાણમ્ ઇતિ. 1. એતદ્ એવ સૂત્રમ્ ઉક્ત્વાયં વિશેષઃ. તસ્યૈવં જાનત ઇતિ પૂર્વવત્ યાવન્ નાપરમ્ અસ્માદ્ ભવં પ્રજાનામીતિ. 2. એતદ્ એવોક્ત્વા નો વિમુચ્યતે. અપિ તુ તેનૈવ ધર્મચ્છન્દેન યાવત્ તયૈવ ધર્માભિરત્યા ઉપપદ્યપરિનિર્વાયી ભવતિ. 3. ન હૈવોપપદ્યપરિનિર્વાયી ભવતિ. અપિ તુ તેનૈવ યાવદ્ અનભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી ભવતિ. 4. ન હૈવાનભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી ભવતીતિ સર્વમ્ ઉક્ત્વા યાવદ્ ઊર્ધ્વંસ્રોતા ન ભવતિ. અપિ તુ તેનૈવ પૂર્વવત્. યાવત્ તયૈવ ધર્માભિરત્યા આકાશાનંત્યાયતનોપગાનાં દેવાનાં સભાગતાયામ્ ઉપપદ્યતે. 7. ઇહ ભિક્ષુર્ યૈર્ આકારૈર્ યૈર્ લિંગૈર્ યૈર્ નિમિત્તૈઃ સર્વશ આકાશાનંત્યાયતનં સમતિક્રમ્યાનંતં વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ વિજ્ઞાનાનંત્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. સ ન હૈવ તાન્ આકારાન્ ઇત્ય્ આકાશાનંત્યાયતનવત્ સપ્ત સૂત્રાણિ વક્તવ્યાનિ. કેવલં તુ વિજ્ઞાનાનંત્યાયતનોપગાનાં દેવાનાં સભાગતાયામ્ ઉપપદ્યત ઇતિ વિશેષઃ. 7. પુનર્ અપરમ્ ઇહ ભિક્ષુર્ યૈર્ આકારૈર્ [તિબ્. 265અ] યૈર્ લિંગૈર્ યૈર્ નિમિત્તૈઃ સર્વશો વિજ્ઞાનાનંત્યાયતનં સમતિક્રમ્ય નાસ્તિ કિંચિદ્ ઇત્ય્ આકિંચન્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. સ ન હૈવ તાન્ આકારાન્ ઇતિ પૂર્વવત્ સપ્ત સૂત્રાણિ. 7. પુનર્ અપરમ્ ઇહ ભિક્ષુર્ યૈર્ ઇતિ યાવત્ સર્વશઃ આકિંચન્યાયતનં સમતિક્રમ્ય નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. પૂર્વવત્ સર્વાણિ સૂત્રાણિ વક્તવ્યાન્ય્ ઊર્ધ્વંસ્રોતસં ત્વ્ એકમ્ અપનીય. 6. તદ્ એવં ચતુર્ભિર્ ધ્યાનૈર્ અમૃતધાતુચિત્તોપસંહારચિત્તવિમુક્ત્યન્તરોપપદ્યાનભિસંસ્કારસાભિસંસ્કારપરિનિર્વાણોર્ધ્વગમનત્ર્યુપપત્તિસ્થાનોપપત્તિસ્વભાવાશ્ ચતસ્રઃ સૂત્રાર્થદશિકા ઉક્તાઃ. ત્રિભિસ્ ત્વ્ આદ્યૈર્ આરૂપ્યૈર્ અમૃતધાતુચિત્તોપસંહારચિત્તવિમુક્ત્યુપપદ્યાનભિસંસ્કારસાભિસંસ્કારપરિનિર્વાણોર્ધ્વગમનોપપત્તિસ્થાનોપપત્તિસ્વભાવાસ્ તિસ્રઃ સૂત્રાર્થસપ્તિકાઃ. નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનેનોર્ધ્વગમનં પરિહાય ષટ્કિકા ચોક્તા. અતો યો ઽસાવ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 276 ) અન્તરાપરિનિર્વાયી. નાસાવ્ આયુષ્પ્રમાણાન્તરાપરિનિર્વાયીતિ યુજ્યતે વક્તુમ્. આરૂપ્યેષ્વ્ અપિ હ્ય્ અન્તરામરણસંભવઃ.
કુરુવર્જ્યો ઽન્તરામૃત્યુર્
ઇતિ વચનાત્. તસ્માત્ આગમતો ઽપિ સિદ્ધો ઽન્તરાભવો ન કેવલં યુક્તિત ઇત્ય્ અપિશબ્દઃ [તિબ્. 265બ્]. દૂષીમાર ઇતિ. ક્રકુચ્છન્દસ્ય તથાગતસ્ય વિદુરં નામ શ્રાવકં દૂષી નામ મારસ્ તદાનીં શિરસિ મુષ્ટિનાભિઘ્નન્ તેનાંગીકૃતઃ. તત્ક્ષણ એવ ચ સ્વશરીરેણૈવાવીચૌ મહાનરકે પ્રપતિત ઇતિ. સ્વશરીરેણૈવેતિ વચનાન્ નાસ્ત્ય્ અન્તરાભવ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. સ હિ જીવન્ન્ એવ નારકીભિર્ જ્વાલાભિર્ ઇતિ. જીવન્ન્ એવાસૌ મારો નરકોત્થિતાભિર્ અગ્નિજ્વાલાભિર્ આલિંગિતત્વાત્ સ્વશરીરાવસ્થાદુઃખોત્પત્તેઃ. સ્વશરીરેણૈવ પ્રપતિત ઇત્ય્ ઉક્તઃ. ન તુ કાલમ્ અકૃત્વાન્તરાભવાવસ્થાનં. નરકોપપત્તિભવૄઆવસ્થાં ચ ન ગતવાન્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. અત્યુદીર્ણપરિપૂર્ણાનીતિ. ક્ષેત્રાશયવિશેષયોગાદ્ અત્યુદીર્ણાનિ. ઉપચિતત્વાત્ પરિપૂર્ણાનિ. સમનંતરં નરકેષૂપપદ્યત ઇતિ. સમનન્તરવચનાન્ નાસ્ત્ય્ અન્તરાભવ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. અન્યાં ગતિમ્ અગત્વેતિ. ઉપપત્ત્યન્તરપ્રતિષેધપરમ્ એતદ્ વાક્યં. નાન્તરાભવપ્રતિષેધપરમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. પંચૈવેતિ. યદિ યથારુતં કલ્પ્યતે. પંચભિર્ એવાનન્તર્ર્યૈઃ કૃતૈઃ ન ત્વ્ એકેન દ્વાભ્યાં વા નરકગમનં ભવતીત્ય્ એતત્ પ્રાપ્નોતિ. પંચેતિ રુતાત્ ક્રિયાનન્તરં ચાનન્તર્યક્રિયાનન્તરં ચ નરકેષૂપપન્ન ઇતિ પ્રાપ્નોતિ. યાનિ કૃત્વોપચિત્ય સમનન્તરં નરકેષૂપપદ્યત ઇતિ રુતાન્ ન કાલાન્તરં [તિબ્. 266બ્] જીવિત્વા. કો વાન્તરાભવસ્યોપપદ્યમાનત્વં નેચ્છતીતિ. વિપ્રકૃતાવસ્થાવચનાત્. ઉપપત્ત્યભિમુખો હ્ય્ ઉપપદ્યમાન ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. ન તુ બ્રૂમ ઉપપન્નો ભવતીતિ. ન તૂપપદ્યત ઇત્ય્ એતત્ પદમ્ ઉપપન્નાર્થમ્ ઇતિ બ્રૂમઃ. તસ્માદ્ અદોષ એષ્સ્ઃ.
ઉપનીતવયા
ઇતિ વિસ્તરઃ. મૃત્યુસમીપમ્ ઉપનીતં વયો યેન. સો ઽયમ્ ઉપનીતવયાઃ.

દ્વિજેત્ય્
આમન્ત્રણં. કશ્ચિજ્ જીર્ણો બ્રાહ્મણ આમન્ત્રિતઃ.
વાસો ઽપિ હિ નાસ્તિ તે ઽન્તરેતિ.
ઇદમ્ અત્ર જ્ઞાપકમ્. અન્તરાભવાભાવ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ.
પાથેયં
પથ્યૌદનં
ચ ન વિદ્યતે તવ
( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 277 ) પારલૌકિકઃ કુશલસંભારસ્ તવ નાસ્તીત્ય્ અભિપ્રાયઃ. મનુષ્યેષ્વ્ અન્તરાવાસો નાસ્તીતિ. મરણગતસ્ય તે સતો મનુષ્યેષ્વ્ અન્તરાવાસો નાસ્તિ. યથેહ કસ્યચિત્ પ્રતિષ્ઠમાનસ્યેત્ય્ અભિપ્રાયઃ. ગમનવિષ્ઠાનાદ્ ઇતિ. ગમનવિરામાત્. અયમ્ અત્રાભિપ્રાયો યથા ત્વયા વર્ણ્યતે. અસ્ત્ય્ અન્તરાભવ ઇતિ. નાયમ્ અભિપ્રાયો યથા મયા વર્ણ્યતે. નાસ્ત્ય્ અન્તરાભવ ઇતિ. કુત એતત્. કુતો હેતોર્ એતદ્ ભવતિ. તુલ્ય એષ ભવતો ઽપ્ય્ અનુયોગઃ. સમાન એષ ભવતો ઽપિ પ્રશ્ન ઇત્ય્ અર્થઃ. યથોક્તસૂત્રવિરોધાદ્ ઇતિ. દૂષીમારસૂત્રાદ્યવિરોધાત્. ન ભવત્ય્ એતત્ સૂત્રમ્ અન્તરાભવસ્યાભાવે જ્ઞાપકં. જ્ઞપકં હિ નામાગતિકા ગતિર્ [તિબ્. 266બ્] ઇતિ. યસ્યા ગતેર્ અન્યા ગતિર્ નાસ્તિ. અસાવ્ અગતિકા ગતિઃ. એતદ્ ઉક્તં ભવતિ. યદિ યજ્ જ્ઞાપકં સૂત્રં. ગાથા વા. યેસ્યાર્થસ્ય દ્યોતનાર્થમ્ ઉચ્યતે. યદિ તમ્ એવાર્થં દ્યોતયતિ. નાન્યદ્ અપ્ય્ અર્થાન્તરં તદ્વિરુદ્ધં. તજ્ જ્ઞાપકમ્ અનન્યગતિકમ્ ઇતિ.
(ઇઇઇ.13) ઐષ્યત્પૂર્વકાલભવાકૃતિર્
ઇતિ. આ એષ્યદ્ ઐષ્યત્. ઐષ્યતઃ પૂર્વકાલભવસ્યેવાકૃતિર્ અસ્યેતિ. ઐષ્યત્પૂર્વકાલભવાકૃતિઃ. કસ્માત્.
એકાક્ષેપાત્.
યસ્માદ્ ઐષ્યન્તી ગતિસ્ તત્પ્રાપકશ્ ચાન્તરાભવસ્ તેનૈવૈકેન કર્મણાક્ષિપ્યતે. શુનીપ્રભૃતીનામ્ ઇતિ. શુનીસૂકરીપ્રભૃતીનાં. પંચગતિક ઇતિ. પંચગતિગામીત્ય્ અર્થઃ. યદિ ગર્ભસ્થો ઽપિ મ્રિયેત તસ્ય નારકો ઽન્તરાભવો માતુઃ કુક્ષિં નિર્દહેત્. નારકો હિ પ્રદીપો ભવતિ. તદ્રૂપશ્ ચાન્તરાભવ ઇતિ. પૂર્વકાલભવે ઽપીતિ વિસ્તરઃ. નારકપૂર્વકાલભવાવસ્થા અપિ નારકા ન નિત્યં પ્રજ્વલિતા ભવન્ત્ય્ ઉત્સદેષુ કુકૂલાદિષુ ભ્રમંતઃ. કિમ્ અંગાન્તરાભવિકાઃ. અસ્તુ વા પ્રજ્વલિત ઇતિ. નારકો ઽન્તરાભવઃ. કુક્ષાવ્ અસંશ્લેષાદ્ ઇતિ. અન્તરાભવાનામ્ અચ્છત્વાદ્ આત્મભાવસ્યાન્યોન્યં અસંશ્લેષાન્ ન દાહઃ. કર્મપ્રતિબન્ધાચ્ ચ. તત્કર્મપ્રતિબન્ધાન્ ન દાહ ઇતિ કૃત્વા. અત એવ શુનીપ્રભૃતીનાં કુક્ષેર્ અદાહઃ. કોટીશતં ચાતુર્દ્વીપકાનામ્ અવભાસિતમ્ ઇતિ. યતઃ પૂર્ણયૂન ઇવ બોધિસત્ત્વસ્યાન્તરાભવઃ [તિબ્. 267અ] સલક્ષણાનુવ્યંજનશ્ ચાતો ઽંતરાભવસ્થેન તેન માતુઃ કુક્ષિં પ્રવેષ્તુમ્ ઇચ્છતા ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રો લોકધાતુઃ સ્વક્ષેત્રમ્ ઇતિ કૃત્વાવભાસિતઃ.
પાંણ્ડરં ગજપોટમ્ ઇતિ. યદ્ય્
ઐષ્યત્પૂર્વકાલભવાકૃતિર્
અન્તરાભવઃ. કસ્માદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય માતા ગજપોતમ્ એવંરૂપમ્ અદ્રાક્ષીત્. નિમિત્તમાત્રં તત્. તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય તિર્યગ્યોનેશ્ ચિરવ્યાવર્તિતત્વાત્. યતઃ પ્રભૃતિ લક્ષણવિપાકાનિ કર્માણ્ય્ આરભતે કર્તું કલ્પશતે શેષે તતઃ પ્રભૃતિ તસ્ય સર્વા દુર્ગતયો વ્યાવૃત્તાઃ. તદ્યથા કૃકી રાજા દશ સ્વપ્નાન્ અદ્રાક્ષીત્. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 278 ) ભવિષ્યતો ઽર્થસ્ય નિમિત્તમાત્રમ્ ઇતિ. દશ સ્વપ્ના વિનયે પઠ્યન્તે. કૃકિણા કિલ રાજ્ઞા દશ સ્વપ્ના દૃષ્તાઃ. હસ્તી વાતાયનેન નિર્ગત્ય પુચ્છે સક્તહ્. કૂપસ્ તૃષિતસ્ય પૃષ્ટતો ઽ; નુધાવતિ. સક્તુપ્રસ્થેન મુક્તાપ્રસ્થો લભ્યતે. ચન્દનં કાષ્ઠાર્ઘેણ વિક્રીયતે. આરામાઃ પુષ્પફલસંપન્નાઃ સર્વં ચ પુષ્પફલમ્ અદત્તાદાયિભિર્ હ્રિયતે. કલભૈર્ ગન્ધહસ્તિનસ્ ત્રાસ્યન્તે. અશુચિમ્રક્ષિતો મર્કટઃ પરાન્ ઉપલિંપતિ. મર્કટાભિષેકો વર્તતે. પટકો ઽષ્ટાદશભિર્ જનૈર્ આકૃષ્યતે. મહાજનકાય એકત્ર કલહભણ્ડનવિગ્રહવિવાદેનાન્યોન્યવિઘાતમ્ આપન્ન ઇતિ. તેન ચ તે ભગવતે કાશ્યપાય તથાગતાય નિવેદિતાઃ. [તિબ્. 267બ્] ભગવતા ચ વ્યાકૃતાઃ. ભવિષ્યત્ય્ અનાગતે ઽધ્વનિ સાક્યમુનિર્ નામ તથાગતઃ. તસ્ય શ્રાવકા વિસ્તીર્ણસ્વજનબંધુવર્ગં પ્રહાય પ્રવ્રજિતાઃ વિહારેષુ ગૃહસંજ્ઞામ્ ઉત્પાદ્ય સંગં કરિષ્યન્તિ હસ્તિનો વાતાયનનિર્ગમનપુચ્છલગ્નવત્. કૂપસ્વપ્નેન તચ્છ્રાવકા એવ બ્રાહ્મણગૃહપતીનામ્ અભ્યુપેત્ય ધર્મં દેશયિષ્યંતિ. તેષામ્ શ્રોતુકામતા ન સંસ્થાસ્યત ઇત્ય્ એતદ્ દર્શયતિ. સક્તુમુક્તાપ્રસ્થસ્વપ્નેન તચ્છ્રાવકા એવ સક્તુભિક્ષાયા અપ્ય્ અર્થાયેન્દ્રિયબલબોધ્યંગાદીનિ પ્રકાશયિષ્યંતિ. ચેન્દનસ્વપ્નેન તચ્છ્રાવકા એવાભાવિતકાયશીલપ્રજ્ઞાઃ તીર્થ્યમતાનિ ગૃહીત્વા બુદ્ધવચનેન સમાનીકરિષ્યન્તીત્ય્ એતદ્ દર્શયતિ. આરામસ્વપ્નેન તચ્છ્રાવકા એવાવાસમ્ આશ્રયં કૃત્વા યત્ તદ્ ભવિષ્યતિ સંઘસ્ય પુષ્પં વા ફલં વાધિકં વા તદ્ વિક્રીય વિક્રીય જીવિકાં કલ્પયિષ્યન્તિ. તેન ચ ગૃહિણઃ પ્રતિસંસ્તરિષ્યન્તીત્ય્ એતદ્ દર્શયતિ. કલભસ્વપ્નેન તચ્છ્રાવકા એવ દુઃશીલઃ પાપધર્માણો ભવિષ્યન્તિ. યે તે ભિક્ષવઃ સ્થવિરાઃ શીલવંતઃ કલ્યાણધર્માણઃ. તાન્ આવાસેભ્યઃ પ્રવાસયિષ્યંતીત્ય્ એતદ્ દર્શયતિ. અશુચિમ્રક્સિતમર્કટસ્વપ્નેન તચ્છ્રાવકા એવ દુઃશીલાઃ પાપધર્માણઃ સન્તો યે તે ભિક્ષવઃ કલ્યાણાઃ. તાન્ અસદ્ભિર્ દોષૈશ્ ચોદયિષ્યન્તીત્ય્ એતદ્ દર્શયતિ. મર્કટાભિષેકસ્વપ્નેન તચ્છ્રાવકા એવ સામન્તિકાભિષેકં વીહારેષુ [તિબ્. 268અ] કરિષ્યન્તિ. લોકે ઽપિ ચ પણ્ડકા અધિરાજ્યં કારયિષ્યન્તીત્ય્ એતદ્ દર્શયતિ. પટસ્વપ્નેન તચ્છાસનમ્ એવાષ્ટાદશધાભેદં ગમિષ્યતિ. ન ચ વિમુક્તિપટઃ ખણ્ડયિષ્યત ઇત્ય્ એતદ્ દર્શયતિ. કલહસ્વપ્નેન તચ્છ્રાવકા એવ નિકાયપરિગ્રહાત્ પરસ્પરં વિવાદમ્ આપત્સ્યન્ત ઇત્ય્ એતદ્ દર્શયતીતિ. સંગ્રહશ્લોકઃ.
કરિકૂપસક્તુચન્દનકલભારામાસ્ તથા કપેર્ અભિષેકઃ
અશુચિકપિઃ પટકલહાવ્ ઇતિ દશ દૃષ્ટા નૃપેણ કૃકિણા સ્વપ્નાઃ.
અપત્રાપ્યોત્સદવાત્ અપત્રાપ્યોત્કટત્વાત્.
ઉપપત્તિભવઃ પ્રતિસન્ધિક્ષણ એવ. તસ્માત્ પરેણ પ્રતિસંધિક્ષણાદ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 279 ) અન્યો ભવઃ પૂર્વકાલભવઃ.
રૂપિષુ ચેત્ સત્ત્વેષૂપપદ્યત ઇતિ. આરૂપ્યધાતાવ્ અન્તરાભવાભાવાદ્ ઇદં વિશેષવચનં.
(ઇઇઇ.14, 15) સમાનજાતીયૈર્
ઇતિ. નારકો ઽન્તરાભવો નારકૈર્ એવાન્તરાભવૈર્ દૃશ્યતે. એવં યાવદ્ દેવાન્તરાભવો દેવાન્તરાભવૈર્ એવેતિ. સુવિશુદ્ધમ્ ઇતિ. એકાદશદિવ્યચક્ષુરપક્ષાલવર્જિતં. તે પુનર્ અપક્ષાલા વિચિકિત્સા અમનસિકારઃ કાયદૌષ્ઠુલ્યં સ્ત્યાનમિદ્ધં ઔદ્ધત્યં અભ્યારભ્યવીર્યમ્ ઔદ્બિલ્યં છંભિતત્વં નાનાત્વસંજ્ઞા અભિજલ્પઃ. અભિધ્યાયિતત્વં જ્ઞેયેષુ યથાસૂત્રં. અભિજ્ઞામયમ્ [તિબ્. 268બ્] ઇતિ. અભિજ્ઞાસ્વભાવભાવનામયમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ઉપપત્તિપ્રતિલંભિકમ્ અપિ દેવાદીનાં દિવ્યમ્ ઇષ્યતે. ન તુ સુવિશુદ્ધં.

દેવાન્તરાભવિક ઇતિ વિસ્તરઃ. અપર આહુઃ. ન સમાનજાતીયૈર્ એવાન્તરાભવો દૃશ્યતે. કિં તર્હિ. દેવાન્તરાભવિકઃ સર્વાન્ દેવાન્તરાભવિકાદીન્ પશ્યતિ. મનુષ્યપ્રેતતિર્યઙ્નારકાન્તરાભવિકાઃ પૂર્વંપૂર્વમ્ અપાસ્ય. કથં. મનુષ્યાન્તરાભવિકો દેવાન્તરાભવિકં પૂર્વમ્ અપાસ્ય મનુષ્યપ્રેતતિર્યઙ્નારકાન્તરાભવિકાન્ પશ્યતિ. પ્રેતાન્તરાભવિકો દેવમનુષ્યાન્તરાભવિકૌ પૂર્વાવ્ અપાસ્ય પ્રેતતિર્યઙ્નારકાન્તરાભવિકાન્ પશ્યતિ. એવં યાવન્ નારકાન્તરાભવિકો દેવાન્તરાભવિકાદીન્ પૂર્વાન્ અપાસ્ય નારકાન્તરાભવિકાન્ એવ પશ્યતિ. ગતીનામ્ ઉત્તરોત્તરનિકૃષ્ટત્વાદ્ ઇતિ.
અત એવ ગન્ધર્વ ઇતિ. યતો ગન્ધગતો ગન્ધર્વઃ. ગન્ધમ્ અર્વતિ ભક્ષયતિ ગન્ધર્વ ઇત્ય્ અર્થઃ. ધાતૂનામ્ અનેકાર્થત્વાત્. અયમ્ અર્વતિ ન કેવલં ગત્યર્થે વર્તતે. કિં તર્હિ. ભોજનર્થે ઽપીતિ ગત્યર્થપરિગરહે ઽપ્ય્ અદોષઃ. ગન્ધમ્ અર્વતિ ગચ્છતિ ભોક્તુમ્ ઇતિ ગન્ધર્વ ઇતિ. હ્રસ્વત્વં શકન્ધુકર્કન્ધુવદ્ ઇતિ. કૃદન્ત ઇતિ. પરરૂપનિપાતનાત્. શકન્ધુકર્કન્ધુર્ ઇતિ પરરૂપસિદ્ધિર્ યથા. તથેહપિ ગન્ધર્વ ઇતિ. અલ્પેશાખ્યો ઽનુદારો હીનજાતીય ઇત્ય્ અર્થઃ. ઈષ્ટ ઇતીશઃ. અલ્પ ઈશો ઽલ્પેશઃ. અલ્પેશ ઇત્ય્ આખ્યા યસ્ય સો ઽલ્પેશાખ્યઃ. વિપર્યયાન્ મહેશાખ્યઃ.
એકનિકાયસભાગત્વાદ્ ઇતિ. યશ્ ચ પૂર્વકાલભવો યશ્ ચાન્તરાભવસ્ તત્પ્રાપકઃ. તયોર્ એક એવ નિકાયસભાગઃ અત એકનિકાયસભાગત્વાત્. [તિબ્. 269અ] યેનૈવ કર્મણાયુષ્યેણ પૂર્વકાલભવસ્યાયુર્ આક્ષિપ્યતે. તેનૈવાન્તરાભવસ્ય. ઇતરથા હિ. યદિ તસ્યાન્તરાભવાયુષઃ પૃથગાક્ષેપઃ સ્યાત્. તસ્યાપ્ય્ આયુષહ્ આન્તરાભવિકસ્ય ક્ષયાન્ મરણભવઃ પ્રસજ્યેત્ પૂર્વકાલભવવત્. તસ્માન્ નાસ્તિ નિયમ ઇતિ ભદન્તઃ. તે તં ગન્ધં ઘ્રાત્વા ગન્ધરસાભિગૃદ્ધા ઇતિ વિસ્તરઃ. તે ક્ષુદ્રજન્તવસ્ તં ગન્ધં ઘ્રાત્વા તત્સહચરં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 280 ) ચાનુભૂતં રસમ્ અનુસ્મૃત્ય ગન્ધરસાભિગૃદ્ધાઃ કાલં કુર્વન્તઃ ક્રિમિનિકાયસભાગોત્પાદકં કર્મ વિબોધ્ય. તયા ગંધરસતૃષ્ણયા વિપાકાભિમુખં કૃત્વાન્તરાભવસંતત્યા ક્રિમિષૂપજાયન્ત ઇતિ. તત્પત્યયપ્રચુર એવ કાલ ઇતિ. ક્રિમિપ્રત્યયપ્રચુરે કાલે તત્સમ્વર્તનીયાનિ કર્માણિ ક્રિમિસમ્વર્તનીયાનિ વિપાકાભિનિર્વૃત્તૌ વૃત્તિં લભંતે. વિપાકદાનાયાભિમુખીભવન્તીત્ય્ અર્થઃ.
સામગ્રીં પ્રાપ્ય કાલં ચ ફલંતિ ખલુ દેહિનામ્
ઇતિ વચનાત્. નાન્યત્ર. નાતત્પ્રચુરે કાલે. નાન્યસ્યામ્ ઇતિ. નાલ્પાયુષિ.
ચક્રવર્તિસમુત્પત્તિર્ નાધો ઽશીતિસહસ્રકાદ્
ઇતિ વચનાત્. અત એવેતિ. યસ્માદ્ વિદ્યમાનાન્ય્ અપિ ચક્રવર્તિસમ્વર્તનીયાનિ કર્માણિ વિપાકાભિનિર્વૃત્તૌ કદાચિદ્ એવ વૃત્તિં લભન્તે. બહુપ્રત્યયાપેક્ષિત્વાત્. સંભવૈષિત્વાદ્ ઉપપત્ત્યભિલાષિત્વાત્. કર્માણ્ય્ એવ પ્રત્યયાનાં સામગ્રીમ્ આવહન્તીતિ. કર્માધિપત્યેનાશ્વાદીનાં પ્રસિદ્ધં કાલમ્ અતિક્રમ્ય [તિબ્. 269બ્] કાલાન્તરે ઽપિ મૈથુનં ભવતીતિ. એકકર્માક્ષેપાદ્ ઇતિ. યેનૈવ કર્મણા ગવાદિનિકાયસભાગ આક્ષિપ્યતે. તેનૈવ કર્મણા તદન્તરાભવ આક્ષિપ્યતે. ઇત્ય્ અતો વક્તવ્યમ્ એતત્. યદ્ ઉક્તં યેનાન્યત્ર કાલે ગોષૂપપત્તવ્યઃ. સ ગવયેષૂપપદ્યત ઇતિ વિસ્તરેણ. ન નિકાયભેદાદ્ એકાક્ષેપકત્વં હીયતે. તત્કર્મણ એકજાતીયત્વાત્. ગવ્યાકૃતિસંસ્થાનાન્તરપરિત્યાગાચ્ ચ. ગતિનિયતાનાં હિ કર્મણામ્ ઉપપત્તિવૈચિત્ર્યં દ્ર્ષ્ટં. કલ્માષપાદાદિવદ્ ઇતિ નાસ્ત્ય્ એષ દોષ ઇત્ય્ આચાર્યસંઘભદ્રઃ.
વિપર્યસ્તમતિર્
ઇતિ. અનુનયસહગતેન વા પ્રતિઘસહગતેન વા ચિત્તેન યથા વિપર્યસ્તમતિર્ ભવતિ. તદ્ દર્શયન્ન્ આહ. તત્રાસ્ય પિત્રોર્ ઇત્ય્ વિસ્તરઃ. માતાપિત્રોસ્ તાં વિપ્રતિપત્તિં દ્વીન્દ્રિયસમાપત્તિલક્ષણાં. પુંસઃ સતઃ પુરુષસ્યાન્તરાભવસ્ય પુંસાયં પૌંસ્નો રાગ ઉત્પદ્યતે માતરિ ભાર્યાયામ્ ઇવ. સ્ત્રિયા અયં સ્ત્રૈણો રાગ ઉત્પદ્યતે પિતરિ ભર્તરીવ. વિપર્યયાત્ પ્રતિઘ ઇતિ. પુંસઃ સતઃ પૌંસ્નઃ પ્રતિઘ ઈર્ષ્યોત્થાનભૂત ઉત્પદ્યતે પિતરિ પ્રતિસપત્નપુરુષ ઇવ. સ્ત્રિયાસ્ સત્યાઃ સ્ત્રૈણઃ પ્રતિઘ ઉત્પદ્યતે માતરિ પ્રતિસપત્ન્યામ્ ઇવ. સ તાભ્યામ્ એવ વિપર્યસ્તાભ્યાં ચિત્તાભ્યાં વિપર્યસ્તો રંતુકામનતયા મૈથુનકર્મકામનતયા તં દેશં ઇન્દ્રિયદ્વયસ્થાનમ્ આશ્લિષ્ય તામ્ અવસ્થાં વિપ્રતિપત્ત્યવસ્થામ્ આત્મન્ય્ અધિમુચ્યતે. મયૈતત્ કર્મ ક્રિયત ઇતિ. તસ્મિંશ્ ચાશુચૌ શુક્લશોણિતે ગર્ભસ્થાનસંપ્રાપ્તે આમાશયપક્વાશયાન્તરાસ્થાનસંપ્રાપ્તે [તિબ્. 270અ] અભિનિવિશતે પ્રતિતિષ્ઠતીત્ય્ અર્થઃ. પૃષ્ઠાભિમુખ ઉત્કુટુક ઇતિ. મૈથુનક્રિયાત્માભિમાનક્રિયાયોગાત્. આપ્યાયમાનો વર્ધમાનઃ. એતાન્ય્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 281 ) એવેતિ. શુક્લશોણિતમહાભૂતાનિ. ભૂતાન્તરાણ્ય્ એવેતિ. શુક્લશોણિતવ્યતિરિક્તાનિ. બીજાંકુરનિરોધોત્પાદન્યાયેનૈકસ્મિન્ન્ એવ ક્ષણે બીજં નિરુધ્યતે ઽંકુરશ્ ચોત્પદ્યતે. તુલાદણ્ડનામોન્નામવન્ નાશોત્પાદયોઃ સમકાલત્વાત્. યત્ તત્ કલલમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયત ઇતિ.
કલલં પ્રથમં ભવતિ. કલલાજ્ જાયતે ઽર્બુદમ્
ઇત્યાદિવચનાત્. એવં ચ કૃત્વા સૂત્રપદમ્ ઇતિ. વલ્મીક ઇતિ ભિક્ષો અસ્ય કાયસ્યૈતદ્ અધિવચનં રૂપિણઃ ઔદારિકસ્ય ચાતુર્મહાભૂતસ્ય ઓદનકુલ્માષોપચિતસ્ય માતાપિત્રશુચિકલલસંભૂતસ્યેતિ વિસ્તરઃ. માતાપિત્રશુચ્ય્ એવ કલલં. તતઃ સંભૂતસ્યેત્ય્ અર્થઃ. કટસિર્ ઇતિ. શ્મશાનં. રુધિરબિન્દુર્ ઉપાત્ત ઇતિ. ઇદમ્ ઉદાહરણં. અસ્ય કાયેન્દ્રિયભાવાપત્તિતઃ. ભૂતાન્તરાણ્ય્ વ શુક્લશોણિતવ્યતિરિક્તાનિ. તદ્યથા પર્ણક્રિમેર્ ઇતિ. યથા પર્ણક્રિમેઃ પર્ણમહાભૂતાન્ય્ ઉપનિશ્રિત્ય ભૂતાન્તરાણિ કર્મભિર્ જાયન્તે. યાનીન્દ્રિયસ્વભાવમ્ આપદ્યંતે. ન પર્ણમહાભૂતાનિ. બહુત્વાત્ તત્ક્રિમીણાં. ખણ્ડશઃ પત્ત્રસ્યાદર્શનાચ્ ચ. સૂત્રપદં કથં તર્હિ નીયતે માતાપિત્રશુચિકલલસંભૂતસ્યેત્ય્ અત આહ. અશુચિસંનિશ્રયોત્પત્ત્યભિસંધિવચનાત્ તે કલલસ્ય સૂત્રાવિરોધ [તિબ્. 270બ્] ઇતિ. અશુચિસંનિશ્રયેણોત્પત્તિર્ ભૂતાન્તરાણાં. તત્રાભિસંધિર્ અભિપ્રાયઃ. તેન વચનં કલલસ્ય. તસ્માન્ માતાપિત્રશુચિકલલસંભૂતસ્યેત્ય્ અસ્ય સૂત્રસ્યાવિરોધઃ. એતદ્ ઉક્તં ભવતિ. શુક્લશોણિતસંનિશ્રયેણ કલલાખ્યાનિ ભૂતાંતરાણિ શુક્લશોણિતસમકાલાન્ય્ ઉત્પદ્યન્તો સેન્દ્રિયાણિ. યથા પર્ણસંનિશ્રયેણ પર્ણસમાનકાલાનિ સેન્દ્રિયાણિ ક્રિમિમહાભૂતાન્ય્ ઉત્પદ્યન્ત ઇતિ.
અન્યત્ર તુ યથાયોગં વક્તવ્યમ્ ઇત્ય્ આહુર્ ઇતિ. અન્યત્ર સંસ્વેદજૌપપાદુકયોર્ યોન્યોર્ યથાયોગં વ્યાખ્યેયમ્ ઇત્ય્ આહુર્ અભિધર્માચાર્યાઃ. તત્ર ચાયં યોગો દૃશ્યેત ઇતિ. આચાર્યો ભવીતિ.
શૈત્યં ચ નરકેષ્વ્ ઇતિ શીતનરકોપપત્તિકાલે. યદવસ્થ ઇતિ. ઔરભ્રિકાદ્યવસ્થઃ. યથા ભૂતેન તદ્વેદ્યં કૃતં પ્રાક્ કર્મ તાદૃશાન્ સત્ત્વાન્ સ્વપ્ન ઇવ પ્રેક્ષ્ય નરકે સ ધાવતિ પાર્વાચાર્યાઃ યોગાચારા આર્યાસંગપ્રભૃતયઃ.
આસનાદ્ ઇવોત્તિષ્ઠન્ન્ ઇતિ. ઊર્ધ્વોપપત્તિસ્થાનગમનાત્. મનુષ્યાદિવદ્ ઇતિ. યથા મનુષ્યસ્ તિર્યક્ પ્રેતશ્ ચ ગચ્છતિ. તદ્વત્.
ઋષીણામ્ અતિવક્તાર
ઇતિ. અધિક્ષેપ્તારો ઽપવદિતાર ઇત્ય્ અર્થઃ.
(ઇઇઇ.16, 17) નિત્યમ્ અણ્ડજ
ઇતિ નિત્યગ્રહણાત્

સર્વાણિ મૂઢ
ઇત્ય્ અત્ર નાસ્તિ નિયમઃ. ભવતિ તુ સંપ્રજાનન્ન્ અપિ. પ્રતિલોમં નિર્દિષ્ટા ઇતિ. સૂત્રે હિ યઃ સર્વાણ્ય્ અસંપ્રજાનન્ કરોતિ. એષા પ્રથમા ગર્ભાવક્રાન્તિર્ ઉક્તા. તિસ્રસ્ તુ યથા નિર્દિષ્ટાનુપૂર્વિકા એવેતિ. યો ઽપિ જનિષ્યતે. સો ઽપ્ય્ અણ્ડજ [તિબ્. 271અ] ઇતિ. અણ્ડાજ્ જનિષ્યતે ઽણ્ડજ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. આવશ્યકો હ્ય્ અભૂતાર્થો ભૂતવદ્ ઉચ્યતે. તદ્યથા વર્તમાનસામીપ્યે વર્તમાનવદ્ વા. આશંસાયાં ભૂતવચ્ ચેતિ. {યથાભૂતેન તદ્વેદ્યં કૃતં પ્રાક્ કર્મ તાદૃશાન્ સત્ત્વાન્ સ્વપ્ન ઇવ પ્રેક્ષ્ય નરકે સ ધાવતિ.} કશ્ચિત્ કસ્મૈચિદ્ વક્તા ભવેત્. આગચ્છંતમ્ એવાગતમ્ માં વિદ્ધીતિ. તસ્માદ્ અદોશ એષઃ. અણ્ડાજ્ જાતો જનિષ્યતે જાયતે ચેત્ય્ અણ્ડજઃ. અન્યેભ્યો ઽપિ ડ્ર્શ્યત ઇતિ વચનાત્. તસ્માદ્ અદુષ્ટમ્ એતદ્ ઇત્ય્ આચાર્યસંઘભદ્રઃ. અથ વા ભાવિન્યાપિ સંજ્ઞયેતિ. ભવિષ્યંત્યાપિ સંજ્ઞયા નિર્દેશઃ ક્રિયતે. તદ્યથા સંસ્કૃતમ્ અભિસંસ્કરોતીતિ. જનિતાવસ્થાયાં સંસ્કૃતં ભવતિ. ન જન્યમાનાવસ્થાયાં. ન હિ સંસ્કૃતસ્ય પુનઃ સંસ્કારો યુજ્યતે. ભવિષ્યન્ત્યા તુ સંજ્ઞયા તથા નિર્દેશઃ ક્રિયતે. એવમ્ ઓદનં પચતીત્યાદિયોજ્યં. કથં પુનર્ અસંપ્રજાનન્ માતુઃ કુક્ષિં પ્રવિશતીતિ વિસ્તરઃ સંનિકૃષ્ટાવસ્થા ઉપપત્તિદેશસ્ય
વિપર્યસ્તમતિર્ યાતીતિ.
વિપ્રકૃષ્ટાવસ્થા અધિમોક્ષો ઽધિમુક્તિઃ તથા તિષ્ઠામિ નિર્યામીતિ. કથં. તથા તિષ્ઠતો ઽપ્ય્ એષુ તિષ્ઠામીતિ. નિષ્ક્રામતો ઽપ્ય્ એભ્યો નિર્યામીતિ. અયમ્ અનયોર્ વિપર્યાસયોર્ વિશેષ ઇતિ. અપરે પુનર્ આહુઃ. ન કેવલં રાગદ્વેષાભ્યામ્ [તિબ્. 271બ્] એવ વિપર્યસ્તમતિર્ ઉત્પત્તિદેશં ગચ્છતિ. કિં તર્હિ. અન્યથાપિ. કથમ્ ઇતિ. વાતો વાતિ દેવો વર્ષતીત્યદિ. તથારામં પ્રવિશામ્ય્ ઉદ્યાનં ચેત્યાદિ.સંપ્રજાનંસ્ તુ સમ્યક્ પ્રજાનાતિ. માતુઃ કુક્ષિં પ્રવિશામીત્ય્ એવમાદિ. યદિ સમ્યક્ પ્રજાનાતિ કથં ક્લિષ્ટેનૈવ ચિત્તેન પ્રતિસંધિબન્ધો વ્યવસ્થાપ્યતે. માતૃસ્નેહાદિયોગાત્ ક્લિષ્ટં ચિત્તં ભવતિ. અપર આહ. માતુઃ કુક્ષિં પ્રવિશલ એવં વિપરીતૌ સંજ્ઞાધિમોક્ષાવ્ ઇતિ. ઉપપન્નમાત્રાવસ્થાયામ્ એતદ્ ભવતિ વાતો વાતિ યાવદ્ વૃક્ષમૂલં ચોપસર્પામિ કુડ્યમૂલં ચેતિ. તિષ્ઠતો ઽપ્ય્ એષુ તિષ્ઠામીતિ. નિષ્ક્રામતો ઽપ્ય્ એભ્યો નિર્યામીત્ય્ એવમાદિ. તત્ર પ્રથમેતિ વિસ્તરઃ. પ્રથમા ચક્રવર્તિનઃ. યેયં.
સંપ્રજાનન્ વિશત્ય્ એક
ઇતિ. દ્વિતીયા પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ય. યેયં
તિષ્ઠત્ય્ અપ્ય્ અપર
ઇતિ. તૃતીયા બુદ્ધસ્ય. યેયમ્
અપરઃ નિષ્ક્રામત્ય્ અપીતિ.
અત્રાપિ ભાવિન્યેતિ. તે ન ચક્રવર્ત્યાદયસ્ તદાનીમ્ ઇતિ કૃત્વા. ત એવં ત્વ્ એતે ચક્રવર્ત્યાદય ઇતિ પર્યાયમાત્રમ્ એતદ્ ઉક્તમ્. અર્થસ્ તુ સ એવેત્ય્ અભિપ્રાયઃ.
(ઇઇઇ.18, 19) સંકેતા હેતુફલસમ્બન્ધવ્યવસ્થાઃ.
[તિબ્. 272અ] ક્લેશકર્માભિસંસ્કૃતમ્
ઇતિ. ક્લેશકર્મપરિભાવિતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ.
પ્રદીપવદ્
ઇતિ. સંતતિન્યાયસંચારિ સ્કંધપંચકં. ક્ષણિકત્વાત્. પ્રદીપવદ્ ઇતિ દર્શયતિ.
યથાક્ષેપમ્
ઇતિ. આક્ષેપસ્ તાવત્કાલપ્રબન્ધઃ. એતચ્ ચ વિશેષણમ્ આયુષ્યસ્યાયુઃસમ્વર્તનીયસ્ય કર્મણો ભેદાત્.
વ્યંજનાન્ય્ અનુપૂર્વશ
ઇતિ. વ્યંજનાનિ ચક્ષુરાદ્યધિષ્ઠાનાનિ. તૈર્ હિ ચક્ષુરાદીન્ય્ અભિવ્યજ્યન્તે. તસ્મિન્ વર્ચઃકૂપ ઇવેતિ. મહાકાયનાડીવ્રણ ઇતિ. નિન્દાવચનમ્ એતત્. નાડી વ્રણ ઇવ નાડીવ્રણ ઇતિ. ઉગ્રો દુર્ગન્ધ ઉગ્રદુર્ગન્ધિઃ. અન્ધકારશ્ ચાસાવ્ આલોકરહિતત્વાત્. સમલાનાં ચ પલ્વલો ઽસૌ પલ્વલ ઇવેતિ કૃત્વા. તસ્મિન્ સતતપ્રતિક્રિયે નિત્યકર્તવ્યશૌચે. શુક્રેણ પૌંસ્નેન. શોણિતેન સ્ત્રૈણેન. લસીકયા દ્રવવિશેષલક્ષણયા. મલેન ચ સંક્લિન્ને સમન્તાત્ ક્લિન્ને. વિક્લિન્ને વિશેષેણ ક્લિન્ને. ક્વથિતે પૂતૌ પિચ્છિલે ચ. તસ્મિં હસ્તૌ સંપ્રવેશ્યાંગમ્ અન્ગં હસ્તપાદાદિકં નિકૃત્ય ચ્છિત્ત્વા પ્રત્યાહરન્તિ પ્રત્યાકર્ષયંતિ. તરુણં વ્રણં સરુજં. તરુણવ્રણમ્ ઇવાત્માનમ્ આચરંસ્ તરુણવ્રણાયમાનં. તરુણવ્રણાયમાન આત્માસ્યેતિ તરુણવ્રણાયમાનાત્માનમ્ બાલકં. શસ્ત્રં ચ ક્ષારં ચ શસ્ત્રક્ષારં. તદ્ ઇવાત્માનમ્ આચરં શસ્ત્રક્ષારાયમાણઃ. શસ્ત્રક્ષારાયમાણઃ [તિબ્. 272બ્] સંસ્પર્શો ઽનયોર્ ઇતિ શસ્ત્રક્ષારાયમાણસંસ્પર્શૌ પાણી. તાભ્યાં પરિગૃહ્ય સ્નાપયંતિ. તસ્ય વૃદ્ધેર્ અન્વયાદ્ અનુગમાત્.
તસ્યાહેતુકત્વમ્ ઇતિ. આદેર્ અહેતુકત્વં. સતિ ચાસ્યાહેતુકત્વે. તદ્વદ્ એવ સર્વમ્ અહેતુકં પ્રાદુઃ સ્યાત્. દૃષ્ટં ચાંકુરઆદિષુ બીજાદીનાં સામર્થ્યં. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 284 ) અંકુરનાલકાણ્ડપત્ત્રાદિષુ બીજાંકુરનાલકાણ્ડાદીનાં સામર્થ્યમ્ ઉત્પાદનાય. કસ્માત્. દેશકાલપ્રતિનિયમાત્. દેશકાલયોસ્ તુ પ્રતિનિયમાત્. તત્ર દેશપ્રતિનિયમો બીજાદિસંબદ્ધ એવ દેશ ઉત્પત્તેઃ. કાલપ્રતિનિયમો બીજાનન્તરમ્ ઉત્પત્તેઃ. અગ્ન્યાદીનાં વાગ્નિશીતોષ્ણાભિઘાતચક્ષુરાદીનાં પાકજાદિષ પાકજસુખદુઃખશબ્દચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદિષુ ડૃષ્ટમ્ સામર્થ્યં દેશકાલપ્રતિનિયમાત્. યદિ હિ નિર્હેતુકઃ પ્રાદુર્ભાવઃ સ્યાત્. બીજાદીનામ્ અંકુરાદિષુ અગ્ન્યાદીનાં ચ પાકજાદિષુ દેશકાલપ્રતિનિયમેનોત્પત્તિં પ્રતિ સામર્થ્યં ન સ્યાત્. સર્વં સર્વત્ર સર્વદોત્પદ્યેત. ન ચૈવં દૃષ્ટમ્ ઇત્ય્ અતો નાસ્તિ નિર્હેતુકઃ પ્રાદુર્ભાવઃ. નિત્યકારણાસ્તિત્વવાદઃ પ્રાગ્ એવ પર્યુદસ્તઃ.
નેશ્વરાદેઃ ક્રમાદિભિર્
ઇતિ વચનાત્.
(ઇઇઇ.20) શેષાણ્ય્ અષ્તૌ મધ્ય ઇતિ. વિજ્ઞાનનામરૂપષડાયતનસ્પર્શવેદનાતૃષ્ણોપાદાનભવાંગાનિ. [તિબ્. 273અ] નાપિ રૂપારૂપ્યાવચર ઇતિ. રૂપાવચરસ્ય વિજ્ઞાનાંગકાલ એવ નામરૂપષડાયતનાંગયોઃ સદ્ભાવાત્. ન મધ્યે ઽષ્ટાવ્ અંગાનિ. આરૂપ્યાવચરસ્ય ચ નામરૂપષડાયતનાંગયોર્ અભાવાત્. મહાનિદાનપર્યાયસૂત્રે. વિજ્ઞાનં ચેદ્ આનન્દ માતુઃ કુક્ષિં નાવક્રામેદ્ અપિ તુ તન્ નામરૂપં કલલત્વાયાભિસંમૂર્છેત્. નો ભદન્તેત્યાદિ તત્ સૂત્રં પઠ્યતે. માતુઃ કુક્ષ્યવક્રમણં હિ કામધાતાવ્ એવેતિ. સફલહેતુકયોઃ પૂર્વાપરાન્તયોર્ ગ્રહણાદ્ ઇતિ. યથાક્રમમ્ એતત્. પૂર્વાન્તસ્ય સફલસ્ય ગ્રહણાદ્ અપરાન્તસ્ય ચ સહેતુકસ્ય ગ્રહણાદ્ ઇતિ. તત્ર પૂર્વાન્તે હેતુર્ અવિદ્યા સંસ્કારાશ્ ચ. તસ્ય ફલં પંચાંગાનિ. વિજ્ઞાનં યાવદ્ વેદનેતિ. અપરાન્તે જાતિર્ જરામરણં ચેતિ ફલં. તસ્ય ત્રીણ્ય્ અંગાનિ હેતવસ્ તૃષ્ણોપાદાનભવાઃ. તદ્ એવં સપ્તાંગાનિ પૌર્વાન્તિકઃ પંચાંગાન્ય્ અપરાંતિક ઇતિ વ્યાખ્યાતં ભવતિ.
(ઇઇઇ.21-24) અથ ક ઇમે ઽવિદ્યાદય ઇતિ. કિમ્ અવિદ્યૈવ કેવલા ઉતાહો સર્વક્લેશાઃ આહોસ્વિત્ ક્લેશાવસ્થેતિ સંદેહે પૃચ્છતિ. સાહચર્યાદ્ ઇતિ. યસ્માદ્ અવિદ્યાસહચારિણઃ ક્લેશાઃ. તદ્વશેન તેષાં સમુદાચારાચ્ ચ. યસ્માચ્ ચાવિદ્યાવશેન તેષાં ક્લેશાનાં સમુદાચારઃ. સ પુનસ્ [તિબ્. 273બ્] તદનુવૃત્તિઃ. મૂઢસ્ય હિ ક્લેશસમુદાચારો નામૂઢસ્ય. રાજાગમનવચન ઇતિ વિસ્તરઃ. યથા રાજાગચ્છતીત્ય્ ઉક્તે. તદનુયાતૃકાણાં ભૃત્યાનામ્ આગમનસિદ્ધિઃ. સાહચર્યાત્ તદ્વશેન તેષાં સમુદાચારાત્. તદ્વદ્ એતત્. તદ્ એવમ્ અવિદ્યાવશાદ્. અવિદ્યાંગઃ ક્લેશદશેત્ય્ અર્થઃ. તસ્માદ્ ઉક્તં
પૂર્વક્લેશદશાવિદ્યેતિ.

ન તૂક્તં પૂર્વાવિદ્યાદશાવિદ્યેતિ. પુણ્યાદિકર્માવસ્થેતિ. પુણ્યાપુણ્યા કર્માવસ્થેત્ય્ અર્થઃ. પ્રાક્ ચતુરાયતનોત્પાદાદ્ ઇતિ વક્તવ્ય ઇતિ. મનઃકાયાયતનયોર્ ઉપપત્તિભવ એવોત્પાદાત્. તદા તદ્વ્યવસ્થાપનાદ્ ઇતિ. ચક્ષુરાદ્યાયતનોત્પત્તિકાલે કાયમનઆયતનયોર્ વ્યવસ્થાપનાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ.
તત્ પૂર્વં ત્રિકસંગમાદ્
ઇતિ. તત્ ષડાયતનાંગં પ્રાક્ ત્રિકસંગમાત્. પ્રાગ્ ઇન્દ્રિયવિષયવિજ્ઞાનત્રિકસંનિપાતાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ.
સ્પર્શઃ પ્રાગ્
ઇતિ. ષડિન્દ્રિયવિષયવિજ્ઞાનસંનિપાતઃ સ્પર્શો જાતાવસ્થાયાં વ્યવસ્થાપ્યતે. પરિપૂર્ણષડાયતનસમ્નિપાતસદ્ભાવાત્. આ કુતઃ. પ્રાક્ સુખદુઃખાદુઃખાસુખવેદનાકારણેષુ જ્ઞાનશક્તિતઃ. સ બાલો યાવત્ સુખાયા વેદનાયા એતત્ કારણં દુઃખાયા એતત્ કારણં અદુઃખાસુખાયાશ્ [તિબ્. 274બ્] ચૈતત્ કારણમ્ ઇતિ પરિચ્છેદે ન શક્તો ભવતિ. સાવસ્થા સ્પર્શ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તથા હિ બાલકો ઽગ્નિમ્ અપિ સ્પૃશેદ્ દુઃખસ્યૈતત્ કારણમ્ ઇત્ય્ અપરિચ્છિન્દન્. પરિચ્છેદે સામર્થ્યે સતિ
વિત્તિર્
વેદનેત્ય્ અર્થઃ. આ કુતઃ.
પ્રાઙ્ મૈથુનાદ્
યાવન્ મૈથુનરાગો ન સમુદાચરતિ. સાવસ્થા વેદનેત્ય્ ઉચ્યતે. વેદનાપ્રકર્ષિણી હિ સાવસ્થા. વેદનાકારણવેદનાત્.
તૃષ્ણા ભોગમૈથુનરાગિણ
ઇતિ. ભોગેષુ રૂપાદિકામગુણલક્ષણેષુ. મૈથુને ચ લોકપ્રતીતે રાગિણઃ પુદ્ગલસ્ય. તદ્રાગસમુદાચારાવસ્થા તૃષ્ણેત્ય્ ઉચ્યતે. પર્યેષ્ટિમ્ આપન્ન ઇતિ. એષ ઇત્ય્ એતસ્ય ધાતોર્ એતદ્ રૂપં. ઉપાદીયતે વિષય આત્મભાવો ઽનેનેત્ય્ ઉપાદાનં ચતુર્વિધઃ ક્લેશઃ. સાવસ્થોપાદાનમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે.
સ ભવિષ્યદ્ભવફલમ્
ઇતિ. સ ઇતિ પરિધાવતો નિર્દેશઃ. ભવિષ્યદ્ભવઃ ફલમ્ અસ્યેતિ ભવિષ્યદ્ભવફલં.
કર્મ
પૌનર્ભવિકમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ.