સ્ફુટાર્થા અભિધર્મકોશવ્યાખ્યા · ભાગ 120

સ્ફુટાર્થા
અભિધર્મકોશવ્યાખ્યા
ઇ
(ધાતુનિર્દેશો નામ પ્રથમં કોશસ્થાનમ્)
[તિબ્. 1બ્] નમો મારબલપ્રમથનાય.
મહાબલો જ્ઞાનસમાધિદન્તો
યઃ પઞ્જરં જન્મમયં વિદાર્ય ।
વિવેશ નિર્વૃત્યટવીં પ્રશાન્તાં
તં શાસ્તૃનાગં શિરસા નમામિ. ॥
પરમાર્થશાસ્ત્રકૃત્યા કુર્વાણં શાસ્તૃકૃત્યમ્ ઇવ લોકે ।
યં બુદ્ધિમતામ્ અગ્ર્યં દ્વિતીયમ્ ઇવ બુદ્ધમ્ ઇત્ય્ આહુઃ. ॥
તેન વસુબંધુનામ્ના ભવિષ્યપરમાર્થબન્ધુના જગતઃ ।
અભિધર્મપ્રત્યાસઃ કૃતો ઽયમ્ અભિધર્મકોશાખ્યઃ. ॥
અભિધર્મભાષ્યસાગરસમુદ્ધૃતસ્યાસ્ય શાસ્ત્રરત્નસ્ય ।
વ્યાખ્યા મયા કૃતેયં યથાર્થનામા સ્ફુટાર્થેતિ. ॥
ગુણમતિવસુમિત્રાદ્યૈર્ વ્યાખ્યાકારૈઃ પદાર્થવિવૃતિર્ યા ।
સુકૃતા [તિબ્. 2અ] સાભિમતા મે લિખિતા ચ તથાયમ્ અર્થ ઇતિ. ॥
સિદ્ધાન્તાર્થાપસૃતા ક્વચિત્ક્વચિદ્ યા તુ તૈઃ કૃતા વ્યાખ્યા ।
તામ્ ઉદ્ભાવ્ય યથાવદ્ વિહિતેહ મયાન્યથા વ્યાખ્યા. ॥
અભિધર્મવિભાષાયાં કૃતશ્રમા યે ઽભિધર્મકોશે ચ ।
પ્રવિચાર્યતામ્ ઇયં તૈર્ વ્યાખ્યા યુક્તા ન વા યુક્તા. ॥
યુક્તા ચેદ્ ગ્રાહ્યેયં ન એએદ્ અપોહ્યાન્યથા વિધાતવ્યા ।
ન હિ વિષમે ઽર્થે સ્ખલિતું ન સંભવેન્ માદૃશાં બુદ્ધિઃ. ॥
યઃ સર્વથા સર્વહતાન્ધકારઃ
સંસારપંકાજ્ જગદ્ ઉજ્જહાર
તસ્મૈ નમસ્કૃત્ય યથાર્થશાસ્ત્રે
શાસ્ત્રં પ્રવક્ષ્યામ્ય્ અભિધર્મકોશમ્.
ઇત્ય્ અસ્ય શ્લોકસ્યાર્થં વિવૃણ્વાન આચાર્ય આહ. શાત્રં પ્રણેતુકામઃ સ્વસ્ય ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 2 ) શાસ્તુર્ માહાત્મ્યજ્ઞાપનાર્થં ગુણાખ્યાનપૂર્વકં તસ્મૈ નમસ્કારમ્ આરભત ઇતિ. શાસ્ત્રમ્ અભિધર્મકોશં પ્રણેતુકામઃ કર્તુકામઃ સ્વસ્ય ષાસ્તુર્ આત્મીયસ્ય શાસ્તુઃ. સ હિ ભગવાન્ આચાર્યસ્યાત્મીયઃ શાસ્તા. તચ્છાસનપ્રતિપન્નત્વાત્. [તિબ્. 2બ્] તેન વા શાસ્ત્રા મહાકરુણાપરતન્ત્રેણ સકલો લોકઃ સ્વત્વેન પરિગૃહીતઃ. તસ્માદ્ આચાર્યસ્યાપિ સ્વત્વેન ગૃહીતસ્ય સ ભગવાન્ સ્વઃ શાસ્તા ભવતિ. માહાત્મ્યજ્ઞાપનાર્થમ્ ઇતિ. મહાત્મત્વં માહાત્મ્યં સ્વપરાર્થપ્રતિપત્તિસમ્પત્ તજ્જ્ઞાપનાર્થં તદવબોધાર્થમ્. ગુણાખ્યાનપૂર્વકં ગુણકથનપૂર્વકં તસ્મૈ નમસ્કારમ્ આરભતે તસ્મૈ પ્રણામં
કરોતીત્ય્ અર્થઃ. અતીતકાલત્વાદ્ આરબ્ધવાન્ ઇતિ વક્તવ્યે વર્તમાનકાલે પદપ્રયોગો ઽદ્યાપિ નમસ્કારારમ્ભાભિપ્રાયાત્. શિષ્યપરંપરયા વા નમસ્કારારંભાવિરામાત્. શબ્દશાસ્ત્રે ઽપીદૃશ એવ શબ્દપ્રયોગો દૃશ્યતે. અથ શબ્દાનુશાસનમ્. અથેત્ય્ અયં શબ્દો ઽધિકારાર્થઃ પ્રયુજ્યત ઇતિ. ગુણાખ્યાનમાત્રેણ માહાત્મ્યાવબોધો ન નમસ્કારેણેતિ ચેત્. ન. તસ્ય તત્સૂચકત્વાત્. નમસ્કારેણ હિ માહાત્મ્યં સૂચ્યતે. અથ વા ગુણાખ્યાનેનૈવ માહાત્મ્યં જ્ઞાપ્યતે ન નમસ્કારેણ. નમસ્કારારમ્ભસ્ તુ સ્વપુણ્યપ્રસવાર્થમ્. સદાચારનુવૃત્તિપ્રદર્શનાર્થં વા. કૃતાભિમતદેવતાપૂજાસ્તુતિનમસ્કારા હિ સન્તઃ ક્રિયામ્ આરભન્ત ઇતિ સતામ્ આચારાત્. તત્ર માહાત્મ્યજ્ઞાપનં કિમર્થમ્ ઇત્ય્ આચક્ષ્મહે. તદ્ગૌરવોત્પાદનાર્થમ્. ગૌરવોત્પાદનં પુનસ્ તત્પ્રવચનસત્કૃત્યશ્રવણાર્થમ્. સત્કૃત્યશ્રવણં ક્રમેણ શ્રુતચિન્તાભાવનામયપ્રજ્ઞોત્પાદનાર્થમ્. તદુત્પાદ્
અનં ક્લેશપ્રહાણાર્થમ્. તત્ પુનઃ સર્વદુઃખોપશમલક્ષણનિર્વાણપ્રાપણાર્થમ્ [તિબ્. 3અ] ઇતિ પ્રયોજનનિષ્ઠા. માહાત્મ્યજ્ઞાપનં ત્વ્ એકમ્ આચાર્યેણ પ્રયોજનમ્ ઉક્તં સાક્ષાત્પ્રયોજનત્વાત્. તદિતરાણિ ત્વ્ અભ્યૂહિતું શક્યાનીતિ નોક્તાનિ. ય ઇતિ બુદ્ધં ભગવંતમ્ અધિકૃત્યાહેતિ. સામાન્યશબ્દો ઽપિ યચ્છબ્દો વિહિતવિશેષણત્વાત્ વિશેષવૃત્તિર્ ભવતિ. તદ્યથા ય એષાં બ્રાહ્મણાનાં ગૌરઃ શુક્રવાસાઃ સ એવશર્મેતિ. તદ્વદ્ ઇહાપિ.
યઃ સર્વથા સર્વહતાન્ધકારઃ
સંસારપઙ્કાજ્ જગદ્ ઉજ્જહાર
તસ્મૈ નમસ્કૃત્યેતિ

બુદ્ધ એવ ભગવતિ યચ્છબ્દો વર્તતે. ન હિ બુદ્ધાદ્ અન્ય એવં ગુણવિશિષ્ટઃ સંભવતીતિ અતો વ્યાચષ્ટે. ય ઇતિ બુદ્ધં ભગવન્તમ્ અધિકૃત્યાહેતિ. બુદ્ધ ઇતિ કર્તરિ ક્તવિધાનં. બુદ્ધેર્ વિકસનાદ્ બુદ્ધઃ. વિબુદ્ધ ઇત્ય્ અર્થઃ. વિબુદ્ધં પદ્મમ્ ઇતિ યથા. અથ યાવિદ્યાનિદ્રાદ્વયાપગમાદ્ બુદ્ધઃ પ્રબુદ્ધ ઇત્ય્ અર્થઃ. પ્રબુદ્ધપુરુષ ઇતિ યથા. કર્મકર્તરિ ક્તવિધાનમ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 3 ) ઇત્ય્ અપરે. સ્વયં બુધ્યત ઇતિ બુદ્ધ ઇત્ય્ અર્થઃ. કર્મણ્ય્ અપિ ક્તવિધાનમ્ અપ્ય્ અદોષં પશ્યામઃ. સર્વગુણસંપત્સંપન્નતયા સર્વદોષવિનિર્મુક્તતયા ચ બુદ્ધૈર્ અન્યૈર્ વા બુદ્ધો જ્ઞાત ઇત્ય્ અર્થઃ. ભગવન્તમ્ ઇતિ દ્વિતીયપદોપાદાનમ્ અનાદરસંભાવનાનિવૃત્ત્યર્થં. નિરુપપદાનામ્ અભિધાનાનાં હિ લોકે અનાદરો દૃશ્યતે. એવદત્ત ઇતિ. વિનયવિભાષાકારાસ્ તુ ચતુષ્કોટિકાં કુર્વન્તિ. અસ્તિ બુદ્ધો ન ભગવાન્. પ્રત્યેકબુદ્ધઃ સ્વયંભુત્વાદ્ બુદ્ધ ઇતિ શક્યતે વક્તુમ્. ન તુ ભગવાન્. અપરિપૂર્ણદાનાદિસંભારત્વાત્. યો હિ માહાત્મ્યવાન્ સ ભગવાન્ ઉચ્યતે. અસ્તિ ભગવાન્ ન બુદ્ધઃ. ચરમભવિકો બોધિસત્ત્વઃ પરિપૂર્ણદાનાદિપારમિતત્વાત્ [તિબ્. 3બ્] અનભિસંબુદ્ધત્વાચ્ ચ. અસ્ત્ય્ ઉભયથા બુદ્ધો ભગવાન્. અસ્તિ નોભયથા એતાન્ આકારાન્ સ્થાપયિત્વેતિ. અતો બુદ્ધં ભગવન્તમ્ ઇત્ય્ ઉભયવિશેષણમ્. હતમ્ અસ્યાન્ધકારમ્ અનેન વેતિ હતાન્ધકારઃ. ષષ્ઠીબહુવ્રીહૌ માર્ગેણ હતમ્ ઇતિ કર્તૃભૂતો માર્ગો અધ્યાહાર્યઃ. તૃતીયાબહુવ્રીહૌ તુ માર્ગેણેતિ કરણમ્ અધ્યાહાર્યમ્. અપર આહ. વિગ્રહદ્વયપ્રદર્શનં હન હિંસાગત્યોર્ ઇતિ હન્ત્યર્થદ્વયપરિગ્રહાર્થમ્. યદા હતમ્ અસ્યાન્ધકારમ્ ઇતિ વિગ્રહમ્. તદા ગત્યર્થો હન્તિર્ ગૃહ્યતે. ગતમ્ અસ્યાન્ધકારમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. યદા પુનસ્ તૃતીયાબહુવ્રીહિઃ. તદા હિંસાર્થો હન્તિર્ ગૃહ્યતે. હિંસિતમ્ અનેનાન્ધકારમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. એવમ્ ઉત્તરયોઃ પદયોર્ ઐકપદ્યં કૃત્વા પશ્ચાત્ સપ્તમીતત્પુરુષં કરોતિ. સર્વસ્મિન્ હતાન્ધકારઃ સર્વહતાન્ધકાર ઇતિ. તથા ચ સતિ હતશબ્દો ઽત્ર ન પૂર્વં નિપતતિ. સપ્તમીસમાસસ્ ત્વ્ ઇહ કેન લક્ષણેન ભવતીતિ ચિન્ત્યમ્. સપ્તમી શૌણ્ડૈર્ ઇતિ સમાસઃ. હતાન્ધકારશબ્દઃ શૌણ્દાદિષુ પઠ્યતે. શૌણ્ડાદીનામ્ આકૃતીકૃતત્વાત્ તત્રાસ્યાનુપ્રવેશો ઽવગન્તવ્યઃ. સપ્તમીતિ યોગવિભાગાદ્ વા. ઉત્સર્ગેણ વા સમાસઃ. સહ સુપેતિ સુબ્ ઇતિ વર્તમાને સુબન્તં સુબન્તેન સહ સમસ્યતે. યત્રેષ્ટમ્ ઇતિ અકૃતલક્ષણો વા તત્પુરુષો મયૂરવ્યંસકાદિષુ દ્રષ્ટવ્ય ઇત્ય્ અનેન વા કથમ્ ઉપસર્જનીભૂતમ્ અન્ધકારં સર્વસ્મિન્ન્ ઇત્ય્ અનેનભિસંબધ્યતે. સત્યં નાન્ધકારમ્ અનેનભિસંબધ્યતે. અન્ધકારઘાતસ્ ત્વ્ અનેનાભિસંબધ્યતે. યેન હ્ય્ અન્ધકારઘાતેન યોગાદ્ ભગવાન્ હતાન્ધકારઃ. સ તસ્યાન્ધકારઘાતઃ સર્વાધારો ઽવગન્તવ્યઃ. યથા અક્ષેષુ ધૂર્ત ઇતિ. યેન ધૌર્ત્યલક્ષણેન ગુણેન યોગાત્. અસૌ ધૂર્તઃ સો ઽક્ષાધારઃ. એવમ્ ઇહાપ્ય્ અવગન્તવ્યમ્. અન્યથાપિ ચેહ સંભવન્તં સમાસં પશ્યામઃ. સર્વસ્મિન્ હતં સર્વહતમ્. સર્વેણ પ્રકારેણ સર્વહતં સર્વથા સર્વહતમ્. સર્વથા સર્વહતમ્ અસ્યાન્ધકારમ્ અનેન વેતિ સર્વથા સર્વહતાન્ધકારઃ. એવં હતશબ્દસ્યાન્ધકારેણ સામાનાધિકરણ્યમ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 4 ). ન ચ પૂર્વનિપાત ઇતિ. સર્વેણ પ્રકારેણેતિ ક્લિષ્ટાક્લિષ્ટાન્ધકારવિગમતઃ. સર્વસ્મિન્ જ્ઞેયે દ્વાદશાયતનલક્ષણે. સર્વં સર્વમ્ ઇતિ બ્રાહ્મણ યાવદ્ એવ દ્વાદશાયતનાનીતિ સૂત્રે વચનાત્. કિમ્ અત્ર શાર્વરં તમો ઽન્ધકારશબ્દેનોચ્યતે. નેત્ય્ આહ. અજ્ઞાનં હિ ભૂતાર્થદર્શનપ્રતિબન્ધાદ્ અન્ધકારમ્ ઇત્ય્ અવગન્તવ્યમ્. અન્ધકારશબ્દો હિ નૈશે તમસિ પ્રસિદ્ધઃ. અન્ધમ્ ઇવ જનં કરોતીતિ અન્ધકારઃ. સદ્ભૂતઘટપટાદિરૂપદર્શનપ્રતિબન્ધાત્. તત્સાધર્મ્યાત્ અજ્ઞાનમ્ [તિબ્. 4અ] અપ્ય્ અન્ધકારાખ્યં લભતે. ભૂતાર્થદુઃખાદિસત્યદર્શનપ્રતિબન્ધાત્. તચ્ ચેતિ તદ્ અજ્ઞાનમ્. પ્રતિપક્શલાભેનેતિ આર્યમાર્ગલાભેન. વિપક્ષઃ ક્લેશઃ વિપક્ષપ્રતિઘાતાય પક્ષઃ પ્રતિપક્ષ ઇતિ કૃત્વા. અથ વા જ્ઞાનં અનાસ્રવમ્ અજ્ઞાનપ્રતિપક્ષઃ તસ્ય લાભેન. અત્યન્તં સર્વથા સર્વત્ર જ્ઞેયે પુણરનુત્પત્તિધમત્વાત્ હતમ્ અસમુદાચારપ્રહાણીકૃતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અતો ઽસાવ્ ઇતિ ભગવાન્. પ્રત્યેકબુદ્ધશ્રાવકા અપ્ય્ અભ્યર્હિતવાત્ પ્રત્યેકબુદ્ધશબ્દઃ પૂર્વનિપાતઃ. કામમ્ ઇત્ય્ અનુજ્ઞાયામ્. ન તુ સર્વથેતિ. અક્લિષ્ટસંમોહાનત્યન્તવિગમાત્. નનુ ચ સર્વં સાસ્રવવસ્તુ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનામ્ અપિ બુદ્ધવત્ પ્રહીણમ્. કિમ્ ઇદમ્ ઉએયતે. ક્લિષ્ટસંમોહસ્ય તેષામ્ અત્યન્તવિગમ ઇતિ. તથા હ્ય્ ઉક્તમ્. નાહમ્ એકધર્મમ્ અપ્ય્ અનભિજ્ઞાય અપરિજ્ઞાય દુઃખસ્યાન્તક્રિયાં વદામીતિ. તથા નાહમ્ એકધર્મમ્ અપ્ય્ અપરિજ્ઞાયાપ્રહાય દુઃખસ્યાન્તક્રિયાં વદામીતિ. તસ્માચ્ છ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનામ્ અપિ તદ્ અક્લિષ્ટમ્ અજ્ઞાનં ચક્ષુરાદિવચ્ છન્દરાગપ્રહાણાત્ પ્રહીણમ્ એવ. અન્યથા હિ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં દુઃખાન્તક્રિયા ન ભવેત્. સતમ્ અસ્ત્ય્ એતદ્ એવમ્. પ્રહીણમ્ એવ તેષાં ક્લિષ્ટવદ્ અક્લિષ્ટમ્ અપ્ય્ અજ્ઞાનં. તત્ તુ તેષાં ચક્ષુરાદિવત્ પ્રહીણમ્ અપિ સમુદાચરતિ. બુદ્ધસ્ય તુ પ્રહીણં સન્ ન સમુદાચરતિ. અત એવ ચ વિશેષિતં પુનરનુત્પત્તિધર્મત્વાત્ હતમ્ [તિબ્. 4બ્] ઇતિ. અન્યથા તત્ સર્વથા સર્વત્ર જ્ઞેયે પ્રહીણમ્ ઇત્ય્ એવાવક્ષ્યત્. યે તુ વ્યાચક્ષતે શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં ક્લિષ્ટસંમોહમાત્રવિગમાત્ સંક્લેશવિનિવૃત્તિર્ ઇતિ. તદ્ અપવ્યાખ્યાનમ્ એષાં યથોક્તમ્ ઇતિ પ્રત્યાચક્ષ્યતે. તથા હ્ય્ એષામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ.
તથા હીતિ યસ્માદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અથ વા તથેતિ યથા ન સર્વથા તથેતિ. હિશબ્દો હેતૌ. એષામ્ ઇતિ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં. બુદ્ધધર્મેષ્વ્ આવેણિકાદિષુ. અતિવિપ્રકૃષ્ટદેશકાલેષુ ચાર્થેષુ અતિવિપ્રકૃષ્ટદેશેષુ અતિવિપ્રકૃષ્ટકાલેષુ ચ. અનન્તપ્રભેદેષુ ચાબુદ્ધધર્મસ્વભાવેષ્વ્ અપિ રૂપાદિષ્વ્ અર્થેષુ. ભવત્ય્ એવાક્લિષ્ટમ્ અજ્ઞાનં સમુદાચરત્ય્ એવ તદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તત્ર યે બુદ્ધધર્મા આવેણિકાદયઃ. તેષુ સ્વભાવપરમસૂક્ષ્મગમ્ભીરત્વાદ્ બુદ્ધાદ્ અન્યેષામ્ અજ્ઞાનમ્. યથોક્તં. જાનીષે ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 5 ) ત્વં શારિપુત્ર તથાગતસ્ય શીલસ્કન્ધં સમાધિસ્કન્ધં પ્રજ્ઞાસ્કન્ધં વિમુક્તિસ્કન્ધં વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધમ્ ઇતિ ભગવતા પૃષ્ટેન સ્થવિરશારદ્વતીપુત્રેણોક્તમ્. નો હીદં ભગવન્ન્ ઇતિ. યે ત્વ્ અન્યે ઽર્થા રૂપિણઃ પરમાણુસંચિતાઃ. તે અતિવિપ્રકૃષ્ટદેશા યદિ ભવન્તિ. યે ઽપ્ય્ અવિજ્ઞપ્ત્યરૂપિણઃ. તે ઽપિ યદ્ય્ અતિવિપ્રકૃષ્ટદેશાધારત્વાત્ અતિવિપ્રકૃષ્ટદેશા ભવન્તિ. તેષ્વ્ અપિ તેષામ્ અજ્ઞાનમ્ અનેકલોકધાત્વન્તરિતદેશત્વાત્. શ્રૂયતે હિ સ્થવિરમૌદ્ગલ્યાયનસ્ય અતિવિપ્રકૃષ્ટદેશમારીચીલોકધાતુજાતસ્વમાતૃદેશપરિજ્ઞાનમ્. અતિવિપ્રકૃષ્તકાલેષ્વ્ અપ્ય્ અતીતેષુ અનાગતેષુ વા તેષ્વ્ અર્થેષ્વ્ અતિબહુકલ્પાન્તરાન્તરિતવિનાશપ્રાદુર્ભાવત્વાત્ [તિબ્. 5અ] તેષાં ભવત્ય્ એવાજ્ઞાનમ્. શ્રૂયતે હિ સ્થવિરશારિપુત્રેણ મોક્ષભાગીયકુશલમૂલાદર્શનાત્ પ્રવ્રજ્યાપેક્ષપુરુષપ્રત્યાખ્યાનમ્. ભગવતા તુ તસ્ય મોક્ષભાગીયં દૃષ્ટમ્ ઉક્તં ચ

મોક્ષબીજમ્ અહં હ્ય્ અસ્ય સુસૂક્ષ્મમ્ ઉપલક્ષયે
ધાતુપાષાણવિવરે નિલીનમ્ ઇવ કાંચનમ્
ઇતિ. સ ચ પુરુષઃ પ્રવ્રાજિત ઇતિ. અનન્તપ્રભેદેષ્વ્ ઇતિ. ધાતુગતિયોન્યુપપત્ત્યાદિપ્રભેદે દુર્બોધેષ્વ્ અર્થેષુ. તેષામ્ અજ્ઞાનં ભવત્ય્ એવ. તથા હ્ય્ આહ.
સર્વાકારં કારણમ્ એકસ્ય મયૂરચન્દ્રકસ્યાપિ
નાસર્વજ્ઞૈર્ જ્ઞેયં સર્વજ્ઞબલં હિ તજ્જ્ઞાનમ્

ઇતિ. તાન્ય્ એતાનિ ચત્વાર્ય્ અજ્ઞાનકારણાનિ ભવન્તિ. તેષાં ક્વચિદ્ એકં ક્વચિદ્ દ્વે ક્વચિત્ ત્રીણિ ક્વચિત્ ચત્વાસ્રીતિ સંભવતો યોજ્યાનિ. ઇત્ય્ આત્મહિતપ્રતિપત્તિસમ્પદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. આત્મહિતાય પ્રતિપત્તિઃ આત્મહિતપ્રતિપત્તિઃ. આત્મહિતપ્રતિપત્તેઃ સમ્પત્ આત્મહિતપ્રતિપત્તિસમ્પત્ ફલનિષ્પત્તિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ. સા ચેયં સંપત્ જ્ઞાનપ્રહાણસંપત્સ્વભાવા વેદિતવ્યા. પરહિતપ્રતિપત્તિસંપદ્ અપિ તથૈવ ચર્ચનીયા. અપરે વ્યાચક્ષતે. આત્મહિતપ્રતિપત્તિર્ આત્મહિતપ્રતિપાદનમ્. આત્મહિતોપગ્રહ ઇત્ય્ અર્થઃ. તસ્યાઃ સમ્પત્ આત્મહિતપ્રતિપત્તિસમ્પત્. એવં પરહિતપ્રતિપત્તિસંપદ્ અપિ વ્યાખ્યેયા. સા પુનઃ સર્વદુઃખોપશમનિર્વાણપરિપ્રાપણસ્વભાવા.
સંસારપઙ્કાજ્ જગદ્ ઉજ્જહારેતિ
વચનાત્. સંસરણં સંસાર [તિબ્. 5બ્] આજવંજવીભાવઃ જન્મમરણપરંપરેત્ય્ અર્થઃ. અથ વા સંસરન્ત્ય્ અસ્મિન્ સત્ત્વા ઇતિ સંસારસ્ ત્રૈધાતુકમ્. સંસારઃ પઙ્ક ઇવ સંસારપઙ્કઃ પંકસાધર્મ્યાત્. અત આહ. સંસારો હિ જગદાસઙ્ગસ્થાનત્વાદ્ દુરુત્તરત્વાચ્ ચ પઙ્કભૂત ઇતિ. પઙ્કો હિ લોકે અવસાદાત્મકત્વાત્ આસઙ્ગસ્ય સ્થાનમ્. અત એવ ચ દુરુત્તરઃ. ચંચલત્વાદ્ વા પરાશ્રયોત્તરણીયત્વાદ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 6 ) વા દુરુત્તરઃ. સંસારો ઽપિ હિ તૃષ્ણાભિષ્યન્દિતત્વાદ્ આસઙ્ગસ્થાનમ્. દુરુત્તરશ્ ચ તસ્માદ્ એવ દૃષ્ટિવિચિકિત્સાવિસ્પન્દિતેન. બુદ્ધાપાશ્રયોત્તરણીયત્વેન વા દુરુત્તરઃ. તત્રાવમગ્નં તાદાત્મ્યનુપ્રવેશતઃ સમુદાયાવયવરૂપતો વા. જગત્ સત્ત્વલોકમ્ અત્રાણમ્ અનાક્રન્દમ્ અનુકમ્પમાનઃ કરુણાયમાનો ભગવાન્ સદ્ધર્મદેશનાહસ્તપ્રદાનૈઃ. સદ્ધર્મદેશના એવ હસ્તાઃ. તેષાં પ્રદાનાનિ. ઉત્તારણીયબહુત્વાદ્ બહુવચનં. તૈર્ યથાભવ્યં અભ્યુદ્ધૃતવાન્. યથાભવ્યમ્ ઇતિ અનુચ્યમાનમ્ અપિ ગમ્યતે લોકે તથા દૃષ્ટત્વાત્. તદ્યથા બ્રાહ્મણાન્ આનીય ભોજયામાસેત્ય્ ઉક્તે. યે તત્ર ભોજયિતું શક્તા ગ્રામે નગરે વા સંનિહિતાહ્. તાન્ એવ ભોજયામાસેતિ ગમ્યતે. સર્વલોકબ્રાહ્મણાનાં ભોજયિતુમ્ અશક્યત્વાત્. એવમ્ ઇહાપિ યો જનો ભવ્યો ઽભ્યુદ્ધર્તુમ્. તમ્ એવભ્યુદ્ધૃતવાન્ ઇતિ. અતો યથાભવ્યમ્ ઇતિ વ્યાચષ્ટે.
તસ્મૈ નમસ્કૃત્યેતિ
શિરસા પ્રણિપત્ય ક્રિયાસ્પદીભૂતત્વાન્ નમઃશબ્દસ્ય પ્રણિપત્યાર્થો નમસ્કૃત્યશબ્દો ભવતિ. પ્રણિપાતશ્ ચ લોકે શિરસા પ્રતીત ઇતિ શિરસેત્ય્ આહ. વાઙ્મનોનમસ્કારો ઽપિ અત્રનુક્તસિદ્ધો ગુણાખ્યાનપૂર્વકત્વાત્ મનસ્કર્મપૂર્વકત્વાચ્ ચ કાયકર્મણઃ. તસ્મૈ ઇતિ કિંલક્ષણેયં ચતુર્થી. અત્ર બહવો વ્યાખ્યાનકારા મુહ્યન્તિ. આચાર્યગુણમતિસ્ તચ્છિષ્યશ્ ચાચાર્યવસુમિત્ર આહતુઃ. નમઃશબ્દયોગે ચતુર્થી. નમઃસ્વસ્તિસ્વાહાસ્વધાલંવષડ્યોગાચ્ ચેતિ. તદ્ એતદ્ અયુક્તમ્. સ્વતન્ત્રસ્ય નમઃશબ્દસ્ય યોગે સા ચતુર્થી ભવતિ. અસ્વતન્ત્રશ્ ચાયં નમઃશબ્દઃ ક્રિયાસ્પદીભૂતત્વાત્. અત એવ ચાનેનૈવાચાર્યેણ વ્યાખ્યાયુક્તૌ
નમસ્કૃત્ય મુનિં મૂર્ધ્નેતિ
કર્મલક્ષણા દ્વિતીયા પ્રયુક્તા. તસ્માન્ ન નમઃશબ્દયોગે ચતુર્થીતિ. દ્વિતીયાયાઃ સ્થાને ચતુર્થી પ્રયુક્તેત્ય્ અપરે. તદ્ ઇદમ્ એષામ્ ઇચ્છામાત્રમ્. ન હિ લક્ષણમ્ અસ્યાસ્તીતિ. કેન તર્હીયં ચતુર્થી. સંપ્રદાનલક્ષણેયં ચતુર્થીતિ વ્યાચક્ષ્મહે. કથં સંપ્રદાનસંજ્ઞા. કર્મણા યમ્ અભિપ્રૈતિ. સ સંપ્રદાનમ્ ઇતિ. ચૂર્ણિકારેણ કર્મશબ્દ ઉભયથા વર્ણ્યતે. પારિભાષિકં કર્મ લૌકિકં ચેતિ. તત્ર યદા કર્તુર્ ઈપ્સિતતમં કર્મેતિ પારિભાષિકં કર્માશ્રીયતે. તદા કર્તુર્ ઈપ્સિતતમેન યમ્ અભિપ્રૈતિ. સ સંપ્રદાનસંજ્ઞો ભવતિ. બ્રાહ્મણાય ગાં પ્રયચ્છતીતિ. એતત્ સિદ્ધં ભવતિ. યદા તુ કર્મ ક્રિયેતિ લૌકિકં કર્માશ્રીયતે. તદા ક્રિયયા યમ્ અભિપ્રૈતિ. સ સંપ્રદાનસંજ્ઞો ભવતીતિ. તદ્ એતત્ સિદ્ધં ભવતિ. યુદ્ધાય સંનહ્યતિ. પત્યે શેત ઇતિ. સંનહનક્રિયયા યુદ્ધમ્ અભિપ્રૈતિ કર્તા. શયનક્રિયયા પતિમ્ ઇતિ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 7 ) યુદ્ધાદીનામ્ સમ્પ્રદાનસંજ્ઞા સિદ્ધા ભવતિ. તથેહપિ નમસ્કારક્રિયયા શાસ્તારમ્ અભિપ્રૈતિ આચાર્યઃ. તસ્માચ્ છાસ્તરિ સંપ્રદાનસંજ્ઞા. સંપ્રદાનસંજ્ઞાયાં સત્યાં સંપ્રદાને ચતુર્થી ઽતિ ચતુર્થી ભવતિ. એવં ચ કૃત્વા
પૂર્વં પ્રણમ્ય વદતાં પ્રવરાય શાસ્ત્રે. ।
પ્રમાણભૂતાય જગદ્ધિતૈષિણે
પ્રણમ્ય શાસ્ત્રે સુગતાય તાયિન. ।
ઇત્યેવમાદીનિ કાવ્યશાસ્ત્રાન્તરોક્તાનિ શબ્દરૂપાણિ સુનીતાનિ ભવન્તિ. યદિ તર્હિ સંપ્રદાનસંજ્ઞૈવેષ્યતે.
નમસ્કૃત્ય મુનિં મૂર્ધ્નેતિ.
અત્ર દ્વિતીયા ન પ્રાપ્નોતિ. નૈષ દોષઃ. વિવક્ષાતઃ કારકાણિ ભવન્તિ. યદા કર્મવિવક્ષા. તદા દ્વિતીયા. યદા સંપ્રદાનવિવક્ષા. તદા ચતુર્થી ઽતિ ઉભયમ્ અપિ સિદ્ધં ભવતિ.
[તિબ્. 5બ્] યથાર્થશાસ્ત્ર
ઇતિ. શાસ્ત્ર્ ઇતિ ઔણાદિકઃ શબ્દઃ. તૃન્તૃચૌ શંસિક્ષાદિભ્યઃ સંજ્ઞાયાં ચાનિટાવ્ ઇતિ તૃન્પ્રત્યયાન્તો ઽનિટ્ શાસ્તેતિ ભવતિ. નનુ ચ સંજ્ઞાયાં શાસ્તેતિ ભવતિ. ન ચેયં સંજ્ઞા. સંજ્ઞૈવેયમ્. દ્વિવિધા હિ સંજ્ઞા વિશેષસંજ્ઞા સામાન્યસંજ્ઞા ચ. વિશેષસન્જ્ઞા એવદત્તો યજ્ઞદત્ત ઇતિ. સામાન્યસંજ્ઞા માતાપિતેત્યેવમાદિકા. માત્રાદયો ઽપિ હિ તત્ર સંજ્ઞાયામ્ એવ નિપાત્યન્તે. નપ્તૃનેષ્ટૃત્વષ્ટૃહોતૃપોતૃભ્રાતૃજામાતૃમાતૃપિતૃદુહિતૃ ઇતિ. તેન યથા સર્વાસાં માતૄણામ્ ઇયં સંજ્ઞા માતેતિ. સર્વેષાં ચ પિતૄણાં પિતેતિ. એવં સર્વેષાં ચ શાસ્તૄણામ્ ઇયં સંજ્ઞા શાસ્તેતિ. સ તુ શાસ્તા દ્વિવિધો ભવતિ. અયથાર્થો યથાર્થશ્ ચ. [તિબ્. 6અ] અયથાર્થશ્ ચ પૂરણાદિઃ. યથાર્થશ્ ચ તથાગત ઇતિ. અતો વિશિનષ્ટિ યથાર્થમ્ અવિપરીતં શાસ્તીતિ યથાર્થશાસ્તા. એતચ્ ચ વિશેષણં પરહિતપ્રતિપત્ત્યુપાયસૂચનાર્થમ્. અત એવાહ. પરહિતપ્રતિપત્ત્યુપાયમ્ અસ્યાવિષ્કરોતીત્યેવમાદિ. ન ત્વ્ ઋદ્ધિવરપ્રદાનપ્રભાવેનેતિ પ્રભાવશબ્દઃ પ્રત્યેકમ્ અભિસંબધ્યતે. ઋદ્ધિપ્રભાવેન વરપ્રદાનપ્રભાવેનેતિ. ઋદ્ધિપ્રભાવસ્ તદ્યથા વિષ્ણોર્ વિશ્વરૂપસંદર્શનમ્. વરપ્રદાનપ્રભાવસ્ તદ્યથા મહેશ્વરો વરં પ્રયચ્છતીતિ પ્રવાદઃ. અથ વા ત્રિપદો દ્વંદ્વઃ. ઋદ્ધિશ્ ચ વરપ્રદાનં ચ પ્રભાવશ્ ચેતિ. પ્રભાવઃ શક્તિવિશેષઃ. નનુ ચ બુદ્ધા અપિ કદાચિત્ ઋદ્ધિપ્રાતિહાર્યં વિનેયાનામ્ ઉપદર્શયન્તિ. અસ્ત્ય્ એતદ્ એવમ્. અપિ ત્વ્ આવર્જનમાત્રં તુ તેષાં. અનુશાસનીપ્રાતિહાર્યેણ તુ રાગાદિપ્રતિપક્ષભાવનાક્રમેણ સંસારોત્તરણં ભવતિ. કિં કરિષ્યતીતિ પ્રશ્નઃ.
નમસ્કૃત્યેતિ.
( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 8 ) ક્ત્વાવિધેઃ ક્રિયાન્તરપેક્ષત્વાત્. સમાનકર્તૃકયોર્ હિ પૂર્વકાલે ક્ત્વાવિધિર્ ભવતિ.
શાસ્ત્રં પ્રવક્ષ્યામીતિ.
અર્થવિશેષાભિદ્યોતકો નામસમૂહઃ શાસ્ત્રં. ક્ષણિકત્વાત્ સમુહાનુપપત્તિર્ ઇતિ ચેત્. ન. તદ્ગ્રાહકબુદ્ધિરૂપસમૂહકલ્પનાત્. શિષ્યશાસનાચ્ છાસ્ત્રમ્ ઇતિ. [તિબ્. 6બ્] કિં શાસ્ત્રમ્ ઇતિ કિં નામધેયમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ.
(ઇ.2અબ્) અભિધર્મકોશમ્
ઇત્ય્ અસ્ય નિર્વચનં વક્ષ્યતે. આસ્તાં તાવદ્ એતત્.
અવયવાર્થાવબોધપૂર્વકઃ સમુદાયાર્થાવબોધઃ ઇત્ય્ અવયવાર્થં તાવત્
પૃચ્છતિ. કો ઽયમ્ અભિધર્મો નામેતિ. 1.
પ્રજ્ઞામલા સાનુચરાભિધર્મ
ઇતિ. ધર્મપ્રવિચયકાલે પ્રજ્ઞા પ્રધાનમ્ ઇતિ મુખ્યવૃત્ત્યા પ્રજ્ઞાગ્રહણમ્.
અમલેત્ય્

અનાસ્રવા. મલાનામ્ આસ્રવપર્યાયત્વાત્.
સાનુચરેતિ
સપરિવારા. રાજ્ઞા સમં ચરન્ન્ અપિ ભૃત્યો રાજાનુચર ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તદનુવૃત્તિકારિત્વાત્. તથેહાપિ સમકાલં ચરન્તો ઽપિ તત્સહભુવો ધર્મા અનુચરા એવોચ્યન્તે. કે પુનસ્ તે. ચિત્તચૈત્તાઃ અનાસ્રવસંવરો જાત્યાદયશ્ ચ ચિત્તવિપ્રયુક્તા ઇતિ. નનુ ચ ચિત્તં ચૈત્તેભ્યઃ પ્રધાનમ્. તથા હિ ચિત્તસ્ય ઇમે ચિત્તે વા ભવાશ્ ચૈત્તા ઇતિ. તેન પ્રજ્ઞૈવ ચિત્તસ્ય પરિવારો ઽર્હતિ. ન તુ ચિત્તં પ્રજ્ઞાયાઃ ચૈતસિકત્વાત્ અસ્ત્ય્ એતત્. અપિ તુ ધર્મપ્રવિચયકાલે પ્રજ્ઞા ચૈત્તસ્યાપિ સર્વસ્ય કલાપસ્ય રાજાયતે. ક્વચિત્ કશ્ચિદ્ ધર્મઃ પ્રાધાન્યમ્ આસ્કન્દતિ. તદ્યથા અભિસંપ્રત્યયકાલે શ્રદ્ધેત્યેવમાદિ. અનાસ્રવઃ પઞ્ચસ્કન્ધક ઇતિ. અનાસ્રવસંવરસ્ તસ્મિન્ કલાપે રૂપસ્કન્ધઃ. યા વેદના. સ વેદનાસ્કન્ધઃ. યા સંજ્ઞા. સ સંજ્ઞાસ્કન્ધઃ. ચેતનાદિજાત્યાદયઃ સંસ્કારસ્કન્ધઃ. [તિબ્. 7અ] વિજ્ઞાનં ચાત્ર વિજ્ઞાનસ્કન્ધઃ. એષ તાવદ્ ઇતિ. તાવચ્છબ્દઃ ક્રમાર્થઃ. પારમાર્થિક ઇતિ. પરમાર્થ એવ પારમાર્થિકઃ. પરમાર્થે વા ભવઃ પારમાર્થિકઃ. પરમાર્થેન વા દીવ્યતિ ચરતીતિ વા પારમાર્થિકઃ. સાંકેતિકસ્ તુ સાંવ્યવહારિકઃ.
તદ્પ્રાપ્તયે યાપિ ચેતિ
પ્રજ્ઞા સાનુચરા સો ઽભિધર્મ ઇતિ ચાત્રાધિકૃતમ્. તસ્યા અનાસ્રવાયાઃ પ્રજ્ઞાયાઃ પ્રાપ્ત્યર્થં સાક્ષાત્ પારંપર્યેણ વા યા શ્રુતમયી ચિન્તામયી ચ ભાવનામયી ચ પ્રજ્ઞા સાસ્રવા યા ચોપપત્તિપ્રતિલમ્ભિકા સાનુચરા. સાપિ સાંકેતિકો ઽભિધર્મઃ. તત્ર શ્રુતપ્રયોગજા શ્રુતમયી. યુક્તિનિધ્યાનપ્રયોગજા ચિન્તામયી. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 9 ) ભાવનાપ્રયોગજા ભાવનામયી. ઉપપત્તિપ્રતિલમ્ભજા ઉપપત્તિપ્રતિલમ્ભિકા. ઉપપત્તિપ્રતિલમ્ભો ઽસ્યાસ્તીતિ. અત ઇનિઠનાવ્ ઇતિ ઠન્વિધાનાન્ ન વૃદ્ધિઃ. શ્રુતચિન્તામય્ય્ ઉપપત્તિપ્રતિલમ્ભિકા ભાવનામયી ચારૂપ્યાવચરી ચતુઃસ્કન્ધકો ઽભિધર્મઃ અનુપરિવર્તકરૂપભાવાત્. રૂપાવચરી તુ ધ્યાનસંવરસદ્ભાવાત્ પંચસ્કન્ધકો ઽભિધર્મઃ.
યચ્ ચ શાસ્ત્રમ્
ઇતિ અભિધર્મશાસ્ત્રમ્ અભિપ્રેતં. તત્ તુ સાનુચરં ન સાનુચરમ્ ઇતિ વ્યાખ્યાભેદઃ. કેચિત્ તાવત્ અચિત્તચૈતસિકકલાપરૂપત્વાત્.
સાનુચરમ્.
ઇતિ નાનુવર્તયન્તિ. જાત્યાદિસંભવાત્ કેચિદ્ અનુવર્તયન્તિ. એકસ્કન્ધકો હ્ય્ અસાવ્ અભિધર્મઃ. દ્વિસ્કન્ધકો વા. તસ્ય ચ જાત્યાદયઃ સન્તીતિ. અન્યે તુ વ્યાચક્ષતે શાસ્ત્રમ્ ઇતિ [તિબ્. 7બ્] જ્ઞાનપ્રસ્થાનં. તસ્ય શરીરભૂતસ્ય ષટ્ પાદાઃ. પ્રકરણપાદઃ વિજ્ઞાનકાયઃ હર્મસ્કન્ધઃ પ્રજ્ઞપ્તિશાસ્ત્રં હાતુકાયઃ સંગીતિપર્યાય ઇત્ય્ અતસ્ તદ્ અપિ શાસ્ત્રં સાનુચરમ્ એવ પારંપર્યેણ પારમાર્થિકાભિધર્મપ્રાપ્તયે સાંકેતિકો ઽભિધર્મ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. ઉપપત્તિપ્રતિલમ્ભિકા હિ પ્રજ્ઞા શાસ્ત્રશ્રવણાત્ તદર્થમ્ અનુસરતિ. તસ્યાઃ શ્રુતમયી શ્રુતમય્યાશ્ ચિન્તામયી ચિન્તામય્યાઃ સાસ્રવા ભાવનામયી તસ્યા અનાસ્રવા પ્રજ્ઞા જાયત ઇતિ અનુક્રમઃ. તદ્ અયમ્ ઇતિ. તદ્ ઇતિ વાક્યોપન્યાસે. અયમ્ ઇતિ સ્વલક્ષણધારણત્વેન નિરુક્તઃ પારમાર્થિકઃ સાંકેતિકો ઽભિધર્મઃ. પ્રરમાર્થધર્મમ્ ઇતિ. પરમસ્ય જ્ઞાનસ્યાર્થઃ પરમાર્થઃ. પરમો વાર્થઃ પરમાર્થઃ સર્વધર્માગ્રત્વાત્ પરમાર્થઃ. પરમાર્થશ્ ચાસૌ ધર્મશ્ ચ પરમાર્થધર્મઃ. ધર્મલક્ષણં વેતિ. સ્વસામાન્યલક્ષણં ખક્ખટલક્ષણઃ પૃથિવીધાતુર્ અનિત્યં દુઃખમ્ ઇત્યેવમાદિ. તત્ પ્રત્યભિમુખઃ પ્રતિલમ્ભાય પ્રતિવેધાય અવબોધાય વા અભિમુખો ધર્મઃ અભિધર્મઃ. કુગતિપ્રાદય ઇતિ તત્પુરુષસમાસઃ. નનુ ચ લક્ષણેનાભિપ્રતી આભિમુખ્ય ઇતિ અવ્યયીભાવઃ પ્રાપ્નોતિ. યદા હ્ય્ અભિર્ લક્ષણેન સહ સમસ્યતે. તદાવ્યયીભાવઃ. તદ્યથા અભ્યગ્નિ શલભાઃ પતન્તિ. શલભપતનં અગ્નિના લક્ષ્યતે. સો ઽગ્નિર્ અસ્ય લક્ષણં. ન ત્વ્ અયં ધર્મો ઽન્યસ્ય લક્ષણમ્. કિં તર્હિ. લક્ષ્યઃ. સ્વયમ્ એવાભિમુખ્યાત્. શાસ્ત્રાખ્યો ઽપિ સાંકેતિકો ઽભિધર્મઃ પ્રાપણાયાભિદ્યોતનાય વા નિર્વાણં ધર્મલક્ષણં વા પ્રત્ય્ ઉપનિષદ્ભાવેનાભિમુખઃ. કિમંગ પારમાર્થિક ઇત્ય્ અતસ્ તત્પુરુષસમાસેનાભિધર્મ ઇતિ સિદ્ધં ભવતિ.
(ઇ.2ચ્દ્) ઉક્તો ઽભિધર્મ ઇતિ. સ્વભાવપ્રભેદનિર્વચનતો અવયવાર્થો ઽવબુદ્ધઃ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 10 ) સમુદાયાર્થસ્ તુ ન તાવદ્ ઇત્ય્ અતઃ સમુદાયાર્થં પૃચ્છતિ. ઇદં તુ શાસ્ત્રં કથમ્ અભિધર્મકોશમ્ ઇતિ.
તસ્યાર્થતો ઽસ્મિન્ન્.
ઇતિ. તસ્યાભિધર્મસંજ્ઞકસ્ય શાસ્ત્રસ્યાનન્તરોક્તત્વાત્ ગ્રહણં.
અર્થત
ઇતિ ન વ્યઞ્જનત ઇતિ. અર્થતો ઽયમ્

અનુપ્રવેશો
[તિબ્. 8અ] ન સાકલ્યેન. તસ્માદ્ યથાપ્રધાનમ્ ઇત્ય્ અવ્યયીભાવઃ. અન્તર્ભૂતઃ પ્રવિષ્ટ ઇતિ. એતચ્ છાસ્ત્રં મદીયં તસ્યાર્થસ્ય કોશસ્થાનીયં ભવતિ. કોશસદૃશં. એતસ્મિન્ન્ અર્થે ષષ્ઠીતત્પુરુષસમાસઃ. અભિધર્મસ્ય કોશો ઽભિધર્મકોશ ઇતિ. યત્ર હ્ય્ અસિઃ પ્રવિશતિ. સ તસ્ય કોશઃ. અથ વા સો ઽભિધર્મો જ્ઞાનપ્રસ્થાનાદિર્ એતસ્ય મદીયસ્ય શાસ્ત્રસ્યાશ્રયભૂતઃ. તતો હ્ય્ આર્ષાદ્ અભિધર્માદ્ એતન્ મદીયં શાસ્ત્રં નિરાકૃષ્ટમ્. અર્થત ઇત્ય્ અધિકૃતમ્. અતઃ સ એવાસ્યાભિધર્મઃ કોશ ઇતિ. એતસ્મિન્ન્ અર્થે બહુવ્રીહિસમાસઃ. અભિધર્મઃ કોશો ઽસ્યેતિ અભિદર્મકોશઃ. યતો હ્ય્ અસિર્ નિરાકૃષ્યતે. સ તસ્ય કોશ ઇતિ. એતચ્ છાસ્ત્રમ્ અભિધર્મકોશમ્ ઇતિ. સમુદાયાર્થો ઽપ્ય્ અસ્યાવગમિત ઇતિ સૂચયતિ.
(ઇ.3) કિમર્થં પુનર્ અભિધર્મોપદેશઃ કિં પ્રયોજનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. સપ્રયોજનસ્ય હિ શાસ્ત્રસ્ય પ્રત્યાસઃ સાધુર્ ભવેત્. ન નિઃપ્રયોજનસ્ય. કેન ચાયં પ્રથમત ઉપદિષ્ટઃ. કેન ચાયમ્ અભિધર્મ આદિતો દેશિતઃ. આપ્તોપદિષ્ટસ્ય હિ શાસ્ત્રસ્ય પ્રત્યાસો ઽર્હરૂપઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. પ્રથમત ઇતિ વિશેષણમ્. ભદન્તકાત્યાયનીપુત્રાદીનાં પિણ્ડીકરણેન પશ્ચાદ્ ઉપદેશસ્ય સિદ્ધત્વાત્. પ્રથમત ઉપદેશે હિ વિવાદઃ. યત ઇતિ વિસ્તરઃ. યતઃ કારણાત્. આચાર્યઃ શાસ્ત્રકારઃ. અભિધર્મકોશં પ્રત્યાસશાસ્ત્રં વક્તું પ્રણેતુમ્ આદ્રિયતે. આદરમ્ કરોતીત્ય્ અર્થઃ. એવં કૃતે પ્રશ્નદ્વયે અભિધર્મશાસ્ત્રસ્ય સપ્રયોજનતામ્ આપ્તોપદેશતાં ચ પ્રદર્શયન્ન્ આહ. 2.
ધર્માણાં પ્રવિચય
ઇતિ વિસ્તરઃ.
[તિબ્. 8બ્] યતો
વિના ધર્મપ્રવિચયેન રૂપં વેદના અનિત્યં દુઃખમ્ ઇત્યેવમાકારેણ.
નાસ્તિ ક્લેશોપશમાભ્યુપાયઃ.
અન્ય ઇતિ વાક્યશેષઃ. સ એવ તુ ક્લેશોપશમાભ્યુપાય ઇતિ અર્થાદ્ આપન્નં ભવતિ. તદ્યથા નાહારેણ વિના પ્રાણસંધારણોપાય ઇત્ય્ ઉક્તે સ એવાહારઃ પ્રાણસંધારણોપાય ઇત્ય્ અર્થાદ્ આપન્નં ભવતિ. તદ્વદ્ એતત્. યદિ ક્લેશોપશમો ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 11 ) ન સ્યાત્ કિં સ્યાદ્ ઇતિ. અત આહ.
ક્લેશૈશ્ ચ ભ્રમતિ ભવર્ણવે ઽત્ર લોક
ઇતિ. અનેન ક્લેશોપશમસ્યાવશ્યકર્તવ્યતાં દર્શયતિ. ભવઃ સંસાર ઇત્ય્ એકાર્થઃ. ભવ એવાર્ણવો ભવાર્ણવઃ. મજ્જનસ્થાનસાધર્મ્યાત્ સમુદ્રકલ્પો ભવઃ. એતસ્મિન્ ભવાર્ણવે અત્ર. પ્રત્યક્ષીકૃતપઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધલક્ષણવ્યતિરિક્તભવપ્રતિષેધાર્થમ્ અત્રગ્રહણમ્. અત્ર લોકો ભ્રમતિ તાદાત્મ્યાવસ્થાનાત્. તાદાત્મ્યવસ્થાનતો ઽપિ હિ અધિકરણનિર્દેશો દૃશ્યતે. તદ્યથા અન્યપાદપાનુપયોગેન પલાશેષ્વ્ આરામઃ સ્થિત ઇતિ. વૃત્તૌ તુ હેત્વર્થતાં તૃતીયાયાઃ સૂચયતા હેતુમણ્ણિચા હેત્વર્થ ઉક્તઃ. ક્લેશાશ્ ચ લોકં ભ્રમયન્તીતિ. અત ઇત્ય્ ઉદ્દિષ્ટહેતુપ્રત્યામ્નાયઃ. યત એવમ્. અત ઉદ્દિષ્ટો ઽભિધર્મ ઇત્ય્ અર્થઃ. ધર્મપ્રવિચયઃ ક્લેશોપશમોપાયો નાન્યો ધર્મ ઇત્ય્ અભિધર્મોપદેશકઃ સંબન્ધ ઇત્ય્ અત ઉક્તં
તદ્ધેતોર્
ઇતિ. સ એવ હેતુસ્ તદ્ધેતુઃ. તસ્ય તસ્માદ્ વા
તદ્ધેતોર્
ઇતિ. તસ્ય ધર્મપ્રવિચયસ્યાર્થે ઽભિધર્મોપદેશહેતુકો ધર્મપ્રવિચયઃ.
કથં નામે ધર્મપ્રવિચયઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અભિધર્મ ઉપદિષ્ટઃ શાસ્ત્રા બુદ્ધેન. [તિબ્. 9અ] અત એવ. ન હિ વિનાભિધર્મોપદેશેન શિષ્યઃ શક્તો ધર્માન્ પ્રવિચયિતુમ્ ઇતિ.
ઉદિત
ઇતિ વદેર્ નિષ્ઠાયાં કૃતસંપ્રસારણસ્યૈતદ્ રૂપમ્. ન તુ ઇણ ઉત્પૂર્વસ્ યાર્થાયોગાત્. ઉદિત ઇત્ય્ ઉક્તઃ ઉપદિષ્ટ ઇત્ય્ એકાર્થઃ.
કિલેતિ.
કિલશબ્દઃ પરાભિપ્રાયં દ્યોતયતિ. આભિધાર્મિકાણામ્ એતન્ મતં. ન ત્વ્ અસ્માકં સૌત્રાન્તિકાનામ્ ઇતિ ભાવઃ. શ્રૂયન્તે હ્ય્ અભિધર્મશાસ્ત્રાણાં કર્તારઃ. તદ્યથા જ્ઞાનપ્રસ્થાનસ્ય આર્યકાત્યાયનીપુત્રઃ કર્તા. પ્રકરણપાદસ્ય સ્થવિરવસુમિત્રઃ. વિજ્ઞાનકાયસ્ય સ્થવિરદેવશર્મા. હર્મસ્કન્ધસ્ય આર્યશારિપુત્રઃ. પ્રજ્ઞપ્તિશાસ્ત્રસ્ય આર્યમૌદ્ગલ્યાયનઃ. હાતુકાયસ્ય પૂર્ણઃ. સંગીતિપર્યાયસ્ય મહાકૌષ્ઠિલઃ. કઃ સૌત્રાન્તિકાર્થઃ. યે સૂત્રપ્રામાણિકા ન શાસ્ત્રપ્રામાણિકાઃ. તે સૌત્રાન્તિકાઃ. યદિ ન શાસ્ત્રપ્રામાણિકાઃ કથં તેષાં પિટકત્રયવ્યવસ્થા. સૂત્રપિટકો વિનયપિટકો ઽભિધર્મપિટક ઇતિ. સૂત્રે ઽપિ હ્ય્ અભિધર્મપિટકઃ પઠ્યતે. ત્રૈપિટકો ભિક્ષુર્ ઇતિ નૈષ દોષઃ. સૂત્રવિશેષા એવ હ્ય્ અર્થવિનિશ્ચયાદયો ઽભિધર્મસંજ્ઞાઃ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 12 ) યેષુ ધર્મલક્ષણં વર્ણ્યતે. એતદાશઙ્કાનિવૃત્ત્યર્થમ્ આહુઃ. સ તુ પ્રકીર્ણ ઉક્તો ભગવતેતિ વિસ્તરઃ. યથા સ્થવિરહર્મત્રાતેન ઉદાના
અનિત્યા બત સંસ્કારા
ઇત્યેવમાદિકા વિનેયવશાત્ તત્રતત્ર સૂત્ર ઉક્તા વર્ગીકૃતા એકસ્થીકૃતાઃ. એવમ્ અભિધર્મો ઽપિ ધર્મલક્ષણોપદેશસ્વરૂપો વિનેયવશાત્ તત્રતત્ર ભગવતોક્તઃ [તિબ્. 9બ્] સ્થવિરકાત્યાયનીપુત્રપ્રભૃતિભિર્ જ્ઞાનપ્રસ્થાનાદિષુ પિણ્ડીકૃત્ય સ્થાપિત ઇતિ આહુર્ વૈભાષિકાઃ. વિભાષયા દીવ્યન્તિ ચરન્તિ વા વૈભાષિકાઃ. વિભાષાં વા વિદન્તિ વૈભાષિકાઃ. ઉક્થાદિપ્રક્ષેપાટ્ ઠક્. 3.
(ઇ.4-6) સાસ્રવાનાસ્રવા ધર્મા
ઇતિ. સહ આસ્રવૈઃ સાસ્રવાઃ. ન સન્ત્ય્ આસ્રવા એષ્વ્ ઇતિ અનાસ્રવાઃ. સાસ્રવાશ્ ચાનાસ્રવાશ્ ચેતિ સમાસઃ. સ્વસામાન્યલક્ષણધારણાદ્ ધર્મઃ. એષ સર્વધર્માણાં સમાસનિર્દેશ ઇતિ. એતાવન્તો ધર્મા યદ્ ઉત સાસ્રવાશ્ ચાનાસ્રવાશ્ ચ. નૈતદ્વ્યતિરિક્તા ધર્માઃ સન્તિ. તસ્માદ્ આહ સર્વધર્માણામ્ ઇતિ. સમાસનિર્દેશ ઇતિ સંક્ષેપનિર્દેશઃ. વિસ્તરનિર્દેશસ્ તુ પશ્ચાદ્ આ શાસ્ત્રપરિસમાપ્તેર્ ભવિષ્યતિ અન્યે ઽપિ સમાસનિર્દેશાઃ સન્તિ. સંસ્કૃતા અસંસ્કૃતા રૂપ્યરૂપિણઃ સનિદર્શનાનિદર્શના ઇત્યેવમાદયઃ. કિમર્થમ્ અયમ્ એવ સમાસનિર્દેશ ઉક્તઃ. કસ્મિન્ન્ ઉક્તે ન પર્યનુયોગઃ. અથ વા સાંક્લેશિકવ્યાવદાનિકપક્ષપ્રદર્શનાર્થં તદર્થત્વાચ્ છાસ્ત્રસ્ય. તત્પક્ષદ્વયાવબોધો હિ સંક્લેશપક્ષમ્ અપહાય વ્યવદાનપક્ષાસેવનાન્ નિઃશ્રેયસાવાપ્તિર્ ભવેત્.
સંસ્કૃતા માર્ગવર્જિતાઃ
સાસ્રવા
ઇતિ સંસ્કૃતા એવ નાસંસ્કૃતાઃ. હેતુપ્રત્યયજનિતા રૂપાદયઃ સંસ્કૃતાઃ. કિં સર્વે. નેત્ય્ આહ.
માર્ગવર્જિતાઃ
માર્ગસત્યેન વર્જિતાઃ. માર્ગસત્યસ્ય સંસ્કૃતત્વાત્ પ્રસઙ્ગ ઇત્ય્ અત એવં વિશિનષ્ટિ. એતદ્ ઉક્તં બ્વ્હવતિ. માર્ગસત્યં વર્જયિત્વા સર્વે સંસ્કૃતાઃ [તિબ્. 10અ] સાસ્રવા ઇતિ. કથં પુનસ્ તે સાસ્રવાઃ. યદ્ય્ આસ્રવસંપ્રયોગાત્ ક્લિષ્ટા એવ ચિત્તચૈત્તાઃ સાસ્રવાઃ સ્યુઃ. નાન્યે. અથાસ્રવસહોત્પાદાદ્ એકસ્યાં સંતતૌ સમુદાચરત્ક્લેશસ્ય સત્ત્વસ્ય યથાસંભવં પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાઃ સાસ્રવાઃ સ્યુઃ. નાસમુદાચરત્ક્લેશસ્ય. નાપિ બાહ્યા ધર્માઃ. અથાસ્રવાણાં યે આશ્રયાઃ. તે સાસ્રવા ઇતિ. ષડ્ એવાયતનાનિ આધ્યાત્મિકાનિ સાસ્રવાણિ સ્યુઃ. અથાસ્રવાણામ્ આલમ્બનાનિ સાસ્રવાણિ. નિરોધમાર્ગસત્યમ્ અપિ સાસ્રવં પ્રાપ્નોતિ. ઊર્ધ્વા ચ ભૂમિર્ ઊર્ધ્વભૂમ્યાલમ્બનૈર્ આસ્રવૈઃ સાસ્રવા સ્યાદ્ ઇત્ય્ અત આહ.
આસ્રવાસ્ તેષુ
યસ્માત્ સમનુશેરત

ઇતિ. તસ્માત્ સાસ્રવા ઇતિ પૂર્વમ્ એવાધ્યાહાર્યસ્ તસ્માચ્છબ્દઃ. અનુશેરત ઇતિ પુષ્ટિં લભન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ. પ્રતિષ્ઠાં લભન્ત ઇત્ય્ અર્થો વા. પુષ્ટિલાભે પ્રતિષ્ઠાલાભે વા તે રાગાદયઃ સંતાયન્તે. અપરે વ્યાચક્ષતે. યથાનુશેતે મમાયમ્ આહાર ઇતિ પથ્યો ઽનુગુણીભવતીત્ય્ અર્થઃ. તથા રાગાદયો ઽપિ તેષુ ધર્મેષુ અનુશેરતે. અનુગુણીભવન્તીત્ય્ અર્થઃ. રાગાદ્યભિષ્યન્દિતકર્મનિર્વર્તિતા હિ સાસ્રવા ધર્માઃ.
કર્મજં લોકવૈચિત્ર્યમ્
ઇતિ વચનાત્. પ્રત્યયાનુગુણ્યેનાનુશેરતે પુષ્ટિં લભન્ત ઇત્ય્ અનુશયાઃ. અનુશેરતે અનુગુણા વર્તન્તે પ્રત્યયા એષ્વ્ ઇતિ વા [તિબ્. 10બ્] અનુશયાઃ. અનુશયનં ચૈષામ્ આલમ્બનતઃ સંપ્રયોગતો વા દ્રષ્ટવ્યં. ગુણમતિસ્ ત્વ્ આચાર્ય ઇહ વ્યાચષ્ટે. કિં કારણં યત્ સર્વધર્મેષ્વ્ આસ્રવાણામ્ આલમ્બનીભવત્સુ સંસ્કૃતા એવ માર્ગવર્જિતાઃ સાસ્રવા ઉચ્યન્તે ઇતિ. સર્વધર્માઃ સાસ્રવાણામ્ આલમ્બનમ્ ઇત્ય્ અનભિધાર્મિકીયમ્ એતત્. આકાશપ્રતિસંખ્યાનિરોધયોર્ આસ્રવાનાલમ્બનત્વાત્. ષડ્ એવ હ્ય્ અનુશયા અનાસ્રવાલમ્બનાઃ પઠ્યન્તે. તે ચ નિરોધમાર્ગાલમ્બના એવા.
મિથ્યાદૃગ્વિમતી તાભ્યાં યુક્તાવિદ્યાથ કેવલા
નિરોધમાર્ગદૃગ્ઘેયાઃ ષડ્ અનાસ્રવગોચરા
ઇતિ વચનાત્. તસ્માન્ ન સુલિખિતમ્ એતદ્ ઇતિ પશ્યામઃ. કામમ્ ઇતિ યદ્ય્ અપીત્ય્ અર્થઃ. અથ વા કામમ્ ઇતિ નિપાતો ઽભ્યુપગમાર્થઃ. અભ્યુપગમ્યત એવ નિરોધમાર્ગસત્યાલમ્બના અપિ આસ્રવા ઉપજાયન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ. તત્ર નિરોધમાર્ગસત્યયોઃ. અનુશયનિર્દેશ એવ જ્ઞાપયિષ્યામ ઇતિ.
નાનાસ્રવોર્ધ્વવિષયા અસ્વીકારાદ્ વિપક્ષત
ઇત્ય્ અત્ર. યદ્ ધિ વસ્ત્વ્ આત્મદૃષ્ટિતૃષ્ણાભ્યાં સ્વીકૃતં ભવતિ. તત્રાન્યે ઽપ્ય્ અનુશયા અનુશયિતુમ્ ઉત્સહન્તે. આર્દ્ર ઇવ પટે રજાંસિ સંસ્થાતું. ન ચૈવમ્ અનાસ્રવમ્. નાપ્ય્ ઊર્ધ્વા ભૂમિઃ. અતો ન તદાલમ્બનાસ્ તેષ્વ્ અનુશેરતે. વિપક્ષભૂતૌ ચ નિર્વાણમાર્ગૌ તદાલમ્બનાનાં ક્લેશાનામ્. ઊર્ધ્વા ચ ભૂમિર્ અધરાણામ્. અતો ઽપિ ન તેષુ પ્રતિષ્ઠાં લભન્તે. તપ્ત ઇવોપલે તલાનિ પાદાનામ્ ઇતિ. 4.
[તિબ્. 11અ] અનાસ્રવા માર્ગસત્યં ત્રિવિધં ચપ્ય્ અસંસ્કૃતમ્

ઇત્ય્ અર્થાપત્તિસિદ્ધત્વાત્ ન સૂત્રયિતવ્યમ્ એતદ્ ઇતિ એવં ચોદ્યે આચાર્યગુણમતિસ્ તાવદ્ આહ. વક્તવ્યમ્ એવેદં. કિં કારણં. દ્વિવિધો હિ માર્ગો લૌકિકો લોકોત્તરશ્ ચ. અતો વિશેષાર્થં પુનર્ અભિધીયતે. અત એવ ચાત્ર માર્ગસત્યગ્રહણમ્. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 14 ) પ્રસિદ્ધં ચાર્થાપત્ત્યા ગમ્યતે નાપ્રસિદ્ધં. અપ્રસિદ્ધં ચાસંસ્કૃતમ્ ઇતિ. અપરે વ્યાચક્ષતે. તૃતીયરાશ્યાશંકાનિવૃત્ત્યર્થમ્ અર્થાપત્તિસિદ્ધમ્ અપ્ય્ એતત્ પુનર્ ઉચ્યતે. યથા હિ તિસ્રો વેદના ભવન્તિ. સુખા દુઃખા અદુઃખાસુખા ચેતિ. એવં ધર્મા અપિ સંભાવ્યેરન્. સાસ્રવા અનાસ્રવાઃ સાસ્રવાનાસ્રવાશ્ ચેતિ. અથ વા નૈવ સાસ્રવા નાનાસ્રવશ્ ચેતિ. તેન યે ઽર્થાપત્ત્યા નિરસ્તાઃ. કિં તે ઽનાસ્રવા એવ ઉતાહો સાસ્રવાનાસ્રવા એવ. આહોસ્વિન્ નોભયથેતિ સંદિહ્યેત. અસ્તિ હિ સાસ્રવાનાસ્રવત્વવિકલ્પાવકાશઃ. કથમ્ ઇતિ. વૈભાષિકપ્રક્રિયા તાવદ્
દ્વિધા સાનુશયં ક્લિષ્ટમ્ અક્લિષ્ટમ્ અનુશાયકૈર્
ઇતિ વચનાત્. યે ચક્ષુરાદયો બાહ્યા વા રૂપાદયો ઽક્લિષ્ટાઃ. તે ઽનુશયાનૈર્ એવાસ્રવૈઃ સાસ્રવા નાનનુશયાનૈઃ. પ્રહીણૈસ્ તૈર્ અનનુશયાનૈર્ આસ્રવૈર્ ન સાસ્રવાઃ. અપ્રહીણૈસ્ ત્વ્ અન્તતઃ પરસંતાનગતૈર્ અપિ સાસ્રવા [તિબ્. 11બ્] એવેતિ. દાર્ષ્ટાન્તિકપ્રક્રિયયાપિ ચ ચક્ષુરાદયો અર્હત્સંતાનગતા બાહ્યાશ્ ચ રૂપાદયો અનાસ્રવાઃ. આસ્રવાણામ્ અનાશ્રયત્વાત્. સાસ્રવાશ્ ચ તે આસ્રવાણામ્ અપ્રતિપક્ષત્વાદ્ ઇતિ. પાર્યાયિકં સાસ્રવાનાસ્રવત્વં ચક્ષુરાદીનાં કલ્પ્યત ઇતિ સંદેહઃ. તત્સંદેહવિનિવૃત્ત્યર્થમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે.
અનાસ્રવા માર્ગસત્યં ત્રિવિધં ચાપ્ય્ અસંસ્કૃતમ્
ઇતિ. નિષ્પર્યાયમ્ અનાસ્રવા એવામી ન સાસ્રવા યથોક્તમ્ ઇતિ પુનર્વચનમ્. તે તર્હ્ય્ અર્હચ્ચક્ષુરાદયો વૈભાષિકૈઃ ક્વ પક્ષે નિક્ષેપ્તવ્યાઃ. કિં સાસ્રવપક્ષે અથાનાસ્રવપક્ષે ઇતિ. સાસ્રવપક્ષ ઇતિ ત આહુઃ કથં પ્રહીણૈર્ આસ્રવૈસ્ તે સાસ્રવા વ્યવસ્થાપ્યન્તે. યેષ્વ્ આસ્રવા અનુશેરતે અનુશયિતવન્તો અનુશયિષ્યન્તે વા. તે સાસ્રવાઃ. ત્રૈકાલિકાર્થવિવક્ષયાપિ હિ લોકે વર્તમાનાકાલે પ્રયોગો દૃશ્યતે. યઃ પ્રજા રક્ષતિ. સ રાજેતિ. યો ઽપિ રક્ષિતવાન્ યો ઽપિ રક્ષિષ્યતિ. સ ચાપિ રાજેતિ ગમ્યત એવેતિ. અત એવં વ્યાખ્યાયતે. અથ વા યદ્ય્ અપિ તે પ્રહીણૈર્ આસ્રવૈર્ ન સાસ્રવાઃ. અપ્રહીણૈસ્ તુ અપરિમિતૈર્ આસ્રવૈર્ અન્તતઃ પરસંતાનગતૈર્ અપિ સાસ્રવા એવ ભવન્તિ. નનુ ચ સમાસનિર્દેશાદ્ એવ
સાસ્રવાનાસ્રવા ધર્મા
ઇતિ તૃતીયરાશ્યપ્રસંગઃ. [તિબ્. 12અ] ન. તત્રૈકશેષનિર્દેશસંભવાત્. સાસ્રવાશ્ ચાનાસ્રવાશ્ ચ સાસ્રવાનાસ્રવાશ્ ચેતિ. સાસ્રવાનાસ્રવા ઇતિ એકશેષઃ. અસરૂપાણામ્ અપ્ય્ એકશેષ ઇષ્યતે. ગુણો યઙ્લુકોર્ ઇતિ યથા. અપરે પુનર્ આહુઃ. અર્થાપત્ત્યા સિદ્ધમ્ એવૈતત્. સ્પષ્ટીકરણાર્થં તુ પ્રપંચ ઉચ્યતે. તદ્યથા વિશેષણં વિશેષ્યેણ બહુલમ્ ઇત્ય્ અનેનૈવ સર્વસિદ્ધમ્. પૂર્વકાલૈકસર્વજરત્પુરાણનવકેવલાઃ સમાનાધિકરણેનેત્યેવમાદિપ્રપંચ ઉચ્યતે. તદ્વદ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 15 ) એતત્. કતમં ત્રિવિધમ્ અસંસ્કૃતમ્ ઇત્ય્ અપ્રતીતત્વાત્ પૃચ્છતિ. ત્રિવિધગ્રહણં ઇયત્તાવધારણાર્થમ્. સન્તિ હિ કેચિદ્ એકમ્ એવાસંસ્કૃતં નિર્વાણમ્ ઇત્ય્ આહુર્ યથા વાત્સીપુત્રીયાઃ. પરમાણ્વાદયો બહવો અસંસ્કૃતા ઇતિ વૈશેસિકાઃ. તન્મતપ્રતિષેધાર્થમ્ ઇયત્તાવધારણમ્. કતમૌ દ્વાવ્ ઇતિ. પ્રતિસંખ્યાપ્રતિસંખ્યાનિરોધાવ્ એવ પૃચ્છતિ. નાકાશમ્. આકાશસ્ય લોકે પ્રસિદ્ધત્વાત્.
તત્રાકાશમ્ અનાવૃતિર્
ઇતિ તત્રેતિ નિર્ધારણે. વાક્યોપન્યાસે વા. અવકાશં દદાતીતિ આકાશમ્ ઇતિ નિર્વચનમ્. ભૃશમ્ અસ્યાન્તઃ કાશન્તે ભાવા ઇત્ય્ આકાશમ્ ઇત્ય્ અપરે.
અનાવૃતિર્
અનાવરણમ્. કર્તૃસાધનં કર્મસાધનં વા. યો ધર્મો ઽન્યાન્ ધર્માન્ નાવૃણોતિ અન્યૈર્ વા નાવ્રિયતે. તદ્ અનાવરણસ્વભાવં આકાશમ્. તદ્ અપ્રત્યક્ષવિષયત્વાત્ અન્યધર્માનાવૃત્યા અનુમીયતે. ન ત્વ્ આવરણાભાવમાત્રમ્. અત એવ ચ વ્યાખ્યાયતે. યત્ર રૂપસ્ય ગતિર્ ઇતિ. યદિ યન્ નાવૃણોતિ નાવ્રિયતે વા. તદ્ આકાશમ્. અપ્રતિઘા અપિ ચિત્તાદયઃ સંસ્કારાસ્ તથૈવેતિ [તિબ્. 12બ્] આકાશં પ્રાપ્નુવન્તિ. ન પ્રાપ્નુવન્તિ. પરેષામ્ આવરણભાવાત્. ઋદ્ધિમન્તો હિ ચિત્તચૈત્તબલેન પરેષાં ગતિં ચિત્તાદીનાં વિબધ્નન્તિ. પ્રતિસંખ્યા-અપ્રતિસંખ્યાનિરોધૌ તર્હિ અવિબન્ધકત્વાદ્ આકાશં પ્રાપ્નુતઃ. ન. તયોઃ સંયોગદ્રવ્યાનુત્પત્તિધર્માણાં સંયોગપ્રાપ્તિનિયતરોધભૂતત્વેન ઉત્પત્તિવિઘ્નરોધભૂતત્વેન ચાવરણભૂતત્વાત્. અથ વા યસ્યાનાવરણમ્ એવ લક્ષણં નાન્યલ્ લક્ષણં. તદ્ આકાશં. તયોશ્ ચાન્યલક્ષણમ્ અસ્તીતિ ન તૌ નિરોધાવ્ આકાશં પ્રાપ્નુતઃ. અસર્વગતં તર્હ્ય્ આકાશં અનિત્યં વા પ્રાપ્નોતિ. આવરણાભાવે ભાવાત્. તદ્ભાવે ચાભાવાત્. કુડ્યાદિષુ હ્ય્ અન્યસ્ય રૂપસ્યાવરણં ભવતીતિ. અત્રાકાશલક્ષણાભાવાત્ આકાશભાવપ્રસંગઃ. કુડ્યાદ્યપગમે ચ પુનસ્ તદ્ ભવતીતિ અનિત્યં પ્રાપ્નોતિ. નાનિત્યં પ્રાપ્નોતિ. તત્રાપિ કુડ્યાદ્યવકાશદાનાદ્ આકાશમ્ અસ્ત્ય્ એવ. યદિ હિ તત્રાકાશં ન સ્યાત્ તસ્યૈવ કુડ્યાદેર્ અનવકાશત્વાદ્ અવસ્થાનં ન સ્યાત્. યત્ તુ તત્ર રૂપાન્તરસ્યાનવસ્થાનમ્. તત્ કુડ્યાદ્યાવરણાન્ નાકાશાભાવાત્. ઉક્તં હિ ભગવતા. પૃથિવી ભો ગૌતમ કુત્ર પ્રતિષ્ઠિતા. પૃથિવી બ્રાહ્મણ અપ્મણ્ડલે પ્રતિષ્ઠિતા. અપ્મણ્ડલં ભો ગૌતમ ક્વ પ્રતિષ્ઠિતં. વાયૌ પ્રતિષ્ઠિતમ્. વાયુર્ ભો ગૌતમ ક્વ પ્રતિષ્ઠિતઃ. આકાશે પ્રતિષ્ઠિતઃ. આકાશં ભો ગૌતમ કુત્ર પ્રતિષ્ઠિતમ્. અતિસરસિ મહાબ્રાહ્મણાતિસરસિ મહાબ્રાહ્મણ. આકાશં બ્રાહ્મણાપ્રતિષ્ઠિતં અનાલમ્બનમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. તસ્માદ્ અસ્ત્ય્ આકાશમ્ ઇતિ વૈભાષિકાઃ. 5.
[તિબ્. 13અ] યો વિસંયોગ ઇતિ વિશેષેણાનિત્યતાનિરોધો ઽપ્રતિસંખ્યાનિરોધશ્ ચ વ્યુદસ્તૌ ભવતઃ. ન હિ વિસંયોગલક્ષણૌ તૌ નિરોધૌ. વિસંયુક્તિર્ વિસંયોગઃ ક્લેશવિસંયુક્તિલક્ષણઃ. સંયોગપ્રાપ્તિનિયતરોધભૂતો વા યો ધર્મઃ. સ પ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ. દુઃક્ઃઆદીનામ્ આર્યસત્યાનામ્ ઇતિ વિશેષણપરિસત્યાદ્યાકારા. કિં તર્હિ. ઉત્તરાધરભૂમિશાન્તાદ્યુદારાદ્યાકારા. પ્રજ્ઞાવિશેષ ઇતિ. વિશેષગ્રહણં ક્લેશપ્રહાણાનન્તર્યમાર્ગપ્રજ્ઞાગ્રહણાર્થમ્. તેન પ્રજ્ઞાવિશેષેણ પ્રાપ્યો નિરોધ ઇતિ પ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ. મધ્યપદલોપં કૃત્વેતિ. શાકપાર્થિવાદીનામ્ ઉપસંખ્યાનમ્. શાકપ્રિયાઃ પાર્થિવાઃ શાકપાર્થિવા ઇતીષ્ટ્યા મધ્યપદલોપઃ. યદિ પ્રતિસંખ્યા અનાસ્રવૈવ પ્રજ્ઞા ગૃહ્યેત લૌકિકમાર્ગપ્રાપ્યો નિરોધો ન ગૃહીત ઇત્ય્ અવ્યાપિલક્ષણં પ્રાપ્નોતિ. નાવ્યાપિ. સર્વો હિ ત્રૈધાતુકસાસ્રવવસ્તુનિરોધો ઽનાસ્રવયા પ્રાપ્યતે. ન સ નિરોધો ઽસ્તિ. યો લૌકિક્યૈવ પ્રજ્ઞયા પ્રાપ્યતે નાનાસ્રવયેતિ. કિં લૌકિક્યા પ્રજ્ઞયા પ્રયોજનમ્. યો હિ લૌકિકેન માર્ગેણ કશ્ચિન્ નિરોધઃ પ્રાપ્યતે. સ એવ પુનર્ લોકોત્તરેણ પ્રાપ્યત એવેતિ. લોકોત્તરૈવ પ્રજ્ઞા તત્ર ન લૌકિકી. દ્રવ્યસન્ પ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ સત્યચતુષ્ટયનિર્દેશનિર્દિષ્ટત્વાન્ [તિબ્. 13બ્] માર્ગસત્યવદ્ ઇતિ વૈભાષિકાઃ.
પૃથક્પૃથગ્

ઇતિ નાનેત્ય્ અર્થઃ. યાવન્તિ હિ સંયોગદ્રવ્યાણીતિ. સંયુક્તિઃ સંયોગઃ. સંયોગાય દ્રવ્યાણિ સંયોગદ્રવ્યાણિ. સંપ્રયુજ્યન્તે તેષ્વ્ ઇતિ વા સંયોગાઃ. સંયોગાશ્ ચ તે દ્રવ્યાણિ ચેતિ સંયોગદ્રવ્યાણિ. સાસ્રવદ્રવ્યાણીતિ યાવદ્ ઉક્તં ભવતિ. સાસ્રવં હિ દ્રવ્યં સ્તમ્ભસ્થાનીયં સંપ્રયોજનં રજ્જુસ્થાનીયં પુદ્ગલસ્ તુ બલીવર્દસ્થાનીય ઇતિ ભગવતોક્તમ્. અન્યથેતિ યદ્ય્ એક ઇત્ય્ અર્થઃ. સર્વક્લેશનિરોધસાક્ષાત્ક્રિયેતિ. સમુદયાદિદર્શનભાવનાહેયક્લેશનિરોધપ્રાપ્તિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ. શેષપ્રતિપક્ષભાવના વૈયર્થ્યમ્ ઇતિ. શેષક્લેશસમુદયાદિદર્શનભાવનાપ્રહાતવ્યાત્મકપ્રતિપક્ષમાર્ગોત્પાદનં નિષ્પ્રયોજનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. યત્ તર્હ્ય્ ઉક્તં અસભાગો નિરોધ ઇતિ. ક્વોક્તં. સૂત્રે. પૂર્વભર્ત્રા વિશાખેન ગૃહપતિના પૃષ્ટયા હર્મદિન્નયા ભિક્ષુણ્યોક્તં. કિં સભાગ આર્યે નિરોધઃ. અસભાગ આયુષ્મન્ વિશાખેતિ. અપ્રતિસદૃશો નિરોધ ઇત્ય્ અર્થમ્ અભિસમીક્ષ્ય પૃચ્છતિ. અસ્ય કો ઽર્થ ઇતિ. બહુત્વે હિ સતિ પ્રતિસદૃશો ઽન્યો ભવેદ્ ઇતિ પરસ્યભિપ્રાયઃ. નાસ્ય કશ્ચિત્ સભાગહેતુર્ ઇતિ. સભાગહેતુઃ સભાગ ઇત્ય્ એકો ઽર્થો હેતુશબ્દલોપાત્. દૃશ્યન્તે હિ પદેષુ પદૈકદેશાન્ પ્રયુંજાના વાક્યેષુ ચ વાક્યૈકદેશાન્. તદ્યથા સત્યભામા ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 17 ) ભામા એવદત્તો અત્તઃ પ્રવિશ પિણ્ડીં પ્રવિશ તર્પણમ્ [તિબ્. 14અ] ઇતિ. નિત્યઃ ખલુ પ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ. તસ્ય કિં સભાગહેતુના પ્રયોજનમ્ ઇતિ. અસભાગહેતુર્ અસભાગઃ. નાસ્તિ સભાગો ઽસ્યેતિ અસભાગો બહુવ્રીહિસમાસઃ. નાસૌ કસ્યચિદ્ ઇતિ. નાસૌ પ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ કસ્યચિદ્ અન્યસ્ય ધર્મસ્ય સભાગહેતુર્ ઇતિ અધિકૃતમ્. કિં કારણમ્. સંસ્કૃત એવેતિ સભાગહેતુર્ ઇષ્યતે. તત્ર ન સભાગો અસભાગ ઇતિ તત્પુરુષઃ. ન તુ નાસ્ય કશ્ચિદ્ સભાગો ઽસ્તીતિ. ન ત્વ્ અસ્ય નિરોધસ્ય કશ્ચિદ્ અન્યો નિરોધઃ સદૃશો ન ભવતીત્ય્ અર્થઃ.
ઉત્પાદાત્યન્તવિઘ્નો ઽન્યો નિરોધો ઽપ્રતિસંખ્યયા.
અનાગતાનાં ધર્માણાં ઉત્પાદસ્યાત્યન્તં વિઘ્નઃ અત્યન્તવિઘ્નઃ અત્યન્તનિયતરોધઃ.
અન્ય
ઇતિ અપ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ. સ હિ પ્રતિસંખ્યાનિરોધાત્ અનન્તરોક્તાત્ અન્યઃ.
ઽપ્રતિસંખ્યયેતિ
પ્રસજ્યપ્રતિષેધે અયમ્ અકારઃ. ન પ્રતિસંખ્યયા પ્રાપ્ય ઇત્ય્ અર્થઃ. અથ વા પર્યુદાસે. પ્રતિસંખ્યાયા યદ્ અન્યત્ પ્રત્યયવૈકલ્યમ્. સાપ્રતિસંખ્યા. તયા પ્રાપ્યો નિરોધો ઽપ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ. મધ્યપદલોપાત્. અયુક્તમ્ એતત્. પ્રત્યયવૈકલ્યં હ્ય્ અભાવઃ. કથમ્ અભાવેન સ નિરોધઃ પ્રાપ્યત ઇતિ. ઔપચારિકત્વાદ્ અદોષઃ. અથ વાપ્રતિસંખ્યાનિરોધ ઇતિ ન પ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ. અપ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ પ્રતિસંખ્યાનિરોધાદ્ અન્યત્વમાત્રમ્ એવોચ્યતે. ન તુ પ્રત્યયવૈકલ્યસ્ય વ્યાપાર ઇતિ. ઉત્પાદગ્રહણમ્ અનિત્યતાનિરોધવ્યુદાસાર્થં. [તિબ્. 14બ્] અનિત્યતાનિરોધો ધર્મસ્થિતેર્ અત્યન્તવિઘ્નો ન ધર્મોત્પાદસ્ય. અત્યન્તગ્રહણં અસંજ્ઞિનિરોધસમાપત્ત્યાસંજ્ઞિકવ્યુદાસાર્થં. તાનિ હ્ય્ અનાગતાનાં ચિત્તચૈત્તાનામ્ ઉત્પાદવિઘ્નઃ. ન ત્વ્ અત્યન્તં તાવત્કાલિકત્વાત્ તદ્વિઘ્નભાવસ્ય. યથૈકરૂપવ્યાસક્તચક્ષુર્મનસ ઇતિ વિસ્તરઃ યથેત્ય્ ઉદાહરણકથનં. યથૈકસ્મિન્ નીલરૂપે વ્યાસક્તં ચક્ષુર્ મનશ્ ચ યસ્ય. સ એકરૂપવ્યાસક્તચક્ષુર્મનાઃ. તસ્ય. યાનિ રૂપાન્તરાણિ ગૃહ્યમાણાત્ નીલાદ્ અન્યાનિ નીલાન્તરપીતલોહિતાવદાતાદીનિ વર્ણરૂપાણિ સંસ્થાનરૂપાણિ ચ શબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યાનિ ચ સર્વાણિ અત્યયન્તે પ્રત્યુત્પન્નમ્ અધ્વાનં અતિક્રામન્તિ. અતીતમ્ અધ્વાનં પ્રતિપદ્યન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ. તદાલમ્બનૈર્ ઇતિ. તાનિ નીલન્તરાદીનિ અનન્તરોક્તાનિ આલમ્બનાનિ એષાં. તે તદાલમ્બનાહ્. કે. પંચ વિજ્ઞાનકાયાઃ. તૈઃ. ન ષક્યમ્ ઉત્પત્તુમ્ ઇતિ ભાવસાધનમ્ એતત્. ન હિ તે સમર્થા ઇતિ વિસ્તરઃ. ન હિ તે પંચ વિજ્ઞાનકાયા અતીતં વિષયં સ્વાલમ્બનમ્ અપિ શક્તા ગ્રહીતું. વર્તમાનાલમ્બનત્વાત્ પંચાનાં વિજ્ઞાનકાયાનાં. અથાન્યદ્ ઇદાનીં નીલન્તરાદિકં વર્તમાનમ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 18 ) આલમ્બ્ય કસ્માન્ નોત્પદ્યન્તે. ન શક્યમ્ એવં ભવિતું. સર્વધર્માણાં ચતુષ્કે નિયતત્વાત્. હેતૌ ફલ આશ્રય આલમ્બને ચેતિ. યસ્ય વિજ્ઞાનસ્ય યદ્ આલમ્બનં. તદ્ એવ [તિબ્. 15અ] તસ્યાલમ્બનં ભવેત્. ભવેન્ નાન્યદ્ ઇતિ. આલ્મ્બનપ્રત્યયવૈકલ્યાત્ તે પંચ વિજ્ઞાનકાયા ન પુનર્ ઉત્પદ્યન્તે. અત આહ. સ તેષાં અપ્રતિસંખ્યાનિરોધ ઇતિ વિસ્તરઃ. તેષાં પંચાનાં વિજ્ઞાનકાયાનાં પ્રત્યયવૈકલ્યાત્ પ્રાપ્યતે આલમ્બનપ્રત્યયવૈકલ્યાત્. ચતુર્ભિર્ એવ હિ પ્રત્યયૈર્ હેતુસમનન્તરાલમ્બનાધિપતિપ્રત્યયૈશ્ ચિત્તચૈત્તા ઉત્પદ્યમાના ઉત્પદ્યન્તે. તેષામ્ અન્યતરવૈકલ્યે ઽપિ અનુત્પત્તિઃ. સમનન્તરપ્રત્યયવૈકલ્યાદ્ ઇત્ય્ અપરે. સમનન્તરપ્રત્યયો હિ તદાનીં ચિત્તચૈત્તલક્ષણ એકસ્યૈવ તસ્ય નીલવિજ્ઞાનસ્ય ઉત્પત્તાવ્ અવકાશં દદાતિ. નેતરેષાં નીલન્તરાદિવિજ્ઞાનાનાં. યુગપદ્વિજ્ઞાનોત્પત્ત્યસમ્ભવાત્. ઉદાહરણમાત્રં ચૈતત્. એવં ક્ષાન્તિલાભ્યાદીનાં પંચાનામ્ અપિ આપાયિકાનાં અનાગતાનાં સ્કન્ધાનાં તદુત્પત્તિવિરુદ્ધપ્રત્યયસંમુખીભાવેન પ્રત્યયવૈકલ્યાત્ અપ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ પ્રાપ્યતે ઇત્ય્ ઉદાહાર્યં. અપ્રતિસંખ્યાનિરોધમ્ એવ ચાભિસંધાય સ્રોતઆપન્નં પુદ્ગલમ્ અધિકૃત્યોક્તં ભગવતા નિરુદ્ધા અસ્ય નરકાસ્ તિર્યંચઃ પ્રેતા ઇતિ. તદ્ એવંજાતીયકાનાં અનાગતાનાં ધર્માણાં પ્રત્યયવૈકલ્યાત્. પ્રતિસંખ્યામ્ અન્તરેણ ઉત્પાદસ્ય નિયતરોધભૂતો યો ધર્મઃ. સો ઽપ્રતિસંખ્યાનિરોધ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. ન હિ પ્રત્યયવૈકલ્યમાત્રાદ્ અત્યન્તં તદનુત્પત્તિર્ ઉપપદ્યતે. પુનસ્ તજ્જાતીયપ્રત્યયસાંનિધ્યે તદુત્પત્તિપ્રસંગાત્. કો હિ તદા તદુત્પત્તૌ વિબન્ધઃ સ્યાદ્ ઇતિ વૈભાષિકાઃ. [તિબ્. 15બ્] ચતુષ્કોટિકં ચાત્રેતિ વિસ્તરઃ. અત્ર પ્રતિસંખ્યાપ્રતિસંખ્યાનિરોધલક્ષણનિર્દેશે ચતુષ્કોટિકં ચતુષ્પ્રકારં પ્રશ્નવિસર્જનં. કિમ્ અર્થં. વ્યુત્પાદનાર્થં. તદ્યથાતીતપ્રત્યુત્પન્નોત્પત્તિધર્માણાં સાસ્રવાણાં ઇતિ. સાસ્રવત્વાત્ પ્રતિસંખ્યાનિરોધ એવ લભ્યતે. અતીતપ્રત્યુત્પન્નાનામ્ ઉત્પાદસ્ય કૃતત્વાત્. ઉત્પત્તિધર્માણાં ચાવશ્યંભાવાત્. નાપ્રતિસંખ્યાનિરોધો લભ્યતે. ઉત્પાદાત્યન્તવિઘ્નલક્ષણો હ્ય્ અપ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ. તદ્યથાનુત્પત્તિધર્માણાં અનાસ્રવસંસ્કૃતાનામ્ ઇતિ. અત્યન્તવિઘ્નિતોત્પાદત્વાદ્ એષામ્ અનુત્પત્તિધર્મત્વં. અતશ્ ચ તેષામ્ અપ્રતિસંખ્યાનિરોધો લભ્યતે. તદ્યથા ષડ્ભૂમિકાનામ્ અનાગમ્યધ્યાનાન્તરધ્યાનભૂમિકાનાં શ્રદ્ધાનુસારિમાર્ગાણામ્ એકસ્મિં સંમુખીભૂતે શેષાણાં પંચાનામ્ અપ્રતિસંખ્યાનિરોધો લભ્યતે. ન તુ પ્રતિસંખ્યાનિરોધો ઽનાસ્રવત્વાત્. ન હિ નિર્દોષં પ્રહાણાર્હં ભવતિ. અનુત્પત્તિધર્મગ્રહણં અતીતપ્રત્યુત્પન્નોત્પત્તિધર્મનિરાસાર્થં. અનાસ્રવગ્રહણં સાસ્રવનિરાસાર્થં. સંસ્કૃતગ્રહણમ્ અસંસ્કૃતનિરાસાર્થં. અસંસ્કૃતમ્ અપિ હિ સ્વભાવતો [તિબ્. 16અ] ઽનુત્પત્તિધર્મકં. અતસ્ તત્પ્રસંગો મા ભૂદ્ ઇતિ તદ્ વિશેષણં. કેષાંચિદ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 19 ) એવં પાઠઃ. તદ્યથા અનુત્પત્તિધર્માણામ્ અનાસ્રવાણામ્ ઇતિ.

તેષાં કથમ્ અસંસ્કૃતાનાં ગ્રહણપ્રસંગો ન ભવતિ. યેષાં ધર્માણાં પ્રતિસંખ્યાનિરોધો ઽપ્રતિસંખ્યાનિરોધશ્ ચ સંભવતિ. તેષામ્ અધિકારઃ. ન ચાસંસ્કૃતાનાં તૌ નિરોધૌ સંભવતઃ. ઉત્પાદાત્યન્તવિઘ્નો હ્ય્ અપ્રતિસંખ્યાનિરોધો ન ચાસંસ્કૃતાનામ્ ઉત્પાદો ઽસ્તિ. કિં ચનુત્પત્તિધર્માણામ્ ઇતિ પર્યુદાસેન નઞ્સમાસઃ. ઉત્પત્તિધર્મેભ્યો યે ઽન્યે તત્સદૃશા ધર્માઃ. તે ઽનુત્પત્તિધર્માણઃ. કે ચ તત્સદૃશાઃ. સંસ્કૃતા એવ નાસંસ્કૃતા ઇતિ. અપ્રસંગો ઽસંસ્કૃતાનામ્ ઇતિ બ્રુવતે. સન્તિ યેષામ્ ઉભયમ્ ઇતિ પ્રતિસંખ્યાનિરોધશ્ ચ અપ્રતિસંખ્યાનિરોધશ્ ચ. તદ્યથા સાસ્રવાણામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. સાસ્રવત્વાદ્ એષઃ પ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ પ્રાપ્યતે. અનુત્પત્તિધર્મત્વાદ્ અપ્રતિસંખ્યાનિરોધો ઽપિ પ્રાપ્યતે. યદા તદાનયોઃ પ્રાપ્તિર્ અભિપ્રીયતે નાવશ્યમ્ અનયોર્ યુગપત્પ્રાપ્તિર્ ભવતિ. કેષાંચિદ્ ધિ પૂર્વં પ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ પ્રાપ્યતે. પશ્ચાદ્ અપ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ. તદ્યથાર્હત એકરૂપવ્યાસક્તચક્ષુર્મનસસ્ તદન્યરૂપાદ્યાલમ્બનાનાં પંચાનાં વિજ્ઞાનકાયાનાં. કેષાંચિત્ પૂર્વમ્ અપ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ પ્રાપ્યતે. પશ્ચાત્ પ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ. તદ્યથા ક્ષાન્તિલાભિનો ઽપાયગતીનાં. [તિબ્. 16બ્] કેષાંચિદ્ યુગપત્. તદ્યથા દૃષ્ટિપ્રાપ્તસ્યાધિમાત્રાધિમાત્રક્લેષપ્રતિપક્ષોદયે તેષાં અધિમાત્રાણામ્ અનાગતાનાં ક્લેશાનાં પ્રતિસંખ્યાનિરોધશ્ ચાપ્રતિસંખ્યાનિરોધશ્ ચ યુગપત્ પ્રાપ્યતે. એવમ્ અન્યેષામ્ અપિ સંભવતો યોજ્યં. તદ્યથાતીતપ્રત્યુત્પન્નોત્પત્તિધર્મણાં અનાસ્રવાણામ્ ઇતિ. અતીતાદીનામ્ એષામ્ ઉત્પાદસ્ય વિઘ્નયિતુમ્ અશક્યત્વાત્ અપ્રતિસંખ્યાનિરોધો ન લભ્યતે. અનાસ્રવત્વાચ્ ચૈષાં પ્રતિસંખ્યાનિરોધો ઽપિ ન લભ્યતે. અસંસ્કૃતાનાં તૂત્પાદાભાવાત્ નાપ્રતિસંખ્યાનિરોધો ઽસ્તિ. ઉત્પાદાત્યન્તવિઘ્નો હિ અપ્રતિસંખ્યાનિરોધ ઇત્ય્ ઉક્તં પ્રાક્. અનાસ્રવત્વાચ્ ચ પ્રતિસંખ્યાનિરોધો ઽપિ નાસ્તિ. 6.
(ઇ.7) એવમ્ અસંસ્કૃતસ્યાલ્પવક્તવ્યત્વાત્ પુરસ્તાત્ તત્પ્રશ્નાન્ પરિસમાપય્ય સંસ્કૃતાન્ નિર્દેષ્ટુકામ ઉપોદ્ઘાતમ્ ઉત્થાપયતિ.
યદ્ ઉક્તં
સંસ્કૃતા માર્ગવર્જિતાઃ સાસ્રવા
ઇતિ. કતમે તે સંસ્કૃતા ઇતિ.
તે પુનઃ સંસ્કૃતા ધર્માઃ.
પુનઃશબ્દઃ પ્રભેદાન્તરપ્રદર્શનાર્થ ઉક્તઃ પૂર્વપ્રભેદઃ સાસ્રવાનાસ્રવા ઇતિ. અયં તુ પુનઃપ્રભેદ ઇતિ.અસંસ્કૃતનિર્દેશેન વ્યવહિતત્વાત્. પુનઃ સંસ્કૃતગ્રહણં અસંસ્કૃતનિરાસાર્થં.
ત
ઇતિ. તચ્છબ્દઃ પૂર્વપ્રકૃતાપેક્ષઃ. કે ચ પૂર્વપ્રકૃતાઃ. અવર્જિતાશ્ ચ યે સાસ્રવાઃ. વર્જિતાશ્ ચ યે માર્ગસત્યસ્વભાવાઃ. ઉભયે ઽપ્ય્ અપેક્ષિતાઃ. કથં ગમ્યતે.
યે સાસ્રવા ઉપાદાનસ્કન્ધાસ્ ત
ઇતિ અનાસ્રવેભ્યઃ સાસ્રવનિષ્કર્ષવચનાત્. યદ્
[તિબ્. 17અ] રૂપાદિસ્કન્ધપંચકં
વક્ષ્યમાણલક્ષણં. તે ઽમી સંસ્કૃતા દ્રષ્ટવ્યાઃ. અન્યોન્યમ્ એષાં સંગ્રહઃ. રૂપાદિગ્રહણં શીલાદિસ્કન્ધનિરાસાર્થં. અન્યે ઽપિ હિ પંચ સ્કન્ધાસ્ સન્તિ. શીલસ્કન્ધઃ સમાધિસ્કન્ધઃ પ્રજ્ઞાસ્કન્ધો વિમુક્તિસ્કન્ધઃ વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધશ્ ચેતિ. સ્કન્ધગ્રહણં રૂપાદિવિષયનિરાસાર્થં. સમેત્ય સંભૂયેતિ પર્યાયાવ્ એતૌ. અથ વા સમેત્ય સમાગમ્યાન્યોન્યમ્ અપેક્ષ્યેત્ય્ અર્થઃ. સંભૂય સંજન્યેત્ય્ એવં સંશબ્દસ્યાર્થં દર્શયતિ. ન હ્ય્ એકપ્રત્યયજનિતમ્ ઇતિ. સર્વાલ્પપ્રત્યયત્વે ઽપિ અવશ્યં દ્વૌ પ્રત્યયૌ સ્તઃ.
ચતુર્ભિશ્ ચિત્તચૈત્તા હિ સમાપત્તિદ્વયં ત્રિભિઃ
દ્વાભ્યામ્ અન્યે તુ જાયન્ત
ઇતિ વચનાત્. દુગ્ધવદ્ ઇતિ. સંસ્કૃતશબ્દસ્ય નિષ્ટ્ઃઆન્તત્વાત્ નિષ્ઠાન્તશબ્દેનૈવ દૃષ્ટાન્તં દર્શયતિ. દુગ્ધવદ્ ઇતિ દુગ્ધં નામ ક્ષીરં. યત્ સ્તનાન્ નિષ્કાસિતં તદ્ દુગ્ધમ્ ઇતિ ન્યાય્યં. યત્ તુ નિષ્કાસિષ્યતે. યચ્ ચ નૈવ નિષ્કાસિષ્યતે ધેનુસ્થમ્ એવ વર્તતે. તદ્ દુગ્ધમ્ ઇતિ ન પ્રાપ્તં. ઉચ્યતે ચ લોકે દુગ્ધમ્ ઇતિ. એવમ્ ઇહાપિ યે સંસ્કરિષ્યન્તે ઉત્પત્તિધર્માણો ઽનાગતા યે ઽપિ ન સંસ્કરિષ્યન્તે અનુત્પત્તિધર્માણઃ. તે ઽપિ સંસ્કૃતા ઇત્ય્ ઉચ્યન્તે. તજ્જાતીયત્વાત્ સ્વલક્ષણસાદૃશ્યત્વાત્.
ત એવાધ્વેતિ
વિસ્તરઃ. સર્વાભિધર્મઃ સૂત્રાર્થઃ સૂત્રનિકષઃ [તિબ્. 17બ્] સૂત્રવ્યાખ્યાનમ્ ઇતિ સૂત્રોક્તાનામ્ અપિ અધ્વાદીનાં સ્કન્ધપર્યાયરૂપાણાં ઇહ વચનં ગતગચ્છદ્ગમિષ્યદ્ભાવાદ્ ઇતિ. લોકપ્રસિદ્ધમ્ અધ્વાનમ્ અપેક્ષ્યાયમ્ અધ્વા વ્યાખ્યાતઃ. તથા હિ લોકે કથ્યતે. અયમ્ અધ્વા ગ્રામં ગતો ઽયમ્ અધ્વા ગચ્છતિ અયમ્ અધ્વા ગમિષ્યતીતિ. એવમ્ ઇહાપિ ગતો ઽધ્વા યો ઽતીતઃ ગચ્છતિ યો વર્તમાનઃ ગમિષ્યતિ યો ઽનાગત ઇતિ. અદ્યન્તે ઽનિત્યતયેતિ વાધ્વાન ઇત્ય્ અધિકૃતં. નૈરુક્તં વિધાનમ્ અપેક્ષ્યાયમ્ અર્થો દર્શિતઃ. અદ્યન્તે ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 21 )
અનિત્યતયા ભક્ષ્યન્ત ઇતિ અધ્વાન ઇતિ સંસ્કૃતા એવાધ્વશબ્દેન ભગવતા દેશિતાઃ.
કથાવસ્તુ

શબ્દેનાપિ ત એવ સંસ્કૃતા ભગવતા દેશિતાઃ. ત્રીણીમાનિ ભિક્ષવઃ કથાવસ્તૂનિ અચતુર્થાન્ય્ અપંચમાનિ યાન્ય્ આશ્રિત્યાર્યાઃ કથાં કથયન્તઃ કથયન્તિ. કતમાનિ ત્રીણિ. અતીતં કથાવસ્તુ અનાગતં કથાવસ્તુ પ્રત્યુત્પન્નમ્ ઇતિ. કથા વાક્યમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. કથા વાક્યં વર્ણાત્મકઃ શબ્દ ઇત્ય્ અર્થઃ. તસ્યા વસ્તુ નામવિષય ઇત્ય્ અર્થઃ. નામ્ના પુનર્ અર્થો ઽભિધેયઃ. તથા હિ વક્ષ્યતિ. વાણ્ નામ્નિ પ્રવર્તતે. નામાર્થં દ્યોતયતીતિ. યદિ નામૈવ કથાવસ્તુ નામ ચ સંસ્કારસ્કન્ધૈકદેશ એવેતિ કથં કૃત્વા કથાવસ્તુશબ્દેન સંસ્કૃતા એવોક્તા ઇત્ય્ અત આહ. સાર્થકવસ્તુગ્રહણાત્ તુ સંસ્કૃતં કથાવસ્તૂચ્યતે ઇતિ. અન્યથા હીતિ વિસ્તરઃ. યદિ સાર્થકં વસ્તુ ન ગૃહ્યેત પ્રકરણગ્રન્થો વિરુધ્યતે. કથાવસ્તૂન્ય્ [તિબ્. 18અ] અષ્ટાદશભિર્ ધાતુભિઃ સંગૃહીતાનીતિ. કયા પુનર્ યુક્ત્યા સાર્થકં વસ્તુ ગૃહ્યતે. દ્વિવિધઃ કથાયા વિષયઃ. સાક્ષાત્ પારમ્પર્યેણ ચ. સાક્ષાદ્વિષયો નામ. પારમ્પર્યેણાર્થઃ. સ હિ સ્વવિષયભૂતસ્ય નામ્નો વિષય ઇતિ. અતસ્ તસ્યાપિ વિષયો વ્યવસ્થાપ્યતે. અસંસ્કૃતં કસ્માન્ ન કથાવસ્તુત્વેનોક્તં. અધ્વપતિતસ્ય નામ્નો ઽનધ્વપતિતેન સહાર્થાયોગાત્. વિષયો હેતુર્ ઇતિ વા અર્થદ્વયવાચકવસ્તુશબ્દપરિગ્રહાદ્ વા. યદ્ ધિ કથાયા વિષયો હેતુપ્રત્યયશ્ ચ ભવતિ. તત્ કથાવસ્તુ. અસંસ્કૃતં તુ ન હેતુપ્રત્યયઃ કથાયા ઇતિ ન કથાવસ્તુ. અથ વા અતીતાદીનાં સંસ્કૃતાનામ્ અતિબહુરૂપત્વેનાખ્યાનકરણયોગ્યત્વાત્. એવં ચૈવં ચ ઈપંકરસ્ તથાગતો ઽભૂત્. એવં ચૈવં ચ મૈત્રેયસ્ તથાગતો ભવિષ્યતિ. એવં ચૈવં ચ રાજા કપ્ફિણો ભવતીત્ય્ અતઃ સંસ્કૃતા એવ કથાવસ્તુત્વેનોક્તા નાસંસ્કૃતાઃ. સર્વસ્ય સંસ્કૃતસ્ય નિર્વાણમ્ ઇતિ નિરુપધિશેષનિર્વાણં. યદ્ય્ એવં સાસ્રવસ્ય તદ્ અસ્તીતિ ભવતિ સાસ્રવસ્ય સનિસ્સારત્વયોગઃ. માર્ગસત્યસ્ય તુ કથં. કોલોપમં ધર્મપર્યાયમ્ આજાનદ્ભિર્ ધર્મા અપિ પ્રહાતવ્યાઃ પ્રાગ્ એવાધર્મા ઇતિ માર્ગસત્યસ્યાપિ નિઃસરણં કલ્પત એવેતિ. સર્વ એવ સંસ્કૃતાઃ સનિઃસારા ભવન્તિ.
સવસ્તુકા
ઇતિ. વસન્ત્ય્ અસ્મિન્ પ્રાક્ કાર્યાણિ પશ્ચાત્ તત ઉત્પત્તિર્ ઇતિ. વસ્તુ હેતુર્ ઇત્ય્ અર્થઃ. સ એષામ્ અસ્તીતિ સવસ્તુકાઃ. પ્રવચને હિ વસ્તુશબ્દઃ પંચસ્વ્ અર્થેષુ દૃશ્યતે. સ્વભાવે [તિબ્. 18બ્] આલમ્બને સંયોજનીયે હેતૌ પરિગ્રહે ચ. સ્વભાવે તાવત્. યદ્ વસ્તુ પ્રતિલબ્ધં. સમન્વાગતઃ સ તેન વસ્તુનેતિ તેન સ્વભાવેનેતિ ગમ્યતે ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 22 ). આલમ્બને. જ્ઞેયા ધર્માઃ કતમે. આહ. સર્વધર્મા જ્ઞાનેન જ્ઞેયા યથાવસ્તુ યથાલમ્બનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. સંયોજનીયે. યસ્મિં વસ્તુનિ અનુનયસંયોજનેન સંયુક્તઃ. પ્રતિઘસંયોજનેનાપિ તસ્મિન્ન્ ઇતિ. હેતૌ. સવસ્તુકા ધર્માઃ કતમે. સર્વસંસ્કૃતા ધર્મા ઇતિ. પરિગ્રહે. ક્ષેત્રવસ્તુગૃહવસ્તુ-આપણવસ્તુધનવસ્તુપરિગ્રહં પ્રહાય તતઃ પ્રતિવિરતો ભવતીતિ. ઇહ હેતૌ વસ્તુશબ્દો વેદિતવ્યઃ હેતુવચનઃ. કિલેતિ. કિલશબ્દઃ પરમતં દર્શયતિ. સ્વમતં ત્વ્ અસ્ય લક્ષ્યતે. સવસ્તુકાઃ સસ્વભાવાઃ સંસ્કૃતાઃ. અસંસ્કૃતાસ્ ત્વ્ અવસ્તુકાઃ પ્રજ્ઞપ્તિસત્ત્વાદ્ ઇતિ.
(ઇ.8) ત એવ પુનઃ સંસ્કૃતા ઇતિ. યે સાસ્રવા અનાસ્રવાઃ પૂર્વમ્ ઉક્તા ઇતિ દર્શયતિ.
યે સાસ્રવા ઉપાદાનસ્કન્ધાસ્ ત
ઇતિ. તેષામ્ ઇત્ય્ અત્રાહાર્યં. કિં સિદ્ધમ્ ઇતિ. યદ્ અર્થાપન્નં. તદ્ વિચારયતિ. ઉપાદાનસ્કન્ધાદયઃ સૂત્રેષૂક્તાઃ. તેનેહ તે વ્યાખ્યાયન્તે. સર્વો ઽભિધર્મઃ સૂત્રાર્થ ઇતિ વિસ્તરેણ ઉક્તમ્ એતત્. તત્સંભૂતતુઆદ્ ઉપાદાનસ્કન્ધા ઇતિ. ઉપાદાનસંભૂતાઃ સ્કન્ધા ઉપાદાનસ્કન્ધાઃ. મધ્યપદલોપાત્. યથા તૃણસંભૂતો ઽગ્નિસ્ તૃણાગ્નિઃ. [તિબ્. 19અ] તુષસંભૂતો ઽગ્નિસ્ તુષાગ્નિર્ ઇતિ. ઉપાદાનાનાં સ્કન્ધા ઉપાદાનસ્કન્ધા ઇતિ ષષ્ઠીસમાસેનૈવ મધ્યપદલોપમ્ અકૃત્વા અન્યે સાધયન્તિ. એવં ચ નિદર્શયન્તિ. યથા તૃણાનામ્ અગ્નિસ્ તૃણાગ્નિર્ ઇતિ યુક્તં. યે સત્ત્વસંખ્યાતાઃ. તે ઉપાદાનસ્કન્ધાઃ ક્લેશાભિષ્યન્દિતકર્મહેતુકત્વાત્. બાહ્યાસ્ તુ ભાવાઃ કથમ્ ઉપાદાનસ્કન્ધાઃ. તે ઽપ્ય્ ઉપાદાનનિર્વૃત્તાઃ.
કર્મજં લોકવૈચિત્ર્યમ્
ઇતિ સિદ્ધાન્તાત્. તદ્વિધેયત્વાદ્ વા રાજપુરુષવદ્ ઇતિ. યથા રાજ્ઞો વિધેયઃ પુરુષો રાજપુરુષઃ. એવમ્ ઉપાદાનાં વિધેયાઃ સ્કન્ધાઃ. તદ્વશેનાલમ્બનગત્યન્તરપ્રવૃત્તેઃ. ઉપાદાનાનિ વા તેભ્યઃ સંભવન્તીતિ. અર્થકથનમાત્રમ્ એતત્. પદાનિ ત્વ્ એવં વક્તવ્યાનિ. ઉપાદાનાં સંભવા હેતવો વા સ્કન્ધા ઉપાદાનસ્કન્ધાઃ પુષ્પફલવૃક્ષવત્. યથા પુષ્પાણાં ફલાનાં વા સંભવો હેતુર્ વા વૃક્ષઃ. પુષ્પવૃક્ષઃ ફલવૃક્ષ ઇતિ વા. તદ્વત્. અર્હત્સ્કન્ધા અપિ પારસાંતાનિકોપાદાનવિધેયા વિક્રિયોત્પાદનાત્. તેભ્યો ઽપિ પારસાંતાનિકાનિ ઉપાદાનાનિ સંભવન્તીતિ અવિરુદ્ધમ્ એષામ્ ઉપાદાનસ્કન્ધત્વં. રણા હિ ક્લેશાઃ આત્મપરવ્યાબાધનાદ્ ઇતિ. યે હ્ય્ આત્માનં પરાંશ્ ચ વ્યાબાધન્તે. તે રણા યુદ્ધાનીત્ય્ અર્થઃ. તથૈવ ચ ક્લેશા [તિબ્. 19બ્] ઇતિ રણા ઉચ્યન્તે. તદનુશયિતત્વાદ્ ઇતિ. તૈર્ અનુશયિતા ઉપસેવિતા ઇત્ય્ અર્થઃ. અથ વા ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 23 ) ઽનુશયિનઃ કૃતાઃ તૈર્ અનુશયિતાઃ. તદ્ભાવસ્ તદનુશયિતત્વં. તસ્માત્. તદનુશયિતત્વાત્. અથ વા તેષામ્ અનુશયિતત્વં. તસ્માત્. સરણાઃ સાસ્રવવત્. સાસ્રવત્વે યદ્ વ્યાખ્યાનં. તદ્ એવાસ્ય વક્તવ્યં. આર્યાણાં પ્રતિકૂલત્વાત્ દુઃખમ્ ઇતિ. સંસ્કારદુઃખતયા આર્યાણાં તત્ પ્રતિકૂલં. સમુદેત્ય્ અસ્માદ્ દુઃખમ્ ઇતિ સમુદય ઇતિ. હેતુભૂતાઃ સ્કન્ધાઃ સમુદયઃ. ફલભૂતાઃ સ્કન્ધા દુઃખમ્ ઇતિ વર્ણયન્તિ. લુજ્યત ઇતિ લોક ઇતિ. અસ્મિન્ન્ એવ રોહિતાશ્વ વ્યામમાત્રે કલેવરે લોકં પ્રજ્ઞપયામિ લોકસમુદયં ચેતિ સૂત્રં. લુજ્યતે પ્રલુજ્યતે તસ્માલ્ લોક ઇતિ ચ ભગવતૈવોક્તં. લુજ્યતે વિનશ્યતીત્ય્ અર્થઃ. લુજિર્ ઇહ ગૃહીતો ન લોકઃ. નૈરુક્તેન તુ વિધાનેન ગકારસ્ય સ્થાને કકારઃ કૃતઃ. તસ્માલ્ લોક ઇતિ ભવતિ. દૃષ્ટિર્ અસ્મિંસ્ તિષ્ઠતીતિ. યે કેચિદ્ ભિક્ષવ આત્મત આત્મીયતશ્ ચ સમનુપશ્યન્તિ. ત ઇમાન્ એવ પંચોપાદાનસ્કન્ધાન્ આત્મત આત્મીયતશ્ ચ સમનુપશ્યન્તીતિ વચનાદ્ ઉપાદાનસ્કન્ધા દૃષ્ટિસ્થાનં ભવતીતિ. ભવ ઇતિ સાસ્રવા એવ ધર્માઃ ભવશબ્દેનોક્તાઃ. ભવઃ કતમઃ. પંચોપાદાનસ્કન્ધા ઇતિ વચનાદ્. એતે ચ દુઃખાદયઃ શબ્દા માર્ગસત્યે ઽપિ પ્રસજ્યન્તે. માર્ગસત્યમ્ અપિ હિ સંસ્કારદુઃખતયા દુઃખં. [તિબ્. 20અ] સમનન્તરપ્રત્યયાદિભાવેન ચાસ્માત્ સાસ્રવં વસ્તુ સમુદેતિ. લુજ્યતે ચ. દૃષ્ટિશ્ ચ તદ્ આલમ્બતે. ભવતિ ચ તદ્ ઉત્પદ્યતે ઇત્ય્ અર્થઃ. નૈષ દોષઃ. રૂઢિં હ્ય્ અપેક્ષતે શબ્દપ્રવૃત્તિઃ. યે ધર્માઃ સંસ્કારદુઃખતયા આર્યાનામ્ પ્રતિકૂલા દુઃખા વિરોધિનઃ તદુત્પાદકાઃ પ્રસિદ્ધાઃ દૃષ્ટિપુષ્ટિજનકઃ. અનાદિમતિ ચ સંસારે વિનશ્યન્તિ ભવન્તિ. તેષ્વ્ એવામી દુઃખાદય આર્યૈઃ સંકેતિતા ન માર્ગસત્યે. તસ્માત્ સાસ્રવા એવ ધર્મા દુઃખશબ્દાદ્યભિધેયા ભવન્તિ નાનાસ્રવાઃ. ન હિ ગચ્છતીતિ ગૌર્ ઇત્ય્ ઉક્તે સર્વો ગન્તા ગૌર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તસ્માત્ સૂક્તં દુઃખં સમુદય ઇત્યેવમાદિ. 8.
(ઇ.9અબ્) રૂપમ્
ઇતિ રૂપસ્કન્ધઃ.
પંચેતિ
મનૈન્દ્રિયવ્યુદાસાર્થં.

અર્થા
વિષયાઃ અર્યન્તે જ્ઞાયન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ. પુનઃ
પંચેતિ
ગ્રહણં ધર્માયતનવિષયનિરાસાર્થં.
(ઇ.9ચ્દ્) તદ્વિજ્ઞાનાશ્રયા
ઇતિ. તચ્છબ્દો ઽર્થાન્ અપેક્ષતે. તેષ્વ્ અર્થેષુ તેષાં વા વિજ્ઞાનાનિ તદ્વિજ્ઞાનાનિ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 24 ) તેષામ્ આશ્રયાસ્ તદ્વિજ્ઞાનાશ્રયાઃ.
રૂપપ્રસાદા
ઇતિ. રૂપાણિ ચ તાનિ પ્રસાદાશ્ ચ ત ઇતિ રૂપપ્રસાદાઃ. અનેન વિશેષણેન મનૈન્દ્રિયં નિરસ્તં ભવતિ. મનો ઽપિ હિ તદ્વિજ્ઞાનાશ્રયઃ.
પંચાનાં સહજાશ્ ચ તૈર્
ઇતિ સિદ્ધાન્તાત્. [અનુશયિતાસ્ તે.] ન તુ મનો રૂપસ્વભાવમ્ ઇત્ય્ અતો નિરસ્તં. રૂપગ્રહણં [તિબ્. 20બ્] ત્વ્ ઇહ શ્રદ્ધાપ્રસાદનિરાસાર્થં. તદ્વિજ્ઞાનાશ્રયા ઇત્ય્ અનેન વિશેષણેન શ્રદ્ધાયા અપ્રસંગ ઇતિ ચેત્. ન. બહુવ્રીહિકલ્પનાયાં તત્પ્રસંગસંભવાત્. રૂપગ્રહણે તુ બહુવ્રીહિકલ્પના નિવર્તતે. ન હિ રૂપમયો ઽસ્તિ પ્રસાદો યસ્ય તદ્વિજ્ઞાનાન્ય્ આશ્રયત્વેન કલ્પેરન્. પ્રસાદગ્રહણં પુનર્ ઇન્દ્રિયગ્રાહ્યવસ્તુવ્યતિરિક્તરૂપપ્રસાદવિશેષજ્ઞાપનાર્થં. વૈભાષિકા હિ બ્રુવતે. ભૂતવિકારવિશેષા એવેન્દ્રિયાણીતિ. પ્રવચને તુ નૈવં. કિં તર્હિ. રૂપાદિવિષયવ્યતિરિક્તાનિ અચ્છાનિ અતીન્દ્રિયાણિ સ્વવિજ્ઞાનાનુમેયાનિ ઇન્દ્રિયાણિ યેષાં ચક્ષુરાદીનિ અધિષ્ઠાનાનિ દૃશ્યન્તે.
તદ્વિજ્ઞાનાશ્રયા
ઇતિ ચ વિશેષણમ્ અન્યોન્યલક્ષણસાંકર્યનિવૃત્ત્યર્થં. યદિ હિ રૂપપ્રસાદાશ્ ચક્ષુરાદય ઇત્ય્ એતાવદ્ અવક્ષ્યત્. ચક્ષુર્ અપિ શ્રોત્રાદિ વા ચક્ષુઃ. યતસ્ ત્વ્ એવં વિશેષ્યતે. રૂપવિજ્ઞાનાશ્રયો યો રૂપપ્રસાદઃ. તચ્ ચક્ષુર્ ઇતિ. અતો લક્ષણસાંકર્યં ન ભવતિ. ન હિ શ્રોત્રમ્ અન્યદ્ વા ઇન્દ્રિયં રૂપવિજ્ઞાનસ્યાશ્રયઃ. એવં યાવત્ સ્પ્રષ્ટવ્યવિજ્ઞાનાશ્રયો યો રૂપપ્રસાદઃ. તત્ કાયેન્દ્રિયમ્ ઇતિ વક્તવ્યં. યથોક્તં ભગવતેતિ. એતદ્ વ્યાખ્યાનં સૂત્રાનુગતમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. કથમ્ ઇતિ. આધ્યાત્મિકમ્ ઇતિ વિજ્ઞાનાશ્રય ઇત્ય્ અર્થઃ. આત્મશબ્દો હિ ચિત્તમ્ આત્મેત્ય્ ઉપચર્યત ઇતિ વક્ષ્યતે. આત્મનિ અધિ અધ્યાત્મમ્. અધ્યાત્મમ્ એવ આધ્યાત્મિકં. [તિબ્. 21અ] આત્મનિ ચિત્તલક્ષણે કર્તવ્યે હેતુર્ ઇત્ય્ અયમ્ અર્થ આધ્યાત્મિકશબ્દેનોચ્યતે. વિજ્ઞાનાશ્રય ઇતિ યાવદ્ ઉક્તં ભવતિ.
અથ વા યાનીતિ વિસ્તરઃ. અથ વા
તચ્-
છબ્દેન ઇન્દ્રિયાણ્ય્ અભિસંબધ્યન્તે. ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં શ્રોત્રવિજ્ઞાનમ્ ઇત્યેવમાદિ પ્રવચનપ્રસિદ્ધમ્ એતત્. ન તુ રૂપવિજ્ઞાનં શબ્દવિજ્ઞાનમ્ ઇતિ. લોકે તુ કદાચિદ્ એવં ભવેત્. તસ્માદ્ ઇદં વ્યાખ્યાનાન્તરમ્ આશ્રીયતે. તસ્માદ્ આહ. એવં ચ કૃત્વા પ્રકરણગ્રન્થો ઽપ્ય્ અનુવૃત્ત ઇતિ વિસ્તરઃ. કથમ્ ઇહાસિદ્ધમ્ અસિદ્ધેન સાધ્યતે. ચક્ષુર્ એવ હ્ય્ અસિદ્ધં. તદસિદ્ધૌ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્ અપ્ય્ અસિદ્ધં. કથં તત્ તેન તદાશ્રયતયા સાધ્યતે. સિદ્ધા ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 25 ) એવૈતે પંચ વિજ્ઞાનવિશેષાઃ. પરસ્પરવિશેષોપલક્ષણાર્થં તુ વયમ્ એતૈશ્ ચક્ષુરાદિભિસ્ તાન્ વિશેષયન્તો દર્શયામઃ. એતદ્ ઉક્તં ભવતિ. એતસ્ય પ્રથમસ્યૈકસ્ય સ્વસંવેદ્યસ્ય વ્જ્ઞાનવિશેષસ્ય ય આશ્રયો રૂપપ્રસાદઃ. તચ્ ચક્ષુરિન્દ્રિયં. એવં યાવદ્ એતસ્ય પંચમસ્ય સ્વસંવેદ્યસ્ય વિજ્ઞાનવિશેષસ્ય ય આશ્રયો રૂપપ્રસાદઃ. તત્ કાયેન્દ્રિયમ્ ઇતિ. નાસિદ્ધેનાસિદ્ધસ્ય સાધનં.
(ઇ.10) રૂપં દ્વિવિધેતિ.
ચક્ષુષો ઽર્થો વર્ણસંસ્થાનભેદાદ્ દ્વિઃપ્રકારઃ. લોકપ્રતીતત્વાત્ તસ્ય સ્વલક્ષણં અનુક્ત્વા પ્રભેદ એવ કથ્યતે. વર્ણશ્ ચતુર્વિધો નીલાદિર્ ઇતિ. નીલલોહિતપીતાવદાતા વર્ણાઃ. તદ્ભેદા અન્ય ઇતિ અભ્રાદયઃ. અપરે વ્યાચક્ષતે. તદ્ભેદા અન્ય ઇતિ નીલાદિવર્ણચતુષ્ટયસંપર્કવિશેષાત્ [તિબ્. 21બ્] કાકાણ્ડવર્ણાદયો ઽપિ જાયન્તે. ન કેવલમ્ અભ્રાદ્ય ઇતિ. સંસ્થાનમ્ આકૃતિવિશેષઃ. પુનસ્ તદ્ એવાન્તર્ગણિકેન ભેદેન ભિદ્યતે.
વિંશતિધેતિ.
તદ્યથા નીલપીતાદિ. સંસ્થાનમ્ અષ્ટવિધં દીર્ઘાદિવિસાતાન્તં. શેષો દ્વાદશવિધો વર્ણ ઇતિ વિંશતિધા. નભશ્ ચૈકવર્ણમ્ ઇતિ. યદ્ દૂરતો વૈડૂર્યભિત્ત્યાકારં દૃશ્યતે. વૃત્તં વર્તુલં. પરિમણ્ડલં ચક્રલં. ઉન્નતં સ્થૂલાદિરૂપં. અવનતં નિમ્નરૂપં. યત્ર રૂપાણાં દર્શનમ્ ઇતિ વચનં છાયાન્ધકારયોર્ નાનાકરણપ્રદર્શનાર્થં. ન વિપંચિતં ન વિભક્તમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ.
ઇદમ્ ઇહ વિચાર્યતે. યદિ નીલાદિવર્ણચતુષ્ટયભેદા એવ અભ્રાદયો ન તદ્વ્યતિરિક્તા ભવન્તિ. યથેહ કાકાણ્ડાદિવર્ણા નોક્તાઃ. તથાભ્રાદયો ઽપિ ન વક્તવ્યા ઇતિ. નૈતદ્ વ્યાખ્યાનકારૈર્ વિચારિતં. શક્યં ત્વ્ એવં ભણિતું. માયારૂપસદૃશત્વાત્ નીલાદિભેદભૂતા અપિ તે અભ્રાદયઃ પૃથગ્ ઉક્તાઃ. તથા હિ તે દૂરતો ભિત્તય ઇવ લક્ષ્યન્તે અભ્યાસગમને તુ ન દૃશ્યન્તે. મા કસ્યચિદ્ એવં ભૂત્. નૈતત્ કિંચિદ્ અસ્તિ. વિમતિર્ વા. કિમ્ અસ્ત્ય્ એતત્. ઉત ભ્રાન્તિમાત્રમ્ ઇતિ. તદ્વિપર્યાસસંશયનિવૃત્ત્યર્થમ્ ઇમે અભ્રાદય ઉક્તાઃ. સંત્ય્ એવામી રૂપાયતનસ્વભાવા ઇતિ. દીર્ઘાદીનાં પ્રદેશ ઇતિ. દીર્ઘાદિવિસાતાન્ત [તિબ્. 22અ] પ્રદેશ ઇત્ય્ અર્થઃ. કતરો ઽસૌ પ્રદેશ ઇત્ય્ આહ. કાયવિજ્ઞપ્તિસ્વભાવ ઇતિ. કાયવિજ્ઞપ્તિર્ હિ કદાચિદ્ દીર્ઘા કદાચિદ્ ધ્રસ્વા કદાચિદ્ યાવદ્ વિસાતેતિ. કીદૃશી પુનઃ સાવગન્તવ્યા. તદ્ આલમ્બનચિત્તસમુત્થાપિતં યત્ કાયકર્મ. અકાયકર્મસ્વભાવં તુ દીર્ઘાદિવિસાતાન્તં નિરસ્તં બોદ્ધવ્યં. અસ્ત્ય્ ઉભયથા. પરિશિષ્ટમ્ ઇતિ. યન્ નિરસ્તં દીર્ઘાદિ. અભ્રધૂમરજોમહિકાશ્ ચ.
દૃશ્યતે હિ નીલાદીનાં દીર્ઘાદિપરિચ્છેદ ઇતિ. નીલપીતલોહિતાવદાતચ્છાયાન્ધકારાણાં દીર્ઘાદિસંસ્થાનગ્રહણં. તસ્માદ્ એષામ્ અપિ તૃતીયાયાં કોટ્યામ્ અન્તર્ભાવ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. કથં પુનર્ એકં દ્રવ્યમ્ ઉભયથા વિદ્યત ઇતિ. કથમ્ એકં દ્રવ્યં વર્ણસંસ્થાનાત્મકં ભવતિ. વર્ણરૂપાદ્ ધિ સંસ્થાનરૂપં દ્રવ્યાન્તરમ્ ઇતિ વઃ સિદ્ધાન્તઃ. ઉભયસ્ય તત્ર પ્રજ્ઞાનાત્. વર્ણસંસ્થાનસ્ય તત્ર ગ્રહણાત્. જ્ઞાનાર્થો હ્ય્ એષ વિદિર્ ન સત્તાર્થ ઇતિ. વિદ જ્ઞાન ઇત્ય્ એતસ્ય ધાતોર્ લુગ્વિકરણસ્ય એતદ્ રૂપં વિદ્યત ઇતિ. ન તુ વિદ સત્તાયામ્ ઇત્ય્ એતસ્ય ધાતોઃ શ્યન્વિકરણસ્યૈતદ્ રૂપમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. જ્ઞાનં તત્રોભયાકારં પ્રવર્તતે. ન દ્રવ્યં એકમ્ ઉભયલક્ષણમ્ ઇતિ વૈભાષિકપરિહારઃ. કાયવિજ્ઞપ્તાવ્ અપિ તર્હિ પ્રસંગ ઇત્ય્ આચાર્યઃ. ન હિ કાયવિજ્ઞપ્તૌ ગૃહ્યમાનાયાં વર્ણગ્રહણં ન પ્રવર્તતે. વૈભાષિકાણામ્ અયમ્ અભિપ્રાયઃ. નીલાદિગ્રહણમ્ આતપાલોકગ્રહણં વા સંસ્થાનનિરપેક્ષં પ્રવર્તતે. કાયવિજ્ઞપ્તિગ્રહણં તુ વર્ણનિરપેક્ષં. પરિશિષ્ટરૂપાયતનગ્રહણં [તિબ્. 22બ્] તુ વર્ણસંસ્થાનાપેક્ષં પ્રવર્તત ઇતિ. સૌત્રાન્તિકપાક્ષિકસ્ તુ અયમ્ આચાર્યો નૈનમ્ અર્થં પ્રયચ્છતિ. ન હિ ચાક્ષુષમ્ એતત્ સંસ્થાનગ્રહણં. માનસં ત્વ્ એતત્ પરિકલ્પિતં. વર્ણસંનિવેશવિશેષ એવ હિ સંસ્થાનં. ન સંસ્થાનં નામ દ્રવ્યં કિંચિદ્ અસ્તિ. વર્ણાગ્રહણે સંસ્થાનગ્રહણાભાવાત્. એતચ્ ચ કર્મકોશસ્થાને પરીક્ષિષ્યતે.

સત્ત્વાસત્ત્વાખ્યશ્ ચેતિ. વાગ્વિજ્ઞપ્તિશબ્દસ્ તદ્વ્યતિરિક્તશ્ ચેત્ય્ અર્થઃ. સત્ત્વાસત્ત્વસંખ્યાતશ્ ચેતિ કેચિત્ પઠન્તિ. અયમ્ એવ ચ ઇહાર્થો ઽભિપ્રેતઃ. યદિ હિ સત્ત્વાસત્ત્વસંતાનજ ઇતિ અયમ્ અર્થો ઽભિપ્રેતો ભવેત્. સત્ત્વાખ્યો વાગ્વિજ્ઞપ્તિશબ્દો ઽસત્ત્વાખ્યો ઽન્ય ઇતિ એવં વક્ષ્યમાણકં વિવરણં નિઃપ્રયોજનમ્ એવ. તસ્માત્ સત્ત્વાસત્ત્વાખ્યશ્ ચેતિ પાઠઃ સ્ફુટઃ પઠિતવ્યઃ. ઉપાત્તમહાભૂતહેતુક ઇતિ. પ્રત્યુત્પન્નાનીન્દ્રિયાવિનિર્ભાગાનિ ભૂતાન્ય્ ઉપાત્તાનિ. અન્યાનિ અનુપાત્તાનિ. ઉપાત્તાનિ મહાભૂતાનિ હેતુર્ અસ્યેતિ ઉપાત્તમહાભૂતહેતુકઃ. યથા હસ્તવાચ્છબ્દ ઇતિ. યદિ સત્ત્વસંતાનજ ઇત્ય્ અભિપ્રેતઃ. બાહ્યો ઽપિ હિ નિર્મિતો માનુષાકારો હસ્તવાચ્છબ્દં કુર્યાત્. સ ચાનુપાત્તમહાભૂતહેતુકસ્વભાવો ઽવગન્તવ્ય ઇન્દ્રિયવિનિર્ભાગવર્તિત્વાત્. સ ચ માનુષીમ્ અપિ વાચં નિર્માતૃવશાદ્ ભાષેત્. વક્ષ્યતિ હ્ય્
એકસ્ય ભાષમાણસ્ય ભાષન્તે સર્વનિર્મિતાઃ.
એકસ્ય તૂષ્ણીંભૂતસ્ય સર્વે તૂષ્ણીંભવન્તિ તે.
તસ્ય ચ બાહ્યનિર્મિતશબ્દસ્ય અનુપાત્તમહાભૂતહેતુક ઇત્ય્ અત્ર ગ્રહણં. યથા વાયુવનસ્પતિનદીશબ્દ [તિબ્. 23અ] ઇતિ. યથાશબ્દસ્યોદાહરણાર્થત્વાત્. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 27 )
સત્ત્વાખ્યો વાગ્વિજ્ઞપ્તિસબ્દો ઽસત્ત્વાખ્યો ઽન્ય ઇતિ. સત્ત્વમ્ આચષ્ટે સત્ત્વાખ્યઃ. વાગ્વિજ્ઞપ્તિશબ્દેન હિ સત્ત્વો ઽયમ્ ઇતિ વિજ્ઞાયતે. તં વાગ્વિજ્ઞપ્તિશબ્દં વર્જયિત્વા અન્યઃ શબ્દો હસ્તશબ્દો ઽપિ યાવદ્ અસત્ત્વાખ્ય એવ. કિમ્ અંગ અસત્ત્વસંતાનજ ઇતિ વ્યાખ્યાતં ભવતિ. તદ્ એવમ્ ઉપાત્તમહાભૂતહેતુકઃ સત્ત્વાખ્યશ્ ચાસત્ત્વાખ્યશ્ ચ ભવતિ. અનુપાત્તમહાભૂતહેતુકો ઽપિ નિર્મિતશબ્દો વાગ્વિજ્ઞપ્તિસ્વભાવઃ સત્ત્વાખ્યઃ. તસ્યૈવ હસ્તશબ્દો વાયુવનસ્પત્યાદિશબ્દશ્ ચાસત્ત્વાખ્ય ઇતિ. ચતુર્વિધઃ શબ્દો મનોજ્ઞામનોજ્ઞભેદાત્ પુનર્ અષ્ટવિધો ભવતિ. યથૈકો વર્ણપરમાણુર્ ઇતિ. ન ભૂતચતુષ્કદ્વયમ્ ઉપાદાય વર્તતે શદ્બઃ. ઉપાદાયરૂપત્વાત્. વર્ણપરમાણુવદ્ ઇતિ ભાવઃ.
રસઃ ષોઢેતિ.
ષણ્મૂલજાતિમ્ અધિકૃત્યૈવમ્ ઉક્તં. રસષટ્કસ્ય અન્યોન્યસમ્પર્કવિશેષાત્ ત્વ્ અતિબહુપ્રકારા રસાઃ સંભવન્તિ. એકકદ્વિકત્રિકચતુષ્કપંચકષટ્કસમ્પર્કયોગાદ્ ધિ ચરકે ત્રિષષ્ટી રસા ઉપદિષ્ટાઃ.

સુગન્ધદુર્ગન્ધયોઃ સમવિષમગન્ધત્વાદ્ ઇતિ. અનુત્કટોત્કટગન્ધત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અસ્મિન્ પક્ષે દ્વિવિધો ગન્ધ ઇષ્ટઃ. ત્રિવિધસ્ તુ શાસ્ત્ર ઇતિ. સમગંધો ઽન્યસ્ તૃતીય ઇત્ય્ અર્થઃ. [તિબ્. 23બ્] અપરે પુનર્ વ્યાચક્ષતે. સમગન્ધ ઇતિ તયોર્ એવૈકદેશ ઇતિ સ એવાર્થો ભવતિ. શબ્દમાત્રં તુ ભિદ્યતે.
શીતમ્ ઉષ્માભિલાષકૃદ્ ઇતિ. સંભવં પ્રત્ય્ એવમ્ ઉચ્યતે. યો ધર્મ ઉષ્માભિલાષં કુર્યાત્. તચ્ છીતં નામોપાદાયરૂપં. ગ્રીષ્મે યદ્ય્ અપિ તન્ ન કુર્યાત્ તજ્જાતીયત્વાત્ તુ શીતમ્ એવ તદ્ અવગન્તવ્યં. કારણે કાર્યોપચારાદ્ ઇતિ. અત્તુમિચ્છા જિઘત્સા ચૈતસિકો ધર્મઃ. તસ્ય કારણં. અન્તર્ ઉદરે કાયેન્દ્રિયેણ યઃ સ્પૃશ્યતે. સા જિઘત્સા નામોપાદાયરૂપં. યથા
બુદ્ધાનાં સુખમ્ ઉત્પાદ
ઇત્યાદિ અભ્યુદયનિઃશ્રેયસસુખકારણત્વાત્ બુદ્ધોત્પાદસ્ય સ સુખમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તદ્વત્. એવં પિપાસાપિ વક્તવ્યા. સંચિતાનિ પુનસ્ તુલ્યન્ત ઇતિ સૂક્ષ્મગુરુત્વસદ્ભાવાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. અત્રાનુમાનં. સગુરુત્વં રૂપાવચરં વસ્ત્રાદિ. આધારાધેયભાવાત્. કુણ્ડબદરવદ્ ઇતિ. અનુગ્રાહકં કિલાસ્તીતિ. કિલશબ્દો વૈભાષિકમતદ્યોતનાર્થં. સ્વમતં તુ સમાધિર્ એવાત્રાનુગ્રાહકઃ. કિમ્ અત્ર શીતેન પરિકલ્પિતેનેતિ. યદા તત્પ્રકારવ્યવચ્છેદ ઇતિ. યદા નીલાદિપ્રકારનિમિત્તાભોગઃ. એવં શ્રોત્રાદિવિજ્ઞાનમ્ ઇતિ. ય એષ બહુવિધઃ શબ્દ ઉક્તઃ. તત્ર કદાચિદ્ એકેન દ્રવ્યેણ શ્રોત્રવિજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે યદા તત્પ્રકારવ્યવચ્છેદો ભવતિ. કદાચિદ્ બહુભિર્ યદા ન વ્યવચ્છેદઃ. તદ્યથા [તિબ્. 24અ] તૂર્યશબ્દસમૂહમ્ અનેકાકારતારમન્દ્રતાદિશબ્દરૂપં શૃણ્વતઃ. એવં ઘ્રાણજિહ્વાવિજ્ઞાને અપિ સ્વવિષયે યોજ્યે. કાયવિજ્ઞાનં તુ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 28 ) પરં પંચભિર્ ઇતિ. કથં. કદાચિદ્ એકેન દ્રવ્યેણોત્પદ્યતે યદા તત્પ્રકારવ્યવચ્છેદો ભવતિ. કદાચિદ્ દ્વાભ્યાં યાવત્ પંચભિર્ યદા ન વ્યવચ્છેદઃ. એકેન ચ શ્લક્ષ્ણત્વાદિનેતિ. કિમ્ અત્ર કારણં. કર્કશત્વાદીનામ્ અન્યભૂતચતુષ્કાશ્રિતત્વાત્. નનુ ચૈવમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યથા ચક્ષુઃશ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયવિજ્ઞાનાલમ્બનાન્ય્ અભિસમસ્ય મનોવિજ્ઞાનં ગૃહ્ણાતીતિ કૃત્વા સામાન્યલક્ષણવિષયં તદ્ વ્યવસ્થાપ્યતે. તથા નીલપીતલોહિતાવદાતાલમ્બનાનાં ચતુર્ણાં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાનાં તાનિ ચત્વારિ બહુતરાણિ ચાલમ્બનાન્ય્ અભિસમસ્ય ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્ એકં ગૃહ્ણાતીતિ સામાન્યલક્ષણવિષયં તત્ પ્રાપ્નોતિ. રૂપાયતનસામાન્યલક્ષણમ્ અસ્યાલમ્બનમ્ ઇતિ કૃત્વા. તથા શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયવિજ્ઞાનાન્ય્ અપિ સ્વવિષયેષુ યોજ્યાનિ. આયતનસ્વલક્ષણં પ્રતીતિ. સ્વં લક્ષણં સ્વલક્ષણં. આયતનાનાં સ્વલક્ષણં આયતનસ્વલક્ષણં. ચક્ષુર્વિજ્ઞાનવિજ્ઞેયત્વાદિ. રૂપાયતનત્વાદિ વા. તત્ પ્રત્ય્ એતે પંચ વિજ્ઞાનકાયાઃ સ્વલક્ષણવિષયા ઇષ્યન્તે પ્રવચને. ન દ્રવ્યસ્વલક્ષણં પ્રતિ સ્વલક્ષણવિષયા ઇષ્યન્તે ઇતિ પ્રકૃતં. દ્રવ્યાણાં નીલાદિકાનાં સ્વલક્ષણં નીલાદ્યાકારચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદિવિજ્ઞેયત્વં. [તિબ્. 24બ્] નીલાકારાદિ વા. ન તત્ પ્રત્ય્ એતે પંચ વિજ્ઞાનકાયાઃ સ્વલક્ષણવિષયા ઇષ્યંતે ઇત્ય્ અદોષઃ. યુગપદ્વિષયસંપ્રાપ્તાવ્ ઇતિ. કાયજિહ્વેન્દ્રિયયોર્ યુગપદ્વિષયસંપ્રાપ્તિઃ સંભવતિ. દ્વયોશ્ ચ વિજ્ઞાનયોર્ યુગપત્પ્રવૃત્તિર્ ન સંભવતિ. અતઃ પૃચ્છતિ. કતરદ્ વિજ્ઞાનં પૂર્વમ્ ઉત્પદ્યત ઇતિ. યસ્ય વિષયઃ પટીયાન્. યદિ કાયેન્દ્રિયસ્ય વિષયઃ પટુતરઃ કાયવિજ્ઞાનં પૂર્વમ્ ઉત્પદ્યતે. અથ જિહ્વેન્દ્રિયસ્ય વિષયઃ પટીયાન્ જિહ્વાવિજ્ઞાનં પૂર્વમ્ ઉત્પદ્યતે. સમપ્રાપ્તે તુ વિષયે તુલ્ય ઇત્ય્ અર્થઃ. જિહ્વાવિજ્ઞાનં પૂર્વમ્ ઉત્પદ્યતે. કસ્માત્. ભોક્તુકામતાવર્જિતત્વાત્ સંતતેઃ. ભોજનેચ્છાપ્રવણત્વાત્ આત્મભાવસ્યેત્ય્ અર્થઃ. પૂર્વં જિહ્વાવિજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યત ઇતિ વચનાત્ પશ્ચાત્ કાયવિજ્ઞાનમ્ ઉત્પત્સ્યત ઇત્ય્ અર્થાદ્ ઉક્તં ભવતિ. તેનાત્ર વિચાર્યતે. કિં યો ઽસૌ જિહ્વાવિષયક્ષણેન સહ પ્રાપ્તઃ કાયવિષયક્સણ આસીત્. તત્ર તત્ કાયવિજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે. આહોસ્વિદ્ અન્યસ્મિન્ કાયવિજ્ઞાનવિષયક્ષણ ઇતિ. અન્યસ્મિન્ન્ ઇત્ય્ આહ. કથમ્ આલમ્બનનિયમો ન ભિદ્યતે. નૈષ દોષઃ. યત્ તદ્વિષયાલંબનં વિજ્ઞાનં. તદ્ અપ્રતિસંખ્યાનિરોધનિરુદ્ધં. અન્યત્ તુ તત્સદૃશં કાયવિજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યત ઇતિ. અતઃ પશ્ચાત્ તદ્ ઉત્પદ્યતે ઇત્ય્ ઉચ્યતે જાતિસામાન્યેનૈકત્વોપચારાત્.
(ઇ.11) અનેકકથાપ્રપંચવ્યવહિતત્વાત્ નષ્ટ ઇવાવિજ્ઞપ્તેર્ ઉદ્દેશધિકાર ઇતિ. અત ઇદમ્ ઉપન્યસ્યતિ. ઉક્તાઃ પંચેન્દ્રિયાર્થા યથા ચ તેષાં ગ્રહણમ્ ઇતિ. કદાચિદ્ એકેન દ્રવ્યેણ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યત ઇત્યેવમાદિના. [તિબ્. 25અ] તેષાં તુ ગ્રહણમ્ ઇતિ કર્મણિ ષષ્ઠી. અવિજ્ઞપ્તિર્ ઇદાનીં વક્તવ્યેતિ.
રૂપં પંચેન્દ્રિયાણ્ય્ અર્થાઃ પંચાવિજ્ઞપ્તિર્ એવ ચેત્ય્
અવિજ્ઞપ્તિર્ એવાવશિષ્યતે. તસ્યા લક્ષણનિર્દેશાવસર ઇતિ વક્તવ્યા.
વિક્ષિપ્તાચિત્તકસ્યેતિ.
કેચિદ્ એવં વૃત્તિં પઠન્તિ. અસ્મિં પાઠે એવં સૂત્રવિગ્રહઃ. વિક્ષિપ્તં નાસ્તિ વા ચિત્તમ્ અસ્યેતિ વિક્ષિપ્તાચિત્તકઃ. અથ વા વિક્ષિપ્તં ચિત્તં નાસ્તિ વા ચિત્તમ્ અસ્યેતિ વિક્ષિપ્તાચિત્તકઃ. એકસ્ય ચિત્તશબ્દસ્ય લોપઃ. કેચિદ્ એવં પઠન્તિ. વિક્ષિપ્તસ્યેતિ. અસ્મિન્ પાઠે ઉત્તરપદદ્વયસ્ય બહુવ્રીહિં કૃત્વા પશ્ચાદ્ એવં વિગ્રહઃ. વિક્ષિપ્તશ્ ચાચિત્તકશ્ ચ વિક્ષિપ્તાચિત્તકઃ. વિક્ષિપ્તઃ પુદ્ગલઃ વિક્ષિપ્તચિત્ત ઇત્ય્ અર્થઃ. વિક્ષિપ્તચિત્તસ્યેતિ તદન્યચિત્તસ્યાપીતિ અવિક્ષિપ્તચિત્તાદ્ અન્યચિત્તસ્યેત્ય્ અર્થઃ. તદ્યથા કુશલાયા અવિજ્ઞપ્તેઃ સમુત્થાપકં ચિત્તં કુશલં. તદન્યચિત્તો ઽકુશલાવ્યાકૃતચિત્તઃ. સ ઇહ વિક્ષિપ્તચિત્તો ઽભિપ્રેતઃ. અકુશલાયાસ્ ત્વ્ અવિજ્ઞપ્તેર્ અકુશલં ચિત્તં સમુત્થાપકં. તદન્યચિત્તઃ કુશલાવ્યાકૃતચિત્તઃ. સ ચાપિ વિક્ષિપ્તચિત્તો વેદિતવ્યઃ. તસ્ય. તદન્યચિત્તસ્યાપિ. અચિત્તકસ્યાપીતિ અસંજ્ઞિનિરોધસમાપત્તિસમાપન્નસ્યાપિ. અપિશબ્દેનાવિક્ષિપ્તસચિત્તકસ્યાપીતિ વિજ્ઞાયત [તિબ્. 25બ્] ઇતિ. એતત્પુદ્ગલદ્વયવ્યતિરિક્તસ્ય તૃતીયસ્યાપ્ય્ અર્થઃ. યો ઽનુબન્ધ ઇતિ પ્રવાહ ઇતિ. યો ધર્મો નિત્યપ્રવાહયુક્ત ઇત્ય્ અર્થઃ. પ્રવાહેન પ્રવાહી નિર્દિશ્યતે પ્રવાહોપલક્ષ્યત્વાત્. અથ વા અનુબધ્નાતીતિ અનુબન્ધઃ. પ્રવાહ ઇતિ ચ વ્યાખ્યાપદં કૃતબહુવ્રીહિકં. પ્રવૃત્તઃ પ્રકૃષ્ટો વા વાહો ઽસ્યેતિ પ્રવાહો ધર્મઃ. સ એવ નિર્દિશ્યતે. ન તત્ સ્રોતઃ. કુશલાકુશલ ઇતિ. કુશલાકુષલ એવેત્ય્ અવધારણં. અવ્યાકૃતો નસ્તીત્ય્ અર્થઃ. એતેન ચક્ષુરાદયો વ્યદસ્તા વેદિતવ્યાઃ. પ્રાપ્તિપ્રવાહો ઽપ્ય્ અસ્તિ ઈદૃશ ઇતિ. તત્પ્રાપ્તિર્ અપિ વિક્ષિપ્તાવિક્ષિપ્તચિત્તસ્યાપિ પ્રવાહિણી કુશલાકુશલૈવ ચેતિ તદ્વિશેષણાર્થમ્ ઉચ્યતે. મહાભૂતાન્ય્ ઉપાદાયેતિ. મહાભૂતહેતુક ઇત્ય્ અર્થઃ. યથેન્ધનમ્ ઉપાદાયાગ્નિર્ ભવતીત્ય્ ઉક્તે. ઇન્ધનહેતુકો ઽગ્નિર્ ઇતિ ગમ્યતે. જનનાદિહેતુભાવાદ્ ઇતિ.
જનનાન્ નિશ્રયાત્ સ્થાનાદ્ ઉપસ્તમ્ભોપબૃંહણાત્.

જનનહેતુસ્ તેભ્ય ઉત્પત્તેઃ. નિશ્રયહેતુર્ જાતસ્ય ભૂતાનુવિધાયિત્વાદ્ આચાર્યાદિનિશ્રયવત્. પ્રતિષ્ઠાહેતુર્ આધારભાવાત્ ચિત્રકુડ્યવત્. ઉપસ્તમ્ભહેતુર્ અનુચ્છેદહેતુત્વાત્. ઉપબૃંહણહેતુર્ વૃદ્ધિહેતુત્વાત્. કતમાન્ય્ મહાભૂતાન્ય્ ઉપાદાય. કિમ્ આશ્રયમહાભૂતાનિ. ઉતાહો નિશ્રયમહાભૂતાનિ. આશ્રયમહાભૂતાનીત્ય્ આહુઃ. તન્નામકરણજ્ઞાપનાર્થ ઇતિ. યસ્માદ્ રૂપક્રિયાસ્વભાવાપિ સતી [તિબ્. 26અ] વિજ્ઞપ્તિવત્ પરં ન વિજ્ઞાપયતિ. તસ્માદ્ અવિજ્ઞપ્તિર્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 30 ) ઇત્ય્ અર્થઃ. રૂપક્રિયાસ્વભાવાપીત્ય્ ઉભયવિશાષણં. કિમ્ અર્થં. યદ્ ધિ વસ્તુ રૂપસ્વભાવમ્ એવ ન કૃઇયાસ્વભાવં. તન્ ન પરં ગમયતિ. તદ્યથા ચક્ષુરાદયઃ. યદ્ અપિ ક્રિયાસ્વભાવમ્ એવ ન રૂપસ્વભાવં. તદ્ અપિ પરં ન ગમયતિ. તદ્યથા ચેતના. યત્ તૂભયસ્વભાવં. તત્ પરં ગમયતિ. તદ્યથા વિજ્ઞપ્તિઃ. વિજ્ઞપ્તિર્ હિ સ્વસમુત્થાપકં ચિત્તં કુશલાકુશલાવ્યાકૃતં સૌમ્યં ક્રૂરમ્ અનુભયમ્ ઇતિ વા પરં વિજ્ઞાપયતિ. તેન વિજ્ઞપ્તિવદ્ ઇતિ વિપરીતદૃષ્ટાન્તપ્રયોગઃ.
સમાસતસ્ ત્વ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. શિષ્યસુખાવબોધાર્થં સંક્ષેપતો વાક્યેન તદ્ અવિજ્ઞપ્તિરૂપં દર્શયત્ય્ આચાર્યઃ. વિજ્ઞપ્તિસમાધિસંભૂતં કુશલાકુશલં રૂપમ્ અવિજ્ઞપ્તિર્ ઇતિ. યથાસંભવમ્ એતત્ યોજ્યં. કાયવાક્વિજ્ઞપ્તિસંભૂતં કુશલં પ્રાતિમોક્ષસંવરસંગૃહીતં નૈવસંવરનાસંવરસંગૃહીતં ચ. અકુશલં પુનર્ અસંવરસંગૃહીતં નૈવસંવરનાસંવરસંગૃહીતં ચ. સમાધિસંભૂતં તુ કુશલમ્ એવ. તદ્ દ્વિવિધં. સાસ્રવસમાધિસંભૂતં ધ્યાનસંવરસ્વભાવં. અનાસ્રવસમાધિસંભૂતં અનાસ્રવસંવરસ્વભાવં. ઉપાદાયરૂપસ્વભાવં ચ. ન ચિત્તચૈતસિકાદિસ્વભાવમ્ [તિબ્. 26બ્] ઇત્ય્ અવગન્તવ્યં. નનુ ચૈવં વિજ્ઞપ્તિર્ અપિ અવિજ્ઞપ્તિઃ પ્રાપ્નોતિ. સાપિ ઉત્તરા સભાગહેતુભૂતપૂર્વવિજ્ઞપ્તિસંભૂતા. કુશલાકુશલમ્ એવેત્ય્ અવધારણાત્ વિજ્ઞપ્તાવ્ અપ્રસંગઃ. વિજ્ઞપ્તિર્ હ્ય્ અવ્યાક્ર્તાપિ સંભવતિ. અત એવ દિવ્યં ચક્ષુઃ શ્રોત્રં ચ સમાધિસંભૂતમ્ અપિ સત્ વિજ્ઞપ્તિજં ચ વિપાકરૂપં નાવિજ્ઞપ્તિઃ પ્રસજતીતિ.
અત્રાચાર્યસંઘભદ્ર ઇદમ્ અવિજ્ઞપ્તિલક્ષણસૂત્રં દૂષયતિ.
ન્યૂનં શાસ્ત્રાપેતં હાનિર્ અતસ્યાઃ પ્રસજ્યતે તત્ત્વં
અપિશબ્દાધિકવચનં વિશેષ્યં અવિશેષિતં ચાત્ર.
અનુબન્ધો હિ પ્રવાહસ્ તેનૈવ વ્યાખાતઃ. ન ચાદ્યઃ ક્ષણઃ પ્રવાહો મા ભૂદ્ અતિપ્રસંગઃ. તસ્માત્ તસ્યાત્ર લક્ષણેનાસ્ત્ય્ અવરોધ ઇતિ ન્યૂનં પ્રવાહસ્ય ચાદ્રવ્યત્વાત્ અદ્રવ્યમ્ અવિજ્ઞપ્તિર્ ઇતિ શાસ્ત્રાપેતં. સમાહિતાયાશ્ ચ નાસ્તિ વિક્ષિપ્તચિત્તાચિત્તકસ્યાનુબન્ધ ઇતિ સા ચાવિજ્ઞપ્તિર્ ન પ્રસજ્યત ઇતિ હાનિઃ. અવિક્ષિપ્તચિત્તકસ્ય તદનુબન્ધાન્ નૈષ દોષ ઇતિ ચેત્. શુભાશુભાયા વિજ્ઞપ્તેર્ અવિજ્ઞપ્તિલક્ષણપ્રસંગ ઇત્ય્ અતસ્યાઃ પ્રસજ્યતે તત્ત્વં. અચિત્તકસ્યાપીતિ ચાપિશબ્દવૈયર્થ્યં પૂર્વેણૈવ કૃતત્વાત્. વિક્ષિપ્તચિત્તકસ્યાપીતિ અનેન હિ સર્વસચિત્તકાવસ્થાગ્રહણં. કા પુનર્ અન્યા અવસ્થા. યા દ્વિતીયેનાપિશબ્દેન સંગૃહ્યેતેતિ અપિશબ્દાધિકવચનં. અચિત્તકં ચાધિકૃત્ય શુભો [તિબ્. 27અ] ઽવિજ્ઞપ્ત્યનુબન્ધો વિશેષણીયઃ. ન ચ વ્યાખ્યાને ઽપિ વિશેષિત ઇતિ વિશેષ્યમ્ અવિશેષિતમ્. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 31 ) ઇદં ચાપરં વિશેષ્યમ્ અવિશેષિતમ્ અપ્રતિઘં રૂપમ્ ઇતિ. એવમ્ અનેકદોષદુષ્તત્વાત્ ન સંબદ્ધમ્ એતલ્ લક્સણમ્ ઇતિ. અત્ર બ્રૂમઃ. યત્ તાવદ્ ઉક્તં ન્યૂનં પ્રવાહસ્યાવિજ્ઞપ્ત્યુપદેશાદ્ આદ્યઃ ક્ષણો નાવિજ્ઞપ્તિઃ સ્યાદ્ ઇતિ. ઇદં તાવદ્ અસૌ પ્રષ્ટવ્યઃ. કો ઽયં પ્રવાહો નામ. બહુષુ ક્ષણેષુ પ્રવાહ ઇત્ય્ આખ્યા. યદ્ય્ એવં આદ્યો ઽપિ ક્ષણઃ પ્રવાહઃ સિધ્યતિ. પ્રથમક્ષણપ્રભૃતિબહુષુ ક્ષણેષુ પ્રવાહ ઇતિ કૃત્વા. તથા હ્ય્ ઉત્સાત્ તડાગાદ્ વા નિર્ગચ્છતામ્ ઉદકાનામ્ આદ્યોદકાવયવપ્રભૃતિષુ પ્રવાહસંજ્ઞેતિ. નાસ્ત્ય્ અવ્યાપિતા લક્ષણસ્ય. યદા ચાનુબધ્નાતીતિ અનુબન્ધ ઇત્ય્ અચ્પ્રત્યયાન્તેન પદેન દ્રવ્યમ્ એવ નિર્દિશ્યતે. તદા ન્યૂનતાશંકાપિ નાસ્તિ. અત એવ શાસ્ત્રાપેતતાદોષો ઽપિ પરિહૃતો ભવતિ. અથાપ્ય્ અનુબંધનમ્ અનુબંધ ઇતિ સ્રોતો ઽભિધીયતે. તથાપ્ય્ અદોષો રૂપાધિકારાત્. પ્રવાહવર્તિત્વાત્ તુ પ્રવાહશબ્દેન પ્રદર્શ્યતે. સમાહિતાયા અપ્ય્ અવિજ્ઞપ્તેર્ અગ્રહણં ન ભવતિ. સાપિ હિ યદ્ય્ અપિ વિક્ષિપ્તચિત્તાચિત્તકસંતાનં નાનુબધ્નાતીતિ અવિક્ષિપ્તકસચિત્તસંતાનં ત્વ્ અનુબધ્નાત્ય્ એવ. અવિજ્ઞપ્તિજાતિસામાન્યેન તુ વિક્ષિપ્તાચિત્તકસ્યાપિ યો ઽનુબન્ધઃ. સાવિજ્ઞપ્તિર્ ઇતિ ઉચ્યતે. યત્ પુનર્ એતદ્ ઉક્તં. અવિક્ષિપ્તચિત્તકસ્ય તદનુબન્ધાન્ નૈષ દોષ ઇતિ ચેદ્ ઇતિ. યદ્ય્ અવિક્ષિપ્તચિત્તસ્ય [તિબ્. 27બ્] કેવલસ્ય યો ઽનુબન્ધઃ. સાપ્ય્ અવિજ્ઞપ્તિર્ ઇતિ સમાહિતાયા અવિજ્ઞપ્તેસ્ ત્યાગો ન ભવતીતિ બ્રવીષિ. વિજ્ઞપ્તિર્ અપિ કુશલાકુશલા તથૈવ ભવતીત્ય્ અવિજ્ઞપ્તિસ્ તે પ્રાપ્નોતીતિ. સ ચાપ્ય્ અદોષઃ શુભાશુભ એવેત્ય્ અવધારણાત્. વિજ્ઞપ્તિર્ હ્ય્ અવ્યાકૃતાપિ સંભવતીતિ. ન વિજ્ઞપ્તિર્ અવિજ્ઞપ્તિઃ પ્રસજ્યતે. અથ વા પ્રકર્ષગતેર્ એષ પ્રસંગો ન ભવિષ્યતિ. પ્રકર્ષેણ હિ યો ઽનુબન્ધઃ. સૈવાવિજ્ઞપ્તિઃ. ન ચ વિજ્ઞપ્તિર્ અવિજ્ઞપ્તિવત્ પ્રકર્ષેણાનુબધ્નાતીતિ. અવિજ્ઞપ્ત્યનિરોધે ઽપિ તન્નિરોધદર્શનાત્. યદ્ અપ્ય્ ઉક્તમ્. અપિશબ્દાધિકવચનમ્ ઇતિ. તદ્ અપ્ય્ અયુક્તમ્ ઉક્તં. તથા હ્ય્ એક એવેહ સૂત્રે પઠિતો ઽપિશબ્દઃ. વૃત્તૌ તુ તેન પુદ્ગલદ્વયેન તદર્થઃ સમ્બધ્યત ઇતિ દ્વિઃ પુનઃ પઠિતઃ. તેનૈકેન સૂત્રપઠિતેનાપિશબ્દેન વિક્ષિપ્તવિપરીતમ્ અવિક્ષિપ્તમ્ અચિત્તકવિપરીતં ચ તમ્ એવ સચિત્તકં તૃતીયં પુદ્ગલમ્ અવિજ્ઞપ્ત્યાશ્રયં બ્રુવન્ન્ આચાર્યઃ સ્વનામોક્તં વિક્ષિપ્તાચિત્તકપુદ્ગલદ્વયં જાતિસામાન્યેનાવિજ્ઞપ્ત્યાશ્રયં પ્રદર્શયન્ વિજ્ઞપ્તિચિત્તચૈત્તેભ્યો ઽર્થાન્તરભૂતામ્ અવિજ્ઞપ્તિમ્ આચષ્ટે. ત્રય એવ હિ પુદ્ગલા ભવન્તિ વિજ્ઞપ્તિચિત્તવિસભાગચિત્તો વિજ્ઞપ્તિચિત્તસભાગચિત્તો અચિત્તકશ્ ચ. તત્ર વિજ્ઞપ્તિચિત્તવિસભાગચિત્તો વિક્ષિપ્તચિત્ત ઇહાભિપ્રેતઃ. તસ્ય સા વાક્કાયવિજ્ઞપ્તિર્ [તિબ્. 28અ] નિરુદ્ધા ભવતિ. અચિત્તકસ્ય તુ ચિત્તચૈત્તા અપિ નિરુદ્ધા ઇતિ. તત્ર વિજ્ઞપ્તેશ્ ચિત્તચૈતસિકકલાપાચ્ ચાર્થાન્તરભૂતેયમ્ અવિજ્ઞપ્તિઃ. યત એભ્યો ઽનુબન્ધિનીત્વેન વિશિષ્યતે. તમ્ એવાર્થં દર્શયન્ન્ આહ.
વિક્ષિપ્તાચિત્તકસ્યાપીતિ.

અવિક્ષિપ્તચિત્તસ્યાવિજ્ઞપ્તિર્ વર્તત ઇતિ નાતિશયઃ. વિજ્ઞપ્તિર્ અપિ હિ તસ્ય વર્તતે. વિક્ષિપ્તચિત્તસ્યાપિ તુ વર્તત ઇત્ય્ અતિષયઃ. વિજ્ઞપ્તિર્ હિ તસ્ય નાસ્તિ. અવિજ્ઞપ્તિસ્ ત્વ્ અનુબન્ધિનીતિ વિજ્ઞપ્તેર્ વિશિષ્યતે. તથા વિક્ષિપ્તચિત્તકસ્યાવિજ્ઞપ્તિર્ વર્તત ઇતિ નાતિશયઃ. ચિત્તચૈત્તા અપિ હિ તસ્ય વર્તન્ત એવ. અચિત્તકસ્યાપિ તુ વર્તતે ઇતિ અતિશયઃ. તસ્ય હિ ચિત્તચૈત્તા નિરુદ્ધાઃ. અવિજ્ઞપ્તિસ્ ત્વ્ અનુબન્ધિનીતિ ચિત્તચૈત્તેભ્યો વિશિષ્યતે. તદ્ એવં ધર્માન્તરવિશેષણાર્થં અવિક્ષિપ્તચિત્તો વિક્ષિપ્તાચિત્તકતૃતીયભૂતસ્ તેનૈકેનાપ્ય્ અપિશબ્દેનાભિધીયતે. અત એવ ચાપિશબ્દેનાવિક્ષિપ્તસચિત્તકસ્યાપીત્ય્ ઉક્તમ્ આચાર્યેણ. તૃતીયભૂતત્વાત્. ઇતરથા હ્ય્ અપિશબ્દેનાવિક્ષિપ્તચિત્તકસ્યાપીત્ય્ એવાવક્ષ્યત્ સચિત્તકસ્યાપીતિ વા. તદ્યથા ત્રયો લોકે મનુષ્યાઃ. એકો ધનવાન્ ઇતરાવ્ અપિ ધનમાત્રવન્તૌ. તાવ્ અભિસમીક્ષ્ય વિષ્ણુમિત્રસ્ય ધનમ્ અસ્તીત્ય્ એકેનોક્તે દ્વિતીયો વક્તા ભવેત્. એવદત્તયજ્ઞદત્તયોર્ [તિબ્. 28બ્] અપિ ધનમ્ અસ્તીતિ. અપિશબ્દેન વિષ્ણુમિત્રસ્યાપ્ય્ અસ્તીતિ. એવદત્તયજ્ઞદત્તગતેન દ્વૈતમ્ ઇવાપન્નેનાપિશબ્દેન સ એવ વિષ્ણુમિત્રો લક્ષ્યતે ન ત્વ્ અવસૃજ્યતે ઇત્ય્ અર્થઃ. તેન નાત્રાપિશબ્દો ઽધિક એવ. તદ્વદ્ ઇહાપિ દ્રષ્ટવ્યં. યત્ પુનર્ એતદ્ ઉક્તં. અચિત્તકં ચાધિકૃત્ય શુભો ઽવિજ્ઞપ્ત્યનુબન્ધો વિશેષણીય ઇતિ. તદ્ અપિ ન કિંચિત્. અવિજ્ઞપ્તિજાતિમ્ અધિકૃત્યૈતલ્ લક્ષણં પ્રણીતં. સા ચાવિજ્ઞપ્તિજાતિર્ અચિત્તકસ્ય ભવતીતિ એતાવદ્ વિવક્ષિતં. કિમ્ અનેન વિશેષિતેન. ત્વદીયે ઽપ્ય્ અવિજ્ઞપ્તિલક્ષણે શુભો ઽવિજ્ઞપ્ત્યનુબન્ધો અચિત્તકમ્ અધિકૃત્ય ન વિશેષિતઃ.
કૃતે ઽપિ વિસભાગે ઽપિ ચિત્તે ચિત્તાત્યયે ચ યત્
વ્યાકૃતાપ્રતિઘં રૂપં સા હ્ય્ અવિજ્ઞપ્તિર્ ઇષ્યત
ઇતિ. એષા ચ વિજ્ઞપ્તિસંભૂતા કુશલૈવાવિજ્ઞપ્તિર્ અચિત્તકસ્ય સંભવતીતિ ચતુર્થે કોશસ્થાને જ્ઞાપયિષ્યતે. યચ્ ચાપ્રતિઘમ્ ઇતિ અવિશેષિતમ્ ઇતિ. તદ્ અપિ પશ્ચાદ્ દર્શયિષ્યામઃ.
સપ્રતિઘા દશ
રૂપિણ
ઇત્ય્ અત્ર. દશૈવ ધાતવઃ સપ્રતિઘા ઇત્ય્ અવધારણાત્. અવિજ્ઞપ્તિર્ ધર્મધાતુપરિપઠિતા. સા ત્વ્ અપ્રતિઘેતિ સેત્સ્યતિ. તસ્માદ્ ઇદમ્ આસ્માકીનમ્ એવમ્ અદોષદુષ્ટમ્ અવિજ્ઞપ્તિલક્ષણમ્ ઇતિ. તદ્ એવાસ્તુ.
(ઇ.12) ભૂતાનિ પૃથિવીધાતુર્
ઇતિ વિસ્તરઃ. ધાતુગ્રહણં વર્ણસંસ્થાનાત્મકપૃથિવ્યાદિનિરાસાર્થં. સ્વલક્ષણોપાદાયરૂપધારણાદ્ [તિબ્. 29અ] ધાતવ ઇતિ. કાઠિન્યાદિસ્વલક્ષણં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 33 ) ચક્ષુરાદ્યુપાદાયરૂપં ચ દધાતીતિ ધાતવઃ. અષ્ટાદશધાતવસ્ તુ સ્વસામાન્યલક્ષણધારણાત્. ગોત્રાર્થો વા ધાત્વર્થઃ ધારણાર્થમ્ અનપેક્સ્ય. ષડ્ધાધાતુદેશનાયાં પુનર્ભવબીજાર્થો વા ધાત્વર્થઃ ભવં પુષ્ણન્તીતિ કૃત્વા. મહત્ત્વમ્ એષાં સર્વાન્યરૂપાશ્રયત્વેનૌદારિકત્વાદ્ ઇતિ. સર્વોપાદાયરૂપાશ્રયત્વેન મહત્ત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તદુદ્ભૂતવૃત્તિષ્વ્ ઇતિ. તૈર્ મહાભૂતૈર્ ઉદ્ભૂતા વ્યક્તા વૃત્તિર્ ધૃત્યાદિકા યેષુ. ત ઇમે તદુદ્ભૂતવૃત્તયઃ પૃથિવ્યપ્તેજોવાયુસ્કન્ધાઃ. તેષુ. એષાં મહાભૂતાનાં મહાસંનિવેશત્વાન્ મહારચનત્વાત્ ભૂતં તન્વન્તીતિ ભૂતાનિ.
ધૃત્યાદિકર્મસંસિદ્ધા
ઇતિ. ધૃત્યાદિકર્મનિર્દેશઃ પૃથિવ્યાદિષુ શેષાનુમાનાર્થં. ઉપલાદિકે હિ પૃથિવીદ્રવ્યે સંગ્રહપક્તિવ્યૂહનદર્શનાચ્ છેષાણાં જલતેજોવાયૂનામ્ અસ્તિત્વમ્ અનુમીયતે. અપ્સુ નૌસંધારણોષ્ણતેરણકર્મદર્શનાત્ પૃથિવીતેજોવાયૂનામ્ અસ્તિત્વં. અગ્નિજ્વાલાયાં સ્થૈર્યસમ્પિણ્ડનચલનદર્શનાત્ પૃથિવ્યુદકવાયૂનામ્ અસ્તિત્વં. વાયૌ સંધારણશીતોષ્ણસ્પર્શદર્શનાત્ પૃથિવ્યપ્તેજસામ્ અસ્તિત્વમ્ ઇતિ વૈભાષિકાઃ. વ્યૂહનં પુનર્ વૃદ્ધિઃ પ્રસર્પણં વેતિ. વૃદ્ધિઃ સમ્બન્ધાધિકશરીરંકુરાદ્યવયવોત્પત્તિઃ. પ્રસર્પણં શરીરાદીનાં પ્રબન્ધેન દેશન્તરોત્પત્તિઃ.
ઉષ્ણતેતિ
સ્વભાવાભિધાને ઽપિ ભાવપ્રત્યયઃ. ઉષ્ણ એવ ઉષ્ણતેતિ. [તિબ્. 29બ્] દેશન્તરોત્પાદનાત્ પ્રદીપેરણવદ્ ઇતિ. ક્ષણિકાનાં નાસ્તિ દેશાન્તરગમનં યત્રૈવોત્પત્તિઃ. તત્રૈવ વિનાશઃ. તેનૈવમ્ ઉચ્યતે. દેશાન્તરોત્પાદનસ્વભાવા ભૂતસ્રોતસ ઈરણા. ક્ષણિકત્વાત્. પ્રદીપવત્. ક્ષણિકાનિ ચ ભૂતાનિ. રૂપત્વાત્. પ્રદીપવત્. પ્રદીપશ્ ચ ક્ષણિકઃ પ્રસિદ્ધ ઇત્ય્ ઉદાહરણં. કર્મણાસ્ય સ્વભાવો ઽભિવ્યક્ત ઇતિ. ઈરણાકર્મણા લઘુત્વં વિશિષ્યતે. યદ્ ઈરણાત્મકં લઘુત્વં. સ વાયુધાતુર્ ઇતિ. લઘુસમુદીરણો વાયુધાતુઃ. લઘ્વ્ એવ તુ યત્. તદ્ ઉપાદાયરૂપં.
(ઇ.13) પ્રવચને પૃથિવીધાત્વાદયઃ પૃથિવ્યાદયશ્ ચોક્તા ઇત્ય્ અતઃ પૃચ્છતિ. કઃ પુનર્ એષાં વિશેષ ઇતિ.
લોકસંજ્ઞયેતિ
લોકસંવ્યવહારેણ. વાત્યેતિ વાતાનાં સમૂહો વાત્યા. બ્રાહ્મણાદિભ્યો યન્ન્ ઇતિ સમૂહાર્થે યન્પ્રત્યયઃ. સ્ત્રીત્વાચ્ ચાપ્પ્રત્યયઃ.
તથા હ્ય્ અર્થવર્ગીયેષૂક્તમ્ ઇતિ. અર્થવર્ગીયાણિ સૂત્રાણિ ક્ષુદ્રકે પઠન્તે. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 34 ) તેષૂક્તં.
તસ્ય ચેત્ કામયાનસ્યેતિ
વિસ્તરઃ.
તસ્ય
દેહિનઃ
કામયાનસ્ય છન્દજાતસ્ય
યદિ

કામા
વિષયા
ન સમૃધ્યન્તે
ન સમ્પદ્યન્તે.
શલ્યવિદ્ધ ઇવસૌ રૂપ્યતે.
બાધ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ. બાધનાર્થપરિચ્છિન્નેનાનેન રૂપ્યતેશબ્દેન રૂપ્યતે રૂપ્યત ઇતિ ભિક્ષવ ઇત્ય્ અત્ર સૂત્રે રૂપ્યતેશબ્દો બાધનાર્થ એવ પરિચ્છિદ્યતે. શલ્યવિદ્ધઃ કામયાનશ્ ચ [તિબ્. 30અ] દુઃખવેદયિતૃત્વાદ્ બાધ્યત ઇતિ યુક્તં. રૂપં તુ કથં બાધ્યતે. અત આહ. વિપરિણામોત્પાદનેતિ. વિક્રિયોત્પાદનેત્ય્ અર્થઃ. તથા ચેહાર્થે સતિ
શલ્યવિદ્ધ ઇવ રૂપ્યતે
ઇત્ય્ અત્રાપિ યદિ વિક્રિયત ઇત્ય્ અર્થો ગૃહ્યતે. સુતરામ્ અર્થો યુજ્યતે. પ્રતિઘાત ઇતિ. સ્વદેશે પરસ્યોત્પત્તિપ્રતિબન્ધઃ. પરમાણુરૂપં તર્હીતિ. દ્રવ્યપરમાણુરૂપં ન રૂપં પ્રાપ્નોતિ. કસ્માત્. અરૂપણાત્. નિરવયવત્વે સતિ અરૂપણાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. પક્ષદ્વયે ઽપ્ય્ એતચ્ ચોદ્યમ્ ઉપન્યસ્તં. બાધનરૂપણે પ્રતિઘાતરૂપણે ચ દ્રવ્યપરમાણુર્ નિરવયવત્વાન્ ન શક્યતે રૂપયિતુમ્ ઇતિ. ન વૈ પરમાણુરૂપમ્ એકં પૃથગ્ભૂતમ્ અસ્તીતિ. એકમ્ ઇતિ ગ્રહણં દ્રવ્યપરમાણુસંદર્શનાર્થં. પૃથગ્ભૂતમ્ અસંઘાતસ્થમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તદ્ ઈદૃગ્ નાસ્તિ. સંઘાતસ્થં નિત્યં ભવતિ.
કામે ઽષ્ટદ્રવ્યકો ઽશબ્દ
ઇત્યાદિવચનાત્ સંઘાતસ્થં તદ્ રૂપ્યત એવેતિ. અર્થાદ્ એતદ્ અભીષ્ટં ભવતિ. તદ્ દ્રવ્યપરમાણુરૂપં સંઘાતસ્થં રૂપ્યતે બાધ્યતે પ્રતિહન્યતે ચ. અતીતાનાગતં તર્હીતિ વિસ્તરઃ. અતીતાનાગતમ્ અદેશત્વાન્ ન રૂપ્યતે ન બાધ્યતે નાપિ પ્રતિહન્યતે. તદ્ અપીતિ વિસ્તરઃ. [તિબ્. 30બ્] તદ્ અપિ રૂપિતમ્ ઇત્ય્ અતીતબાધનપ્રતિઘાતનાર્થેન. રૂપયિષ્યમાણમ્ ઇત્ય્ ઉત્પત્તિધર્મકમ્ અનાગતં. તેનૈવાર્થદ્વયેન. તજ્જાતીયં ચેત્ય્ ઉત્પત્તિધર્મકજાતીયમ્ અનુત્પત્તિધર્મકમ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 35 ) અનાગતં. ઇંધનવત્. યદ્ અપીદ્ધં યદ્ અપીન્ધિષ્યમાણં તજ્જાતીયં ચ. તદ્ અપીન્ધનમ્. તજ્જાતીયં પુનર્ ઇન્ધનં યદ્ ઇન્ધનાર્થે કલ્પિતમ્ અપ્રાપ્યૈવાગ્નિમ્ અંતરા નંક્ષ્યતિ. અવિજ્ઞપ્તિસ્ તર્હિ ન રૂપં પ્રાપ્નોતિ. કસ્માત્. અપ્રતિઘત્વાત્. અપ્રતિઘત્વેન હિ સા ન બાધ્યતે નાપિ પ્રતિહન્યતે. સાપિ વિજ્ઞપ્તિરૂપણાદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. વિજ્ઞપ્તિર્ અવિજ્ઞપ્તિસમુત્થાપિકા. તસ્યાઃ સપ્રતિઘાયા રૂપણાત્ અવિજ્ઞપ્તિર્ અપિ રૂપ્યતે. યથા છાયાસમુત્થાપકસ્ય વૃક્ષસ્ય પ્રચલનાત્ છાયા પ્રચલતિ. તદ્વત્. નાવિકારાદ્ ઇતિ. અનેન પ્રતિજ્ઞાદોષ ઉદ્ગ્રાહ્યતે. પરેણ હ્ય્ એવં પ્રતિજ્ઞાતં. સ્વસમુત્થાપકવિકારાનુવિધાયિની અવિજ્ઞપ્તિઃ. સમુત્થાપ્યત્વાત્. વૃક્ષછાયાવદ્ ઇતિ. સેયં પૂર્વાભ્યુપગમવિરોધિની પ્રતિજ્ઞા. અભ્યુપગતો હિ વિજ્ઞપ્તેર્ વિકારે ઽપિ અવિજ્ઞપ્તેર્ અવિકારઃ. તથા હ્ય્ અંજલિં ભંક્ત્વા કપોતં કુર્વતઃ કાયવિજ્ઞપ્તિર્ વિક્રિયત ઇત્ય્ અભ્યુપગમ્યતે ન ત્વ્ અવિજ્ઞપ્તિઃ. તસ્માદ્ અસાધનમ્ એતત્. વિજ્ઞપ્તિનિવૃત્તૌ વાવિજ્ઞપ્તિનિવૃત્તિઃ સ્યાદ્ [તિબ્. 31અ] ઇત્ય્ અનેન ધર્મિવિશેષવિપર્યયો ઽપ્ય્ અસ્યાઃ પ્રતિજ્ઞાયા ઉદ્ગ્રાહ્યતે. યદિ વૃક્ષછાયાધર્મ ઇષ્યતે વૃક્ષનિવૃત્તૌ છાયાનિવૃત્તિર્ દૃષ્ટેતિ. તદ્વત્ સ્યાત્. અત્ર કશ્ચિન્ નાવિકારાદ્ ઇતિ ન સમ્યગ્ એતદ્ ઉક્તમ્ ઇતિ દૂષયતિ. વિક્રિયત એવાવિજ્ઞપ્તિર્ વિજ્ઞપ્તિવિકારે સતિ. મૃદુમધ્યાધિમાત્રત્વે હિ વિજ્ઞપ્તેર્ મૃદુમધ્યાધિમાત્રતા ભવત્ય્ અવિજ્ઞપ્તેર્ ઇતિ. તદ્ એતદ્ અયુક્તં. કસ્માત્. ઉત્પત્તિર્ એવાવિજ્ઞપ્તેર્ એવં ભવતિ. મૃદુર્ મધ્યાધિમાત્રા વા. ન તુ વિકારઃ. ઉત્પન્નસ્ય હિ ધર્મસ્ય પુનરન્યથોત્પાદનં વિકારઃ. તચ્ ચ રૂપણમ્ અભિપ્રેતમ્. આશ્રયભૂતરૂપણાદ્ ઇતિ અપર ઇતિ. વૃદ્ધાચાર્યવસુબન્ધુઃ. ભૂતગ્રહણમ્ આશ્રયભૂતપ્રદર્શનાર્થં. અતશ્ ચેતરઃ પ્રસંજયતિ. એવં તર્હિ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદીનામ્ અપીતિ વિસ્તરઃ. ચક્ષુરાદ્યાશ્રયરૂપણાત્ તદ્વિજ્ઞાનાનામ્ અપિ રૂપત્વપ્રસંગઃ. વિષમો ઽયમ્ ઉપન્યાસ ઇતિ. વૃદ્ધાચાર્યવસુબન્ધુદેશીયઃ કશ્ચિત્ પરિહરતિ. અવિજ્ઞપ્તિર્ હીતિ વિસ્તરઃ. છાયા વૃક્ષમ્ ઉપશ્લિષ્ટાશ્રિત્ય વર્તતે. પ્રભાપિ મણિં તથૈવ. ઉત્પત્તિનિમિત્તમાત્રં તાનિ તેષામ્ ઇતિ. નોપશ્લિષ્ટાનીતિ ભાવઃ. તમ્ ઇતરઃ ઇતરઃ. પ્રત્યાહ. ઇદં તાવદ્ અવૈભાષિકીયમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. નૈતદ્ વૈભાષિકમતં. વૈભાષિકમતં તુ છાયા વર્ણપરમાણુઃ સ્વભૂતચતુષ્કમ્ આશ્રિત્ય વર્તતે [તિબ્. 31બ્] ન વૃક્ષં. તથા પ્રભા વર્ણપરમાણુઃ સ્વભૂતચતુષ્કમ્ આશ્રિત્ય વર્તતે ન મણિં. પૃથગ્દ્રવ્યત્વાત્. ઇત્ય્ એવમ્ અનાશ્રયકારણત્વાન્ મણિવૃક્ષયોઃ ન મહાભૂતવિજ્ઞપ્તિવત્ ઉપશ્લિષ્ટે છાયાપ્રભે ઇતિ અસામાન્યં દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટાન્તિકયોઃ. સત્ય્ અપિ ચ તદાશ્રિતત્વ ઇતિ વિસ્તરઃ. અથાપિ પારંપર્યેણ તદાશ્રિતત્વમ્ અભ્યુપગમ્યતે. છાયા સ્વભૂતાશ્રિતા. તાનિ તુ ભૂતાનિ વૃક્ષમ્ આશ્રિતાનિ. પ્રભાપિ સ્વભૂતાશ્રિતા. તાનિ તુ ભૂતાનિ મણિમ્ આશ્રિતાનિ. તદનુવિધાયિત્વાત્. તથાપ્ય્ અસામાન્યં. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 36 ) નિરુદ્ધેષ્વ્ અપ્ય્ અવિજ્ઞપ્ત્યાશ્રયેષુ મહાભૂતેષુ તસ્યા અનિરોધાભ્યુપગમાદ્ ઇતિ.
ક્ષણાદ્ ઊર્ધ્વમ્ અવિજ્ઞપ્તિઃ કામાપ્તાતીતભૂતજેતિ
સિદ્ધાન્તાત્. તસ્માન્ ન ભવત્ય્ એષ પરિહાર ઇતિ. ય ઉક્તો ઽભૂદ્ અવિજ્ઞપ્તિર્ હિ છાયેવ વૃક્ષમ્ ઇતિ વિસ્તરેણ.
અન્યે પુનર્ અત્ર પરિહારમ્ આહુર્ ઇતિ. અયમ્ એવાચાર્યસ્ તન્ મતં સમર્થયન્ન્ આહ. આશ્રયો ભેદં ગત ઇતિ. દ્વિવિધ ઇત્ય્ અર્થઃ. કશ્ચિદ્ રૂપ્યતે ચક્ષુરાદિઃ સપ્રતિઘત્વાત્. કશ્ચિન્ ન રૂપ્યતે. મનઃ. વિપર્યયાત્. તસ્માદ્ અસમાનઃ પ્રસંગ ઇતિ. ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદીનામ્ અપ્ય્ આશ્રયભૂતરૂપણાદ્ રૂપત્વપ્રસંગ ઇતિ. રૂપણાદ્ રૂપમ્ ઇત્ય્ આશ્રયરૂપણાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ.
અત્ર ચોદયન્તિ. વિજ્ઞપ્તિસંભૂતાયા અવિજ્ઞપ્તેર્ એવં પરિકરેણ રૂપત્વં ભવદ્ ભવેત્. સમાધિસંભૂતાયાસ્ તુ કથં રૂપત્વમ્ ઇતિ. તજ્જાતીયત્વાત્ તદ્ અપિ રૂપં. [તિબ્. 32અ] કિં પુનસ્ તજ્જાતીયત્વં. મહાભૂતાન્ય્ ઉપાદાયેતિ ભાવઃ. તેષામ્ ઉપાદાયરૂપજનનાદિહેતુભૂતત્વાદ્ ઇતિ.
(ઇ.14અબ્) ઇન્દ્રિયાર્થાસ્ ત એવેતિ
ભગવતો વિનેયવશાત્ તિસ્રો દેશનાઃ સ્કન્ધાયતનધાતુદેશનાઃ. તાસુ ચ યે સ્કન્ધેષુ દેશિતા ધર્માઃ. ત એવ આયતનધાતુષુ દેશિતાઃ. અસંસ્કૃતાસ્ ત્વ્ અત્ર કેવલમ્ અતિરિક્તાઃ. સર્વશ્ ચાભિધર્મઃ સૂત્રવ્યાખ્યાનં. અત ઇદમ્ ઉક્તં.
ઇન્દ્રિયાર્થાસ્ ત એવેતિ
વિસ્તરઃ. લાઘવિકશ્ ચાયમ્ આચાર્યો વેદનાદિસ્કન્ધલક્ષણમ્ અનુક્ત્વૈવ લાઘવેન રૂપસ્કન્ધસ્વભાવાન્ ધર્માન્ આયતનધાતુષુ દર્શયતિ. ઇન્દ્રિયાણિ ચ ઇન્દ્રિયાર્થાશ્ ચ
ઇન્દ્રિયરાહાઃ.
ત એવેતિ
વિશેષણમ્ અન્યેન્દ્રિયનિરાસાર્થં અન્યાર્થનિરાસાર્થં ચ. આયતનવ્યવસ્થાયાં તુ યથાસંખ્યેન દશાયતનાનિ ચક્ષુરાયતનં રૂપાયતનં યાવત્ કાયાયતનં સ્પ્રષ્ટવ્યાયતનમ્ ઇતિ. ધાતુવ્યવસ્થાયાં ત એવ દશ ધાતવઃ ચક્ષુર્ધાતૂ રૂપધાતુર્ યાવત્ કાયધાતુઃ સ્પ્રષ્ટવ્યધાતુર્ ઇતિ.
(ઇ.14ચ્દ્, 15) ઉક્તો રૂપસ્કન્ધસ્ તસ્ય ચાયતનધાતુવ્યવસ્થાનમ્ ઇતિ. ન સકલસ્ય રૂપસ્કન્ધસ્યાયતનધાતુવ્યવસ્થાનમ્ ઉક્તં. અવિજ્ઞપ્તિરૂપસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્. કથમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે. ઉક્તમ્ ઇતિ. બાહુલિકો નિર્દેશઃ. બાહુલ્યેન રૂપસ્કન્ધસ્યાયતનધાતુવ્યવસ્થાનમ્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. કતિપયમુદ્ગગુલિકાસમ્ભવે ઽપિ માષરાશિવ્યપદેશવત્.

ત્રિવિધો ઽનુભવ ઇતિ. [તિબ્. 32બ્] અનુભૂતિર્ અનુભવ ઉપભોગઃ. કસ્ય. ચિત્તસ્ય પુદ્ગલસ્ય વા. સ ચ ત્રિવિધઃ. સુખો દુઃખો ઽદુઃખાસુખશ્ ચ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 37 ) વસ્તુનો હ્લાદપરિતાપતદુભયવિનિર્મુક્તસ્વરૂપસાક્ષાત્કરણસ્વભાવઃ. અનુભૂયતે વાનેન વિષય ઇત્ય્ અનુભવઃ. અનુભવતીતિ વાનુભવઃ. કાયચિત્તોપચયાપચયતદુભયવિનિર્મુક્તાવસ્થાપ્રવૃત્તશ્ ચૈઅસિકવિશેષઃ સ્પર્શાનુભવ ઇત્ય્ અપરે. અનુર્ લક્ષણે સ્પર્શચિહ્નઃ. સ્પર્શનિમિત્તાનુભવ ઇત્ય્ અર્થઃ. સ વેદનાસ્કન્ધઃ. નિમિત્તોદ્ગ્રહણાત્મિકેતિ. નિમિત્તં વસ્તુનો અવસ્થાવિશેષો નીલત્વાદિ. તસ્યોદ્ગ્રહણં પરિચ્છેદઃ. તદાત્મિકા તત્સ્વભાવા. દુઃખાદીત્ય્ આદિશબ્દેન લોહિતાદીનાં ગ્રહણમ્. અસૌ સંજ્ઞાસ્કન્ધઃ. યદિ પરિચ્છેદાત્મિકા સંજ્ઞા તત્સંપ્રયોગે નિમિત્તમ્ ઉદ્ગૃહ્ણન્તીતિ પંચાપિ વિજ્ઞાનકાયા વિકલ્પકાઃ સ્યુઃ. ન સ્યુઃ. ન હિ પંચવિજ્ઞાનસંપ્રયોગિની સંજ્ઞાપટ્વી. મનોવિજ્ઞાનકાયસંપ્રયોગિની તુ પટ્વીતિ તદ્ એવ વિકલ્પકમ્ ઉક્તં. ષટ્ સંજ્ઞાકાયા વેદનાવદ્ ઇતિ. યથા ચક્ષુઃસંસ્પર્શજા વેદનેતિ વિસ્તરેણોક્તં. તથા ચક્ષુઃસંસ્પર્શજા સંજ્ઞેતિ વિસ્તરેણ વક્તવ્યં.
ચતુર્ભ્યો ઽન્ય
ઇતિ. ચતુર્ભ્યઃ સ્કન્ધેભ્યઃ સ્કન્ધાધિકારાત્. રૂપસ્કન્ધાદિભ્યસ્ [તિબ્. 33અ] ત્રિભ્ય ઉક્તેભ્યો વિજ્ઞાનસ્કન્ધાચ્ ચોદ્દિષ્ટવક્ષ્યમાણકાચ્ ચતુર્ભ્યો ઽન્યે સંસ્કારાઃ સંસ્કારસ્કન્ધઃ. સૂત્રે ષટ્ ચેતનાકાયા ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ. સંસ્કારસ્કન્ધઃ કતમઃ. ષટ્ ચેતનાકાયા ઇતિ. અભિસંસ્કરણે પ્રધાનેતિ. એવં ચૈવં ચ સ્યામ્ ઇત્ય્ અભિસંસ્કરણે પ્રધાના. કર્મ હેતુર્ ઉપપત્તય ઇતિ વચનાત્. છન્દપ્રાપ્ત્યાદયસ્ તુ ચેતનાનુવિધાયિત્વાત્ તદાકારહેતુભાવાનુવિધાનતઃ સંસ્કારસ્કન્ધ એવ વેદિતવ્યાઃ. તદ્ એવં સતિ સંસ્કરણે પ્રવૃત્તો ધર્મરાશિઃ સંસ્કાર ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ. અપરે પુનર્ આહુઃ. સંસ્કૃતાભિસંસ્કરણે ચેતનાયાઃ પ્રાધાન્યમ્ ઉક્તમ્. અતઃ સૂત્રે ચેતનાગ્રહણં. સંપ્રયુક્તવિપ્રયુક્તસંસ્કૃતધર્મસંગ્રહેણ તુ પ્રાધાન્યાદ્ અયમ્ એવ સ્કન્ધઃ સંસ્કારસ્કન્ધ ઉક્તઃ. સંસ્કૃતરાશિર્ ઇતિ કૃત્વા. સંસ્કૃતમ્ અભિસંસ્કરોતીતિ ભાવિન્યા સંજ્ઞયા અનાગતં સ્કન્ધપંચકં સંસ્કૃતમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. અન્યથા હીતિ વિસ્તરઃ. યદિ યથાસૂત્રનિર્દેશં ચેતનૈવ કેવલા સંસ્કારસ્કન્ધ ઇષ્યતે નાન્યે. શેષાણાં છન્દાદીનાં ચૈતસિકાનાં પ્રાપ્ત્યાદીનાં ચ ચિત્તવિપ્રયુક્તાનાં સ્કન્ધાસંગ્રહાત્. રૂપાદિષુ સ્કન્ધેષુ રૂપણાદિલક્ષણાભાવેનાસંગ્રહાત્. સંસ્કારસ્કન્ધે ચૈવં. સૂત્રે યથારુતગ્રહણેનાસંગ્રહાત્. ઇતિ સ્કન્ધેષ્વ્ અસંગ્રહાદ્ દુઃખસમુદયસત્યત્વં ન સ્યાત્. ઇતિ પરિજ્ઞાપ્રહાણે ન સ્યાતાં. [તિબ્. 33બ્] પરિજ્ઞા દુઃખસ્ય પ્રહાણં સમુદયસ્ય. અનભિજ્ઞાય લૌકિકેન માર્ગેણ અપરિજ્ઞાય લોકોત્તરેણ. અથ વાનભિજ્ઞાય દર્શનમાર્ગેણ અપરિજ્ઞાય ભાવનામાર્ગેણા. એવમ્ અપ્રહાયેત્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ સૂત્રાન્તરં. નહમ્ એકધર્મમ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 38 ) અપિ અપરિજ્ઞાયાપ્રહાય દુઃખસ્યાન્તક્રિયાં વદામીતિ. દુઃખનિરોધં વદામીત્ય્ અર્થઃ. નનુ ચાકાશાપ્રતિસંખ્યાનિરોધૌ લોકોત્તરેણ માર્ગેણ ન પરિજ્ઞાયેતે. અથ ચ દુઃખસ્યાન્તક્રિયેષ્યતે. સંક્લેશવસ્ત્વભિસંધિવચનાત્. સૌત્રાન્તિકદર્શનેન ચ પ્રજ્ઞપ્તિસત્ત્વાદ્ અદોષઃ. ન હિ તૌ સંક્લેશવસ્તૂ. કિમ્ અનયોઃ પરિજ્ઞેયત્વેન. નિરોધમાર્ગસત્યે અપિ તર્હિ ન સંક્લેશવસ્તૂ ઇતિ ન પરિજ્ઞેયે સ્યાતાં. દુઃખસમુદયસત્યસંબન્ધસદ્ભાવાત્ તયોઃ પરિજ્ઞેયત્વં વ્યવસ્થાપ્યતે. તથા હિ યોગિન એવં વિચારયન્તિ. અસ્ય સહેતુકસ્ય દુઃખસ્ય કો નિરોધઃ. કેન ચોપાયેન સ નિરોધઃ પ્રાપ્યત ઇતિ. નિરોધમાર્ગસત્યે અપિ પરિજાનન્તિ. ન ત્વ્ આકાશાપ્રતિસંખ્યાનિરોધયોર્ દુઃખેન સમ્બન્ધ ઇતિ ન તૌ પરિજાનન્તિ. પ્રયોગાવસ્થાયાં તુ લૌકિકેન જ્ઞાનેન તાવ્ અપિ સામાન્યરુપેણ સર્વધર્મા અનાત્માન ઇતિ ભાવયન્તિ.
ધર્માયતનધાત્વાખ્યા
ઇતિ. આયતનં ચ ધાતુશ્ ચાયતનધાતૂ. ધર્મશ્ ચાસાવ્ આયતનધાતુશ્ ચ ધર્માયતનધાતુઃ. તદાખ્યા એષાં ત ઇમે
ધર્માયતનધાત્વાખ્યાઃ.
કે. વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારસ્કન્ધાઃ.
સહાવિજ્ઞપ્ત્યસંસ્કૃતૈર્
ઇતિ. સહાવિજ્ઞપ્ત્યા સહાસંસ્કૃતૈશ્ ચાકાશાદિભિઃ. [તિબ્. 34અ] આયતનદેશનાયાં ધર્માયતનમ્ ઇતિ. ધાતુદેશનાયાં ચ ધર્મધાતુર્ ઇતિ. સપ્ત દ્રવ્યાણીતિ. અવિજ્ઞપ્તિર્ વેદનાસ્કન્ધઃ સંજ્ઞાસ્કન્ધઃ સંસ્કારસ્કન્ધઃ આકાશં પ્રતિસંખ્યાનિરોધો ઽપ્રતિસંખ્યાનિરોધશ્ ચેતિ.
(ઇ.16) વિજ્ઞાનં પ્રતિવિજ્ઞપ્તિર્
ઇતિ. વિજ્ઞાનસ્કન્ધઃ પ્રતિવિજ્ઞપ્તિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ સ્કન્ધાધિકારાત્. પ્રતિર્ વીપ્સાર્થઃ. વિષયંવિષયં પ્રતીત્ય્ અર્થઃ. ઉપલબ્ધિર્ વસ્તુમાત્રગ્રહણં. વેદનાદયસ્ તુ ચૈતસા વિશેષા વિશેષગ્રહણરૂપાઃ. ષડ્ વિજ્ઞાનકાયા ઇતિ ષડ્ વિજ્ઞાનસમૂહાઃ.
ષડ્ વિજ્ઞાનાન્ય્ અથો મન
ઇતિ. ષડ્ વિજ્ઞાનધાતવો યાથાસંખ્યેન યશ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં. સ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુઃ. એવં યાવત્ યન્ મનોવિજ્ઞાનં. સ મનોવિજ્ઞાનધાતુઃ. સમસ્તાનિ ત્વ્ એતાનિ ષટ્ મનોધાતુર્ ઇતિ વેદિતવ્યં.
(ઇ.17અબ્) ષણ્ણામ્ અનન્તરાતીતં વિજ્ઞાનં યદ્ ધિ. તન્ મન
ઇતિ.
ષણ્ણામ્
ઇતિ નિર્ધારણે ષષ્ઠી. તેષામ્ એવ મધ્યે નાન્યદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અનન્તરગ્રહણમ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 39 ) અન્યવિજ્ઞાનવ્યવહિતનિવૃત્ત્યર્થં. યદ્ ધિ યસ્યાનન્તરમ્ અન્યવિજ્ઞાનાવ્યવહિતં. [તિબ્. 34બ્] તત્ તસ્યાશ્રયઃ. વ્યવહિતં તુ ન તસ્યાશ્રયઃ. અન્યસ્યાસાવ્ આશ્રયઃ. યસ્ય તદવ્યવહિતં. અત એવાચિત્તિકાવસ્થાયાં ચિરાતીતમ્ અપિ સમાપત્તિપ્રવેશચિત્તં વ્યુત્થાનચિત્તસ્યાશ્રયો ભવતિ. વિજ્ઞાનાન્તરાવ્યવધાનાત્. અતીતગ્રહણં પ્રત્યુત્પન્નનિરાસાર્થં. મનોવિજ્ઞાનં હિ આશ્રયિ તસ્યામ્ અવસ્થાયાં પ્રત્યુતપન્નં. અતસ્ તદ્ અતીતમ્ ઇષ્યતે. તદ્ એવ ચૈતદ્ ઉચ્યતે.
ષષ્ઠાશ્રયપ્રસિદ્ધ્યર્થમ્

ઇતિ. વિજ્ઞાનગ્રહનં વેદનાદ્યનન્તરાતીતનિવૃત્ત્યર્થં.
યદ્ ધિ. તન્ મન
ઇતિ જાતિનિર્દેશાન્ ન વીપ્સાપ્રયોગઃ. વૃત્તૌ તુ દ્રવ્યપદાર્થાભિધિત્સયા વીપ્સાપ્રયોગઃ. યદ્યત્ સમનન્તરનિરુદ્ધં વિજ્ઞાનં તત્તન્ મનોધાતુર્ ઇતિ. તદ્યથા સ એવેતિ વિસ્તરઃ. તદ્યથા સ એવ પુત્રો ઽન્યસ્ય પિત્રાખ્યાં લભતે. તદ્ એવ ફલમ્ અન્યસ્ય બીજાખ્યાં. તથેહાપિ સ એવ ચક્ષુરાદિવિજ્ઞાનધાતુર્ અન્યસ્યાશ્રય ઇતિ મનોધાત્વાખ્યાં લભતે.
(ઇ.17ચ્દ્) સપ્તદશ ધાતવો ભવન્તિ દ્વાદશ વેતિ. ય એવ ષડ્વિજ્ઞાનધાતવઃ. સ એવ મનોધાતુઃ. ય એવ ચ મનોધાતુઃ. ત એવ ચ ષડ્વિજ્ઞાનધાતવ ઇતિ ઇતરેતરાન્તર્ભાવે યદિ ષડ્વિજ્ઞાનધાતવો ગૃહ્યેરન્ નાર્થો મનોધાતુનેતિ સપ્તદશ ધાતવો ભવન્તિ. યદિ મનોધાતુર્ ગૃહ્યેત નાર્થઃ સાડ્વિજ્ઞાનધાતુભિર્ ઇતિ દ્વાદશ ધાતવો ભવન્તિ.
ષષ્ઠાશ્રયપ્રસિદ્ધ્યર્થમ્
ઇતિ. પંચાનાં વિજ્ઞાનધાતૂનાં આશ્રયપ્રસિદ્ધિર્ નાંગીક્રિયતે ચક્ષુરાદિસ્વાશ્રયસંભવાત્. મનોવિજ્ઞાનાશ્રયો નાસ્તીતિ તદાશ્રયપ્રસિદ્ધ્યર્થં [તિબ્. 35અ] મનોધાતુર્ વ્યવસ્થાપ્યતે. આશ્રયાદિષટ્કવ્યવસ્થાનેનાષ્ટાદશ ધાતવો ભવન્તિ. આશ્રયષટ્કં ચક્ષુરાદિમનોન્તં. આશ્રિતષટ્કં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદિમનોવિજ્ઞાનાન્તં. આલમ્બનષટ્કં રૂપાદિધર્માન્તમ્ ઇતિ. યોગાચારદર્શનેન તુ ષડ્વિજ્ઞાનવ્યતિરિક્તો ઽપ્ય્ અસ્તિ મનોધાતુઃ. તામ્રપર્ણીયા અપિ હૃદયવસ્તુ મનોવિજ્ઞાનધાતોર્ આશ્રયં કલ્પયન્તિ. તચ્ ચારૂપ્યધાતાવ્ અપિ વિદ્યત ઇતિ વર્ણયન્તિ. આરૂપ્યધાતાવ્ અપિ હિ તેષાં રૂપમ્ અભિપ્રેતં. આરૂપ્ય ઇતિ એચ્ ઈષદર્થે આઙ્ આપિંગલવદ્ ઇતિ. ચરમં ચિત્તમ્ ઇતિ. નિરુપધિશેષનિર્વાણકાલે. ન મનો ભવિષ્યતીતિ. ન મનોધાતુર્ ભવિષ્યતીત્ય્ અર્થઃ. ન હિ તદ્ અસ્તીતિ. નોત્પદ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ. ન. તસ્યાપિ મનોભાવેનેતિ વિસ્તરઃ. નૈતદ્ એવં. કસ્માત્. તસ્યાપિ ચરમચિત્તસ્ય મનોભાવેનાશ્રયત્વેનાવસ્થિતત્વાત્. અન્યકારણવૈકલ્યાદ્ ઇતિ. પૌનર્ભવિકકર્મક્લેશકારણવૈકલ્યાત્. નોત્તરવિજ્ઞાનસંભૂતિર્ ઇતિ. ન પુનર્ભવપ્રતિસંધિવિજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ.
ઇદમ્ ઇહ વિચાર્યતે. ઉક્તમ્ એતત્. આશ્રયાશ્રિતાલમ્બનષટ્કવ્યવસ્થાનાદ્ અષ્ટાદશ ધાતવો ભવન્તીતિ. આશ્રિતષટ્કં તાવદ્ વ્યવસ્થાપ્યતે. ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુર્ યાવન્ મનોવિજ્ઞાનધાતુર્ ઇતિ. કિમ્ અસ્યાશ્રિતષટ્કસ્ય યથાસંખ્યં આશ્રયષત્કં વ્યવસ્થાપ્યતે. ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતોર્ આશ્રયશ્ ચક્ષુર્ધાતુર્ [તિબ્. 35બ્] યાવન્ મનોવિજ્ઞનધાતોર્ મનોધાતુર્ આશ્રય ઇતિ. ઓમ્ ઇત્ય્ આહ. યદા તર્હિ ચક્ષુસ્ તત્સભાગં ભવતિ. તત્ કસ્યાશ્રયઃ. ન કસ્યચિત્. કથં તર્હીદમ્ ઉક્તં. ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતોશ્ ચક્ષુર્ધાતુર્ આશ્રય ઇત્યાદિ. આશ્રય એવ ચક્ષુઃ. યસ્ તુ કિંચિદનાશ્રયસ્ તત્સભાગં ચક્ષુઃ. તદ્ અપિ તજ્જાતીયત્વાત્ ચક્ષુર્ધાતુત્વેન વ્યવસ્થાપ્યત એવ. એવં યાવત્ કાયધાતુર્ વક્તવ્યઃ. મનોધાતુર્ અપિ કિં મનોવિજ્ઞાનધાતોર્ એવાશ્રયઃ. નેત્ય્ આહ. ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાત્વાદીનામ્ અપિ હિ સ આશ્રય ઇષ્યતે. તથા હિ વક્ષ્યતિ.
ચરમસ્યાશ્રયો ઽતીતઃ. પંચાનાં સહજશ્ ચ તૈર્
ઇતિ. કિં તર્હીદમ્ ઉક્તં.
ષષ્ઠાશ્રયપ્રસિદ્ધ્યસ્થં ધાતવો ઽષ્ટાદશ સ્મૃતા
ઇતિ. નાન્યેષામ્ આશ્રયઃ સ ઇતિ કૃત્વા ષષ્ઠાશ્રયપ્રસિદ્ધિર્ ન ભવતિ. ષષ્ઠસ્યાપ્ય્ અયમ્ આશ્રયો ભવતિ સંભવતઃ. આલમ્બનષટ્કમ્ અપિ. ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતોર્ આલમ્બનં રૂપધાતુર્ યાવન્ મનોવિજ્ઞાનધાતોર્ ધર્મધાતુર્ આલમ્બનમ્ ઇતિ. તદ્ ઇદં વિચાર્યતે. કિં યથા ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતોર્ યાવન્તિ રૂપાણિ આલમ્બનં. સ રૂપધાતુઃ. એવં યાવત્ કાયવિજ્ઞાનધાતોર્ યાવન્તિ સ્પ્રષ્ટવ્યાન્ય્ આલમ્બ્નં. સ સ્પ્રષ્ટવ્યધાતુઃ. એવં મનોવિજ્ઞાનધતોર્ યાવન્તો ધર્મા આલમ્બનં. સ ધર્મધાતુર્ ઇતિ. અત્ર સ્થવિર આહ. સર્વધર્મસ્વભાવો ધર્મધાતુર્ અષ્ટાદશધાતુસ્વભાવ ઇત્ય્ અર્થઃ. કથમ્ અસ્યાધ્યાત્મિકબાહ્યધાતુવ્યવસ્થા સિધ્યતિ. ચક્ષુરાદયો હિ દ્વાદશાધ્યાત્મિકા ઇષ્યન્તે. ષડ્ બાહ્યા ઇતિ. [તિબ્. 36અ] યદિ હિ તે ઽપિ ધર્મધાતાવ્ અન્તર્ભાવ્યેરન્ સાંકર્યં પ્રાપ્નોતિ. સ્થવિર આહ. પાર્યાયિકમ્ એષામ્ આધ્યાત્મિકબાહ્યત્વં. વિજ્ઞાનાનામ્ આશ્રયાસ્ તે ચક્ષુરાદય ઇત્ય્ આધ્યાત્મિકાઃ. મનોવિજ્ઞાનવિષયત્વાત્ તુ બાહ્યા ઇતિ. તદ્ એવં નેચ્છન્તિ વૈભાષિકાઃ. સૂત્રવિરોધાત્. એવં હિ સૂત્ર ઉક્તં. ધર્મા ભિક્ષો બાહ્યમ્ આયતનમ્ એકાદશભિર્ આયતનૈર્ અસંગૃહીતમ્ અનિદર્શનમ્ અપ્રતિઘમ્ ઇતિ. તસ્માત્ સપ્તદ્રવ્યકો ધર્મધાતુર્ એષ્ટવ્યઃ. અવિજ્ઞપ્તિવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારસ્કન્ધાકાશપ્રતિસંખ્યાનિરોધપ્રતિષંખ્યાનિરોધસ્વભાવત્વાત્. અપરિપૂર્ણસ્ તર્હિ મનોવિજ્ઞાનધાતોર્ આલમ્બનનિર્દેશઃ. ન ચ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદીનામ્ અપરિપૂર્ણ અલમ્બનનિર્દેશ ઇષ્યતે. અસ્ત્ય્ એતદ્ એવં. કિં તુ ચક્ષુરાદીનાં ષણ્ણામ્ આશ્રયત્વેન નિર્દેશાચ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદીનાં ચાશ્રિતત્વેન રૂપાદીનાં ચ પંચાનાં પંચવિજ્ઞાનકાયાલમ્બનનિર્દેશાન્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 41 ) ન તેશાં મનોવિજ્ઞાનવિષયત્વે ઽપિ ધર્મધાતૌ પ્રક્ષેપ ઇતિ વર્ણયન્તિ.
(ઇ.18) સમાસતસ્ તુ જ્ઞાતવ્યઃ સર્વસંગ્રહ
ઇતિ. આયતનાદિભિર્ અપિ સર્વસંગ્રહઃ. ન તુ સમાસતઃ. કિં તર્હિ. વિસ્તરતઃ. અયં તુ દેશનાત્રયાન્ નિષ્કૃષ્ય સમાસત ઉક્તઃ. રૂપસ્કન્ધેન રૂપસ્કન્ધઃ સંગૃહીતો દશ ચેન્દ્રિયાર્થસ્વભાવાન્ય્ આયતનાનિ ધાતવશ્ ચ. ધર્માયતનધાત્વેકદેશશ્ ચાવિજ્ઞપ્તિઃ. [તિબ્. 36બ્] મનઆયતનેન વિજ્ઞાનસ્કન્ધઃ. તદ્ એવ ચ મનઆયતનં સપ્તચિત્તધાતવશ્ ચ સંગૃહીતાઃ. ધર્મધાતુના વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારસ્કન્ધાઃ સંગૃહીતાઃ ધર્માયતનં ધર્મધાતુશ્ ચ. અવિજ્ઞપ્તિર્ ઇહ દ્વિઃ સંગૃહીતા. તદ્યથા ચક્ષુરિન્દ્રિયમ્ ઇતિ. ચક્ષુરિન્દ્રિયં વેદનાદિસ્કન્ધશ્રોત્રાદ્યાયતનધાતુનિરોધસત્યમાર્ગસત્યસ્વભાવેન વિયુક્તં. અત એતદ્ ઉક્તં. ચક્ષુરિન્દ્રિયં રૂપસ્કન્ધેન ચક્ષુરાયતનધાતુભ્યાં દુઃખસમુદયસત્યાભ્યાં ચ સંગૃહીતં તત્સ્વભાવત્વાત્. નાન્યૈઃ સ્કન્ધાદિભિસ્ તદ્ભાવવિયુક્તત્વાદ્ ઇતિ. મહતાત્રાલ્પકં સંગૃહીતં. ન તુ મહદ્ અલ્પકેન. કથમ્ ઇતિ. રૂપસ્કન્ધો મહાન્ સર્વરૂપસંગ્રાહકત્વાત્. ચક્ષુરિન્દ્રિયમ્ અલ્પકં રૂપસ્કન્ધૈકદેશત્વાત્. રૂપસ્કન્ધેન ચક્ષુરિન્દ્રિયં સંગૃહીતં. ન તુ ચક્ષુરિન્દ્રિયેણ રૂપસ્કન્ધઃ. ચક્ષુરિન્દ્રિયવ્યતિરિક્તરૂપસ્કન્ધસદ્ભાવાત્. તદ્યથા હસ્તિપદેન પક્ષિપદં સંગૃહીતં. ન તુ પક્ષિપદેન હસ્તિપદં સંગૃહીતં. તદ્વત્. સમેન તુ સમમ્ અન્યોન્યં સંગૃહીતં. તદ્યથા ચક્ષુરિન્દ્રિયં ચક્ષુરાયતનેન. ચક્ષુરાયતનમ્ અપિ ચક્ષુરિન્દ્રિયેણેત્ય્ અયમ્ અભિધર્મનયો વેદિતવ્યઃ. યથા સંગ્રહવસ્તુભિઃ પર્ષદામ્ ઇતિ. ચત્વારિ સંગ્રહવસ્તૂનિ. દાનં પ્રિયવાદિતા અર્થચર્યા સમાનાર્થતા ચ. ચતસ્રઃ પર્ષદબ્ ભિક્ષુભિક્ષુણ્યુપાસકોપાસિકાઃ. [તિપ્. 37અ] તૈસ્ તાસાં સંગ્રહઃ. સ તુ કાદાચિત્કઃ. કદાચિદ્ભવઃ કાદાચિત્કઃ. કદાચિદ્ આસાં દીયતે પ્રિયં ચોચ્યતે. ન ચે સંગ્રહ ઇતિ. સાંકેતિકઃ સાંવ્યવહારિકઃ. સ્વભાવસંગ્રહસ્ તુ પારમાર્થિક ઇત્ય્ ઉક્તં.
(ઇ.19અબ્) જાતિગોચરવિજ્ઞાનસામાન્યાદ્ એકધાતુતા
દ્વિત્વે ઽપિ ચક્ષુરાદીનામ્

ઇત્ય્ અર્થાદ્ એતદ્ ઉક્તં ભવતિ. જાત્યાદિભેદાદ્ યથાસંભવં ધાતુભેદવ્યવસ્થાનં. ન ત્વ્ અધિષ્ઠાનભેદાદ્ ઇતિ. તત્ર ચક્ષુર્ધાત્વાદીનામ્ અન્યોન્યં જાતિગોચરવિજ્ઞાનભેદો ભવતિ. રૂપધાત્વાદીનાં જાતિવિજ્ઞાનભેદઃ. વિજ્ઞાનધાતૂનાં જાતિગોચરભેદઃ. મનોવિજ્ઞાનસ્યાપિ હિ ધર્મધાતુર્ અસાધારણો ગોચરઃ. એવં શ્રોત્રઘ્રાણયોર્ અપિ યોજ્યમ્ ઇતિ. જાતિસામાન્યમ્ ઉભયોઃ શ્રોત્રસ્વભાવત્વાત્. ગોચરસામાન્યમ્ ઉભયોઃ શબ્દવિષયત્વાત્. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 42 ) વિજ્ઞાનસામાન્યમ્ ઉભયોર્ એકશ્રોત્રવિજ્ઞાનાશ્રયત્વાત્. તસ્માદ્ એક એવ શ્રોત્રધાતુઃ. એવં ઘ્રાણસ્યાપિ યોજ્યં.
(ઇ.19ચ્દ્) કાર્યાન્તરાભાવાત્ તર્હિ દ્વયાનુત્પત્તિપ્રસંગઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અત આહ.
શોભાર્થં તુ દ્વયોદ્ભવ
ઇતિ. એકચક્ષુઃશ્રોત્રાધિષ્ઠાનૈકનાસિકાબિલસંભવાન્ મહદ્ વૈરૂપ્યં સ્યાદ્ ઇત્ય્ એકસ્ય ચક્ષુઃશ્રોત્રાધિષ્ઠાનસ્ય એકસ્ય ચ નાસિકાબિલસ્ય સંભવાન્ મહદ્ વૈરૂપ્યં સ્યાત્. નનુ ચોષ્ટ્રમાર્જારોલૂકપ્રભૃતીનાં ચક્ષુરાદિદ્વયોદ્ભવે ઽપિ ન ભવત્ય્ આશ્રયશોભા. જાત્યન્તરાપેક્ષયા [તિબ્. 37બ્] ન તેષામ્ આશ્રયશોભા. સ્વજાત્યપેક્સયા તુ યસ્ય ચક્ષુરાદિદ્વયમ્ અસ્તિ. તસ્ય તસ્યાં સ્વજાતાવ્ આશ્રયશોભા. યસ્ય નાસ્તિ. તસ્ય વૈરૂપ્યમ્ ઇતિ. અદૂષ્યમ્ એતત્. આચાર્યસંઘભદ્રસ્ ત્વ્ અસ્ય સૂત્રસ્યાર્થં વિવવ્રે. શોભાર્થમ્ ઇત્ય્ આધિપત્યાર્થમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. આધિપત્યસંપન્નો હિ લોકે શોભતીત્ય્ અપદિશ્યતે. યેષાં ચેન્દ્રિયાણાં અમૂન્ય્ અધિષ્ઠાનાનિ. તેષાં પરિશુદ્ધદર્શનશ્રવણઘ્રાણાયાધિપત્યં સ્યાત્. ન હિ યથા દ્વાભ્યાં ચક્ષુર્ભ્યાં પરિશુદ્ધં દર્શનં ભવતિ તથૈકેન. એવમ્ ઇતરયોર્ અપિ. એવં ચૈષામ્ ઇન્દ્રિયત્વં હીયેત. તદર્થમ્ એતદ્ ઉક્તં સ્યાદ્ ઇતિ. સ્ફુટોપલબ્ધ્યર્થમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ઇહાપિ શક્યમ્ એવં વક્તુમ્. એકમ્ એવ પરિસ્ફુટોપલબ્ધ્યાશ્રયભૂતં વિસ્તીર્ણં કર્મણોત્પાદ્યતાં. કિમ્ આશ્રયવિચ્છેદેનેતિ. વિભાષાયાં તુ લિખિતમ્ એતત્ પક્ષદ્વયં. શોભાર્થં દ્વયોદ્ભવ ઇત્ય્ એકો વ્યક્ત્યર્થમ્ ઇત્ય્ અપર ઇતિ. અલં પ્રસંગેન. નનુ ચ કર્મવશાત્ ઇન્દ્રિયદ્વયોત્પત્તિઃ. કિમ્ અન્યદ્ એવોચ્યતે શોભાર્થં વ્યક્ત્યર્થં ચેતિ. કર્મવશાદ્ એવાત્રેન્દ્રિયદ્વયોદ્ભવ ઉક્તઃ. કથમ્ ઇતિ. એવં વિભક્તાવયવાશ્રયેણાનાદિકાલાભ્યસ્તઃ શોભાભિમાનઃ સત્ત્વાનાં પ્રવર્તતે. અતસ્ તદભિલાષપૂર્વકેણ સ્ફુટોપલબ્ધ્યભિલાષપૂર્વકેણ ચ કર્મણા તદ્ ઇન્દ્રિયદ્વયમ્ [તિબ્. 38અ] અભિનિર્વર્તમાનં શોભાર્થં વ્યક્ત્યર્થં ચોદ્ભવતીત્ય્ ઉચ્યતે.
(ઇ.20અબ્) રાશ્યાયદ્વારગોત્રાર્થાઃ સ્કન્ધાયતનધાતવ
ઇતિ. યથાક્રમં રાશિઃ આયદ્વારં ગોત્રં ચાર્થ એષાં. ત ઇમે રાશ્યાયદ્વારગોત્રાર્થાઃ. કે. સ્કન્ધાયતનધાતુશબ્દાઃ. અથ વા રાશ્યાયદ્વારગોત્રશબ્દાનામ્ અર્થાઃ. કે. સ્કન્ધાયતનધાતવઃ. સૂત્રે વચનાત્. સૂત્રે રાશ્યર્થઃ સ્કન્ધાર્થ ઇતિ. રાશેર્ યો ઽર્થઃ. સ સ્કન્ધસ્યાર્થઃ. તં સૂત્રેણ દર્શયતિ. યત્ કિંચિદ્ રૂપમ્ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ઐકધ્યમ્ ઇતિ. એકધૈવૈકધ્યં. અનિત્યતાનિરુદ્ધમ્ ઇતિ. અનિત્યતયા સંસ્કૃતલક્ષણેન ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 43 ) નિરુદ્ધમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અનિત્યતાગ્રહણં અન્યનિરોધનિરાસાર્થં. પંચવિધો હિ નિરોધં. લક્ષણનિરોધઃ સમાપત્તિનિરોધ ઉપપત્તિનિરોધઃ પ્રતિસંખ્યાનિરોધો ઽપ્રતિસંખ્યાનિરોધશ્ ચ. તદ્ યદ્ય્ અતીતં રૂપં નિરુદ્ધમ્ ઇત્ય્ એવ બ્રૂયાત્. અવિશેષિતત્વાત્ સમાપત્તિનિરોધાદીનામ્ અપિ પ્રસંગઃ સ્યાત્. ન ચ તૈર્ અતીતાર્થતેષ્યતે. સમાપત્તિનિરોધો હ્ય્ અનાગતાનામ્ એવ ચિત્તચૈત્તાનામ્. ઉપપત્તિનિરોધો ઽપ્ય્ એષામ્ એવ. પ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ સાસ્રવાણામ્ એવ. અપ્રતિસંખ્યાનિરોધો ઽપ્ય્ અનુત્પત્તિધર્માણામ્ એવાનાગતાનાં. તસ્માલ્ [તિબ્. 38બ્] લક્ષણનિરોધગ્રહણાર્થમ્ ઇદમ્ અનિત્યતાગ્રહણં. અનાગતમ્ અનુત્પન્નમ્ ઇતિ. પ્રત્યુત્પન્નતામ્ અસંપ્રાપ્તં. પ્રત્યુત્પન્નમ્ ઉત્પન્નાનિરુદ્ધમ્ ઇતિ. ઉત્પન્નગ્રહણમ્ અનાગતવિશેષણાર્થં. અનિરુદ્ધગ્રહણમ્ અતીતવિશેષણાર્થં. અનાગતં યદ્ય્ અપ્ય્ અનિરુદ્ધં ન તૂત્પન્નમ્. અતીતમ્ અપિ યદ્ય્ અપ્ય્ ઉત્પન્નં ન ત્વ્ અનિરુદ્ધમ્ ઇતિ. આધ્યાત્મિકં સ્વાસાંતાનિકમ્ ઇતિ. ચક્ષુરાદિકં રૂપાદિકં ચ. બાહ્યમ્ અન્યદ્ ઇતિ. તદ્ એવ પારસાંતાનિકમ્ અસત્ત્વસંખ્યાતં ચ. આયતનતો વેતિ. આધ્યાત્મિકં ચક્ષુરાદિપંચકં સ્વપરસંતતિપતિતં.
દ્વાદશાધ્યાત્મિકા

ઇતિ વચનાત્. બાહ્યમ્ અન્યદ્ રૂપાદિકં વિષયપંચકં સ્વપરસંતતિપતિતમ્. અસત્ત્વસંખ્યાતં ચાવિજ્ઞપ્તિશ્ ચ. બાહ્યાયતનસ્વભાવમ્ ઇતિ કૃત્વા. ઔદારિકં સપ્રતિઘમ્ ઇતિ. પરમાણુસંચયસ્વભાવં. સૂક્ષ્મમ્ અપ્રતિઘં. અવિજ્ઞપ્તિરૂપં. આપેક્ષિકં વેતિ. અપેક્ષયા વા ઔદારિકં સૂક્ષ્મં ચ ભવતિ. તદ્યથા લિક્ષામ્ અપેક્ષ્ય ઔદારિકી યૂકા. યૂકામ્ અપેક્ષ્ય સુક્ષ્મા લિક્ષેતિ. તદ્ એવં સતિ સપ્રતિઘમ્ એવ ઔદારિકં ચ સૂક્ષ્મં ભવતિ. અપ્રતિઘં તુ સૂક્ષ્મમ્ એવાસંચિતત્વાત્. આપેક્ષિકત્વાદ્ અસિદ્ધમ્ ઇતિ. સૈવ સૂક્ષ્મા લિક્ષા વાતાયનરજો ઽપેક્ષ્ય ઔદારિકી. સૈવ ચ ઔદારિકી યૂકામ્ અપેક્ષ્ય સૂક્ષ્મેતિ અવ્યવસ્થિતમ્ ઔદારિકસૂક્ષ્મત્વં પારાપારવત્. કથં હિ નામ. ઔદારિકં સૂક્ષ્મં ભવતિ સૂક્ષ્મં ચ ઔદારિકમ્ ઇતિ. ન. અપેક્ષાભેદાદ્ [તિબ્. 39અ] ઇતિ. અપેક્ષયા ભેદો ઽપેક્ષાભેદઃ. તસ્માન્ નાસિદ્ધં. યદ્ એવાપેક્ષ્ય ઔદારિકં ન જાતુ તદ્ અપેક્ષ્ય સૂક્ષ્મં. ન કદાચિત્ તદ્ એવાપેક્ષ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. પિતૃપુત્રવદ્ ઇતિ. તદ્યથા એવદત્તસ્ય પુત્રો યજ્ઞદત્તઃ. યજ્ઞદત્તસ્ય પુત્રો વિષ્ણુમિત્રઃ. સ યજ્ઞદત્તો વિષ્ણુમિત્રમ્ અપેક્ષ્ય પિતા. એવદત્તમ્ અપેક્ષ્ય પુત્રઃ. ન ચાપેક્ષિકત્વાદ્ અસ્ય પિતૃપુત્રભાવો ન સિધ્યતિ. અપેક્ષાભેદાત્. ન હિ સ યજ્ઞદત્તસ્ તમ્ એવ વિષ્ણુમિત્રમ્ અપેક્ષ્ય પુત્રઃ. નાપિ તમ્ એવ દેવદત્તમ્ અપેક્ષ્ય ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 44 ) પિતેતિ. તદ્વત્. હીનં ક્લિષ્ટં સદ્ભિસ્ ત્યક્તમ્ ઇતિ કૃત્વા. પ્રણીતમ્ અક્લિષ્ટં ક્લેશદૂષિતત્વાત્. દૂરમ્ અતીતાનાગતં સંતાનપ્રચ્યુતત્વાત્ તદસંપ્રાપ્તત્વાચ્ ચ. અન્તિકં પ્રત્યુત્પન્નં સંતાનસંનિહિતત્વાત્. એવં યાવદ્ વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ. યા કાચિદ્ વેદના અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્ના આધ્યાત્મિકી વા બાહ્યા વા ઔદારિકા વા સૂક્ષ્મા યા વા દૂરે યા વા અન્તિકે તાં સર્વામ્ ઐકધ્યમ્ અભિસંક્ષિપ્ય વેદનાસ્કન્ધ ઇતિ સંખ્યાં ગચ્છતિ. એવં યાવદ્ વિજ્ઞાનં વક્તવ્યં. યાવત્ સર્વમ્ ઐકધ્યમ્ અભિસંક્ષિપ્ય વિજ્ઞાનસ્કન્ધ ઇતિ સંખ્યાં ગચ્છતીતિ. અતીતાદિત્વમ્ એષાં વેદનાદીનાં યથા રૂપસ્ય. અયં તુ વિશેષો વેદનાદીનાં. ઔદારિકં પંચેન્દ્રિયાશ્રયં વેદનાદિચતુષ્કં. અમૂર્તત્વાત્ અવગતમ્ ઔદારિકત્વં [તિબ્. 39બ્] નાસ્તિ. સૂક્ષં માનસમ્ આશ્રયસ્યાપ્ય્ અમૂર્તત્વાત્. ભૂમિતો વેતિ. ઔદારિકં સૂક્ષ્મં ચ વેદનાદિકં. ઔદારિકી કામાવચરી વેદના. સૂક્ષ્મા પ્રથમધ્યાનભૂમિકા. ઔદારિકી પ્રથમધ્યાનભૂમિકા. સૂક્ષ્મા દ્વિતીયધ્યાનભૂમિકા. એવં યાવદ્ ઔદારિકી આકિંચન્યાયતનભૂમિકા. સૂક્ષ્મા ભવાગ્રભૂમિકેતિ. યથા વેદના. એવં યાવદ્ વિજ્ઞાનં વક્તવ્યં. ભદન્ત ઇતિ સ્થવિરઃ. કશ્ચિત્ સૌત્રાન્તિકસ્ તન્નામા વા. ભગવદ્વિશેષસ્ ત્વ્ આહ. સ્થવિરહર્મતાતો ઽસાવ્ ઇતિ. અત્ર વયં બ્રૂમઃ. યદિ હર્મત્રાતો ઽતીતાનાગતાસ્તિત્વવાદી. સ ઇતિ ન સૌત્રાન્તિકો ન આર્ષ્ટાન્તિક ઇત્ય્ અર્થઃ. તથા હિ વક્ષ્યતિ. ભાવાન્યત્વિકો ભદન્તહર્મત્રાતઃ. સ કિલાહ. ધર્મસ્યાધ્વસુ પ્રવર્તમાનસ્ય ભાવાન્યથાત્વં ભવતિ ન દ્રવ્યસ્યાન્યથાત્વમ્ ઇતિ. સૌત્રાન્તિકદર્શનાવલંબી ચાયં ભદન્તો વિભાષાયાં લિખિતઃ. ભદન્ત આહેત્યેવમાદિ. ભદન્તહર્મત્રાતો ઽપિ સ્વનામ્નૈવ વિભાષાયાં લિખિતઃ. ભદન્તહર્મત્રાત આહેત્યેવમદિ. તેન લક્ષ્યતે ભદન્તહર્મત્રાતાદ્ અન્યો ઽયં સૌત્રાન્તિકઃ કશ્ચિત્ સ્થવિરો ભિક્ષુર્ ઇતિ. પંચેન્દ્રિયગ્રાહ્યમ્ ઇતિ રૂપાદિપંચકં. સૂક્ષ્મમ્ અન્યચ્ ચક્ષુરાદિપંચકં. અવિજ્ઞપ્તિશ્ ચ. મનાપમ્ ઇતિ. મન આપ્નોતીતિ મનઆપં મનોજ્ઞમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. પુનઃસંધિકરણં ચાત્ર દ્રષ્ટવ્યં. પૂર્વત્રાસિદ્ધમ્ ઇતિ ઈષદર્થેન ઞપરિગ્રહાત્ કિંચિત્ સિદ્ધમ્ ઇત્ય્ એકસવર્ણદીર્ઘત્વં. દૂરમ્ અદૃશ્યદેશમ્ ઇતિ. આધારદેશં આશ્રયાધારદેશં [તિબ્. 40અ] ચાધિકૃત્ય. દ્રષ્ટું શક્યો દૃશ્યઃ. દૃશ્યો દેશો ઽસ્યેતિ દૃશ્યદેશં દૃશ્યાધારદેશં. દૃશ્યાશ્રયાધારદેશં વા. તદ્યથા કુણ્ડે બદરં. ચક્ષુરાદિ વા. તદ્ અન્તિકં. અદૃશ્યદેશં તુ તદ્વિપરીતં દૂરં. દૂરમ્ અદૃશ્યમ્ ઇતિ નોક્તં. આસન્નમ્ અપિ હિ કિંચિદ્ અતિસૂક્ષ્મત્વાન્ ન દૃશ્યતે. ન ચ તદ્ દૂરમ્ ઇષ્યતે. દૃશ્યદેશત્વાત્. કિમર્થં પુનર્ એવં ભદન્તેન વ્યાખ્યાયતે. અતીતાદીનાં સ્વશબ્દેનાભિહિતત્વાત્. અન્યથા હિ પુનરુક્તદોષઃ સ્યાત્. દૂરાન્તિકત્વં તુ તેષામ્ આશ્રયવશાદ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 45 ) ઇતિ. તેષાં વેદનાદીનામ્ અમૂર્તત્વેનાદેશસ્થત્વાત્ તસ્માદ્ એવં વક્તવ્યં. દૂરે અદૃશ્યમાનાશ્રયા વેદનાદયઃ. અન્તિકે દૃશ્યમાનાશ્રયા ઇતિ. ઔદારિકસૂક્ષ્મત્વં પૂર્વવદ્ ઇતિ. ઔદારિકં પંચેન્દ્રિયાશ્રયં. સૂક્ષ્મં માનસમ્ ઇતિ.
ચિત્તચૈત્તાનામ્ આયમ્ ઉત્પત્તિં તન્વન્તીત્ય્ આયતનાનિ. દ્વયં પ્રતીત્ય વિજ્ઞાનસ્યોત્પત્તિર્ ઇતિ સર્વેષામ્ આયતનત્વસિદ્ધિઃ.
એકસ્મિન્ન્ આશ્રયે સંતાને વેતિ. આશ્રયે સમુદાયલક્ષણે શરીરે. સંતાને વા ચિત્તાદીનાં પ્રવાહલક્ષણે. સ્વસ્યા જાતેઃ. કિં. આકરા ઇતિ પ્રકૃતં. સભાગહેતુત્વાત્. પૂર્વોત્પન્નં ચક્ષુઃ પશ્ચિમસ્ય સભાગબેતુર્ ઇત્ય્ આકરો ધાતુઃ. યતો હિ સુવર્ણાદ્યુત્પત્તિઃ. તે તેષામ્ આકરાઃ. અસંસ્કૃતં ન ધાતુઃ સ્યાત્. ન હ્ય્ અસંસ્કૃતમ્ અસંસ્કૃતસ્યાન્યસ્ય વા સભાગહેતુઃ. [તિબ્. 40બ્] ચિત્તચૈત્તાનાં તર્હીતિ. કિં. આકરા ઇતિ પ્રકૃતં. દ્વયં પ્રતીત્ય વિજ્ઞાનસ્યોત્પત્તિર્ ઇતિ સર્વધાતવો વિજ્ઞાનસ્ય સસંપ્રયોગસ્ય પ્રત્યયો ઽવશ્યમ્ આલમ્બનમ્ અધિપતિશ્ ચેત્ય્ આકરાઃ.

રાશિપુદ્ગલવદ્ ઇતિ. પ્રજ્ઞપ્તિસન્તઃ સ્કન્ધાઃ. રાશિશબ્દવાચ્યત્વાત્. ધાન્યરાશિવત્. પુદ્ગલવદ્ વા. સ હિ પ્રજ્ઞપ્તિસન્ પુદ્ગલઃ રૂપાદિપ્રજ્ઞપ્તિકારણનિરપેક્ષાગૃહ્યમાણસ્વભાવત્વાત્ ધાન્યરાશિવત્. કાર્યભારોદ્વહનાર્થ ઇતિ. કાર્યમ્ એવ ભારઃ. કાર્યભારઃ. તદ્ ઉહ્યતે તેનેતિ ઉદ્વહનં. કાર્યભારસ્યોદ્વહનં કાર્યભારોદ્વઃઅનં. શરીરપ્રદેશઃ સ લોકે સ્કન્ધ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. અનેનાપિ કાર્યભાર ઉહ્યતે નામરૂપપ્રત્યયં ષડાયતનમ્ ઇત્યાદિવચનાત્. તસ્માત્ સ્કન્ધ ઇવ સ્કન્ધ ઇત્ય્ ઔપચારિકશબ્દઃ. પ્રચ્છેદાર્થો વા. અવધ્યર્થો વેત્ય્ અર્થઃ. રૂપપ્રચ્છેદો યાવદ્ વિજ્ઞાનપ્રચ્છેદ ઇતિ. તદ્ એતદ્ ઉત્સૂત્રમ્ ઇતિ. તદ્ એતદ્ ઉભયં કાર્યભારોદ્વહનાર્થઃ પ્રચ્છેદાર્થશ્ ચેતિ. ઉત્ક્રાન્તં સૂત્રાદ્ ઉત્સૂત્રં. સૂત્રં હીતિ વિસ્તરેણ તત્ પ્રતિપાદયતિ. પ્રત્યેકમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. સર્વમ્ એતદ્ અતીતાદિરૂપમ્ એકશઃ એકૈકં રૂપસ્કન્ધ ઇતિ. સમુદાયેન સમુદાયિદ્રવ્યમ્ ઉક્તં. તેષાં હ્ય્ અતીતાદીનાં રૂપાણાં સ રાશિર્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. સૂત્રે ઽપ્ય્ એવમ્ એવોક્તં. પૃથિવીધાતુઃ [તિબ્. 41અ] કતમઃ. કેશા રોમાણીતિ વિસ્તરઃ. એકૈકં કેશાદિદ્રવ્યં પૃથિવીધાતુર્ ઇતિ વિજ્ઞાયતે. અયં ચ પરિહારઃ કાર્યભારોદ્વહનાર્થપ્રચ્છેદાર્થપક્ષયોર્ સ્પિ શક્યતે વક્તું. ન શક્યં એવમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ઐકધ્યમ્ અધિસંક્ષિપ્યેતિ વચનાતિરેકાત્. એકૈકં રૂપસ્કન્ધ ઇતિ ન શક્યતે વિજ્ઞાતું. યદિ હ્ય્ એવમ્ અર્થો ઽભવિષ્યત્. તત્ સર્વં રૂપસ્કન્ધ ઇત્ય્ એવાવક્ષ્યત્. નાર્થમ્ ઐકધ્યમ્ અભિસંક્ષિપ્યેતિ વચનેન. તસ્માદ્ રાશિવદ્ એવ સ્કન્ધાઃ પ્રજ્ઞપ્તિસન્ત ઇતિ સ્થાપનાપક્ષ આચાર્યસ્ય. દ્રવ્યસદ્રૂપપ્રતિપત્તિસ્ તુ સ્કન્ધનિર્દેશે તત્સમુદાયિત્વાદ્ ઇત્ય્ અવગન્તવ્યં. રૂપીણ્ય્ અપીતિ વિસ્તરઃ. રૂપિગ્રહણમ્ અરૂપિવિશેષણાર્થં. અરૂપિ હિ મનઆયતનં અસંહતમ્ અપિ કારણભાવં બિભર્તિ. રૂપીણ્ય્ અપિ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 46 ) ચક્ષુરાદીનિ આયતનાનિ સમુદિતાન્ય્ એવ ચિત્તચૈત્તાયદ્વારતાં ગચ્છન્તિ નાસમુદિતાનીતિ. સમુદાયલક્ષણત્વાત્ સ્કન્ધવત્ પ્રજ્ઞાપ્તિસન્તિ સ્યુઃ. સંચિતાશ્રયાલમ્બના હિ પંચવિજ્ઞાનકાયા ઇતિ. ન. એકશઃ સમગ્રાણાં કારણભાવાદ્ ઇતિ. નૈતદ્ એવં. કસ્માત્. એકશઃ પ્રત્યેકં સમગ્રાણાં સમુદિતાનાં કારણત્વાત્. યસ્માદ્ બહૂનામ્ એષામ્ ચકુરાદિપરમાણૂનાં પરસ્પરમ્ અપેક્ષ્યમાણાનામ્ એકૈકશઃ કારણભાવઃ. ન ત્વ્ અસંહતાનાં. તદ્યથા દાર્વાકર્ષણે બહૂનામ્ આક્રષ્ટૄણાં [તિબ્. 41બ્] પ્રત્યેકમ્ અસામર્થ્યં. સમુદિતાનાં તુ પરસ્પરમ્ અપેક્ષ્યમાણાનાં સામર્થ્યં. યથા વા કેશાઃ પૃથક્પૃથગ્ અવસ્થિતા ન સમર્થાસ્ તૈમિરિકચક્ષુર્વિજ્ઞાનકરણે. સમુદિતાસ્ ત્વ્ અસંયુક્તા અપિ સમર્થાઃ. તદ્વચ્ ચક્ષુરાદીન્દ્રિયપરમાણવો રૂપાદિવિષયપરમાણવશ્ ચ ચક્ષુરાદિવિજ્ઞાનોત્પાદને પ્રત્યેકમ્ અસમર્થાઃ. સમુદિતાસ્ તુ સમર્થાઃ. શક્તિઋ હિ ભાવાનાં તાદૃશ્ય્ અવગન્તવ્યા. વિષયસહકારિત્વાદ્ વેતિ. યદિ બહૂનામ્ આયદ્વારભાવ ઇતિ સમુદાયાયતનત્વં સ્યાન્ ન દ્રવ્યાયતનત્વં. ઇન્દ્રિયવિષયપરમાણૂનાં સમુદિતાનામ્ આયદ્વારભાવ ઇતિ તત્ સમુદાયાયતનત્વં સ્યાત્. ન પૃથગાયતનત્વં સ્યાત્. ઇષ્યતે ચ પૃથગાયતનત્વં દ્વાદશાયતનાનીતિ સૂત્રાત્. સાધનં ચાત્રોપતિષ્ઠતે. યે સહકારિણઃ. ન તૈઃ સહ સમુદાયાત્મકાયતનભૂતાશ્ ચક્ષુરાયતનસમુદાયદ્રવ્યપરમાણવઃ. ચક્ષુર્વિજ્ઞાનકારણત્વાત્. ચક્ષુરાયતનરૂપાયતનસમુદાયદ્રવ્યપરમાણુવત્. યથા ચક્ષુરાયતનસમુદાયદ્રવ્યપરમાણવઃ. એવં યાવત્ કાયાયતનસમુદાયદ્રવ્યપરમાણવો યોજ્યાઃ. વિભાષાયાં તૂચ્યત ઇતિ. અનેનાપિ પ્રજ્ઞપ્તિસન્તઃ સ્કન્ધા ઇતિ વ્યાચષ્ટે. અયં તુ વિશેષઃ. અદ્રવ્યસન્તો ઽપિ તે તત્રોપચારેણ પ્રદર્શ્યન્ત ઇતિ. વિશેષાર્થસ્ તુશબ્દઃ. સ્કન્ધપ્રજ્ઞપ્તિમ્ અપેક્ષતે ઇતિ. સ્કન્ધ ઇતિ પ્રજ્ઞપ્તિમ્ અપેક્ષતે. રાશિર્ ઇતિ પ્રજ્ઞપ્તિમ્ [તિબ્. 42અ] અપેક્ષત ઇત્ય્ અર્થઃ. પરમાણુર્ એકસ્ય ધાતોર્ ઇતિ. દશાનાં ચક્ષુરાદીનાં રૂપિણાં ધાતૂનાં અન્યતમસ્ય પ્રદેશઃ. એવમ્ આયતનાનામ્ એષામ્ એવાન્યતમસ્ય રૂપસ્કન્ધસ્ય ચ પ્રદેશઃ. કસમાત્. ન હિ પ્રજ્ઞપ્તાવ્ અપેક્ષિતાયાં પ્રદેશિનિ પ્રવૃત્તઃ શબ્દઃ પ્રદેશે વ્યવસ્થાપ્યતે. અથ નાપેક્ષતે. કિં. સ્કન્ધપ્રજ્ઞપ્તિમ્ ઇત્ય્ અધિકૃતં. સ આહ. પરમાણુર્ એકો ધાતુર્ ઇતિ વિસ્તરઃ. સ એકૈકસ્ તેષામ્ આયતનધાતૂનાં યો ઽન્યતમ ઉક્તો રૂપસ્કન્ધશ્ ચ. ભવતિ હિ પ્રદેશે ઽપિ પ્રદેશિવદ્ ઉપચાર ઇતિ. પ્રદેશે ઽપિ પરમાણૌ અન્યતમરૂપાયતનધાતુવદ્ રૂપસ્કન્ધવચ્ ચોપચારઃ. તત્ર તસ્યેવેતિ વતિઃ. યથા પટૈકદેશે દગ્ધે પટો દગ્ધ ઇતિ. યથા પટશબ્દઃ સમુદાયે પ્રવૃત્તઃ. પ્રદેશે ઽપ્ય્ ઉપચર્યતે પટૈકદેશે. તદ્વત્ સ્કન્ધશબ્દો ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 47 ) ઽતીતાદિરૂપસમુદાયે પ્રવૃત્તઃ. પ્રદેશે ઽપિ પરમાણાવ્ ઉપચર્યત ઇતિ. સ્કન્ધા એવ પ્રજ્ઞપ્તિસન્તો નાયતનધાતવ ઇતિ. રૂપાદીનાં સ્કન્ધા ઇતિ કૃત્વા. યદા તુ રૂપાણ્ય્ એવ સ્કન્ધા ઇતિ સમાસઃ. તદા દ્રવ્યસન્તઃ સ્કન્ધા ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ.
ઇદમ્ ઇહ વિચાર્યતે. કિમ્ અત્ર કારણં યદ્ ઇન્દ્રિયપરમાણૂનાં વિષયપરમાણૂનાં ચ વિજ્ઞાનોત્પત્તયે તુલ્યે ઽપ્ય્ અન્યોન્યસાપેક્ષત્વે ન દ્વયાનામ્ એષાં કેવલેન્દ્રિયપરમાણુવદ્ એકાયતનત્વં વ્યવસ્થાપ્યતે. યસ્માચ્ [તિબ્. 42બ્] ચક્ષુરિન્દ્રિયાદિપરમાણવઃ સર્વે સ્વવિજ્ઞાનોત્પત્તૌ સાધારણાનિ કારણાનિ ભવન્તિ. ન તુ તથા વિષયપરમાણવઃ. તથા હિ ચક્ષુરિન્દ્રિયપરમાણવો નીલવિષયવિજ્ઞાનોત્પત્તાવ્ અપિ કારણં ભવન્તિ. પીતાદિવિજ્ઞાનોત્પત્તાવ્ અપિ. નીલવિષયપરમાણવસ્ તુ સ્વવિજ્ઞાનોત્પત્તાવ્ એવ કારણં ભવન્તિ. ન પીતાદિવિજ્ઞાનોત્પત્તૌ. ઇત્ય્ અતશ્ ચક્ષુરિન્દ્રિયપરમાણુભિસ્ તદ્વિષયપરમાણૂનામ્ અતુલ્યવર્તિત્વાત્. પૃથક્સ્થાનાવસ્થિતત્વાત્. ન ચક્ષૂરૂપપરમણૂનામ્ એકાયતનત્વવ્યવસ્થાનત્વં યુજ્યતે. એવં યાવત્ કાયેન્દ્રિયસ્પ્રષ્ટવ્યપરમાણૂનાં એકાયતનત્વવ્યવસ્થાનં ન યુજ્યત ઇતિ વક્તવ્યં.
(ઇ.20ચ્દ્) મોહેન્દ્રિયરુચિત્રૈધાદ્

ઇતિ. સંમોહપ્રજ્ઞાધિમોક્ષત્રૈધાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ત્રયઃ પ્રકારાસ્ ત્રૈધમ્ ઇતિ. ત્રિધૈવ ત્રૈધમ્ ઇતિ સ્વર્થે ઽણ્પ્રત્યય ઇત્ય્ એકે. ત્રિધાભાવસ્ ત્રૈધમ્ ઇતિ ભાવે ઽણ્પ્રત્યય ઇત્ય્ અપરે. મોહેન્દ્રિયરુચીનાં ત્રૈધં. તસ્માદ્ ઇતિ. પિણ્ડાત્મગ્રહણત ઇતિ. કેચિચ્ ચૈત્તાન્ પિણ્ડતો ગૃહીત્વા તાન્ એવાત્મતો ગૃહ્ણન્તિ. પિણ્ડગ્રાહે સત્ય્ આત્મગ્રાહપ્રવૃત્તેઃ. તેષાં સ્કન્ધદેશના. તસ્યાં હિ વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારભેદેન ત્રિધા ચૈત્તા દેશિતાઃ. નાયમ્ એકઃ પિન્ડશ્ ચૈત્તવિશેષા ઇહેત્ય્ આત્મગ્રાહઃ પ્રતિપક્ષિતો ભવતિ. અથ વા પિણ્ડરૂપો ઽયમ્ આત્મભાવઃ. સ ચાત્મા વેદયિતા સંજ્ઞાતા ચેતયિતેતિ કેચિત્ સંમૂઢાઃ. તેષાં સ્કન્ધદેશના. નાયમ્ આત્મરૂપઃ પિણ્ડશ્ ચૈત્તા ઇહેમે વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ [તિબ્. 43અ] પ્રવર્તન્તે ઇત્ય્ આત્મગ્રાહઃ પ્રતિપક્ષિતો ભવતિ. કેચિદ્ રૂપ એવેતિ. પિણ્ડાત્મગ્રહણતઃ સંમૂઢા ઇત્ય્ અધિકૃતં. તેષામ્ આયતનદેશના. તસ્યાં હિ રૂપં ચક્ષુરાદિભેદેન બહુધા વિભક્તં. ચૈત્તાસ્ ત્વ્ ઐકધ્યમ્ એવ ધર્માયતનત્વેન ચિત્તં ચ મનઆયતનત્વેનેતિ. કેચિદ્ રૂપચિત્તયોર્ ઇતિ. સંમૂઢાઃ પિણ્ડાત્મગ્રહણત ઇત્ય્ અધિકૃતમ્ એવ. તેષાં ધાતુદેશના. તસ્યાં હિ રૂપં ચક્ષુરાદિભેદેન બહુધા વિભક્તં. ચિત્તં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદિધાતુભેદેન. ન તુ ચૈત્તા ધર્મધાતુત્વેનૈવ દેશિતત્વાદ્ ઇતિ. તયા રૂપચિત્તપિણ્ડગ્રાહસંમોહઃ પ્રતિપક્ષિતો ભવતિ.
ઇન્દ્રિયાણ્ય્ અપીતિ વિસ્તરઃ. ત્રિવિધઃ પુદ્ગલઃ તીક્ષ્ણમધ્યમૃદ્વિન્દ્રિયત્વાત્. અથ વા ત્રિવિધઃ પુદ્ગલઃ ઉદ્ઘટિતજ્ઞો વિપંચિતજ્ઞઃ પદપરમ ઇતિ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 48 ) તત્ર તીક્ષ્ણેન્દ્રિયાણાં સ્કન્ધદેશના. તે હિ તીક્ષ્ણેન્દ્રિયત્વાત્ સ્કન્ધભેદેનૈવ આયતનધાતુભેદં પ્રતિપત્તું શક્નુવન્તિ. યથોક્તં યદ્ ભિક્ષો ન ત્વં સ તે ધર્મઃ પ્રહાતવ્ય ઇતિ. આજ્ઞાતં ભગવન્ન્ ઇત્ય્ આહ. યથા કથમ્ અસ્ય ભિક્ષો સંક્ષિપ્તેનોક્તસ્યાર્થમ્ આજાનાસિ. રૂપં ભદન્ત નાહં. સ મે ધર્મઃ પ્રહાતવ્ય ઇતિ વિસ્તરઃ. મધ્યેન્દ્રિયાણામ્ આયતનદેશના. તે હિ મધ્યેન્દ્રિયત્વાન્ [તિબ્. 43બ્] મધ્યેનૈવ નાતિવિસ્તીર્ણેનાયતનપ્રભેદેન ધાતુપ્રભેદં પ્રતિપત્તું શક્નુવન્તિ. ન તુ સંક્ષિપ્તેન સ્કન્ધપ્રભેદેન. મૃદ્વિન્દ્રિયાણાં ધાતુદેશના. તે હિ મૃદ્વિન્દ્રિયત્વાત્ નાવિભક્તં સ્વબુદ્ધિસામર્થ્યેન પ્રતિપત્તું શક્નુવન્તિ.
રુચિર્ અપિ ત્રિવિધેતિ. પૂર્વાભ્યાસયોગાદ્ રુચેસ્ ત્રૈવિધ્યં. અથ વા શમથચરિતાનાં સંક્ષિપ્તા રુચિઃ. શમથવિપશ્યનાચરિતાનાં મધ્યા રુચિઃ. વિપશ્યનાચરિતાનાં વિસ્તીર્ણા રુચિર્ ઇતિ.
(ઇ.21) કિં પુનઃ કારણમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. નનુ ચ કારણમ્ ઉક્તં પિણ્ડાત્મગ્રહણતશ્ ચૈત્તસંમૂઢાનાં સ્કન્ધદેશનેતિ. સત્યમ્ ઉક્તં. ચૈત્તાસ્ તેષાં વિભક્તા ઇતિ. વેદનાસંજ્ઞે એવ તુ સંસ્કારસ્કન્ધાત્ પૃથક્ સ્કન્ધીકૃતઃ. ન પુનર્ અન્ય ઇતિ કિમ્ અત્ર કારણં. કામાધ્યવસાનમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. કામેષુ ચ દૃષ્ટિષુ ચાભિષ્વંગઃ. તયોર્ વિવાદમૂલયોર્ અધ્યવસાનયોર્ વેદનાસંજ્ઞે યથાક્રમં પ્રધાનહેતુર્ ઇતિ. પ્રધાનગ્રહણાદ્ અવિદ્યાદયો ઽપ્રધાનહેતવ ઇત્ય્ અર્થત ઉક્તં ભવતિ. વેદનાસ્વાદવશાદ્ ધિ કામાન્ અભિષ્વજન્તે ગૃહિણઃ. વિપરીતસંજ્ઞાવશાચ્ ચ દૃષ્ટીઃ. કિમ્. અભિષ્વજન્ત ઇત્ય્ અધિકૃતં. અધર્મે ધર્મસંજ્ઞિનો ધર્મે ચાધર્મસંજ્ઞિનો ઽનાત્માદિષુ ચાત્મસંજ્ઞિનસ્ તાસ્ તાદૃશીઃ શીલવ્રતપરામર્શાદીર્ અભિષ્વજન્તે. કે તે. પ્રાયેણ પ્રવ્રજિતાઃ. વેદનાગૃદ્ધો હીતિ [તિબ્. 44અ] વિસ્તરઃ. વેદનાસક્તશ્ ચતુર્ભિર્ વિપર્યાસૈર્ વિપર્યસ્તઃ સંસારે જન્મપરંપરાં કરોતિ ક્રમકારણાદ્ ઇતિ. ચત્વારિ કારણાનિ સ્કન્ધાનુક્રમે વક્ષ્યંતે.
યથૌદારિકસંક્લેશભાજનાદ્યર્થધાતુત
ઇતિ. રૂપં હિ સપ્રતિઘત્વાત્ સર્વૌદારિકં. અરૂપિણાં વેદના પ્રચારૌદારિકતયા. તથા હિ વ્યપદિશન્તિ. હસ્તે મે વેદના પાદે મે વેદનેતિ. દ્વાભ્યામ્ ઔદારિકતરા સંજ્ઞા. વિજ્ઞાનાત્ સંસ્કારા ઇત્ય્ અતો યથૌદારિકં તત્ પૂર્વમ્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ પ્રથમં કારણં. અથ વાનાદિમતિ સંસારે સ્ત્રીપુરુષા અન્યોન્યં રૂપાભિરામાઃ. તે ચ વેદનાસ્વાદગર્ધાત્. તદ્ગર્ધઃ સંજ્ઞાવિપર્યાસાત્. તદ્વિપર્યાસઃ ક્લેશૈઃ. ચિત્તં ચ તત્સંક્લિષ્ટમ્ ઇતિ યથાસંક્લેશં ક્રમ ઇતિ દ્વિતીયં. ભાજનાદ્યર્થેન વા ભાજનભોજનવ્યંજનપક્તૃભોક્તૃભૂતા હિ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 49 ) રૂપાદયઃ સ્કન્ધા ઇતિ તૃતીયં. ધાતુતો વા કામરૂપપ્રભાવિતો હિ કામધાતુઃ. વેદનાપ્રભાવિતાનિ ધ્યાનાનિ. સંજ્ઞાપ્રભાવિતાસ્ ત્રય આરૂપ્યાઃ. સંસ્કારમાત્રપ્રભાવિતં ભવાગ્રમ્. એતા વિજ્ઞાનસ્થિતયસ્ તાસુ ચ પ્રતિષ્ઠિતં વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ ક્ષેત્રબીજસંદર્શાનાર્થઃ સ્કન્ધાનુક્રમ ઇતિ ચતુર્થં કારણમ્. અથ એવ ચ ક્રમકારણાત્ વેદનાસંજ્ઞે [તિબ્. 44બ્] પૃથક્ સ્કન્ધીકૃતે. યત એતે ઔદારિકતરે સંક્લેશાનુક્રમહેતૂ ભોજનવ્યંજનભૂતે તત્પ્રભાવિતં ચ ધાતુદ્વયમ્ ઇતિ.
(ઇ.22અબ્) ન તાવદ્ એષ્વ્ એવાન્તર્નેતું શક્યતે અર્થાયોગાદ્ ઇતિ. રૂપણાદેર્ અર્થસ્યાયોગાદ્ અસંભવાત્. રૂપસ્વભાવં યાવદ્ વિજ્ઞાનસ્વભાવમ્ ઇતિ વા ન શક્યમ્ એષ્વ્ એવ પંચસ્કન્ધેષ્વ્ અન્તર્નેતુમ્. અતત્સ્વાભાવ્યાત્. ન ચાપિ ષષ્ઠઃ સ્કન્ધો વક્તું શક્યતે. કુતઃ. અર્થાયોગાત્. અતીતાદ્યર્થયોગાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. નનુ ચ બહુત્વાદ્ અસંસ્કૃતાનાં અસંસ્કૃતસ્કન્ધો ઽન્યો યોક્ષ્યતે. કિમ્ અતીતાદ્યર્થેનેતિ. એતચ્ ચાયુક્તમ્ અસંસ્કૃતાનાં દેશસંનિકર્ષાભાવેનાભિસંક્ષેપાયોગાત્. સંક્લેશવસ્તુજ્ઞાપનાર્થમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ન સંક્લેશવસ્ત્વ્ અનાસ્રવત્વાત્. ન વ્યવદાનવસ્ત્વ્ અસંસ્કૃતત્વાત્. વ્યવદાનહેતુર્ હિ વ્યવદાનવસ્ત્વ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. અથ વા રૂપસ્કન્ધ ઇત્ય્ ઉક્તે યાવદ્ વિજ્ઞાનસ્કન્ધ ઇત્ય્ ઉક્તે સંક્લેશવસ્તુ વ્યવદાનવસ્તુ ચ રૂપસ્કન્ધો યાવદ્ વિજ્ઞાનસ્કન્ધ ઇતિ વિજ્ઞાયતે. ન ત્વ્ અસંસ્કૃતસ્કન્ધ ઇત્ય્ ઉક્તે સંક્લેશવ્યવદાનવસ્તુ વિજ્ઞાયત ઇતિ ન સંભવતિ અસંસ્કૃતસ્કન્ધ ઇતિ. તેષાં ધાત્વાયતનેષ્વ્ અપ્ય્ એષ પ્રસંગ ઇતિ. તેષામ્ એવંવાદિનાં યથા ઘટોપરમો ન ઘટઃ. એવં ધાતૂપરમો ન ધાતુઃ. આયતનોપરમો નાયતનમ્ ઇતિ ધર્મધાત્વાયતનયોર્ અપ્ય્ અસંસ્કૃતં ન વ્યવસ્થાપિતં સ્યાત્. સર્વધર્મસંગ્રહશ્ ચ ધાત્વાયતનેષ્વ્ અભિપ્રેત ઇત્ય્ અયુક્તમ્ એતત્.
(ઇ.22ચ્દ્) ઉક્તઃ સ્કન્ધાનામ્ [તિબ્. 45અ] અન્યઃ પ્રકારઃ.
ક્રમઃ પુનર્

ઇત્ય્ અન્યપ્રકારવચનાપેક્ષાઃ પુનઃશબ્દોપન્યાસ ઇતિ દર્શયતિ. સર્વૌદારિકમ્ ઇતિ. સર્વેભ્યો વેદનાદિભ્ય ઔદારિકં રૂપં. સનિદર્શનસપ્રતિઘત્વાદિયોગાત્. અરૂપિણાં વેદનાદીનાં. નિર્ધારણે ષષ્ઠી. વેદના ઔદારિકી પ્રચારૌદારિકતયા સમુદાચારૌદારિકતયેત્ય્ અર્થઃ. દ્વાભ્યાં સંસ્કારવિજ્ઞાનાભ્યાં. ઔદારિકી સંજ્ઞા. નિમિત્તપરિચ્છેદેન સુજ્ઞાતત્વાત્. વિજ્ઞાનાત્ સંસ્કાર ઔદારિકઃ સુખી સ્યાં ન દુઃખી સ્યામ્ ઇત્ય્ અભિસંસ્કારલક્ષણત્વાત્. વિજ્ઞાનં તુ સર્વસૂક્ષ્મમ્ ઉપલબ્ધિમાત્રલક્ષણત્વાત્. યથૌદારિકં ચ વિનેયાનામ્ અર્થપ્રતિપાદનં ન્યાય્યમ્ ઇતિ એવં સ્કન્ધાનુક્રમઃ. તે ચ વેદનાસ્વાદગર્ધાત્. તે ચ સ્ત્રીપુરુષા વેદનાસ્વાદસક્તેર્ અન્યોન્યં રૂપાભિરામા ભવન્તિ. તદ્ગર્ધ ઇતિ. વેદનાગર્ધઃ. સંજ્ઞાવિપર્યાસાદ્ ઇતિ. નિત્યાદિકાન્ નિમિત્તોદ્ગ્રહણાત્. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 50 ) સુખાપિ હિ વેદના સંસ્કારવિપરિણામદુઃખતયા દુઃખા. ભાજનભોજનમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. રૂપં ભાજનભૂતં વેદનાશ્રયત્વાત્. વેદના ભોજનભૂતા આસ્વાદ્યત્વાત્. સંજ્ઞા વ્યંજનભૂતા વેદનાં તન્નિમિત્તોદ્ગ્રહણેન વ્યંજયતીતિ કૃત્વા. સંજ્ઞાવશેન વા વેદના રોચત ઇતિ કૃત્વા વ્યંજનભૂતા સમ્જ્ઞા. ચેતના પક્તૃભૂતા વિપાકવેદનામ્ અભિસંસ્કૃત્ય ઉપનયનાત્. [તિબ્. 45બ્] વિજ્ઞાનં ભોક્તૃભૂતં તદનુગ્રહાદ્ ઇતિ. ભાજનાદ્યર્થેન વાનુક્રમઃ. ધાતુતો વેતિ વિસ્તરઃ. કામગુણા એવ રૂપાણિ. તૈઃ પ્રભાવિતઃ પ્રકર્ષિતઃ કામધાતુઃ. વેદનાપ્રભાવિતાનિ ધ્યાનાનિ. સૌમનસ્યસુખેન્દ્રિયપ્રભાવિતં પ્રથમં ધ્યાનં. સૌમનસ્યેન્દ્રિયપ્રભાવિતં દ્વિતીયં. સુખેન્દ્રિયપ્રભાવિતં તૃતીયં. ઉપેક્ષેન્દ્રિયપરિશુદ્ધિપ્રભાવિતં ચતુર્થં ધ્યાનં. સંજ્ઞાપ્રભાવિતાસ્ ત્રય આરૂપ્યાઃ. આકાશસંજ્ઞાપ્રભાવિતમ્ આકાશાનંત્યાયતનં. વિજ્ઞાનસંજ્ઞાપ્રભાવિતં વિજ્ઞાનાનંત્યાયતનં. આકિંચન્યસંજ્ઞાપ્રભાવિતં આકિંચન્યાયતનં. સંસ્કારમાત્રપ્રભાવિતં ભવાગ્રં. તત્ર હિ ચેતના અશીતિં કલ્પસહસ્રાણ્ય્ આયુર્ આક્ષિપતિ. વિજ્ઞાનં કસ્માત્ સર્વેષાં પશ્ચાદ્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ અત આહ એતા વિજ્ઞાનસ્થિતય ઇતિ વિસ્તરઃ. ચતસ્રો વિજ્ઞાનસ્થિતયઃ. રૂપોપગા વિજ્ઞાનસ્થિતિઃ કામધાતુઃ. વેદનોપગા ચત્વારિ ધ્યાનાનિ. સંજ્ઞોપગા ત્રય આરૂપ્યાઃ. સંસ્કારોપગા ભવાગ્રં. તાસુ ચતસૃષુ વિજ્ઞાનસ્થિતિષુ પ્રતિષ્ઠિતં વિજ્ઞાનં તદાશ્રિતત્વાત્ સર્વપશ્ચાદ્ ઉક્તં. ઇત્ય્ એવં ક્ષેત્રબીજસંદર્શનાર્થઃ સ્કન્ધાનુક્રમ ઉક્તો ભવતિ. અત એવ ચ પંચ સ્કન્ધા નાલ્પીયાંસો ન ભૂયાંસ ઇતિ. યથૌદારિકાદિભિઃ કારણૈર્ નાલ્પીયાંસો ન ભૂયાંસ ઇત્ય્ અર્થઃ.
(ઇ.23) પંચ વર્તમાનવિષયત્વાત્ પૂર્વં ઉક્તાનીતિ. યાનિ [તિબ્. 46અ] વર્તમાનવિષયાનિ. તાનિ પરિસ્ફુટવિષયાણિ. પરિસ્ફુટવિષયાણિ ચ સુગમાનીતિ પૂર્વમ્ ઉક્તાનિ. વર્તમાનવિષયાણિ ચ પૂર્વવૃત્તીનિ ભવન્ત્ય્ એવં ચ પૂર્વમ્ ઉક્તાનિ. મનસ્ ત્વ્ અનિયતવિષયમ્ ઇત્ય્ આકુલવિષયિત્વાત્ અસુગમં. પશ્ચાદ્વૃત્તિ ચ પ્રાયેણ. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. કિંચિદ્ વર્તમાનવિષયં કિંચિદ્ યાવત્ ત્ર્યધ્વાનધ્વવિષયમ્ ઇતિ. યાવચ્છબ્દેન કિંચિદ્ અતીતવિષયં કિંચિદ્ અનાગતવિષયં કિંચિત્ ત્ર્યધ્વવિષયં. સર્વધર્મા અનાત્માન ઇતિ યથા. કિંચિદ્ અનધ્વવિષયમ્ અસંસ્કૃતવિષયમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. એવમ્ અનિયતવિષયં મનઃ. તથા ચ ન તત્ સુગમમ્ ઇતિ પશ્ચાદ્ ઉક્તં. સુગમં હિ લોકે પૂર્વમ્ ઉપદિશ્યમાનં દૃશ્યતે.
ભૌતિકાર્થાચ્ ચતુષ્ટયમ્

ઇતિ ચક્ષુરાદિચતુષ્ટયં રૂપાદ્યુપાદાયરૂપવિષયં. તસ્માત્. તત્ કાયાત્ પૂર્વમ્ ઉક્તં. કાયસ્ય ત્વ્ અનિયતો વિષયઃ. કદાચિદ્ ભૂતાનિ કદાચિદ્ ભૌતિકં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 51 ) યદિ વ્યવચ્છેદગ્રહણં. કદાચિદ્ ઉભયં યદ્ય્ અવ્યવચ્છેદગ્રહણં. શેષં પુનર્ ઇતરસ્માદ્ યથાયોગં દૂરાશુતરવૃત્ત્યા પૂર્વમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ. શેષં ચક્ષુરાદિ. તદ્ ઇતરસ્માત્ સંભવતો દૂરાશુતરવૃત્ત્યા દૂરવૃત્ત્યા દૂરતરવૃત્ત્યા આશુતરવૃત્ત્યેતિ વિભજ્ય દ્વયં દ્વયાત્. એકં ચૈકસ્માત્ પુનર્ એકં ચૈકસ્માદ્ ઇતિ યોજ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. ચક્ષુઃશ્રોત્રં હિ દૂરવિષયં તત્ પૂર્વમ્ ઉક્તં દ્વયાત્ ઘ્રાણજિહ્વાતઃ. તયોર્ અપિ ચક્ષુઃશ્રોત્રયોઃ [તિબ્. 46બ્] ચક્ષુષો દૂરતરે વૃત્તિઃ. પશ્યતો ઽપિ દૂરાન્ નદીં તચ્છબ્દાશ્રવણાત્. અતસ્ તત્ પૂર્વમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ વર્તતે. ચક્ષુઃ શ્રોત્રાત્ પૂર્વમ્ ઉક્તં. તયોર્ આશુતરવૃત્તિત્વાદ્ ઇતિ. તયોર્ ઘ્રાણજિહ્વયોર્ ઘ્રાણં પૂર્વમ્ ઉક્તં જિહ્વાયાઃ. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. અપ્રાપ્તસ્યૈવ જિહ્વાં ભોજ્યસ્ય ગન્ધગ્રહણાદ્ ઇતિ.
ઇદમ્ ઇહ વિચાર્યતે. ઘ્રાણજિહ્વે પ્રાપ્તવિષયગ્રાહિણ્યૌ. કથં. ભોજ્યસ્થો ગન્ધઃ તેન ઘ્રાણેન ગૃહતે. ન ત્વ્ અભોજ્યસ્થો ગૃહ્યતે. વાયોસ્ તુ ગન્ધાન્તરમ્ ઉદ્ભવતિ ભોજ્યાવયવેન વા સૂક્ષ્મેણ સહાગતો ગન્ધો ગૃહ્યતે. નિરુછ્વાસસ્ય ગન્ધાગ્રહણાત્. ન તર્હીદં વક્તવ્યં. અપ્રાપ્તસ્યૈવ જિહ્વાં ભોજ્યસ્ય ગન્ધગ્રહણાદ્ ઇતિ. યત્ તત્ પિણ્ડરૂપં ભોજ્યં. તજ્ જિહ્વામ્ અપ્રાપ્તમ્ ઇત્ય્ અભિસંધાયવચણાદ્ અદોષઃ. એવં હ્ય્ આશુતરવૃત્તિ ઘ્રાણં યદ્ ભોજ્યાવયવસહાગતમ્ અપિ ગન્ધં જિઘ્રતિ. જિહ્વા તુ ભોજ્યાવયવસહાગતં રસં નાસ્વાદયતિ. પિણ્ડભોજ્યસહાગતમ્ એવ તુ રસમ્ આસ્વાદયતીતિ ન સાશુતરવૃત્તિર્ ઇત્ય્ અવગન્તવ્યં.
(ઇ.24) કથં વિશેષણાર્થમ્ ઇતિ પ્રતિપાદયન્ન્ આહ. યથા ગમ્યેત પ્રત્યેકમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યથા વિજ્ઞાયેત એકૈકશ એષાં દશાનાં આયતનત્વં ચક્ષુરાદીનાં પંચાનાં વિષયિત્વેન. રૂપાદીનાં ચ પંચાનાં વિષયત્વેન વ્યવસ્થાનાત્. ન સમસ્તાનામ્ આયતનત્વં રૂપાયતનમ્ ઇત્ય્ એકમ્ એવેતિ. તથા ચ પરસ્પરતો વિશેષણં ન સ્યાત્. યદિ વિશેષણાર્થં નામન્તરાણ્ય્ ઉચ્યન્તે નવાનાં ચક્ષુરાયતનસ્ય યાવત્ કાયાયતનસ્ય શબ્દાયતનસ્ય યાવત્ સ્પ્રષ્ટવ્યાયતનસ્યેતિ. રૂપાયતનસ્યાપિ કસ્માન્ નામન્તરં નોચ્યતે. [તિબ્. 47અ] અત આહ. ચક્ષુરાદિભિશ્ ચ વિશેષિતૈર્ યન્ ન ચક્ષુર્સંજ્ઞકં રૂપં ચ. તદ્ રૂપાયતનં જ્ઞાસ્યત ઇત્ય્ અસ્ય નામાન્તરં નોચ્યતે. તદ્યથા સર્વાસુ ગોષ્વ્ અંકિતાસુ યા ગૌર્ નાંકિતા. તસ્યા અનંકનમ્ એવાંકનં ભવતિ. તદ્વત્. પ્રાધાન્યાદ્ ઇતિ ત્રિભિઃ કારણૈ રૂપાયતનસ્ય પ્રાધાન્યં. પાન્યાદિસંસ્પર્શૈર્ બાધનાલક્ષણાદ્ રૂપણાત્. ઇદમ્ ઇહામુત્રેતિ દેશનિદર્શનરૂપણાત્. ઇદમ્ એવ રૂપમ્ ઇતિ લોકપ્રતીતત્વાચ્ ચ. વિશેષણાર્થમ્ એવૈકં ધર્માયતનમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ. કથં વિશેષણાર્થં. યથા ગમ્યેત પ્રત્યેકમ્ એષાં દ્વાદશાનામ્ આયતનત્વં વિષયિવિષયત્વેન વ્યવસ્થાનાત્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 52 ) ન સમસ્તાનામ્ ઇતિ. ચક્ષુરાદિભિશ્ ચ વિશેષિતૈર્ યન્ ન ચક્ષુરાદિસંજ્ઞકં ધર્મશ્ ચ. તદ્ ધર્માયતનં જ્ઞાસ્યત ઇતિ તસ્ય નામાન્તરં નોચ્યતે. વેદનાદીનામ્ ઇત્ય્ આદિશબ્દેન સંજ્ઞાસંસ્કારાવિજ્ઞપ્ત્યસંસ્કૃતાનાં ગ્રહણં. વિંશતિપ્રકારત્વેનેતિ.
રૂપં દ્વિધા વિંશતિધેતિ
વચનાત્. ચક્ષુસ્ત્રયગોચરત્વાચ્ ચ. માંસચક્ષુર્ અસ્મદાદીનાં. દિવ્યં ચક્ષુર્ દેવાનાં. આર્યં પ્રજ્ઞાચક્ષુર્ આર્યાણામ્ અનાસ્રવં જ્ઞાનં સત્યચતુષ્ટયાલમ્બનં. અતો રૂપમ્ એવ ચક્ષુસ્ત્રયગોચરં. ન ચક્ષુરાદયઃ. તસ્માત્. તદ્ એવ રૂપાયતનમ્ ઉક્તં નાન્યાનિ.
(ઇ.25) યેષામ્ વાક્સ્વભાવં બુદ્ધવચનમ્ ઇતિ. યેષાં સૌત્રાન્તિકાનાં [તિબ્. 47બ્] વાગ્વિજ્ઞપ્તિસ્વભાવં. તેષાં તાનિ રૂપસ્કન્ધસંગૃહીતાનિ. શબ્દાયતનસ્ય રૂપસ્કન્ધસંગૃહીતત્વાત્. યેષાં નામસ્વભાવમ્ ઇતિ. યેષાં નિકાયાન્તરીયાણાં ચિત્તવિપ્રયુક્તં નામાસ્તિ. તેષાં સંસ્કારસ્કન્ધેન સંગૃહીતાનિ. સંસ્કારસ્કન્ધસંગૃહીતત્વાન્ નામ્નઃ. આભિધાર્મિકાણાં તૂભયસ્વભાવં બુદ્ધવચનમ્ ઇષ્ટં. તથા હિ જ્ઞાનપ્રસ્થાન ઉક્તં. કતમદ્ બુદ્ધવચનં. તથાગતસ્ય યા વાગ્ વચનં વ્યાહારો ગીર્ નિરુક્તિર્ વાક્પથો વાગ્ઘોશો વાક્કર્મ વાગ્વિજ્ઞપ્તિઃ. બુદ્ધવચનં કુશલં વક્તવ્યં. અવ્યાકૃતં વક્તવ્યં. સ્યાત્ કુશલં. સ્યાદ્ અવ્યાકૃતં. કતરત્ કુશલં. કુશલચિત્તસ્ય તથાગતસ્ય વાચં ભાષમાણસ્ય યા વાગ્ યાવદ્ વાગ્વિજ્ઞપ્તિઃ. કતરદ્ અવ્યાકૃતં. અવ્યાકૃતચિત્તસ્ય તથાગતસ્યેતિ પૂર્વવત્. પુનસ્ તત્રૈવાનન્તરમ્ ઉક્તં બુદ્ધવચનં નામ ક એષ ધર્મઃ. નામકાયપદકાયવ્યંજનકાયાનાં યા અનુપૂર્વરચના અનુપૂર્વસ્થાપના અનુપૂર્વસમાયોગ ઇતિ. તેષામ્ આભિધાર્મિકાણાં રૂપસ્કન્ધેન સંસ્કારસ્કન્ધેન ચ તાન્ય્ અશીતિધર્મસ્કન્ધસહસ્રાણિ સંગૃહીતાનિ. સાતિરેકાણિ મે અશીતિધર્મસ્કન્ધસહસ્રાણિ ભગવતો ઽન્તિકાત્ સંમુખમ્ ઉદ્ગૃહીતાનીતિ સૂત્રવચનં. ચતુરશીતિધર્મસ્કન્ધસહસ્રાણીતિ નિકાયાન્તરે સૂત્રપાઠઃ.
(ઇ.26) શાસ્ત્રપ્રમાણ ઇત્ય્ એક
ઇતિ. શાસ્ત્રસ્ય પ્રમાણં શાસ્ત્રપ્રમાણં. શાસ્ત્રપ્રમાણં [તિબ્. 48અ] પ્રમાણમ્ અસ્ય. સો ઽયં ધર્મસ્કન્ધઃ.
શાસ્ત્રપ્રમાણ ઇત્ય્ એકે
તાવદ્ આહુઃ. તચ્ ચ ષટ્સહસ્રાણીતિ. તચ્ ચ શાસ્ત્રં હર્મસ્કન્ધસંજ્ઞકં ગ્રન્થપ્રામાણ્યેન ષટ્સહસ્રાણીતિ. તાનિ ત્વ્ અશીતિધર્મસ્કન્ધસહસ્રાણ્ય્ અન્તર્હિતાનિ. એકં ત્વ્ એતદ્ અવશિષ્યત ઇતિ કથયન્તિ.
સ્કન્ધાદીનાં કથૈકશઃ.
( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 53 ) અપર આહુર્ ઇતિ વાક્યાધ્યાહારઃ. સ્કન્ધાદીનામ્ એકૈકા કથા ધર્મસ્કન્ધઃ. તે ચ ધર્મસ્કન્ધા અશીતિસહસ્રસંખ્યા વ્યાખ્યાયંતે. પ્રતીત્યસમુત્પાદાદીનિ ચેહ વ્યાખ્યાસ્યન્તે. પ્રણિધિજ્ઞાનારણાદીનામ્ ઇત્ય્ આદિગ્રહણેન સંગ્રહવસ્તુકર્મપથાશુભાનપાનસ્મૃત્યાદીનિ ગૃહ્યન્તે.
ચરિતપ્રતિપક્ષસ્ તુ ધર્મસ્કન્ધો ઽનુવર્ણિત
ઇતિ તુશબ્દઃ પૂર્વોક્તપક્ષનિરાકરણર્થો ઽવધારણાર્થો વા. રાગદ્વેષમોહમાનાદિચરિતભેદેનેતિ. આદિશબ્દેન દૃષ્ટિવિચિકિત્સાદીનાં ગ્રહણં. કેચિત્ સત્ત્વા રાગચરિતાઃ. કેચિદ્ દ્વેષચરિતાઃ. કેચિન્ મોહચરિતાઃ. કેચિન્ માનચરિતાઃ. કેચિદ્ દૃષ્ટિચરિતાઃ. કેચિદ્ વિચિકિત્સાચરિતાઃ. કેચિદ્ રાગદ્વેષચરિતાઃ. કેચિદ્ રાગદ્વેષમોહચરિતાઃ. કેચિદ્ રાગાશયા દ્વેષપ્રયોગાઃ. કેચિદ્ દ્વેશાશયા રાગપ્રયોગાઃ. કેચિત્ કૃત્રિમરાગા નિગૃહ્યદ્વેષાઃ. કેચિત્ કૃત્રિમદ્વેષા નિગૃહ્યરાગા ઇતિ. તેષાં પ્રતિપક્ષેણ ભગવતા તાન્ય્ ઉક્તાનીતિ.

(ઇ.27) યે ઽપ્ય્ અન્યે સ્કન્ધાયતનધાતવ ઇતિ વિસ્તરઃ. [તિબ્. 48બ્] યે ઽપિ સ્કન્ધાયતનધાતવઃ. તે ઽપ્ય્ એષ્વ્ એવ સ્કન્ધાયતનધાતુષુ પ્રતિપાદ્યાઃ પ્રવેશયિતવ્યાઃ. સ્વંસ્વં સ્વભાવં એષાં યથા વ્યવસ્થાપિતમ્ અસ્મિન્ શાસ્ત્રે વિમૃષ્ય સ્કન્ધાઃ સ્કન્ધેષુ પ્રતિપાદયિતવ્યા આયતનાન્ય્ આયતનેષુ ધાતવો ધાતુષુ. શીલસ્કન્ધો રૂપસ્કન્ધસંગૃહીત ઇતિ. કાયવાગ્વિરતિરૂપસ્વભાવત્વાત્ શીલસ્કન્ધસ્ય. શેષાઃ સંસ્કારસ્કન્ધેનેતિ. સમાધ્યાદીનાં ચૈતસિકત્વાત્. વિમુક્તિર્ ઇહાધિમોક્ષો ઽભિપ્રેતઃ. વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનં ચ પ્રજ્ઞાવિશેષ એવેતિ. અષ્ટાવ્ અલોભસ્વભાવત્વાત્ ધર્માયતનેનેતિ. કતમાન્ય્ અષ્ટૌ. પૃથિવ્યપ્તેજોવાયુનીલપીતલોહિતાવદાતકૃત્સ્નાયતનાનિ. તાનિ ચ અલોભસ્વભાવાનિ અપદેક્ષ્યન્તે
અલોભો ઽષ્ટાવ્
ઇતિ. અલોભશ્ ચ ધર્માયતને ઽન્તર્ભવતિ. તેન તત્સંગ્રહઃ. સપરિવારાણિ તુ પંચસ્કન્ધસ્વભાવત્વાન્ મનોધર્માયતનાભ્યાં. કિં. સંગૃહીતાનિ. તસ્યાલોભસ્ય પરિવારો ઽનુપરિવર્તિરૂપં રૂપસ્કન્ધો વેદનાસંજ્ઞે વેદનાસંજ્ઞાસ્કન્ધૌ ચેતનાદયઃ સંપ્રયુક્તા જાત્યાદયશ્ ચ વિપ્રયુક્તાઃ સંસ્કારસ્કન્ધઃ. વિજ્ઞાનં ચાત્ર કલાપે વિજ્ઞાનસ્કન્ધ ઇતિ પંચસ્કન્ધસ્વભાવાનિ તાનિ ભવન્તિ. નવમદશમે ત્વ્ આકાશાનંત્યાયતનવિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનકૃત્સ્ને પશ્ચાદ્ વક્ષ્યેતે. [તિબ્. 49અ] તથાભિભ્વાયતનાનીતિ તાન્ય્ અલોભસ્વભાવત્વાત્ ધર્માયતનેન. સપરિવારાણિ તુ પંચસ્વભાવત્વાન્ મનોધર્માયતનેન પૂર્વવત્ વ્યાખ્યાતવ્યાનિ. આકાશવિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનકૃત્સ્ને ચત્વારિ ચાકાશાનન્ત્યાયતનાદીનિ. આકાશવિજ્ઞાનાકિંચન્યનૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનાનિ ચતુઃસ્કન્ધસ્વભાવત્વાન્ મનોધર્માયતનાભ્યાં સંગૃહીતાનિ. ન હિ તત્ર રૂપસ્કન્ધો ઽસ્તિ. પંચ વિમુક્ત્યાયતનાનીતિ વિસ્તરઃ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 54 ) સૂત્ર ઉક્તં. પંચેમાનિ વિમુક્ત્યાયતનાનિ. કતમાનિ ઇહ ભિક્ષો શાસ્તા ધર્મં દેશયતિ. અન્યતરાન્યતરો વા વિજ્ઞો ગુરુસ્થાનીયઃ સબ્રહ્મચારી. યથાયથાસ્ય શાસ્તા અન્યતરાન્યતરો વા વિજ્ઞો ગુરુસ્થાનીયઃ સબ્રહ્મચારી ધર્મં દેશયતિ. તથાતથા તેષુ ધર્મેષ્વ્ અર્થપ્રતિસંવેદી ભવતિ ધર્મપ્રતિસંવેદી ચ. તસ્યાર્થપ્રતિસંવેદિનો ધર્મપ્રતિસંવેદિનશ્ ચોત્પદ્યતે પ્રામોદ્યં. પ્રમુદિતસ્ય પ્રીતિર્ જાયતે. પ્રીતમનસઃ કાયઃ પ્રશ્રભ્યતે. પ્રશ્રબ્ધકાયઃ સુખં વેદયતે. સુખિતસ્ય ચિત્તં સમાધીયતે. સમાહિતચિત્તો યથાભૂતં પ્રજાનાતિ યથાભૂતં પશ્યતિ. યથાભૂતં પ્રજાનન્ યથાભૂતં પશ્યન્ નિર્વિદ્યતે. નિર્વિણ્ણો વિરજ્યતે. વિરક્તો વિમુચ્યતે. [તિબ્. 49બ્] ઇદં પ્રથમં વિમુક્ત્યાયતનં. યત્ર સ્થિતસ્ય ભિક્ષોર્ વા ભિક્ષુણ્યા વા અનુપસ્થિતા સ્મૃતિર્ ઉપતિષ્ઠતે. અસમાહિતં ચિત્તં સમાધીયતે. અપરિક્ષીણાશ્ ચાસ્રવાઃ પરિક્ષીયન્તે. અનનુપ્રાપ્તં ચાનુત્તરં યોગક્ષેમં નિર્વાણમ્ અનુપ્રાપ્નોતિ. પુનર્ અપરં ન હૈવ ભિક્ષો શાસ્તા ધર્મં દેશયત્ય્ અન્યતરાન્યતરો વા વિજ્ઞો ગુરુસ્થાનીયઃ સબ્રહ્મચારી. અપિ તુ યથાશ્રુતાન્ ધર્માન્ યથોપદિષ્ટાન્ યથાપર્યવાપ્તાન્ વિસ્તરેણ સ્વરેણ સ્વાધ્યાયં કરોતિ. યથાયથા તાન્ યથાશ્રુતાન્ યથોપદિષ્ટાન્ યથાપર્યવાપ્તાં વિસ્તરેણ સ્વરેણ સ્વાધ્યાયં કરોતિ. તથાતથા તેષુ અર્થપ્રતિસંવેદી ભવતિ પૂર્વવત્. ઇદં દ્વિતીયં વિમુક્ત્યાયતનં. યત્ર સ્થિતસ્યેતિ પૂર્વવત્. પુનર્ અપરં ન હૈવ ભિક્ષો શાસ્તા ધર્મં દેશયતિ અન્યતરાન્યતરો વા વિજ્ઞો ગુરુસ્થાનીયઃ સબ્રહ્મચારી. નાપિ યથાશ્રુતાન્ ધર્માન્ યથોપદિષ્ટાન્ યથાપર્યવાપ્તાન્ વિસ્તરેણ સ્વાધ્યાયં કરોતિ. અપિ તુ યથાશ્રુતાન્ ધર્માન્ યથોપદિષ્ટાન્ યથાપર્યવાપ્તાન્ વિસ્તરેણ પરેભ્યઃ સંપ્રકાશયતિ. યથાયથા યથાશ્રુતાન્ ધર્માન્ યથોપદિષ્ટાન્ યથાપર્યવાપ્તાન્ વિસ્તરેણ પરેભ્યઃ સંપ્રકાશયતિ. તથાતથા તેષુ ધર્મેષ્વ્ અર્થપ્રતિસંવેદી ભવતીતિ પૂર્વવત્. ઇદં તૃતીયં વિમુક્ત્યાયતનં. યત્ર સ્થિતસ્યેતિ પૂર્વવત્. પુનર્ અપરં ન હૈવ ભિક્ષો શાસ્તા પૂર્વવત્. નાપિ સ્વાધ્યાયં નાપિ પરેભ્યઃ સંપ્રકાશયતિ. અપિ તુ યથાશ્રુતાન્ યાવદ્ યથાપર્યવાપ્તાન્ ચિન્તયતિ તુલયતિ ઉપપરીક્ષતે. [તિબ્. 50અ] યથાયથા યથાશ્રુતાન્ યાવદ્ યથાપર્યવાપ્તાન્ ચિન્તયતિ યાવદ્ ઉપપરીક્ષતે. તથાતથા તેષુ ધર્મેષ્વ્ અર્થપ્રતિસંવેદી પૂર્વવત્. ઇદં ચતુર્થં વિમુક્ત્યાયતનં. યત્ર સ્થિતસ્યેતિ પૂર્વવત્. પુનર્ અપરં ન હૈવ ભિક્ષો શાસ્તેતિ પૂર્વવત્. નાપિ સ્વાધ્યાયં નાપિ પરેભ્યઃ સંપ્રકાશયતિ નાપિ ચિન્તયતિ. અપિ ત્વ્ અનેનાન્યતમં ભદ્રકં સમાધિનિમિત્તં સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ સૂદ્ગૃહીતં ભવતિ સુમનસિકૃતં સુભાવિતં સુજુષ્ટં સુપ્રતિવિદ્ધં. તદ્યથા વિનીલકં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 55 ) વા વિપૂયકં વા વ્યાધ્માતકં વા વિપટુમકં વા વિલોહિતકં વા વિખાદિતકં વા વિક્ષિપ્તકં વા અસ્થિ વા અસ્થિસંકલિકા વા. યથાયથા ખલ્વ્ અનેનાન્યતમાન્યતમં ભદ્રકં સમાધિનિમિત્તં પૂર્વવત્ યાવત્ સુપ્રતિવિદ્ધમ્. તથાતથા તેષુ ધર્મેષ્વ્ અર્થપ્રતિવેદી ભવતિ પૂર્વવત્. ઇદં પંચમં વિમુક્ત્યાયતનં. યત્ર સ્થિતસ્યેતિ પૂર્વવત્. વિમુક્તેર્ આયદ્વારં પ્રજ્ઞાવિશેષઃ. પ્રજ્ઞા ચ ધર્માયતનેન સંગૃહીતા. સપરિવારાણિ શબ્દમનોધર્માયતનૈઃ. દેશનાસ્વાધ્યાયપરસંપ્રકાશનેષુ શબ્દગ્રહણાચ્ છબ્દાયતનમ્ અસ્તિ. મનોધર્માયતને તુ પ્રજ્ઞાપરિવારભૂતે સર્વત્રસ્થે ઇતિ ત્રિભિઃ સંગ્રહઃ. દ્વયોર્ આયતનયોર્ ઇતિ. સૂત્ર ઉક્તં. રૂપિણઃ સન્તિ સત્ત્વા [તિબ્. 50બ્] અસંજ્ઞિનઃ અપ્રતિસંજ્ઞિનઃ. તદ્યથા દેવા અસંજ્ઞિસત્ત્વાઃ. ઇદં પ્રથમમ્ આયતનં. અરૂપિણઃ સન્તિ સત્ત્વાઃ સર્વશ આકિંચન્યાયતનં સમતિક્રમ્ય નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરન્તિ. તદ્યથા દેવા નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનોપગાઃ. ઇદં દ્વિતીયમ્ આયતનમ્ ઇતિ. અનયોર્ દ્વયોર્ આયતનયોર્ અસંજ્ઞિસત્ત્વા દશભિર્ આયતનૈઃ સંગૃહીતાઃ. ગન્ધરસાયતનયોર્ એવ તત્રાભાવાત્. ભવતિ હિ ચ્યુત્યુપપત્તિકાલયોસ્ તેષાં મનઆયતનમ્ ઇતિ. નૈવસંજ્ઞાનસંજ્ઞાયતનોપગા મનોધર્માયતનાભ્યાં સંગૃહીતા ઇત્ય્ અધિકૃતં. તેષામ્ અરૂપિત્વાત્. બહુધાતુકે ઽપિ દ્વાષષ્ટિર્ ધાતવ ઇતિ. સૂત્ર ઉક્તં. આયુષ્માન્ આનન્દો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્. કિયતા ભદન્ત પણ્ડિતો ધાતુકુશલો ભવતિ. ભગવાન્ આહ. પણ્ડિત આનન્દ અષ્ટાદશ ધાતૂઞ્ જાનાતિ

પશ્યતિ યથાભૂતં. ચક્ષુર્ધાતું રૂપધાતું ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતું. એવં યાવન્ મનોધાતું ધર્મધાતું મનોવિજ્ઞાનધાતુમ્ ઇતિ. ઇતીમાન્ આનન્દાષ્ટાદશ ધાતૂઞ્ જાનાતિ પશ્યતિ યથાભૂતં. ષડ્ અપિ ધાતૂં જાનાતિ પશ્યતિ યથાભૂતં. પૃથિવીધાતુમ્ અબ્ધાતું તેજોધાતું વાયુધાતુમ્ આકાશધાતું વિજ્ઞાનધાતુમ્ ઇતિ. અપરાન્ અપિ ષડ્ ધાતૂં જાનાતિ પશ્યતિ યથાભૂતં. કામધાતું વ્યાપાદધાતું [તિબ્. 51અ] વિહિંસાધાતું નૈષ્ક્રમ્યધાતુમ્ અવ્યાપાદધાતુમ્ અવિહિંસાધાતુમ્ ઇતિ. અપરાન્ અપિ ષડ્ ધાતૂઞ્ જાનાતિ પશ્યતિ યથાભૂતં. સુખધાતું દુઃખધાતું સૌમનસ્યધાતું દૌર્મનસ્યધાતુમ્ ઉપેક્ષાધાતુમ્ અવિદ્યાધાતુમ્ ઇતિ. ચતુરો ઽપિ ધાતૂઞ્ જાનાતિ પશ્યતિ યથાભૂતં. વેદનાધાતું સંજ્ઞાધાતું સંસ્કારધાતું વિજ્ઞાનધાતુમ્ ઇતિ. ત્રીણ્ય્ અપિ ધાતૂં જાનાતિ પશ્યતિ યથાભૂતં. કામધાતું રૂપધાતુમ્ આરૂપ્યધાતુમ્ ઇતિ. અપરાન્ અપિ ત્રીન્ ધાતૂં જાનાતિ પશ્યતિ યથાભૂતં. રૂપધાતું આરૂપ્યધાતું નિરોધધાતુમ્ ઇતિ. અપરાન્ અપિ ત્રીન્ ધાતૂં જાનાતિ પશ્યતિ યથાભૂતં. અતીતં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 56 ) ધાતુમ્ અનાગતં ધાતું પ્રત્યુત્પન્નં ધાતું. અપરાન્ અપિ ત્રીન્ ધાતૂં જાનાતિ પશ્યતિ યથાભૂતં. હીનં ધાતું મધ્યમં ધાતું પ્રણીતં ધાતુમ્ ઇતિ. અપરાન્ અપિ ત્રીન્ ધાતૂં જાનાતિ પશ્યતિ યથાભૂતં. કુશલં ધાતુમ્ અકુશલં અવ્યાકૃતં ધાતુમ્ ઇતિ. અપરાન્ અપિ ત્રીન્ ધાતૂં જાનાતિ પશ્યતિ યથાભૂતં. શૈક્ષં ધાતુમ્ અશૈક્ષં ધાતું નૈવશૈક્ષંનાશૈક્ષં ધાતુમ્ ઇતિ. દ્વાવ્ અપિ ધાતૂ જાનાતિ પશ્યતિ યથાભૂતં. સાસ્રવં [તિબ્. 51બ્] ધાતુમ્ અનાસ્રવં ધાતુમ્ ઇતિ. અપરાવ્ અપિ દ્વૌ ધાતૂ જાનાતિ પશ્યતિ યથાભૂતં સંસ્કૃતં ધાતુમ્ અસંસ્કૃતં ધાતુમ્ ઇતિ. ઇમૌ દ્વૌ ધાતૂ જાનાતિ પશ્યતિ યથાભૂતં. ઇયતા ચાનન્દ પણ્ડિતો ધાતુકુશલો ભવતીતિ. ઇતીમાન્ય્ અત્રાભિસંબન્ધીનિ વાક્યાનિ પ્રત્યેકં મધ્યે ઽપિ પઠિતવ્યાનિ. વિસ્તરભયાત્ તુ મયા ન લિખિતાનીતિ બોધવ્યં. યથાયોગં સંગ્રહો વેદિતવ્ય ઇતિ. અષ્ટાદશ તાવદ્ ધાતવસ્ ત એવ ત ઇતિ. એભિસ્ તે સંગૃહીતા એવાષ્ટાદશસુ ધાતુષુ. યત્ર પૃથિવીધાત્વાદયઃ ષટ્. તેષામ્ આદ્યાનાં ચતુર્ણાં સ્પ્રષ્ટવ્યધાતૌ સંગ્રહઃ. આકાશધાતો રૂપધાતાવ્ આલોકતમસ્સ્વભાવત્વાત્. વિજ્ઞાનધાતોઃ સપ્તસુ ચિત્તધાતુષુ સંગ્રહઃ. કામધાત્વાદીનાં તુ ષણ્ણાં કામધાતુઃ કામરાગ ઇહાભિપ્રેતઃ. સ ચ ચૈતસિકઃ. વ્યાપાદધાત્વાદયો ઽપિ ચૈતસિકા એવેતિ. તેષાં ધર્મધાતુસંગ્રહઃ. સુખધાત્વાદીનામ્ અપિ ષણ્ણાં તસ્મિન્ન્ એવ સંગ્રહઃ. વેદનાધાત્વાદીનાં ચતુર્ણાં ત્રયાણાં ધર્મધાતૌ. વિજ્ઞાનધાતોઃ સપ્તસુ વિજ્ઞાનધાતુષુ. કામધાત્વાદીનાં ત્રયાણાં કામધાતોઃ અષ્ટાદશસુ ધાતુષુ. રૂપધાતોશ્ ચતુર્દશસુ વિના ગન્ધરસઘ્રાણજિહ્વાવિજ્ઞાનધાતુભિઃ. આરૂપ્યધાતોર્ મનોધર્મમનોવિજ્ઞાનધાતુષુ. રૂપધાત્વાદીનાં તુ ત્રયાણાં દ્વયોર્ ઉક્તઃ સંગ્રહઃ. નિરોધધાતોર્ ધર્મધાતૌ [તિબ્. 52અ]. અતીતધાત્વાદીનાં ત્રયાણાં પ્રત્યેકમ્ અષ્ટાદશસુ ધાતુષુ સંગ્રહઃ. હીનાદયસ્ ત્રયો ધાતવઃ કામધાત્વાદય એવેતિ એષામ્ ઉક્તઃ સંગ્રહઃ. કુશલાદીનાં ત્રયાણાં કુશલાકુશલધાત્વો રૂપશબ્દધર્મધાતુષુ સપ્તસુ ચ ચિત્તધાતુષુ. અવ્યાકૃતધાતોર્ અષ્ટાદશસુ ધાતુષુ. શૈક્ષાશૈક્ષધાત્વાદીનાં ત્રયાણાં દ્વયોર્ મનોધર્મમનોવિજ્ઞાનધાતુષુ. તૃતીયસ્યાષ્ટાદશધાતુષુ. સાસ્રવાનાસ્રવધાત્વોઃ આદ્યસ્યાષ્ટાદશસુ ધાતુષુ. દ્વિતીયસ્ય મનોધર્મમનોવિજ્ઞાનધાતુષુ. સંસ્કૃતાસંસ્કૃતધાત્વોર્ આદ્યસ્યાષ્ટાદશસુ ધાતુષુ. દ્વિતીયસ્ય ધર્મધાતૌ સંગ્રહઃ. ત એતે દ્વાષષ્ટિર્ ધાતવઃ.
(ઇ.28) ય ઇમે તત્રેતિ બહુધાતુકે. એતેષાં દ્વયોર્ લક્ષણમ્ અનુક્તમ્ ઇતિ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 57 ) પૃથિવીધાત્વાદીનામ્ ઉક્તં લક્ષણમ્ અમી
ધૃત્યાદિકર્મસંસિદ્ધાઃ. ખરસ્નેહોષ્ણતેરણા
ઇતિ. નનુ ચ વિજ્ઞાનધાતોર્ અપ્ય્ ઉક્તં લક્ષણં.
વિજ્ઞાનં પ્રતિવિજ્ઞપ્તિર્
ઇતિ વચનાત્. સત્યમ્ ઉક્તં સર્વેષાં વિજ્ઞાનાનાં લક્ષણં. વિજ્ઞાનધાતુસ્ તુ કિમ્ ઇહ કિંચિદ્ એવ વિજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રેતં. ઉતાહો સર્વમ્ ઇતિ ન વિવેચિતમ્. અસંસ્કૃતં ચાકાશમ્ ઉક્તલક્ષણં. ન ત્વ્ આકાશધાતુઃ. અવશ્યં હ્ય્ અયમ્ [તિબ્. 52બ્] અન્ય આકાશાત્. તથા હિ ષડ્ધાતુર્ અયં ભિક્ષો પુરુષ ઇતિ સૂત્રાન્તરમ્ ઉક્તમ્. ઇત્ય્ અનયા બુદ્ધ્યાભિહિતં દ્વયોર્ લક્ષણમ્ અનુક્તમ્ ઇતિ. અત એવાહ. તત્ કિમ્ આકાશમ્ એવાકાશધાતુર્ વેદિતવ્યઃ. સર્વં ચ વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનધાતુર્ ઇતિ. મુખનાસિકાદિષ્વ્ ઇત્ય્ આદિશબ્દેન શ્રોત્રાદીનાં ગ્રહણં.
આલોકતમસી કિલેતિ.
કિલશબ્દઃ પરમતદ્યોતનાર્થઃ. સ્વમતં તુ સપ્રતિઘદ્રવ્યાભાવમાત્રમ્ આકાશમ્ ઇતિ અભિપ્રાયો લક્ષ્યતે. રાત્રિંદિવસ્વભાવ ઇતિ. રાત્રિવર્તિનસ્ તમસો ભાસ્કરાતપલક્ષ્યસ્ય ચાલોકસ્યાભિપ્રેતત્વાત્. બાહુલિકો વાયં નિર્દેશઃ. અઘં કિલ ચિતસ્થં રૂપમ્ ઇતિ. ચિતસ્થં સંઘાતસ્થં. અત્યર્થં હન્તિ હન્યતે ચેતિ અઘં નૈરુક્તેન વિધિના. અત્યર્થશબ્દસ્ય અકારાદેશઃ કૃતો હન્તેશ્ ચ ઘાદેશઃ. તસ્ય તટ્ સામન્તકમ્ ઇતિ. તસ્યાઘસ્ય કુડ્યાદિકસ્ય સામન્તકં સમીપસ્થં. તદ્ અપેક્ષ્ય વ્યવસ્થાપિતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અત્રાપિ વ્યાખ્યાને કિલશબ્દો વૈભાષિકવ્યાખ્યાનપ્રદર્શાનાર્થઃ. સ્વમતં તુ યત્ તત્ પશ્ચાદ્ ઉચ્યતે. તદ્ આહ. અઘં ચ તત્. અન્યસ્ય રૂપસ્ય તત્રાપ્રતિઘાતાન્ ન પ્રતિહન્યતે ઽન્યદ્ રૂપમ્ અસ્મિન્ન્ ઇતિ કૃત્વા. સામન્તકં ચાન્યસ્ય રૂપસ્યેતિ ચિતસ્થસ્ય. અસ્મિન્ પક્ષે કર્મધારયઃ સમાસઃ. અઘં ચ તત્ સામન્તકં ચ તદ્ ઇતિ અઘસામન્તકં.
વિજ્ઞાનં સાસ્રવમ્
[તિબ્. 53અ] ઇતિ. જન્મનો હેતોર્ વિજ્ઞાનસ્યાભિપ્રેતત્વાત્. કુત ઇતિ ચેત્. અત આહ. યસ્માદ્ ઇમે ષડ્ધાતવ ઇષ્ટા.
જન્મનિશ્રયાઃ.
ષડ્ધાતુર્ અયં ભિક્ષો પુરુષ ઇતિ. ષટ્ ખલુ ધાતૂન્ પ્રતીત્ય માતુઃ કુક્ષૌ ગર્ભસ્યાવક્રાન્તિર્ ઇતિ વચનાત્. એતે હિ જન્મન ઇતિ વિસ્તરઃ. એતે હિ જન્મનો જનકપોષકસંવર્ધકત્વાદ્ આધારભૂતાઃ. જનકો હ્ય્ અત્ર વિજ્ઞાનધાતુઃ પ્રતિસંધિબીજત્વાત્. પોષકાનિ ભૂતાનિ તત્સંનિશ્રયભાવાત્. સંવર્ધક ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 58 ) આકાશધાતુર્ અવકાશદાનાત્. અત એવૈષાં ધાતુત્વવચનં. પ્રતિસંધિં દધત ઇતિ ધાતવઃ. અનાસ્રવાસ્ તુ ધર્મા નૈવમ્ ઇતિ. ન જન્મનિશ્રયા જન્મનિરોધિત્વાત્.
(ઇ.29) સનિદર્શન એકો ઽત્ર રૂપમ્

ઇતિ. કિમ્ ઇદં નિદર્શનં નામ. યેન વિશેષેણ યોગાત્ તદ્ વસ્તુ તથા નિદર્શયિતું શક્યતે. સ વિશેષો નિદર્શનમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. વચનેન પરસ્ય ચક્ષુર્વિજ્ઞાનામ્ ઉત્પન્નં વા નિદર્શનં. તેન સહ વર્તતે સનિદર્શન એકો રૂપધાતુર્ અત્રાષ્ટાદશસુ ધાતુષુ. રૂપધાતુર્ એવૈકઃ સનિદર્શન ઇત્ય્ અવધારણાદ્ ઉક્તં ભવતિ. અનિદર્શનાઃ શેષા ઇતિ. અનેન ચાસ્ય સનિદર્શનત્વેન પ્રાધાન્યમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ. ન પુનરુક્તદોષપ્રસંગ ઇતિ તત્સિદ્ધેઃ. એતે ચ સનિદર્શનત્વાદયઃ પ્રભેદાઃ પ્રાયેણ સૂત્રોક્તા એવ પ્રદર્શ્યન્તે. [તિબ્. 53બ્] તથા હિ સૂત્ર ઉક્તં. ચક્ષુર્ ભિક્ષો આધ્યાત્મિકમ્ આયતનં. ચત્વારિ મહાભૂતાન્ય્ ઉપાદાય રૂપપ્રસાદઃ રૂપ્ય્ અનિદર્શનં સપ્રતિઘં. યાવત્ કાયો ભિક્ષો આધ્યાત્મિકમ્ આયતનં પૂર્વવત્. મનો ભિક્ષો આધ્યાત્મિકમ્ આયતનં અરૂપ્ય્ અનિદર્શનમ્ અપ્રતિઘં. રૂપાણિ ભિક્ષો બાહ્યમ્ આયતનં. ચત્વારિ મહાભૂતાન્ય્ ઉપાદાય રૂપિ સનિદર્શનં સપ્રતિઘં. શબ્દા હિ ભિક્ષો બાહ્યમ્ આયતનં. ચત્વારિ મહાભૂતાન્ય્ ઉપાદાય રૂપ્ય્ અનિદર્શનં સપ્રતિઘં. યાવત્ સ્પ્રષ્ટવ્યાનિ ભિક્ષો બાહ્યમ્ આયતનં. ચત્વારિ મહાભૂતાનિ ચત્વારિ ચ મહાભૂતાન્ય્ ઉપાદાય રૂપ્ય્ અનિદર્શનં સપ્રતિઘં. ધર્મા ભિક્ષો બાહ્યમ્ આયતનં. એકાદશભિર્ આયતનૈર્ અસંગૃહીતં અરૂપ્ય્ અનિદર્શનમ્ અપ્રતિઘમ્ ઇતિ. એતે ચ પ્રભેદા ધાતૂનામ્ એવ આ પ્રથમકોશસ્થાનપરિસમાપ્તેઃ કથ્યન્તે. રૂપવિજ્ઞાનવિભાગત્વાત્.
સપ્રતિઘા દશ રૂપિણ
ઇતિ. રૂપિગ્રહણમ્ અરૂપિનિરાસાર્થં. રૂપણં રૂપં. તદ્ એષામ્ અસ્તીતિ રૂપિણઃ. દશેતિ ચક્ષુર્ધાત્વાદયઃ પંચ તદ્વિષયધાતવશ્ ચ પંચ ચેતિ. ધર્મધાતોર્ નિરાસઃ કથં કૃતઃ. સ ચાપિ હિ રૂપીતિ શક્યતે વક્તું. તત્રાવિજ્ઞપ્તિરૂપસદ્ભાવાત્. રૂપિણ એવેત્ય્ અવધારણાત્ તન્નિરાસઃ કૃતો ભવતિ. યે હિ ધાતવો રૂપિસ્વભાવા એવ તે ગ્રહીતવ્યાઃ. ધર્મધાતુસ્ તુ રૂપ્યરૂપિસ્વભાવ [તિબ્. 54અ] ઇતિ. સ્વદેશે પરસ્યોત્પત્તિપ્રતિબન્ધ ઇતિ વિસ્તરઃ. યત્રૈકં સપ્રતિઘં વસ્તુ. તત્ર દ્વિતીયસ્યોત્પત્તિર્ ન ભવતિ.
યથા હસ્તો હસ્તે ઽભ્યાહતઃ પ્રતિહન્યતે. ઉપલે વા. હસ્તો હસ્તસ્થાને ઉપલસ્થાને વા નોત્પદ્યતે. ઉપલો ઽપિ. તયોર્ હસ્તોપલયોઃ સ્થાને ઉપલો ઽપિ નોત્પદ્યતે. જલે પ્રતિહન્યત ઇતિ. જલે સ્વવિષયે પ્રવર્તત ઇત્ય્ અર્થઃ. પ્રાયેણ મનુષ્યાણામ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 59 ) ઇતિ પ્રાયગ્રહણં કૈવર્તાદિનિવૃત્ત્યર્થં. અસ્તિ નોભયત્રેતિ. ગર્ભે નિયતમૃત્યૂનાં. એતાન્ આકારાન્ ઇતિ. એતાં પ્રકારાન્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તિતીલા જતુન્યઃ. માર્જારાદીનામ્ ઇત્ય્ આદિગ્રહણેન ચૌરમનુષ્યાદીનાં વ્યાઘ્રાદીનાં ચ ગ્રહણં. યસ્મિં યસ્ય કારિત્રં. સ તસ્ય વિષય ઇતિ. કારિત્રં પુરુષકારઃ. ચક્ષુઃશ્રોત્રાદીનાં રૂપશબ્દાદિષ્વ્ આલોચનશ્રવણાદિકારિત્રં. તચ્ ચ સ્વચિત્તચૈત્તાન્ પ્રત્ય્ આશ્રયભાવવિશેષલક્ષણં વેદિતવ્યં. યચ્ ચિત્તચૈત્તૈર્ ગૃહ્યતે દણ્ડાવષ્ટમ્ભનયોગેન. તદ્ આલમ્બનં રૂપાદિ. તદ્ એવં સતિ ચિત્તચૈત્તાનામ્ એવાલમ્બનં. વિષયઃ પુનશ્ ચક્ષુરાદીનામ્ અપિ ન કેવલં ચિત્તચૈત્તાનાં. તસ્માત્ પરેણાપ્રવૃત્તેર્ ઇતિ. યો હિ લોકે યતઃ પરેણ ન પ્રવર્તતે. સ તત્ર પ્રતિહન્યતે કાષ્ઠે કુડ્યે વા. તથા ચક્ષુરાદિ વિષયાત્ પરેણ ન કારિત્રં કરોતિ. વિષય એવ તુ કરોતિ તસ્માત્ તત્ર પ્રતિહન્યત ઇત્ય્ ઉચ્યતે. [તિબ્. 54બ્] નિપાતો વાત્ર પ્રતિઘાત ઇતિ વિસ્તરઃ. અત્ર વિષયે નિપતનં નિપાતઃ. યા સ્વવિષયે પ્રવૃત્તિઃ. કારિત્રમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તદ્ ઇહાવરણપ્રતિઘાતેનેતિ વિસ્તરઃ.
સપ્રતિઘા દશેત્ય્
અત્રાવરણપ્રતિઘાતેન તે દશ ધાતવઃ સપ્રતિઘા અભિપ્રેતાઃ. તત્ર વિષયાલમ્બનપ્રતિઘાતાભ્યાં ચિત્તચૈત્તાનામ્ અપિ સપ્રતિઘત્વપ્રસંગાત્ ચતુષ્કોટિકઃ પ્રશ્નશ્ ચતુષ્કોણશ્ ચતુઃપ્રકાર ઇત્ય્ અર્થઃ. પશ્ચાત્પાદક ઇતિ. યદિ પ્રશ્નસ્ય પશ્ચાદ્ભાગં ગૃહીત્વા વિસર્જનાયોત્તિષ્ઠતે સ પશ્ચાત્પાદકઃ. યદિ પૂર્વં ભાગં ગૃહીત્વા સ પૂર્વપાદકઃ. વિષયપ્રતિઘાતેનાપિ ત ઇતિ ચિત્તચૈત્તાઃ. તે હિ વિષયપ્રતિઘાતેનાલમ્બનપ્રતિઘાતેન ચ સપ્રતિઘાઃ. પંચેન્દ્રિયાણિ નાલમ્બનપ્રતિઘાતેન સપ્રતિઘાન્ય્ અનાલમ્બનત્વાત્.
યત્રોત્પિત્સોર્ મનસ
ઇતિ વિસ્તરઃ. યત્રાશ્રયે આલમ્બને ચ ઉત્પત્તુકામસ્ય મનસઃ.
પ્રતિઘાતો
ઽનુત્પત્તિઃ

શક્યતે પરૈઃ કર્તુમ્
અન્તરાવરણેન.
તદ્ એવ સપ્રતિઘં.
તેનાન્તરાવરણલક્ષણેન પ્રતિઘેન સપ્રતિઘત્વાત્. સ્વદેશે પરસ્યોત્પત્તિપ્રતિબન્ધનલક્ષણેન પ્રતિઘાતેન સપ્રતિઘત્વાદ્ ઇત્ય્ અપરે. કિં પુનસ્ તત્. પંચેન્દ્રિયપંચવિષયધાતુસ્વભાવં.
વિપર્યયાત્ અપ્રતિઘમ્ ઇષ્ટં.
યત્રોત્પિત્સોર્ મનસઃ પ્રતિઘાતો ન શક્યતે પરૈઃ કર્તું યથા મનોધાતોર્ ધર્મધાતોશ્ ચ મનોવિજ્ઞાનોત્પત્તૌ [તિબ્. 55અ] અન્તરાવરણં ન શક્યતે પરૈઃ કર્તું. અતઃ સપ્તચિત્તધાતુધર્મધર્મધાતુસ્વભાવમ્ અપ્રતિઘમ્ ઇતિ સિદ્ધં.
અવ્યાકૃતા અષ્ટાવ્
ઇતિ. અવ્યાકૃતા એવાષ્ટાવ્ ઇત્ય્ અવધારણં. કુશલાકુશલભાવેનાવ્યાકરણાત્ અવ્યાકૃતાઃ. યે કુશલાકુશલવ્યતિરિક્તાઃ. ત એવાવ્યાકૃતા ઇહાભિપ્રેતાઃ. ન તુ કુશલાઃ અકુશલાવ્યાકૃતાવ્યાકરણાત્. નાપ્ય્ અકુશલાઃ કુશલાવ્યાકૃતાવ્યાકરણાત્. કુશલાકુશલાનાં કુશલાકુશલભાવેન વ્યાકૃતત્વાત્. સંકેતરૂઢ્યપેક્ષા હિ શબ્દપ્રવૃત્તિઃ.
ત્રિધાન્ય
ઇતિ. ધાતવ ઇત્ય્ અધિકૃતં. ત્રૈધૈવાન્યે નૈકધા ન દ્વિધેતિ અવધારણં. અલોભાદિસંપ્રયુક્તાઃ કુશલા ઇતિ વિસ્તરઃ. અલોભદ્વેષમોહહ્ર્યપત્રપાસંપ્રયુક્તાઃ સપ્તચિત્તધાતવઃ કુશલાઃ. લોભદ્વેષમોહાહ્રીઅનપત્રાપ્યસંપ્રયુક્તા અકુશલાઃ. કુત્સિતાચ્ છલિતા ગતા અપક્રાન્તા ઇતિ કુશલાઃ. પ્રજ્ઞા વા કુશ ઇવ તીક્ષ્ણેતિ કુશઃ. તં લાન્તિ આદદત ઇત્ય્ કુશલઃ. તદ્વિપરીતા અકુશલાઃ. અન્યે ત્વ્ અલોભાદિલોભાદ્યસંપ્રયુક્તા અવ્યાકૃતાઃ. ધર્મધાતુર્ ઇતિ વિસ્તરઃ. અલોભાદિસ્વભાવો [તિબ્. 55બ્] યો ઽયમ્ ઉક્તઃ. અલોભાદિસંપ્રયુક્તો વેદનાદિઃ. અલોભાદિસમુત્થો વિપ્રયુક્તઃ. પ્રાતિજાત્યાદિઃ. અવિજ્ઞપ્તિશ્ ચ. પ્રતિસંખ્યાનિરોધશ્ ચાપર ઇતિ ચતુર્વિધઃ કુશલઃ. ધર્મધાતુર્ લોભાદિસ્વભાવસંપ્રયુક્તસમુત્થો ઽકુશલઃ. અન્યો ઽવ્યાકૃતો યો નાલોભાદિસ્વભાવસંપ્રયુક્તસમુત્થઃ. નાપિ લોભાદિસ્વભાવસંપ્રયુક્તસમુત્થઃ. આકાશમ્ અપ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ. તેષાં ચ યથાશંભવં પ્રાપ્તિજાત્યાદયઃ. એષો ઽવ્યાકૃતો ધર્મધાતુઃ. તદન્યાવ્ અવ્યાકૃતાવ્ ઇતિ. તાભ્યાં કુશલાકુશલચિત્તસમુત્થાભ્યાં રૂપશબ્દધાતુભ્યામ્ અન્યૌ રૂપશબ્દધાતૂ અવ્યાકૃતચિત્તસમુત્થૌ કાયવાગ્વિજ્ઞપ્તિસંગૃહીતૌ વિજ્ઞપ્ત્યસંગૃહીતૌ ચાવ્યાકૃતૌ.
(ઇ.30) કામધાત્વાપ્તાઃ સર્વે
ઇતિ. કામધાત્વાપ્તાઃ સર્વ એવેત્ય્ અવધાર્યતે. અષ્ટાદશધાતુત્વમાત્રસંગ્રહાત્. ન તુ પ્રત્યેકં સાકલ્યતઃ. તત આહ.
રૂપે ચતુર્દશેતિ.
તયોઃ કવડીકારાહારત્વાદ્ ઇતિ. તયોર્ ગન્ધરસયોઃ. ગન્ધો ઽપિ હિ કવડીકારાહારઃ સૂક્ષ્મઃ. તત્રાભાવપ્રસંગ ઇતિ. તત્ર રૂપધાતૌ સ્પ્રષ્ટવ્યધાતોર્ અભાવપ્રસંગઃ કવડીકારાહારત્વાત્.
કવડીકાર આહારઃ કામે ત્ર્યાયતમાત્મક
[તિબ્. 56] ઇતિ સિદ્ધાન્તાત્. ગન્ધરસયોર્ અપ્ય્ એષ પ્રસંગ ઇતિ. યૌ નાહારસ્વભાવૌ. તૌ તત્ર સ્યાતામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અસ્તિ તુ સ્પ્રષ્ટવ્યસ્યેતિ. કિં. પરિભોગ ઇન્દ્રિયાશ્રયભાવેન આધારભાવેન પ્રાવરણભાવેન ચ. અન્યે પુનર્ આહુર્ ઇતિ ભદન્તશ્રીલાતઃ. પ્રશ્રબ્ધિસહગતેનેતિ. પ્રશ્રબ્ધિસહોત્પન્નેન કાયકર્મણ્યતાસહગતેનેત્ય્ અર્થઃ. અત્રાચાર્યો ભદન્તશ્રીલાતમતમ્ અનાદૃત્ય વૈભાષિકમતં સાવકાશં દૃષ્ટ્વા વિનિશ્ચયમ્ આરભતે. એવં તર્હીતિ વિસ્તરઃ. વૈભાષિકૈર્ અર્થત એતત્ પ્રતિજ્ઞાતં. ન સ્તો રૂપધાતૌ ગન્ધરસૌ. નિઃપ્રયોજનત્વાત્. સ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયવિષયવદ્ ઇતિ. તં પક્ષમ્ આચાર્યો દૂષયતિ. દુષ્ટો ઽયં પક્ષઃ. ધર્મિવિશેષવિપર્યયાપક્ષાલત્વાત્. રૂપધાતુગન્ધરસાખ્યો હિ ધર્મી વિદ્યમાનસ્વગ્રાહકો ઽભિપ્રેતઃ. તસ્યાવિદ્યમાનસ્વગ્રાહકત્વં પ્રાપ્નોતિ. યથા હિ સ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયવિષયો નિઃપ્રયોજનત્વેન અવિદ્યમાનસ્વગ્રાહકો ભવતિ. તથા ગન્ધરસાખ્યો ઽપિ વિષયઃ પ્રાપ્નોતિ. સ્ફુટમ્ અપ્ય્ અનુમાનમ્ અસ્તિ. યેનૈષ ધર્મિવિશેષવિપર્યયો વ્યજ્યતે. ન સ્તો રૂપધાતૌ ઘ્રાણજિહ્વેન્દ્રિયે નિઃપ્રયોજનવિષયત્વાત્. પુરુષેન્દ્રિયવદ્ ઇતિ. વૈભાષિકદેશીયઃ કશ્ચિત્ પ્રતિવિધત્તે. અસ્તિ પ્રયોજનમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. તાભ્યાં ઘ્રાણજિહ્વેન્દ્રિયાભ્યાં [તિબ્. 56બ્] વિના શરીરશોભૈવ ન સ્યાત્ વાગ્વિજ્ઞપ્તિશ્ ચ. અનેન દૃષ્ટબાધેન પ્રસંગં નિવર્તયતિ. અનુમાનં હ્ય્ અત્ર દૃષ્ટં બાધતે. કિં ઇત્ય્ ઉચ્યતે. સ્તો રૂપધાતૌ ઘ્રાણજિહ્વેન્દ્રિયે. સપ્રયોજનત્વાત્. ચક્ષુરિન્દ્રિયવદ્ ઇતિ. આચાર્ય આહ. યદ્ય્ એતત્ પ્રયોજનમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. અધિષ્ઠાનેનૈવાશ્રયશોભા વચનં ચ ભવતિ નેન્દ્રિયેણેતિ સપ્રયોજનત્વસ્ય હેતોર્ અસિદ્ધતાં દર્શયતિ. વૈભાશિકદેશીય આહ. નાનિન્દ્રિયમ્ અધિષ્ઠાનમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ન રૂપધાતૌ સંભવત્ય્ અનિન્દ્રિયં ઘ્રાણજિહ્વેન્દ્રિયાધિષ્ઠાનમ્. ઇન્દ્રિયાધિષ્ઠાનત્વાત્. પુરુષેન્દ્રિયાધિષ્ઠાનવદ્ ઇતિ. એતેન સપ્રયોજનત્વસ્ય સિદ્ધતાં સ્થાપયતિ. આચાર્ય આહ. યુક્તસ્ તદસંભવ ઇતિ વિસ્તરઃ. યુક્તસ્ તત્ર પુરુષેન્દ્રિયાધિષ્ઠાનસ્યાસંભવો નિઃપ્રયોજનત્વાત્. ઘ્રાણજિહ્વેન્દ્રિયાધિષ્ઠાનાનં ત્વ્ આશ્રયશોભાભિવ્યાહાર પ્રયોજનત્વાત્ સપ્રયોજનં. અતો ઽસ્ય વિનાપીન્દ્રિયેણ યુક્તઃ સંભવઃ. સાધનં તત્રોચ્યતે. સંભવતિ રૂપધાતાવ્ અનિન્દ્રિયં ઘ્રાણજિહ્વેન્દ્રિયાધિષ્ઠાનં. સપ્રયોજનત્વાત્. ચક્ષુરિન્દ્રિયાધિષ્ઠાનવદ્ ઇતિ. અનેન તામ્ એવ સપ્રયોજનત્વસ્યાસિદ્ધતાં વ્યવસ્થાપયતિ. એવમ્ અત્ર સપ્રયોજનત્વવાદિનિ વૈભાષિકદેશીયે કસ્મિંશ્ચિન્ નિષિદ્ધે યદ્ એતદ્ આદાવ્ ઉક્તં. એવં તર્હિ ઘ્રાણજિહ્વેન્દ્રિયયોર્ અપ્ય્ અભાવપ્રસંગઃ નિઃપ્રયોજનત્વાદ્ ઇતિ તદ્દૂષણાભાસતાં દર્શયન્તો વૈભાષિકા આહુઃ. નિઃપ્રયોજનાપીતિ વિસ્તરઃ. યથા ગર્ભે [તિબ્. 57અ] નિયતમૃત્યૂનાં નિઃપ્રયોજનાભિનિર્વૃત્તિઃ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 62 ) ન હિ તેષાં રૂપદર્શનાદિર્ ભવતિ. એવં રૂપધાતૌ ઘ્રાણજિહ્વેન્દ્રિયાભિનિર્વૃત્તિર્ નિઃપ્રયોજનાપિ ભવિષ્યતીતિ. તેન ન સ્તો રૂપધાતૌ ઘ્રાણજિહ્વેન્દ્રિયે. નિઃપ્રયોજનત્વાત્. પુરુષેન્દ્રિયવદ્ ઇતિ નિઃપ્રયોજનત્વમ્ અનૈકાન્તિકં પ્રદર્શ્યતે. આચાર્ય આહ. સ્યાન્ નામ નિઃપ્રયોજનેતિ વિસ્તરઃ. ભવેન્ નિઃપ્રયોજનેન્દ્રિયાભિનિર્વૃત્તિઃ. ન તુ નિર્હેતુકા સંસ્કૃતાનાં સહેતુકત્વાત્. યશ્ ચ વિષયાદ્ વિતૃષ્ણઃ. સ નિયતમ્ ઇન્દ્રિયાદ્ અપીતિ. અનેન હેત્વભાવઃ પ્રદર્શ્યતે. તતશ્ ચૈવં સાધનમ્ ઉચ્યતે. ન સ્તો રૂપધાતૌ ઘ્રાણજિહ્વેન્દ્રિયે. નિર્હેતુકત્વાત્. નિર્હેતુકાંકુરવત્ પુરુષેન્દ્રિયવદ્ વા. પુરુષેન્દ્રિયમ્ અપિ વા કિં નિર્વર્તત ઇત્ય્ આચાર્ય એવ વિકલ્પં વાહયતિ. કો ઽભિપ્રાયઃ. યદિ નિઃપ્રયોજના હેતુમ્ અન્તરેણાપિ વા ઘ્રાણજિહ્વેન્દ્રિયયોર્ ઉત્પત્તિઃ પુરુષેન્દ્રિયમ્ અપિ વા ન નિર્વર્તતે. વૈભાષિકાનાં હ્ય્ અયં પક્ષઃ. સઘ્રાણજિહ્વેન્દ્રિયો રૂપધાતુસત્ત્વસંતાનઃ. રૂપિપ્રાણિત્વાત્. કામાવચરસત્ત્વસંતાનવદ્ ઇતિ. આચાર્યસ્ તુ પુરુષેન્દ્રિયમ્ અપિ કિં ન નિર્વર્તત ઇત્ય્ અનેન તસ્ય પક્ષસ્ય ધર્મિવિશેષવિપર્યયં દર્શયતિ. અવિદ્યમાનપુરુષેન્દ્રિયો રૂપધાતુસત્ત્વસંતાનો ધર્મી. તસ્ય વિપર્યયો વિદ્યમાનપુરુષેન્દ્રિયત્વમ્ ઇતિ. વૈભાષિકાઃ [તિબ્. 57બ્] પરિહરંત્ય્

અશોભાકરત્વાદ્ ઇતિલ્. કથમ્ ઇતિ. ન રૂપધાતૌ પુરુષેન્દ્રિયમ્ અસ્તિ. અશોભાકરત્વાત્. કાણકુણ્ઠત્વવત્. તદનુમાનબાધનાન્ ન વિપર્યેત્ય્ અસ્માકમ્ એષા પ્રતિજ્ઞા. યદિ દૃષ્ટં ન બાધત ઇતિ નૈયાયિકસિદ્ધાન્તાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. આચાર્ય આહ. કોશગતવસ્તિગુહ્યાનાં કિં ન શોભતે. વસ્તૌ ગુહ્યં વસ્તિગુહ્યં. વસ્તિર્ યેન તત્ પુરુષેન્દ્રિયં વેષ્ટિતં. ગુહ્યં પુરુષેન્દ્રિયં. કોશો યત્ર તદ્ વસ્તિગુહ્યં તિષ્ઠતિ. કોશગતં વસ્તિગુહ્યં. યેષાં ત ઇમે કોશગતવસ્તિગુહ્યાઃ. તેષાં કિં ન શોભતે શોભત એવેત્ય્ અર્થઃ. અનેનાશોભાકરત્વમ્ અસિદ્ધં દર્શયતિ. ન ચ પ્રયોજનવશાદ્ ઉત્પત્તિર્ ઇતિ વિસ્તરઃ. વૈભાષિકૈર્ અશોભાકરત્વાદ્ ઇતિ બ્રુવદ્ભિર્ અર્થાપત્ત્યૈતત્ પ્રતિજ્ઞાતં ભવતિ. પ્રયોજનવશોત્પાદ્યં પુરુષેન્દ્રિયમ્ ઇતિ. સ ચ પક્ષો ઽનુમાનબાધિતો ધર્મિસ્વરૂપવિપર્યયાપક્ષાલત્વાત્. કથમ્ ઇતિ. ઉચ્યતે. ન પ્રયોજનવશોત્પાદ્યં પુરુષેન્દ્રિયં. સ્વકારણોત્પાદ્યત્વાત્. કાણકુણ્ઠત્વવત્. વૈભાષિકા આહુઃ. સૂત્રં તર્હિ વિરુધ્યત ઇતિ વિસ્તરઃ. યો ઽયમ્ અવિદ્યમાનઘ્રાણજિહ્વેન્દ્રિયો રૂપધાતુસત્ત્વસંતાન ઇતિ પક્ષઃ. સ સાપક્ષાલઃ. પ્રાક્પક્ષવિરોધાત્. [તિબ્. 58અ] તથા હિ ભગવતા રૂપાવચરાઃ સત્ત્વા અવિકલા અહીનેન્દ્રિયા ઇતિ ઉક્તાઃ. કાણકુણ્ઠત્વાભાવત્વાત્. અહીનેન્દ્રિયાશ્ ચક્ષુરાદિભિર્ અહીનત્વાત્. આચાર્ય આહ. યાનિ તત્રેતિ વિસ્તરઃ. યાનિ તત્ર રૂપધાતૌ ઘ્રાણેન્દ્રિયાદિરહિતાનિ ચક્ષુરાદીનિ તૈર્ અહીનેન્દ્રિયા ઇતિ સૂત્રાર્થપરિગ્રહાદ્ અવિરોધઃ. એવં તુ વર્ણયન્તિ વૈભાષિકાઃ. સ્ત એવેતિ વિસ્તરઃ. ભવત. એવ તત્ર ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 63 ) રૂપધાતૌ ઘ્રાણજિહ્વેન્દ્રિયે ન તુ ગન્ધરસૌ. આત્મભાવમુખેન હિ સ્વસંતાનમુખેન ષડાયતને ચક્ષુરાદિકે તૃષ્ણાસમુદાચાર્ઃ પ્રાણિનાં પ્રવર્તતે. તદભિષ્યન્દિતં ચ કર્મેતિ. સહેતુકે રૂપધાતૌ ઘ્રાણજિહ્વેન્દ્રિયે. તતશ્ ચ સહેતુકત્વાત્. સ્ત એવ તે રૂપધાતૌ. સહેતુકાંકુરાદિવદ્ ઇતિ. અનેન ચ ન સ્તો રૂપધાતૌ ઘ્રાણજિહ્વેન્દ્રિયે નિર્હેતુકત્વાદ્ ઇતિ યત્ સાધનમ્ ઉક્તં. તદ્ અસિદ્ધમ્ ઇતિ પ્રતિપાદયન્તિ. પુરુષેન્દ્રિયે તુ મૈથુનસ્પર્શમુખેન. કિં. તૃષ્ણાસમુદાચાર ઇતિ પ્રકૃતં. મૈથુનસ્પર્શવીતરાગાશ્ ચ રૂપાવચરાઃ સત્ત્વાઃ. તસ્માત્ તસ્માત્ તત્ર ન તૃષ્ણાપૂર્વકં કર્મ ભવતિ. તસ્માદ્ અહેતુકત્વાત્. તત્ર પુરુષેન્દ્રિયં નાસ્તિ નિર્હેતુકાંકુરાદિવદ્ ઇતિ સિદ્ધં રૂપધાતૌ ચતુર્દશૈવ ધાતવ ઇતિ.
આરૂપ્યાપ્તા
ઇતિ વિસ્તરઃ.
મનોધર્મમનોવિજ્ઞાનધાતવ
[તિબ્. 58બ્] એવારૂપ્યાપ્તા ઇત્ય્ અવધારણાદ્ અન્યે ધાતવો ન સન્તીત્ય્ ઉક્તં ભવતિ. યસ્માદ્ રૂપવીતરાગાનાં તત્રોપપત્તિઃ. અતો દશ રૂપસ્વભાવા ધાતવશ્ ચક્ષુરાદયઃ પંચ રૂપાદયશ્ ચાપિ પંચ ન સન્તિ. તદાશ્રયાલમ્બનાશ્ ચ પંચ વિજ્ઞાનધાતવો ન સન્તીતિ. તે ચક્ષુરાદયો રૂપાદયશ્ ચ યથાક્રમમ્ આશ્રયા આલમ્બનાનિ ચ યેષાં. ત ઇમે તદાશ્રયાલમ્બનાઃ. આશ્રયાણાં ચક્ષુરાદીનામ્ આલમ્બનાનાં ચ રૂપાદીનાં અભાવાત્ તે ઽપિ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદિધાતવસ્ તત્ર ન સન્તિ.
(ઇ.31અબ્) સાસ્રવાનાસ્રવા એતે ત્રય
ઇતિ. એત એવ ત્રયઃ સાસ્રવાનાસ્રવા ઇત્ય્ અવધારણં.
શેષાસ્ તુ સાસ્રવા
ઇતિ. કિમ્ અર્થમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે. નન્વ્ એત એવ ત્રયઃ સાસ્રવાનાસ્રવા ઇત્ય્ અવધારણાત્. શેષાઃ સાસ્રવા ઇતિ સિદ્ધં. ન સિદ્ધં. કથં. શેષાં સાસ્રવા એવાનાસ્રવા એવ વા સ્યુર્ ઇત્ય્ આશંકાઃ. તન્નિવૃત્ત્યર્થમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે. શેષાઃ સાસ્રવા એવેતિ.
(ઇ.31ચ્દ્) સવિતર્કવિચારા હિ પંચ વિજ્ઞાનધાતવ
ઇતિ. સવિતર્કસવિચારા એવેતિ હિશબ્દો ઽવધારણે.
અન્ત્યાસ્ ત્રયસ્ ત્રિપ્રકારા
ઇતિ. અન્ત્યા એવ ત્રિપ્રકારા ઇત્ય્ અવધારણં. અન્યત્ર વિતર્કવિચારાભ્યામ્ ઇતિ. વિતર્કવિચારૌ સંપ્રયુક્તકધર્મધાતુસ્વભાવૌ તયોર્ અત્ર ગ્રહણપ્રસંગ ઇતિ પરિવર્જ્યેતે. [તિબ્. 59અ] વિતર્કો હિ દ્વિતીયપ્રકારાન્તરે ઽન્તર્ભવિષ્યતિ. વિચારો ઽપિ ધ્યાનાન્તરજસ્ તૃતીયે પ્રકારે ઽન્તર્ભવતિ. તદન્યસ્ તુ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 64 ) ત્રિષ્વ્ અપિ પ્રકારેષુ નાન્તર્ભવતીતિ વક્ષ્યતિ. તે એતે મનોધાત્વાદયઃ સંપ્રયુક્તધર્મધાતુપર્યન્તાઃ કામધાતૌ પ્રથમે ચ ધ્યાને સસામન્તકે મૌલે સવિતર્કાઃ સવિચારાઃ વિતર્કવિચારસંપ્રયોગાત્. અત એવ ધ્યાનાન્તરે ઽવિતર્કા વિતર્કાભાવાત્. વિચારમાત્રા વિચારસંપ્રયોગાત્. અત એવ દ્વિતીયાત્ પ્રભૃતિ યાવદ્ ભવાગ્રં તયોર્ અભાવાદ્ અવિતર્કા અવિચારાઃ. સર્વશ્ ચાસંપ્રયુક્તો ધર્મધાતુર્ ઇતિ. યથાસંભવં ત્રૈધાતુકરૂપચિત્તવિપ્રયુક્તા અસંસ્કૃતાશ્ ચ ધ્યાનાન્તરે ચ વિચારઃ અવિતર્કો. વિતર્કાભાવાત્. અવિચારો દ્વિતીયવિચારાભાવાત્. વિચાર એષુ ત્રિષુ પ્રકારેષુ નાન્તર્ભવતીતિ. કામધાતુપ્રથમધ્યાનભૂમિકો વિચારઃ પ્રથમે તાવત્ પ્રકારે નાન્તર્ભવતિ. સવિતર્કઃ સવિચાર ઇતિ. સ હિ સવિતર્કઃ સંભવતિ ન તુ સવિચારો વિચારસંપ્રયોગાત્. દ્વિતીયે ઽપિ નાન્તર્ભવતિ. અવિતર્કો વિચારમાત્ર ઇતિ. વિતર્કસંપ્રયોગાત્. દ્વિતીયવિચારાભાવાચ્ ચ. તૃતીયે ઽપિ નાન્તર્ભવતિ. અવિતર્કઃ અવિચાર ઇતિ. સ હિ યદ્ય્ અપિ અવિચારો દ્વિતીયવિચારાભાવાત્. ન ત્વ્ અવિતર્કો [તિબ્. 59બ્] વિતર્કસંપ્રયોગાત્. સ કથં વક્તવ્ય ઇત્ય્ અત આહ. અવિચારો વિતર્કમાત્ર ઇતિ. દ્વિતીયવિચારાભાવાત્ અવિચારઃ. વિતર્કસંપ્રયોગાત્ વિતર્કમાત્રઃ. અત એવેતિ. યસ્માત્ સવિતર્કસવિચારાણાં ભૂમૌ વિચાર એવ ચતુર્થઃ પ્રકારો ભવતિ. અવિચારો વિતર્કમાત્ર ઇતિ.
શેષા ઉભયવર્જિતા
ઇતિ. શેસા દશ રૂપિણો ધાતવ ઉક્તાઃ. તે ઽવિતર્કા વિચારમાત્રા વા અવિતર્કા અવિચારાઃ સ્યુર્ ઇતિ આશંકાયામ્ અવધાર્ય તદુભયવર્જિતા એવ શેષા અવિતર્કા અવિચારા એવેત્ય્ અર્થઃ.

(ઇ.32) કથમ્ અવિકલ્પકા ઇત્ય્ ઉચ્યન્ત ઇતિ. ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસમંગી નીલં વિજાનાતિ નોહતિ નીલમ્ ઇતિ વચનાત્. ત્રિવિધઃ કિલ વિકલ્પ ઇતિ. કિલશબ્દઃ પરમતદ્યોતનાર્થઃ. સ્વાભિપ્રાયસ્ તુ ચેતનાપ્રજ્ઞાવિશેષ એવ વિતર્ક ઇતિ ન સ્વભાવવિકલ્પો ઽન્યો ધર્મો ઽસ્તીતિ. તથા હ્ય્ અનેન પંચસ્કન્ધક ઉક્તં. વિતર્કઃ કતમઃ. પર્યેષકો મનોજલ્પઃ ચેતનાપ્રજ્ઞાવિશેષઃ યા ચિત્તસ્યૌદારિકતા. વિચારઃ કતમઃ. પ્રત્યવેક્ષકો મનોજલ્પસ્ તથૈવ યા ચિત્તસ્ય સૂક્ષ્મતા. અનભ્યૂહાવસ્થાયાં ચેતના અભ્યૂહાવસ્થાયાં પ્રજ્ઞેતિ વ્યવસ્થાપ્યતે. તદ્ એષાં સ્વભાવવિકલ્પો ઽસ્તીતિ. તદ્ ઇતિ વાક્યોપન્યાસે નિપાતસ્ તસ્માદર્થે વા. સ્વભાવેનૈવ [તિબ્. 60અ] વિકલ્પ ઔદારિકલક્ષણત્વાત્. સ્વભાવવિકલ્પો વિતર્કઃ. સ એષાં પંચાનાં વિજ્ઞાનકાયાનાં સંપ્રયોગતો ઽસ્તિ તસ્માત્ સવિકલ્પા ઉક્તાઃ. નેતરાવ્ અભિનિરૂપણાનુસ્મરણવિકલ્પાવ્ એષાં સ્તઃ. તસ્માદ્ અવિકલ્પકા ઉચ્યન્તે. યથા એકપાદકો ઽશ્વઃ અપાદક ઇતિ. પાદત્રયે ચ્છિન્ને એકસ્મિન્ન્ અપિ પાદે સત્ય્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 65 ) અપાદક ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તદ્વદ્ એકવિકલ્પા અવિકલ્પકા ઇતિ. સા હ્ય્ અભિનિરૂપણાવિકલ્પ ઇતિ. સા માનસ્ય્ અસમાહિતા પ્રજ્ઞા શ્રુતચિન્તામય્ય્ ઉપપત્તિપ્રતિલંભિકા ચ. સા હિ મનસિ ભવા માનસી. વ્યગ્રા વિવિધાગ્રા વ્યગ્રા વિવિધાલમ્બનેત્ય્ અર્થઃ. વિગતપ્રધાના વા મુહુર્મુહુર્ આલમ્બનાન્તરાશ્રયણાત્. વ્યગ્રા કસ્માદ્ અભિનિરૂપણાવિકલ્પ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તત્રતત્રાલમ્બને નામાપેક્ષયાભિપ્રવૃત્તેઃ. રૂપં વેદના અનિત્યં દુઃખમ્ ઇત્યાદ્યભિનિરૂપણાચ્ ચ. સમાહિતા તુ ભાવનામયી નામનપેક્ષ્યાલમ્બને પ્રવર્તત ઇતિ. નૈષાભિનિરૂપણાવિકલ્પ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. માનસ્ય્ એવ સર્વા સ્મૃતિર્ ઇતિ. સમાહિતા ચાસમાહિતા ચ. સા કિલ નામાનપેક્ષા અનુભૂતાર્થમાત્રાલમ્બના પ્રવર્તતે. સ્મૃતિઃ કતમા. ચેતસો ઽભિલાષ ઇતિ લક્ષણાત્. પંચવિજ્ઞાનકાયસંપ્રયુક્તા તુ નાનુભૂતાર્થાભિલાષપ્રવૃત્તેતિ [તિબ્. 60બ્] નાનુસ્મરણવિકલ્પ ઇતીષ્યતે.
(ઇ.33) સપ્ત સાલમ્બના
ઇત્ય્ ઉભયાવધારણં. સપ્તૈવ સાલમ્બનાઃ સાલમ્બના એવ ચ સપ્તેતિ.
અર્ધં ચ ધર્મતઃ
સાલમ્બનમ્ ઇતિ. ઉક્તવ્યતિરેકેણેદમ્ ઉચ્યતે. અત્રાપ્ય્ ઉભયાવધારણં. ધર્માર્ધમ્ એવ સાલમ્બનં. સાલમ્બનમ્ એવ ચ ધર્માર્ધમ્ ઇતિ. યસ્માચ્ ચ સપ્તૈવ સાલમ્બના ધર્માર્ધં ચૈવ સાલમ્બનમ્ ઇતિ અવધારણમ્ અસ્તિ તસ્માચ્ ચ્છેષા રૂપિણો ધાતવો ધર્મધાતુપ્રદેશશ્ ચાસંયુક્તો ઽનાલમ્બના ઇતિ સિદ્ધમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં. તથા હ્ય્ અનવધારણે હ્ય્ અયમ્ અર્થો ન સિધ્યેત્.
નવાનુપાત્તા
ઇતિ નવાનુપાત્તા એવેત્ય્ અવધારણં. અષ્ટમસ્યાર્ધેન સાર્ધમ્ ઇતિ. સહેતિ યાવત્.
તે ચાષ્ટાવ્
ઇતિ. તે ચ સપ્ત ચિત્તધાતવો ધર્મધાતુશ્ ચ યસ્યાર્ધં સાલમ્બનમ્ ઉક્તં. અષ્ટગ્રહણં સકલધર્મધાતુગ્રહણાર્થં. મા ધર્મધાત્વર્ધાગ્રહણં વિજ્ઞાયીતિ.

તે ચાષ્ટૌ શબ્દશ્ ચાપર
ઇતિ નવાનુપાત્તા ઇત્ય્ ઉક્તાઃ.
અન્યે નવ દ્વિધેતિ.
ચક્ષુરાદયઃ પંચ શબ્દવર્જ્યાશ્ ચ રૂપાદયશ્ ચત્વાર ઇતિ નવ તે દ્વિધૈવ. ઉપાત્તાનુપાત્તા ઇત્ય્ અર્થઃ. ન તૂપાત્તા એવેતિ. એતદર્થં ચ.
અન્યે નવ દ્વિધેતિ
પુનઃ સૂત્રિતં. અનુગ્રહોપઘાતાભ્યામ્ અન્યોન્યાનુવિધાનાદ્ [તિબ્. 61અ] ઇતિ. ચક્ષુર્ધાત્વાદીનામ્ અનુગ્રહોપઘાતાભ્યામ્ અંજનાદિપાણિઘાતાદિલક્ષણાભ્યાં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 66 ) ચિત્તચૈત્તાનામ્ અનુગ્રહોપઘાતૌ ભવતઃ. ચિત્તચૈત્તાનાં ચાનુગ્રહોપઘાતાભ્યાં સૌમનસ્યદૌર્મનસ્યલક્ષણાભ્યાં ચક્ષુર્ધાત્વાદીનામ્ અનુગ્રહોપઘાતૌ ભવતઃ. અતસ્ તે ચિત્તચૈત્તૈર્ અધિષ્ઠાનભાવેનોપગૃહીતા ઉચ્યન્તે સ્વીકૃતા ઇત્ય્ અર્થઃ. યલ્ લોકે સચેતનમ્ ઇતિ સજીવમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ.
(ઇ.34) સ્પ્રષ્ટવ્યં દ્વિવિધમ્
ઇત્ય્ ઉભયાવધારણં. સ્પ્રષ્ટવ્યમ્ એવ દ્વિવિધં દ્વિવિધમ્ એવ સ્પ્રષ્ટવ્યમ્ એવેતિ.
શેષા રૂપિણો નવ ભૌતિકા
ઇત્ય્ અત્રાપ્ય્ ઉભયાવધારણં.
ધર્મધાત્વેકદેશશ્ ચ ભૌતિક
ઇત્ય્ અત્રાપ્ય્ ઉભયાવધારણં. યસ્માચ્ ચૈતે ઉભયાવધારિતાઃ. તસ્માચ્ છેષાઃ સપ્ત ચિત્તધાતવો ધર્મધાતુશ્ ચાવિજ્ઞપ્તિવર્જ્યો નોભયથેતિ સિદ્ધં. ભૂતાનાં ચતુષ્કખક્ખટાદિલક્ષણાવધારણાદ્ ઇતિ. ચતુષ્કાવધારણાત્ પૃથિવ્યપ્તેજોવાયુધાતવઃ સ્પ્રષ્ટવ્યધાતૌ ચત્વારિ ભૂતાનિ. શ્લક્ષ્ણત્વાદયસ્ તત્ર ચક્ષુરાદયશ્ ચ ન ભૂતાનિ. ખક્ખટાદિલક્ષણાવધારણાચ્ ચ પૃથિવ્યપ્તેજોવાયુધાતુષ્વ્ અન્યે ધર્માશ્ ચક્ષુરાદયો નાન્તર્ભાવં ગચ્છન્તિ. કથં. ચત્વારિ મહાભૂતાનિ પૃથિવીધાતુર્ [તિબ્. 61બ્] અબ્ધાતુસ્ તેજોધાતુર્ વાયુધાતુઃ. પૃથિવીધાતુઃ કતમઃ ખક્ખટત્વમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. તેષાં ચ સ્પ્રષ્ટવ્યત્વાદ્ ઇતિ. તેષાં ચ ખક્ખટત્વાદીનાં સ્પ્રષ્ટવ્યત્વાત્. યસ્માત્ તાનિ સ્પ્રષ્ટવ્યાનિ. વર્ણાદયસ્ તુ દ્રષ્ટવ્યાઃ શ્રોતવ્યા ઘ્રાતવ્યાઃ સ્વાદયિતવ્યાઃ. કથં ગમ્યતે સ્પ્રષ્ટવ્યાનિ તાનીતિ. અત આહ. ન હિ કાઠિન્યાદીનિ ચક્ષુરાદિભિર્ ગૃહ્યન્તે. કિં તર્હિ. કાયેન્દ્રિયેણૈવેત્ય્ અતો ઽવગમ્યતે સ્પ્રષ્ટવ્યાનિ તાનીતિ. સ્યાન્ મતં તે ઽપિ વર્ણાદયઃ સ્પ્રષ્ટવ્યા ઇત્ય્ અત આહ. નાપિ વર્ણાદયઃ કાયેન્દ્રિયેણ. કિં. ગૃહ્યન્ત ઇતિ પ્રકૃતં. ઉક્તં ચ સૂત્ર ઇતિ વિસ્તરઃ. અપરસ્મિન્ન્ અપિ સૂત્રે સ્પષ્ટમ્ આદર્શિતં. કથમ્ ઇતિ વિસ્તરેણ યાવદ્ ઇદમ્ ઉક્તં. સ્પ્રષ્ટવ્યાનિ ભિક્ષો બાહ્યમ્ આયતનં ચત્વારિ મહાભૂતાનિ ચત્વારિ મહાભૂતાન્ય્ ઉપાદાય રૂપ્ય્ અનિદર્શનં સપ્રતિઘમ્ ઇતિ. શેષં ચક્ષુરાદ્યાયતનં ન ભૂતાનીતિ સ્પષ્ટમ્ આદર્શિતં. યત્ તર્હિ સૂત્ર ઉક્તમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યચ્ ચક્ષુષિ માંસપિણ્ડે ખક્ખટખરગતં ખરપ્રકાર ઇત્ય્ અર્થઃ. ચક્ષુરિન્દ્રિયં ખક્ખટસ્વભાવમ્ ઇતિ મત્વા ચોદયન્તિ. તેનાવિનિર્ભાગવર્તિનો માંસપિણ્ડસ્યૈષ ઉપદેશ ઇતિ. તેન ચક્ષુરિન્દ્રિયેણાવિનિર્ભાગવર્તિનો ઽધિષ્ઠાનસ્ય એતદ્ વચનં. ભવતિ હિ ચક્ષુરધિષ્ઠાને ઽપિ ચક્ષુરુપચારઃ. અત એવ માંસપિણ્ડ ઇતિ ગ્રહણં. અન્યથા ચક્ષુષીત્ય્ એવાવક્ષ્યત્ યદીન્દ્રિયમ્ એવેષ્યતે. [તિબ્. 62અ] ષડ્ધાતુર્ અયં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 67 ) ભિક્ષો પુરુષ ઇતિ વિસ્તરઃ. ગર્ભાવક્રાન્તિસૂત્રે કલલાદ્યવસ્થાયામ્ ઇતિ ભૂતમાત્રોપદેશાન્ ન ભૌતિકમ્ અસ્તીતિ ચોદ્યમ્ આશંક્યાહ. મૂલસત્ત્વદ્રવ્યસંદર્શાનાર્થમ્ ઇતિ. મૂલસ્ય સત્ત્વદ્રવ્યસ્ય સંદર્શનાર્થમ્ એવ. પૃથિવીધાત્વાદયશ્ ચત્વારો મૂલસત્ત્વં. પંચાનાં ચક્ષુરાદીનાં સ્પર્શાયતનાનાં તત ઉત્પત્તેઃ. મનોધાતુર્ અપિ મૂલસત્ત્વં મનઃસ્પર્શાયતનસ્ય તત ઉત્પત્તેઃ. અથ વા ચતુર્ણાં પૃથિવીધાત્વાદીનામ્ ઉપાદાયરૂપાશ્રયત્વાત્. વિજ્ઞાનધાતોશ્ ચ ચૈતસિકાનામ્ આશ્રયત્વાત્ ત એવ મૂલસત્ત્વં. કથં ગમ્યતે. પુનઃ ષટ્સ્પર્શાયતનવચનાત્. તત્ત્રૈવ સૂત્રે પશ્ચાદ્ ઉક્તં. ષટ્ સ્પર્શાયતનાનીતિ ચક્ષુઃસ્પ્રર્શાયતનં યાવન્ મનઃસ્પર્શાયતનમ્ ઇતિ. અતો વિજ્ઞાયતે મૂલસત્ત્વદ્રવ્યસંદર્શનાર્થત્વાત્ ષડ્ધાતુર્ અયં ભિક્ષો પુરુષ ઇતિ વચનં. ન તુ ભૂતમાત્રત્વાદ્ ઇતિ. નનુ ચ યથા વિજ્ઞાનધાતોર્ અવ્યતિરિક્તમ્ અપિ મનઃસ્પર્શાયતનં પુનર્ ઉચ્યતે. એવં ચક્ષુરાદીન્ય્ અપિ ચતુર્ધાત્વવ્યતિરિક્તાનિ પુનર્ ઉચ્યેરન્ન્ ઇતિ. અતો ન પુનઃ ષટ્સ્પર્શાયતનવચનેન તદ્વ્યતિરિક્તભૌતિકાસ્તિત્વસિદ્ધિઃ. નૈતદ્ એવં. યદિ હિ પૃથિવીધાત્વાદય એવ સ્પર્શાયતનાનિ અભવિષ્યન્ ભૂતાન્ય્ એવ સ્પર્શાયતનાનીત્ય્ એવાવક્ષ્યત્. ન ત્વ્ એવં. કિં તર્હિ. ચક્ષુઃસ્પર્શાયતનં યાવન્ મનઃસ્પર્શાયતનમ્ ઇતિ. અતો ઽવગમ્યતે. પૃથિવીધાત્વાદિવ્યતિરિક્તાનિ ચક્ષુરાદીનીતિ. [તિબ્. 62બ્] વિજ્ઞાનધાતુસ્ તુ ચક્ષુરાદિસ્પર્શાયતનવચનાનુષંગેન પુનર્ ઉચ્યતે. સ્પર્શાયતનમ્ ઇતિ કો ઽર્થઃ. સ્પર્શસ્ય ચૈતસિકસ્યાશ્રય ઇત્ય્ અર્થઃ. ચિત્તભાવપ્રસંગાચ્ ચેતિ. યદિ ષડ્ધાતુર્ અયં ભિક્ષો પુરુષ ઇતિ યથાભૂતમ્ એવ દ્રવ્યાણિ ગૃહ્યેરન્ નાન્યાનિ તદાશ્રિતાનિ દ્રવ્યાણિ. તેનૈતત્ પ્રાપ્તં. વિજ્ઞાનધાતુમાત્રગ્રહણાત્. અત્ર ચૈતસિકાનાં તદાશ્રિતાનામ્ અગ્રહણપ્રસંગઃ. ઇષ્ટત્વાદ્ અદોષ ઇતિ ચેત્. ન. સપક્ષાલત્વાદ્ અસ્ય પક્ષસ્ય. સાપક્ષાલો હ્ય્ અયં પક્ષઃ. ચિત્તવિશેષા એવ ચૈતસિકા ઇતિ સ્વસિદ્ધાન્તવિરોધાત્. તેનાહ. ન ચ યુક્તં ચિત્તમ્ એવ ચૈત્તા ઇત્ય્ અભ્યુપગન્તું. કસ્માત્. સંજ્ઞા વેદના ચ ચૈતસિક એષ ધર્મશ્ ચિત્તનિશ્રિત ઇતિ સૂત્રવચનાત્. સાધનં ચાત્રોપતિષ્ઠતે. ચિત્તાદ્ અર્થાન્તરભૂતે સંજ્ઞાવેદને. સ્કન્ધદેશનાયાં પૃથગ્ દેશિતત્વાત્. રૂપસ્કન્ધવદ્ ઇતિ. અથ વા સ્વાશ્રયાદ્ અર્થાન્તરભૂતે સંજ્ઞાવેદને. તદાશ્રિતત્વાત્. યત્ સ્વાશ્રયાશ્રિતં તત્ સ્વાશ્રયાદ્ અર્થાન્તરભૂતં. તદ્યથા કુડ્યાશ્રિતં ચિત્રં. સરાગાદિચિત્તવચનાચ્ ચેતિ. સરાગં ચિત્તં સરાગં ચિત્તમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. વિગતરાગં ચિત્તં વિગતરાગં ચિત્તં ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ.
સદ્વેષં ચિત્તં સદ્વેષં ચિત્તમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતીતિ વિસ્તરઃ. [તિબ્. 63અ] અત્ર ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 68 ) સાધનં. સરાગં ચિત્તમ્ ઇતિ ચિત્તરાગયોઃ પરસ્પરતો ઽર્થાન્તરત્વં. સહયોગનિર્દિષ્ટત્વાત્. સપુત્રશ્ ચૈત્ર ઇતિ સહયોગનિર્દિષ્ટચૈત્રપુત્રવદ્ ઇતિ.
સંચિતા દશેતિ.
પરમાણુસંચયસ્વભાવા દશૈવેત્ય્ અર્થઃ. અન્યે તુ ધાતવો ઽસ્માદ્ અવધારણાન્ ન સંચિતા ઇતિ સિદ્ધં.
(ઇ.35) તુલયતીતિ કસ્ય ધાતોર્ એતદ્ રૂપં. તથા હિ તુલ ઉન્માન ઇત્ય્ અસ્ય ધાતોસ્ તોલયતીતિ રૂપં ભવતિ. નૈષ દોષઃ. તુલાં કરોતિ તુલયતીતિ પ્રાતિપદિકધાતોર્ એતદ્ રૂપમ્ ઇષ્યતે. કર્મણિ ચ તુલ્ય ઇતિ રૂપં ભવતિ.
બાહ્યં ધાતુચતુષ્ટયમ્

ઇતિ રૂપાદિકં શબ્દવર્જ્યં. પરશુદાર્વાદિસંજ્ઞકમ્ ઇતિ. પરશ્વાદિસંજ્ઞકં છિનત્તિ દાર્વાદિસંજ્ઞાકં છિદ્યતે. સંભવં પ્રત્ય્ એવમ્ ઉચ્યતે. કદાચિત્ પરશ્વાદિસંજ્ઞકં છિદ્યતે. દાર્વાદિસંજ્ઞકમ્ અપિ ચ્છિનત્તિ. સંબન્ધોત્પાદિન ઇતિ વિસ્તરઃ. સંબન્ધેનાવિભાગેનોત્પત્તું શીલમ્ અસ્યેતિ સંબન્ધોત્પાદિ. સંઘાતસ્રોતો રૂપાદિસંઘાતસંતાન ઇત્ય્ અર્થઃ. તસ્ય વિભક્તોત્પાદનં વિભક્તજનનં યત્ સ છેદઃ. ક્ષણિકાનાં હિ ભાવાનાં વિનાપિ પરશ્વાદિના ચ્છેદો ભવત્ય્ એવ. સંતાનનિરોધસ્ તુ પરશ્વાદિનેતિ. પરશ્વાદિકં છિનત્તીત્ય્ ઉચ્યતે. કારણસામગ્રીવિશેષવશાદ્ વિકાર્યવિશેષોત્પત્તિર્ ભવતિ. તત્ર ધાતુચતુષ્ટયમ્ અવચ્છિનત્તિ છિદ્યતે વેત્ય્ અવધાર્યતે. તથાવધારણાચ્ ચાન્યે ધાતવો નોભયથેતિ સિદ્ધં. અત એવ ચાહ. ન કાયેન્દ્રિયાદીનિ છિદ્યન્ત ઇતિ વિસ્તરઃ. અત્ર ન ચક્ષુરિન્દ્રિયાદીનીતિ વક્તવ્યે કસ્માત્ કાયેન્દ્રિયાદીનીતિ વચનં. યસ્માત્ કાયેન્દ્રિયે પરિસ્ફુટશ્ છેદો ભવતિ યદિ ભવેદ્ ઇત્ય્ અતઃ [તિબ્. 63બ્] કાયેન્દ્રિયપુરસ્સરાણીન્દ્રિયાણિ કથ્યન્તે. નિરવશેસાંગચ્છેદે સર્વાંગપ્રત્યંગચ્છેદે. તદદ્વૈધીકરણાત્ તેષાં કાયેન્દ્રિયાદીનાં અદ્વૈધીકરણાત્. કથં પુનર્ ગમ્યતે તદદ્વૈધીકરણમ્ ઇતિ. અતઃ પુનર્ આહ. ન હીન્દ્રિયાણિ દ્વિધા ભવન્તિ છિન્નસ્યાંગસ્ય કાયાદ્ અપગતસ્ય નિરિન્દ્રિયત્વાત્. ઇદમ્ અપિ કથં ગમ્યતે. નિરિન્દ્રિયં તદ્ અંગં યચ્ છિન્નં કાયાદ્ અપગતમ્ ઇતિ. યસ્માત્ તત્ પ્રતીત્ય સ્પ્રષ્ટવ્યાદિકં ચ કાયાદિવિજ્ઞાનાનુપપત્તિઃ. કથં તર્હિ છિન્નેન પુનર્ લગ્નેન નાસિકાગ્રેણ કાયવિજ્ઞાનોત્પત્તિઃ. નાસિકામૂલસંબન્ધેન પુનઃ કાયેન્દ્રિયોત્પત્તેર્ અદોષઃ. કથમ્ ઇહ ગૃહગોધિકાદીનાં પુચ્છાનિ છિન્નાનિ સ્પન્દન્તે યદિ તત્ર કાયેન્દ્રિયં નાસ્તિ. વાયધાતોર્ એષ વિકારો નૈતત્ કાયેન્દ્રિયસ્ય કર્મેત્ય્ અવગન્તવ્યં. ન ચાપિ છિન્દન્તિ મણિપ્રભાવદ્ અચ્છત્વાત્. યથા મણિપ્રભા ન છિનત્તિ અચ્છત્વાત્. તદ્વદ્ ઇન્દ્રિયાણિ.
દહ્યતે તુલયત્ય્ એવમ્
ઇત્ય્ એવંશબ્દેન તદ્ એવ બાહ્યં ધાતુચતુષ્ટયં તથાત્વેન પ્રદર્શ્યતે. કાષ્ઠાદીનામ્ અગ્નિકૃતો વિકારો દાહઃ. ચ ચેન્દ્રિયાનાં ન ભવતિ મણિપ્રભાવદ્ અચ્છત્વાત્. ન હિ તાનિ કાષ્ઠાદિવચ્ ચર્માદિવદ્ વા વિક્રિયન્તે. કિં તર્હિ. તત્સંબન્ધાત્ પ્રવાહછેદો ભવતિ. તુલાદિભૂતં ચ તદ્ એવ ધાતુચતુષ્ટયં તુલયતિ નેન્દ્રિયાણિ તથૈવાચ્છત્વાત્. અમૂર્તાનાં તુ ધાતૂનામ્ અમૂર્તત્વાદ્ એવ છેદાદ્યસંભવ ઇતિ. તેષાં છેદાદિ ન ચિન્ત્યતે. ન શબ્દ ઉચ્છેદિત્વાદ્ ઇતિ. [તિબ્. 64અ] કિં. છિનત્તિ છિદ્યતે દહ્યતે તુલ્યતિ વાપ્રવાહવર્તિત્વાત્.
વિવાદો દગ્ધૃતુલ્યયોર્
ઇત્ય્ ઉત્તરત્રાપીદમ્ અનુવર્તતે ન શબ્દ ઉચ્છેદિત્વાદ્ ઇતિ. તદ્ એવ ધાતુચતુષ્ટયં દાહકં તુલ્યં ચેતિ. અગ્નિક્ષારાદિ દાહકં. સમસ્તસ્યાત્ર ધાતુચતુષ્ટયસ્ય ભસ્માદિવિકારહેતુત્વાત્. લવણાદિ તુલ્યં. તત્રાપિ સમસ્તસ્ય તુલાવનતિહેતુત્વાદ્ ઇત્ય્ એકેષામ્ અભિપ્રાયઃ. તેજોધાતૂર્ એવ દગ્ધા ગુરુત્વમ્ એવ ચ તુલ્યમ્ ઇતિ. તેજોધાતુર્ એવાગ્નિજ્વાલાદિગત ઉદ્ભૂતવૃત્તિર્ દહતિ. પૃથિવીધાત્વાદીનામ્ ઉદ્ભૂતસ્વવૃત્તિત્વે ઽપ્ય્ અદાહકત્વદર્શનાત્. ગુરુત્વમ્ એવ ચોપાદાયરૂપમ્ ઉદ્ભૂતવૃત્તિ તુલ્યતે. આતપાદિષુ લઘુદ્રવ્યેષુ રૂપાદીનામ્ ઉદ્ભૂતવૃત્તિત્વે ઽપ્ય્ અતુલ્યત્વદર્શનાત્.
(ઇ.36, 37અબ્) પંચાધ્યાત્મમ્
ઇતિ. પંચગ્રહણં મનોનિવૃત્ત્યર્થં. અધ્યાત્મગ્રહણં રૂપાદિનિવૃત્ત્યર્થં. વિપાકજૌપચયિકા એવ પંચાધ્યાત્મિકા ન નૈષ્યન્દિકા ઇત્ય્ અવધારણં. કસ્માત્. તદ્વ્યતિરિક્તનિષ્યન્દાભાવાત્. વિપાકજા ઔપચયિકાશ્ ચ યદ્ય્ અપિ નૈષ્યન્દિકા ભવન્તિ.
નિષ્યન્દો હેતુસદૃશ

ઇતિ કૃત્વા. તે તુ વિપાકજૌપચયિકત્વેનૈવ સંગૃહીતત્વાત્. ન નૈષ્યન્દિકા ઇતિ ગૃહ્યન્તે. યે તુ સ્વહેતુસદૃશા ન ચ વિપાકજા ન ચૌપચયિકાઃ. ત ઇહ નૈષ્યન્દિકા [તિબ્. 64બ્] અભિપ્રેતાઃ. ન ચૈવંવિધાશ્ ચક્ષુરાદયો ભવન્તિ. કિં તર્હિ વિપાકજા વા ઔપચયિકા વા ભવન્તીત્ય્ અત એવમ્ ઉચ્યતે. તદ્વ્યતિરિક્તનિષ્યન્દાભાવાદ્ ઇતિ. કથં પુનર્ જ્ઞાયતે નૈષ્યન્દિકાસ્ તે ન સન્તીતિ. મૃતસ્યાનનુવૃત્તેઃ. ન હિ રૂપાદિવન્ મૃતસ્ય ચક્ષુર્ધાત્વાદયો ઽનુવર્તન્તે. વિપાકહેતોર્ જાતા ઇતિ. વિપાકસ્ય ફલસ્ય હેતુર્ વિપાકહેતુઃ. વિપાકહેતોર્ જાતા વિપાકજાઃ. મધ્યપદલોપાત્ હેતુશબ્દલોપાત્ ગોરથવત્. યથા ગોભિર્ યુક્તો રથો ગોરથ ઇતિ. ફલકાલપ્રાપ્તં વા કર્મેતિ. વિપાકફલોત્પત્ત્યનન્તરક્ષણાવસ્થમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. વિપચ્યત ઇતિ વિપાકઃ. કર્મકર્તરિ ઘઞ્. વિપાકાજ્ જાતા વિપાકજાઃ. ફલં તુ વિપક્તિર્ એવેતિ વિપાક ઇતિ. ભાવે ઘઞ્. ભવતુ વા હેતૌ ફલોપચાર ઇતિ વિસ્તરઃ. અવિપાકસ્વભાવો ઽપિ કર્મલક્ષણો હેત્મ્ વિપાક ઇત્ય્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 70 ) ઉચ્યતે. તદુત્પાદકત્વાત્. યથા ફલે હેતૂપુચાર ઇતિ વિસ્તરઃ. ષડ્ ઇમાનિ સ્પર્શાયતનાનિ ચક્ષુરાદીનિ પૌરાણં કર્મ પુરાણે જન્મનિ ભવં પુરાણમ્ એવ વા પૌરાણં કર્મ. તાનિ સ્પર્શાયતનાનિ અપૌરાણકર્મસ્વભાવાન્ય્ અપિ પૌરાણં કર્મેત્ય્ ઉચ્યંતે. તજ્જાતત્વાત્. એવમ્ ઇહ વિપર્યયોપચારો દ્રષ્ટવ્યઃ. આહારસંસ્કારસ્વપ્નસમાધિવિશેષૈર્ ઉપચિતા ઔપચયિકા ઇતિ. વિશેષશબ્દઃ પ્રત્યેકમ્ અભિસંબધ્યતે. તત્રાહારસ્વપ્નૌ લોકે પ્રતીતૌ. સંસ્કારો ઽભ્યંગસ્નાનાનુવાસનાદિસ્વભાવ્ઃ. [તિબ્. 65અ] સમાધિશ્ ચિત્તૈકાગ્રતાલક્ષણઃ. સમીપે ચય ઉપચયઃ. ઉપચયે ભવા ઔપચયિકાઃ સૈનિકવત્. ઉપચયા એવ વા ઔપચયિકાઃ વૈનયિકવત્. સ્વાર્થે તદ્ધિતવિધાનાત્. બ્રહ્મચર્યેણ ચેત્ય્ એકે ઇતિ. બ્રહ્મચારિણામ્ ઉપશાન્તેન્દ્રિયાણાં શરીરોપચયદર્શનાત્. અનુપઘાતમાત્રં તુ તેન સ્યાદ્ ઇતિ. અબ્રહ્મચર્યેણ શરીરાપચયઃ. બ્રહ્મચર્યેણ તુ શરીરાપચયો ન ભવતિ. તસ્માદ્ આહ. અનુપય્ઘાતમાત્રં તુ તેન બ્રહ્મચર્યેણ સ્યાત્ નોપચયઃ. ઉપચયસ્ ત્વ્ આહારાદિભિર્ એવ. કસ્માત્ તર્હિ પ્રવ્રજિતાનાં કેષાંચિચ્ છરીરાપચયો ભવતિ. કામપરિદાહાદિયોગાદ્ અસૌ ભવેત્. પ્રતિપ્રાકાર ઇવારક્ષેતિ. ઉપચયસંતાનો વિપાકસંતાનસ્ય પરિવાર્યાવસ્થાનેનારક્ષા. શબ્દ ઔપચયિક ઇત્ય્ અનુપચિતકાયસ્ય શબ્દસૌષ્ઠવાદર્શનાત્. ઇચ્છાતઃ પ્રવૃત્તેર્ ઇતિ. શબ્દો મે સ્યાદ્ ઇતિ ઇચ્છયા શબ્દઃ પ્રવર્તતે. અનિચ્છયા ન પ્રવર્તતે. વિપાકજશ્ ચ ધર્મો ઽનિચ્છતો ઽપિ પ્રવર્તતે. તસ્માન્ ન વિપાકજઃ શબ્દઃ. સાધનં ચાત્રોચ્યતે. ન વિપાકજઃ શબ્દઃ. ઇચ્છાતઃ પ્રવૃત્તેઃ. યોનિશોમનસિકારચૈતસિકવત્. યત્ તુ વિપાકજં. ન તસ્યેચ્છયા પ્રવૃત્તિઃ. તદ્યથા ચક્ષુરિન્દ્રિયસ્યેતિ. યત્ તર્હીતિ વિસ્તરઃ. અનેન સ્વસિદ્ધાન્તવિરુદ્ધતાં પ્રતિજ્ઞાયા ઉદ્ગ્રાહયતિ. તૃતીયાસૌ પરંપરેત્ય્ એક ઇતિ વિસ્તરઃ. ભૂતાનિ પારુષ્યવિરતેઃ કર્મપથસ્ય કણ્ઠે વિપાકસ્વભાવાનિ [તિબ્. 65બ્] નિર્વર્તન્તે. તેભ્યઃ શબ્દઃ. દ્વિતીયે ઽપિ પક્ષે કર્મેભ્યો વિપાકજાનિ ભૂતાનિ. તેભ્ય ઔપચયિકાનિ આહારોપચયતઃ સમાધ્યુપચયતો વા ભૂતાન્તરાણિ. તેભ્યો નૈષ્યન્દિકાનિ પૂર્વભૂતવ્યતિરિક્તાન્ય્ આગન્તુકાનિ ભૂતાનિ. તેભ્યઃ શબ્દ ઇતિ. પરંપરાભિનિર્વર્તનં ત્વ્ અભિસંધાય પારુષ્યવિરતેર્ બ્રહ્મસ્વરતા નિર્વર્તત ઇત્ય્ ઉક્તં. અનેન સ્વસિદ્ધાન્તવિરુદ્ધતા તસ્યાઃ પ્રતિજ્ઞાયાઃ પરિહ્રિયતે. યદિ શબ્દવદ્ યુક્તિવિરોધઃ સ્યાદ્ ઇતિ. શબ્દ ઇચ્છાતઃ પ્રવર્તત ઇતિ વિપાકયુક્તિવિરોધાત્ ન વિપાકજ ઉક્તઃ. તદ્ યદિ તદ્વચ્ છારીરિક્ય્ અપિ વેદના ઇચ્છાતઃ પ્રવર્તતે ન વિપાકજા સ્યાત્. ન ત્વ્ ઇચ્છાતઃ સા પ્રવર્તતે. કિં તર્હિ. અનિચ્છયાપિ સા પ્રવર્તતે. ચક્ષુરાદિવત્. તસ્માદ્ વિપાકજેતિ યુજ્યત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. કીદૃશી પુનઃ સા. યા સુખદુઃખપ્રત્યયોપસંહારમ્ અન્તરેણાપિ પ્રવર્તતે. નૈષ્યન્દિકાઃ સભાગસર્વત્રગહેતુજનિતા ઇતિ. સભાગસર્વત્રગહેતુભિર્ એવ જનિતા ન વિપાકહેતુનેતિ અવધારણં. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 71 ) વિપાકજા વિપાકહેતુજનિતા ઇતિ. વિપાકહેતુના જનિતા એવ ન તુ વિપાકહેતુનૈવ જનિતા ઇત્ય્ અવધારણં. સભાગહેતુનાપિ જનિતા વિપાકજા ભવન્તિ. તત્ર ચાષ્ટાવ્ અપ્રતિઘા નૈષ્યન્દિકા
વિપાકજા એવેત્ય્ અવધાર્યતે. ન હિ એત્ [તિબ્. 66અ] ઔપચયિકાઃ સંચયાભાવાત્. અપરમાણુસંચયસ્વભાવત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ.
ત્રિધાન્ય
ઇતિ. ત્રિધાન્ય એવેત્ય્ અવધાર્યતે. તર્ત્ર વિપાકજા ઇન્દ્રિયાવિનિર્ભાગિન એવ.
વિપાકો ઽવ્યાકૃતો ધર્મઃ સત્ત્વાખ્ય
ઇતિ વચનાત્. નૈષ્યન્દિકૌપચયિકાસ્ તુ ઇન્દ્રિયવિનિર્ભાગિનો ઽપિ. કથં પુનર્ ગમ્યતે. ઇન્દ્રિયવિનિર્ભાગિનો ઽપિ નૈષ્યન્દિકાઃ સન્તીતિ. મૃતસ્યાપિ તદનુવૃત્તિદર્શનાત્. ન હ્ય્ અસત્ત્વસંખ્યાતા વિપાકજા ઇષ્યન્તે.
દ્રવ્યવાન્ એક
ઇતિ. એક એવ દ્રવ્યવાન્ ઇત્ય્ અવધારણં. સારત્વાદ્ દ્રવ્યમ્ ઇત્ય્ અવિનાશાત્. ક્ષણમ્ એકમ્ અનૈષ્યન્દિકા ભવન્તીતિ. ક્ષણમ્ એકમ્ અસભાગહેતુનિર્વર્તિતાઃ. પૂર્વક્ષણાનાસ્રવાભાવાત્ ક્ષણિકા ન તુ ક્ષણાન્તરવિનાશિન ઇત્ય્ અયમ્ અર્થો ઽભિપ્રેતઃ. અન્યથા હિ પશ્ચિમા એવ ધાતવઃ ક્ષણિકા ઇત્ય્ અવધારણાત્ તદિતરેષાં ધાતૂનામ્ અક્ષણિકત્વપ્રસંગઃ. કથં પુનર્ દુઃખધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિકલાપે મનોધાતુર્ મનોવિજ્ઞાનધાતુશ્ ચ યુગપદ્ ભવતઃ. ન હિ વિજ્ઞાનદ્વયસમવધાનમ્ ઇષ્યતે. નોચ્યતે યુગપત્ તૌ ભવત ઇતિ. કિં તર્હિ. એકમ્ અત્ર વિજ્ઞાનં ધાતુદ્વયત્વેન વ્યવસ્થાપ્યતે. નામદ્વયેન કથ્યતે ઇત્ય્ અર્થઃ. તેન વ્યાચષ્ટે દુઃખધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિસંપ્રયુક્તં ચિત્તં મનોધાતુર્ મનોવિજ્ઞાનધાતુશ્ ચેતિ. [તિબ્. 66બ્] શેષાસ્ તત્સહભુવો ધર્મધાતુર્ ઇતિ. તત્ર ક્ષાન્તિકલાપે ચિત્તાદ્ અન્યે ધર્માઃ શેષાઃ. તદ્સહભુવસ્ તયા ક્ષાન્ત્યા સહભુવઃ. તદ્યથા અનાસ્રવસંવરો રૂપં વેદનાસંજ્ઞાચેતનાદયઃ સંપ્રયુક્તાઃ. તેષાં ચ પ્રાપ્તિજાત્યાદયો ધર્મધાતુર્ ઇતિ.
(ઇ.37ચ્દ્) સમન્વાગમં પ્રતિલભત ઇતિ. પ્રાપ્તિમ્ અલબ્ધપૂર્વાં લભત ઇત્ય્ અર્થઃ. ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુનાપિ સ ઇતિ. કિં. સમન્વાગમં પ્રતિલભત ઇત્ય્ અધિકૃતં.
પૃથગ્ લાભ
ઇત્ય્ અનેન પ્રથમદ્વિતીયે કોટ્યૌ દર્શિતે.
સહાપિ ચેત્ય્
અનેન તૃતીયા કોટિર્ દર્શિતા. ચતુર્થી તુ ઉક્તનિર્મુક્તેતિ સુગમત્વાન્ ન દર્શિતા.
ચ-

શબ્દેન વા સાપ્ય્ ઉક્તા. અપૃથગ્ અસહ ચેતિ. કામધાતૌ ક્રમેણ ચક્ષુરિન્દ્રિયં પ્રતિલભમાન ઇતિ. કામધાતૌ સ્થિતઃ પુદ્ગલઃ ક્રમેણ કલલાદિક્રમેણ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 72 ) મૃત્યુક્રમેણ વા. ચક્ષુરિન્દ્રિયં. કિંપ્રતિસંયુક્તં. કિં કામધાતાવ્ એવ. નેત્ય્ ઉચ્યતે. અવિશેષેણ કામપ્રતિસંયુક્તં વા રૂપપ્રતિસંયુક્તં વા પ્રતિલભમાનઃ. કલલાદ્યવસ્થાયાં તથા ક્રમેણ મરણસ્યાચક્ષુષ્મન્મરણસ્ય ચ કાલે ચક્ષુર્ધાતુના અસમન્વાગતઃ. કલલાદ્યવસ્થાયાં તથા મરણાવસ્થાયાં વા તદભાવાત્. ષડાયતનોત્પત્ત્યવસ્થાયાં ભવસ્યાન્તરાલે વા તેનેદાનીં સમન્વાગમં પ્રતિલભતે. ન તુ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુના અસમન્વાગતઃ સમન્વાગમં પ્રતિલભતે. યસ્માદ્ અસૌ કુશલક્લિષ્ટેનાતીતાનાગતેન સમન્વાગત એવ પૂર્વમ્ અન્તરાભવપ્રતિસંધિકાલે. વિપ્રકૃતાવસ્થા હ્ય્ એષાધિક્રિયતે ન પ્રતિલબ્ધવત્પ્રતિલપ્સ્યમાનાવસ્થા. ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુનેતિ [તિબ્. 67અ] વિસ્તરઃ. દ્વિતીયાદિધ્યાનોપપન્નસ્ તત્ર તસ્ય ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતોર્ અભાવાત્ તેન પૂર્વમ્ અસમન્વાગત ઇદાનીં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં પ્રથમધ્યાનભૂમિકમ્ અનિવૃતાવ્યાકૃતસ્વભાવં સંમુખીકુર્વાણઃ. તેન ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુના સમન્વાગમં પ્રતિલભતે. ન તુ ચક્ષુર્ધાતુના અસમન્વાગતઃ સમન્વાગમં પ્રતિલભતે. પ્રતિલબ્ધવત્સમન્વાગતત્વાત્. તત્પ્રચ્યુતશ્ ચાધસ્તાદ્ ઉપપદ્યમાન ઇતિ. દ્વિતીયાદિધ્યાનપ્રચ્યુતો ઽધસ્તાત્ પ્રથમે ધ્યાને કામધાતૌ ચોપપદ્યમાનશ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુના અસમન્વાગતઃ સમન્વાગમં પ્રતિલભતે. અન્તરાભવપ્રતિસંધાને કુશલક્લિષ્ટેન અતીતાનાગતેન. ન તુ ચક્ષુર્ધાતુના અસમન્વાગતઃ સમન્વાગમં પ્રતિલભતે. પ્રતિલબ્ધવત્સમન્વાગતત્વાત્. સ્યાદ્ ઉભયેનેતિ વિસ્તરઃ. આરૂપ્યધાતુચ્યુત ઉભાભ્યાં ચક્ષુર્ધાતુચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુભ્યાં પૂર્વમ્ અસમન્વાગતઃ. અન્તરાભવપ્રતિસંધ્યવસ્થાયામ્ એવ ચક્ષુર્ધાતુનોત્પાદાભિમુખેન ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુના કુશલક્લિષ્ટેનાતીતાનાગતેન સમન્વાગમં પ્રતિલભતે. અવિકલેન્દ્રિયા હ્ય્ અન્તરાભવિકાઃ. નોભયેન એતાન્ આકારાન્ સ્થાપયિત્વેતિ. કોટીત્રયોક્તાન્ ધર્મપ્રકારાન્ ત્યક્ત્વેત્ય્ અર્થઃ. આરૂપ્યધાતુચ્યુતસ્ તત્રૈવોત્પદ્યમાનો નોભાભ્યામ્ અસમન્વાગતઃ સમન્વાગમં પ્રતિલભતે. અસમન્વાગતત્વં તત્રાસ્તિ ન તુ સમન્વાગમપ્રતિલમ્ભઃ. દ્વિતીયાદિધ્યાનોપપન્નશ્ ચ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્ અસંમુખીકુર્વાણો નોભાભ્યામ્ અસમન્વાગતઃ સમન્વાગમં પ્રતિલભતે. કથં. ચક્ષુર્ધાતુના યદ્ય્ અપિ સમન્વાગમં પ્રતિલભતે ન તુ ચક્ષુર્ધાતુનાસાવ્ અસમન્વાગતઃ. ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુના યદ્ય્ અપ્ય્ અસૌ અસમન્વાગતો ન તુ સમન્વાગમં [તિબ્. 67બ્] પ્રતિલભતે તદસંમુખીકુર્વાણત્વાત્. ચક્ષુષ્માન્ કામધાતુસ્થઃ સકૃન્મરણાત્ અન્તરાભવપ્રતિસંધૌ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 73 ) નોભાભ્યામ્ અસમન્વાગતઃ સમન્વાગમં પ્રતિલભતે. તાભ્યાં સમન્વાગતત્વાત્. યશ્ ચક્ષુર્ધાતુના સમન્વાગતશ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુનાપિ સ ઇતિ.

પૃથગ્ લાભઃ સહાપિ ચેત્ય્
અનેનૈવ સૂત્રેણેદમ્ અપિ ચતુઃકોટિકં વર્તયતિ. લાભો હિ પ્રતિલમ્ભઃ. પ્રાપ્તિમાત્રે ઽપિ વિવક્ષયા કદાચિદ્ ભવતિ. પ્રથમે ચતુઃકોટિકે પ્રતિલમ્ભો ઽધિકૃતો દ્વિતીયે તુ પ્રાપ્તિમાત્રં. પ્રથમા કોટિર્ ઇતિ વિસ્તરઃ. દ્વિતીયાદિધ્યાનોપપન્નો ઽવાશ્યં ચક્ષુર્ધાતુના સમન્વાગત ઇન્દ્રિયૈર્ અવિકલત્વાત્. ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુનાત્રાસમન્વાગતઃ. તત્રાભાવાત્. પ્રથમધ્યાનભૂમિકસ્ય ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્યાસંમુખીક્રિયમાણત્વાત્. કામધાતાવ્ અલબ્ધવિહીનચક્ષુર્ ઇતિ. અલબ્ધં વિહીનં વા ચક્ષુર્ અસ્યાલબ્ધવિહીનચક્ષુઃ. અલબ્ધચક્ષુઃ કલલાદ્યવસ્થઃ. વિહીનચક્ષુર્ વિનષ્ટચક્ષુઃ. સ કામધાતૌ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુના અન્તરાભવપ્રતિસંધૌ પ્રતિલબ્ધેન કુશલક્લિષ્ટેન સમન્વાગતઃ. ન ચક્ષુર્ધાતુના તસ્યાભાવાત્. લબ્ધાવિહીનચક્ષુર્ ઇતિ. લબ્ધમ્ અવિહીનં ચક્ષુર્ અસ્ય લબ્ધાવિહીનચક્ષુઃ. સ કામધાતૌ ચક્ષુર્ધાતુના ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુના ચ તથા પૂર્વં પ્રતિલબ્ધેનેદાનીં ત્વ્ અનેન ચાવ્યાકૃતેન સમન્વાગતઃ. પ્રથમધ્યાનોપપન્નશ્ ચ તેનોભયેન સમન્વાગતઃ. સ્વભૂમિકસ્ય તત્રાવશ્યમ્ અસ્તિત્વાત્ પરભૂમિકસ્ય ચક્ષુષઃ સમ્ભવાત્. દ્વિતીયાદિધ્યાનોપપન્નશ્ ચ પશ્યન્. પ્રથમધ્યાનભૂમિકં [તિબ્. 68અ] ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં સંમુખીકુર્વાણ ઇત્ય્ અર્થઃ. સ ચાપ્ય્ અવશ્યમ્ અનેનોભયેન સમન્વાગતઃ. ચતુર્થ્ય્ એતાન્ આકારાન્ સ્થાપયિત્વેતિ. આરૂપ્યોપપન્નઃ.
યથાયોગમ્ અભ્યૂહિતવ્યાવ્ ઇતિ. યશ્ ચક્ષુર્ધાતુના અસ્મન્વાગતઃ સમન્વાગમં પ્રતિલભતે રૂપધાતુનાપિ સઃ. યો વા રૂપધાતુના ચક્ષુર્ધાતુનાપિ સઃ. ચક્ષુર્ધાતુરૂપધાત્વોઃ સ્યાત્
પૃથગ્ લાભઃ સહાપિ ચ.
પૃથક્ તાવત્. સ્યાચ્ ચક્ષુર્ધાતુના સમન્વાગતઃ. ન રૂપધાતુના. કામધાતૌ ક્રમેણ ચક્ષુરિન્દ્રિયં પ્રતિલભમાનઃ. સ્યાદ્ રૂપધાતુના ન ચક્ષુર્ધાતુનેતિ ઇયં કોટિર્ નાસ્તિ.
સહાપિ.
સ્યાત્ ઉભયેનાસમન્વાગતઃ સમન્વાગમં પ્રતિલભતે. આરૂપ્યધાતોશ્ ચ્યુતો રૂપધાતૌ કામધાતૌ ચોપપદ્યમાનઃ. નોભયેન એતાન્ આકારાન્ સ્થાપયિત્વા. યશ્ ચક્ષુર્ધાતુસમન્વાગતો રૂપધાતુનાપિ સ ઇતિ પૂર્વપાદકઃ. યસ્ તાવચ્ ચક્ષુર્ધાતુના સમન્વાગતો રૂપધાતુનાપિ સઃ. સ્યાત્ રૂપધાતુના ન ચક્ષુર્ધાતુના કલલાદ્યવસ્થાસ્વ્ અલબ્ધચક્ષુર્ લબ્ધવિહીનચક્ષુશ્ ચ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 74 ) યશ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુના અસમન્વાગતઃ સમન્વાગમં પ્રતિલભતે રૂપધાતુનાપિ સઃ. યો વા રૂપધાતુનાસમન્વાગતઃ સમન્વાગમં પ્રતિલભતે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુનાપિ સઃ. તથૈવ તયોઃ સ્યાત્
પૃથગ્ લાભઃ સહાપિ ચ.
પૃથક્ તાવત્. સ્યાચ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુના ન રૂપધાતુના. દ્વિતીયાદિધ્યાનોપપન્નશ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં સંમુખીકુર્વાણઃ. સ્યાદ્ રૂપધાતુના ન ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુના. [તિબ્. 68બ્] આરૂપ્યધાતોશ્ ચ્યુતો દ્વિતીયાદિષુ ધ્યાનેષૂપપદ્યમાનઃ.
સહાપિ.
સ્યાદ્ ઉભવેનાસમન્વાગતઃ સમન્વાગમં પ્રતિલભતે. આરૂપ્યધાતુચ્યુતઃ કામધાતૌ બ્રહ્મલોકે ચોપપદ્યમાનઃ. નોભયેન. એતાન્ આકારાન્ સ્થાપયિત્વા. યશ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુના સમન્વાગતો રૂપધાતુનાપિ સઃ. યો વા રૂપધાતુના ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુનાપિ સઃ. પૂર્વપાદકઃ. યસ્ તાવચ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુના સમન્વાગતો રૂપધાતુનાપિ સઃ. સ્યાદ્ રૂપધાતુના ન ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુનાપિ. દ્વિતીયાદિધ્યાનોપપન્નશ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્ અસંમુખીકુર્વાણઃ. યથા ચેયં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનરૂપધાતૂનાં પ્રતિલમ્ભસમન્વાગમચિન્તા. તથા શ્રોત્રવિજ્ઞાનશબ્દધાત્વાદીનામ્ અપિ પ્રતિલમ્ભસમન્વાગમચિન્તા કર્તવ્યા. શ્રોત્રવિજ્ઞાનધાત્વોઃ સ્યાત્
પૃથગ્ લાભઃ સહાપિ ચેત્ય્
આદિ.
(ઇ.38અબ્) દ્વાદશાધ્યાત્મિકા
ઇતિ. ઉભયાવધારણમ્. અવધારણાદ્ એવ ચાન્યે રૂપાદયો બાહ્યા ઇતિ સિદ્ધં. આત્મન્ય્ અધ્ય્ અધ્યાત્મં. અધ્ય્ આત્માનમ્ ઇતિ વા અધ્યાત્મં. અધ્યાત્મમ્ એવ આધ્યાત્મિકાઃ. અધ્યાત્મે વા ભવાઃ આધ્યાત્મિકાઃ. અહંકારસંનિશ્રયત્વાચ્ ચિત્તમ્ આત્મેત્ય્ ઉપચર્યત ઇત્ય્ અહંકારસંનિશ્રય આત્મેત્ય્ આત્મવાદિનઃ સંકલ્પયન્તિ. ચિત્તં ચાહંકારસંનિશ્રય ઇત્ય્ આત્મેત્ય્ ઉપચર્યતે. કથમ્ ઇત્ય્ આહ.
આત્મના હિ સુદાન્તેન સ્વર્ગં પ્રાપ્નોતિ પણ્ડિત
ઇત્ય્ ઉક્તં ગાથાયાં. કથં પુનર્ ગમ્યતે ચિત્તમ્ આત્મશબ્દેનોચ્યત ઇતિ. તત આહ. ચિત્તસ્ય ચાન્યત્ર દમનમ્ ઉક્તં ભગવતેતિ. અન્યત્ર ગાથાયામ્ ઉક્તં.
[તિબ્. 69અ] ચિત્તસ્ય દમનં સાધુ ચિત્તં દાન્તં સુખાવહમ્
ઇતિ. તેનાયમ્ અર્થઃ. આત્મનિ ચિત્તીકાર્યે આત્માનં વા ચિત્તમ્ અધિકૃત્ય યે ધર્માઃ પ્રત્યાસન્નભાવાત્ આશ્રયભાવેન વર્તન્તે. તે આધ્યાત્મિકાઃ. યે તુ વિષયભાવેન વર્તન્તે. તે બાહ્યા ઇતિ. કઃ પુનઃ પ્રત્યાસન્નભાવઃ. યેન વિજ્ઞાનં તદ્વિકારમ્ અનુવિધત્તે. ચક્ષુરાદિષ્વ્ એવ હિ વિજ્ઞાનં લક્ષ્યતે ન રૂપાદિષ્વ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 75 ) ઇતિ. તથા હિ ચિત્તમ્ ઇન્દ્રિયસમ્બદ્ધે શરીરદેશે પરિચ્છિદ્યતે ન વિષયદેશ ઇતિ. એવં તર્હિ ષડ્ વિજ્ઞાનધાતવ ઇતિ વિસ્તરઃ. ઇહ પંચ તાવદ્ વિજ્ઞાનધાતવો વર્તમાના એવ ગૃહ્યન્તે. ઇન્દ્રિયવિષયસમાનકાલત્વાત્. વર્તનાનવિષયા હિ પંચ વિજ્ઞાનકાયાઃ મનોવિજ્ઞાધાતુર્ અપિ વર્તમાન એવેહ વ્યવસ્થાપ્યતે. યસ્મા મનોધાતુર્ અસ્યાશ્રયો ઽનન્તરાતીતો વ્યવસ્થાપ્યતે. કાલભેદાદ્ એવ હિ મનિધાતુમનોવિજ્ઞાનધાત્વોઃ પૃથગ્વ્યવસ્થાનં. તસ્માત્ ત આધ્યાત્મિકા ન પ્રાપ્નુવન્તિ. ન હ્ય્ એતે મનોધાતુત્વમ્ અપ્રાપ્તા અતીતત્વમ્ અપ્રાપ્તાશ્ ચિત્તસ્યાશ્રયીભવન્તિ. યદા તદા ત એવ તે ભવન્તીતિ લક્ષણં નાતિવર્તન્ત ઇતિ. કિમ્ અનેન વાક્યેન સાધિતં. ઇદમ્ અનેન સાધિતં. વર્તમાનાનામ્ અપ્ય્ એષામ્ આશ્રયભાવો ભવિષ્યતીતિ ભવિષ્યદાશ્રયભાવેનાધ્યાત્મિકત્વં ભવતીતિ. યદિ વાનાગતપ્રત્યુત્પન્નસ્યેતિ વિસ્તરઃ. અતીતે ઽધ્વનિ યન્ મનોધાતુલક્ષણં. તદ્ અનાગતપ્રત્યુત્પન્નયોર્ અપ્ય્ અધ્વનોર્ અસ્ત્ય્ એવેત્ય્ અભિપ્રાયઃ. ન હિ લક્ષણસ્યાધ્વસુ [તિબ્.69બ્] વ્યભિચારો ઽસ્તિ. ન હિ સ્વભાવપરિત્યાગો ઽસ્તીત્ય્ અર્થઃ.
(ઇ.38ચ્દ્) ધર્મસંજ્ઞકઃ સભાગ
ઇતિ. ધર્મસંજ્ઞકઃ સભાગ એવેત્ય્ અવધાર્યતે. યો હિ વિષયો યસ્ય વિજ્ઞાનસ્ય નિયત ઇતિ. તદ્યથા ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય રૂપં નિયતો વિષયો યાવન્ મનોવિજ્ઞાનસ્ય ધર્માઃ. યદિ તત્ર તચ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્ ઉત્પન્નમ્ ઉત્પત્તિધર્મિ વા. યાવદ્ યદિ તત્ર મનોવિજ્ઞનમ્ ઉત્પન્નમ્ ઉત્પત્તિધર્મિ વા. સ વિષયઃ સભાગ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તસ્ય ચ સ્વભાવસહભૂનિર્મુક્તા ઇતિ. સ્વભાવેન સહભૂભિશ્ ચ નિર્મુક્તાઃ સ્વભાવસહભૂનિર્મુક્તાઃ. સર્વધર્માસ્ તસ્ય વિજ્ઞાનસ્યાલમ્બનં. ન સ્વભાવઃ. સ્વાત્મનિ વૃત્તિવિરોધાત્. ન હિ તદ્ એવાંગુલ્યગ્રં તેનૈવાંગુલ્યગ્રેણ સ્પૃશ્યતે. ન સૈવાસિધારા તયૈવાસિધારયા છિદ્યતે. ન સહભુવઃ. સંપ્રયુક્તા વિપ્રયુક્તા વા. અતિસંનિકૃષ્ટત્વાત્. ન હ્ય્ અક્ષિસ્થમ્ અંજનં તેન ગૃહ્યતે. સ પુનશ્ ચિત્તક્ષણો ઽન્યસ્ય ચિત્તક્ષણસ્ય આલમ્બનમ્ ઇતિ. યે પૂર્વસ્મિન્ ક્ષણે સ્વભાવસહભુવો ધર્મા નાલમ્બિતા અભૂવન્. તે ઽપ્ય્ આલમ્બિતા ઇતિ દ્વયોઃ ક્ષણયોઃ સર્વધર્મા આલંબનં ભવન્તિ. તસ્માદ્ ધર્મધાતુર્ નિત્યં સભાગઃ. ધર્મધાતુર્ હિ નિયતો મનસ એવ.
તત્સભાગાશ્ ચ શેષાઃ.

ચશબ્દેન સભાગાશ્ ચેતિ. શેષા એવ સભાગતત્સભાગા ઇત્ય્ અવધાર્યતે. નનુ ચ ધર્મધાતુર્ [તિબ્. 70અ] એવ સભાગ એવેત્ય્ અવધારણે શેષા ન સભાગા ઇતિ સભાગતત્સભાગાઃ સેત્સ્યન્તિ. ન સેત્સ્યન્તિ. યદ્ય્ અપિ ન સભાગા એવેતિ ભવેયુઃ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 76 ) તત્સભાગા એવેતિ તુ સંભવેયુઃ. તન્નિવૃત્ત્યર્થમ્ ઇદમ્ આરભ્યતે. સભાગતત્સભાગા એવ શેષાઃ. ન તુ સભાગા એવ નાપિ તત્સભાગા એવેતિ.
યો ન સ્વકર્મકૃત્
સ તત્સભાગ ઇતિ સંબન્ધનીયં
તત્સભાગાશ્ ચેતિ.
અનન્તરોક્તત્વાત્. ઉક્તં ભવતિ. યઃ સ્વકર્મકૃત્ સ સભાગ ઇતિ. અસ્વકર્મકૃદ્ એવ તત્સભાગસ્ તત્સભાગ એવ વાસ્વકર્મકૃદ્ ઇત્ય્ અવધારણે ઽર્થાપત્ત્યા સ્વકર્મકૃત્ સભાગ ઇતિ. રૂપાણ્ય્ અપશ્યદ્ ઇતિ. અદ્રાક્ષીદ્ ઇતિ વક્તવ્યં. એવં હ્ય્ અદ્યતનાતીતં હ્યસ્તનાતીતં ચ પરિગૃહીતં ભવતિ. અન્યથા હ્ય્ અવ્યાપિ લક્ષણં સ્યાત્. અથૈવમ્ એવ પાઠ ઉદાહરણમાત્રં તદ્ દ્રષ્ટવ્યાં. અદ્યતનાતીતમ્ અપિ વક્તવ્યં. એવં યાવન્ મનઃ સ્વેન વિષયકારિત્રેણ વક્તવ્યમ્ ઇતિ. સ્વેન વિષયપુરુષકારેણ વક્તવ્યં. કથમ્ ઇતિ. યેન શ્રોત્રેણ શબ્દાન્ અશૃણોત્ શૃણોતિ શ્રોષ્યતિ વા. તદ્ ઉચ્યતે સભાગં શ્રોત્રમ્ ઇતિ સર્વં. વિજ્ઞાનસમાયુક્તમ્ અસમાયુક્તં ચેતિ વિજ્ઞાનસમ્બદ્ધમ્ અસમ્બદ્ધં ચેત્ય્ અર્થઃ. યદ્ એકસ્ય ચક્ષુઃ સભાગં તદ્ [તિબ્. 70બ્] સર્વેષાં કિં. સભાગમ્ ઇતિ વર્તતે એવં તદ્સભાગમ્ અપીતિ. યદ્ એકસ્ય ચક્ષુસ્ તદ્સભાગં. તત્ સર્વેષાં તત્સભાગમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. પ્રાપ્તગ્રહણાદ્ ઇતિ. ગન્ધાદયઃ. યે એવદત્તેન ઘ્રાણાદીન્દ્રિયપ્રાપ્તા ગૃહ્યન્તે. ન તે યજ્ઞદત્તેન ગૃહ્યન્તે. સ્વઘ્રાણાદિકપ્રવિષ્ટત્વાત્. ઇત્ય્ અસાધારણત્વાદ્ એષાં ચક્ષુરાદિવદ્ અતિદેશો ન્યાય્યઃ. ય એકસ્ય ગન્ધઃ સભાગઃ. સ સર્વેષામ્. એવં તત્સભાગો ઽપીતિ વક્તવ્યં. ન તુ વક્તવ્યં યથા રૂપમ્ એવં ગન્ધાદય ઇતિ. અસ્તિ હ્ય્ એષ સંભવો ય એવ ગન્ધાદય એકસ્ય ઘ્રાણાદિવિજ્ઞાનમ્ ઉત્પાદયેયુઃ. ત એવાન્યેષામ્ અપીતિ. યદિ તે એવદત્તઘ્રાણાદીન્દ્રિયપ્રાપ્તા ભવેયુર્ એવદત્તસ્ય વિજ્ઞાનમ્ ઉત્પાદયેયુઃ. અથ યજ્ઞદત્તઘ્રાણાદીન્દ્રિયપ્રાપ્તા યજ્ઞદત્તસ્ય વિજ્ઞાનમ્ ઉત્પાદયેયુર્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અથ વા ત એવાન્યેષામ્ અપીતિ. તત્રાન્તર્ગતસૂક્ષ્મક્રિમિપ્રભૃતીનામ્ અપિ વિજ્ઞાનમ્ ઉત્પાદયેયુઃ. ન તસ્યૈવ એવદત્તસ્ય યસ્ય ઘ્રાણાદીન્દ્રિયપ્રાપ્તાસ્ તે ગન્ધાદય ઇતિ. ઇન્દ્રિયવિષયવિજ્ઞાનાનામ્ અન્યોન્યભજનમ્ ઇતિ. આશ્રયવિષયાશ્રયિભાવેનાન્યોન્યાભિમુખ્યેન પ્રવૃત્તિઃ. તથા હીન્દ્રિયધાતવો વિજ્ઞાનધાતૂન્ આશ્રયભાવેન યથાયોગં ભજન્તે. સેવન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ. વિષયધાતૂંશ્ ચ વિષયિભાવેન. તથા વિષયધાતવઃ સ્વેન્દ્રિયધાતૂન્ વિષયભાવેન ભજન્તે. વિજ્ઞાનધાતૂંસ્ તુ વિષયભાવેન આલમ્બનભાવેન વા ભજન્તે. તથા [તિબ્. 71અ] વિજ્ઞાનધાતવઃ સ્વેન્દ્રિયધાતૂનામ્ આશ્રયિભાવેન ભજન્તે. વિષયધાતૂંશ્ ચ વિષયિભાવેનાલમ્બકભાવેન વા ભજન્ત. ઇત્ય્ અન્યોન્યભજનં ભાગઃ. ભાવે ઘઞ્. કારિત્રભજનં વા ભાગઃ. કારિત્રં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 77 ) ચક્ષુરાદીનાં દર્શનાદિ. વિજ્ઞાનધાતૂનાં વિજ્ઞાતૃત્વં. વિષયધાતૂનાં તદ્વિષયાલમ્બનભાવઃ. તસ્ય કારિત્રસ્ય ભજનં કારિત્રભજનં. સ એષામ્ અસ્તીત્ય્ અર્થઃ. પ્રદર્શનમાત્રમ્ એતત્. વિગ્રહસ્ ત્વ્ એવં કર્તવ્યઃ. સહ ભાગેન વર્તન્તે સભાગા ઇતિ. સમાનો વા ભાગ એષાં એષાં ત ઇમે સભાગાઃ. સમાનાર્થસ્ય સહશબ્દસ્ય સભાવ આદિષ્ટઃ. સ્પર્શસમાનકાર્યત્વાદ્ વા. કિં. સભાગા ઇતિ પ્રકૃતમ્. અત્ર કર્મણિ ઘઞ્. ભજ્યત ઇતિ ભાગઃ. વિગ્રહસ્ તુ પૂર્વવત્. સ્પર્શશ્ ચૈતસિકઃ. એષામ્ ઇન્દ્રિયવિષયવિજ્ઞાનાનાં સમાનં કાર્યં. ચક્ષુઃ પ્રતીત્ય રૂપાણિ ચ ઉત્પદ્યતે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં. ત્રયાણાં સંનિપાતઃ સ્પર્શ ઇત્યાદિવચનાત્. યે પુનર્ અસભાગા ઇતિ વિસ્તરઃ. યે પુનર્ અન્યે ચક્ષુરાદય ઇત્થમ્ અસભાગાઃ. તેષાં સભાગાનામ્ ઉક્તલક્ષણાનાં સભાગાઃ સદૃશાઃ. તે તત્સભાગાઃ. તેષાં તૈર્ વા સભાગાસ્ તે તત્સભાગાઃ. તુલ્યાર્થે હ્ય્ અત્ર સભાગશબ્દો ગૃહ્યતે.
(ઇ.39) દર્શનહેયા ઇતિ. દર્શનં પ્રથમતઃ સત્યદર્શનમ્ અનાસ્રવં પંચદશચિત્તક્ષણસંગૃહીતં. ભાવના તદ્ એવ પુનઃપુનર્દર્શનં. લૌકિકં વા સમાહિતં જ્ઞાનં ભાવના.
દશ ભાવનયા હેયાઃ પંચ ચેતિ.
રૂપિણો ધાતવો દશ પંચ ચ તદ્વિજ્ઞાનધાતવ ઇતિ. [તિબ્. 71બ્] કથં પુનર્ એતદ્ ગમ્યતે. એત એવ ત ઇતિ.
અન્ત્યાસ્ ત્રયં ત્રિધેતિ
વચનાત્. અન્ત્યત્રયાત્ અન્યે પંચદશ ધાતવ એવ ત ઉચ્યન્ત ઇતિ. તે ભાવનાહેયા એવેત્ય્ અવધાર્યન્તે. ત્રિપ્રકારા ઇતિ. દર્શનહેયા ભાવનાહેયા અહેયાશ્ ચેત્ય્ અર્થઃ. એત એવ ત્રિધા અષ્ટાશીત્યનુશયાસ્ તત્સહભુવ ઇતિ. ધાતુપ્રકારાકારભિન્નાઃ સત્કાયદૃષ્ટ્યાદયો ઽનુશયાસ્ તત્સહભુવો વિજ્ઞાનવેદનાદયઃ સંપ્રયુક્તાઃ અસંપ્રયુક્તાનિ ચ તલ્લક્ષણાનુલક્ષણાનિ. તત્પ્રાપ્તયશ્ ચ સાનુચરા ઇતિ. તચ્છબ્દેન અનુશયાદયઃ સંબધ્યન્તે. તેષામ્ અનુશયાનાં તત્સહભુવાં ચ પ્રાપ્તયસ્ તત્પ્રાપ્તયઃ. યદ્ય્ અપ્ય્ અનુશયસહભુવો ભવન્તિ. ન તુ સર્વાઃ. કાશ્ચિદ્ ધિ પ્રાપ્તયો ઽનુશયાદિસહભુવો ભવન્તિ યાઃ સહજાઃ. કાશ્ચિત્ તુ પૂર્વં પશ્ચાચ્ ચ તેભ્યો ભવન્ત્ય્ અતઃ પૃથક્ પ્રાપ્તિગ્રહણં. સાનુચરા ઇતિ ગ્રહણેન અનુપ્રાપ્તયસ્ તલ્લક્ષણાનિ ચ સંગૃહ્યન્તે. શેષાઃ સાસ્રવા ભાવનાહેયા ઇતિ. એત એવ ત્રયો ઽન્ત્યા ધાતવો યે શેષા દર્શનહેયેભ્યો ઽન્યે સાસ્રવાઃ. તે ભાવનાહેયાઃ. કે પુનસ્ તે. દશાનુશયાસ્ તત્સહભુવસ્ તત્પ્રાપ્તયશ્ ચ સાનુચરાઃ. કુશલસાસ્રવાઃ. અનિવૃતાવ્યાકૃતાશ્ ચ સંસ્કારાઃ. અવિજ્ઞપ્તિરૂપં ચ સાસ્રવં સાનુચરં. [તિબ્. 72અ] અનાસ્રવા અહેયા ઇતિ માર્ગસત્યાસંસ્કૃતસ્વભાવાઃ. નનુ ચાન્યદ્ અપીતિ વિસ્તરઃ. પૃથગ્જનત્વમ્ અનિવૃતાવ્યાકૃતસંસ્કારસ્વભાવત્વાદ્ ભાવનાહેયમધ્યગતમ્. અપાયસંવર્તનીયં ચ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 78 ) કાયવાક્કર્મ રૂપસ્વભાવત્વાદ્ ભાવનાહેયમ્ ઉક્તમ્. ઇત્ય્ અતશ્ ચોદયન્તિ વાત્સીપુત્રીયાઃ. આર્યમાર્ગવિરોધિત્વાદ્ ઇતિ. પૃથગ્જનત્વમ્ આર્યમાર્ગોત્પાદે ન ભવતિ. નિયતે ચાપાયિકે કર્મણિ સતિ આર્યમાર્ગો નોત્પદ્યતે. આર્યમાર્ગોત્પાદે ચ સત્ય્ આપાયિકં કર્મ નોત્પદ્યતે. તસ્માત્ સત્કાયદૃષ્ટ્યાદિવત્ તદ્ ઉભયં દર્શનહેયમ્ ઇતિ વર્ણયન્તિ. તત્પ્રતિષેધાર્થમ્ ઉક્તમ્ અપ્ય્ એતદ્ અભિસંક્ષેપેણ. સુખપ્રતિપત્ત્યર્થં પુનર્ ઉચ્યતે.
ન દૃષ્ટિહેયમ્ અક્લિષ્ટં ન રૂપં નાપ્ય્ અષષ્ઠજં.
દૃષ્ટિર્ દર્શનમ્. અક્લિષ્ટમ્ અનિવૃતવ્યાકૃતં કુશલં વા ન દર્શનહેયં. રૂપં તુ ક્લિષ્ટમ્ અપિ ન દર્શનહેયં.
અષષ્ઠજં

પંચેન્દ્રિયજં પંચવિજ્ઞાનં તદ્ અરૂપં ક્લિષ્ટમ્ અપિ સન્ ન દર્શનહેયં. અતો ઽન્યત્ તુ દર્શનહેયં સંભવતિ યથોક્તમ્. અક્લિષ્ટાવ્યાકૃતં ચ પૃથગ્જનત્વં સમુચ્છિન્નકુશલમૂલવીતરાગાણામ્ અપિ તત્સમન્વાગમાદ્ ઇતિ. સમુચ્છિન્નકુશલમૂલાઃ કુશલૈર્ ધર્મૈર્ અસમન્વાગતા ઇષ્ટાઃ. પૃથગ્જનત્વેન તુ સમન્વાગતાઃ. [તિબ્. 72બ્] યસ્માત્ તે પૃથગ્જના ઇષ્યન્તે. તસ્માન્ ન કુશલં પૃથગ્જનત્વં. ક્લિષ્ટમ્ અપિ તન્ ન ભવતિ. વીતરાગાનામ્ અપિ તેન સમન્વાગમાત્. ક્લિષ્ટસ્ય હિ વસ્તુનઃ સ્વભાવપ્રહાણમ્ ઇષ્યતે. પ્રાપ્તિછેદઃ પ્રહાણમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તદ્ યદિ પૃથગ્જનત્વં ક્લિષ્ટં સ્યાત્ લૌકિકવીતરાગાણાં તસ્ય પ્રાપ્તિછેદ ઇતિ તેનસમન્વાગમઃ સ્યાત્. ઇષ્યતે ચ તેષાં તેન સમન્વાગમઃ. તથા હિ તે લૌકિકવીતરાગાઃ પૃથગ્જના એવેષ્યન્તે. અક્લિષ્ટવ્યાકૃતત્વૈકત્વે ઽદોષઃ. છન્દરાગપ્રહાણં અક્લિષ્ટસ્યેષ્યતે. તદાલમ્બનક્લેશપ્રાપ્તિછેદ ઇત્ય્ અર્થઃ. ન તુ તદાત્મીયપ્રાપ્તિછેદ ઇષ્યતે. તથા હ્ય્ ઉક્તં ભગવતા યો ભિક્ષવો રૂપે છન્દરાગઃ. તં પ્રજહીત. એવં વસ્ તદ્ રૂપં પ્રહીણં ભવતીતિ વિસ્તરઃ. તસ્માદ્ અક્લિષ્ટાવ્યાકૃતં પૃથગ્જનત્વં તેષાં પ્રહીણમ્ અપિ ચક્ષુરાદિવત્ સમુદાચરતિ. અતસ્ તેન સમન્વાગમો ભવતિ. કિં પુનઃ કારણં. અક્લિષ્ટવ્યાકૃતત્વાત્ પૃથગ્જનત્વં ન દર્શનપ્રહાતવ્યં. રૂપત્વાચ્ ચ કાયવાક્કર્મ ઇત્ય્ આહ. સત્યેષ્વ્ અવિપ્રતિપત્તેઃ. અક્લેશદુષ્ટત્વાત્ પૃથગ્જનત્વં ન દુઃખાદિષુ સત્યેષુ વિપ્રતિપદ્યતે. ન વિપરીતરૂપેણ પ્રવર્તત ઇત્ય્ અર્થઃ. અનાલમ્બકત્વાચ્ ચ. કાયવાક્કર્માપ્ય્ અનાલમ્બકત્વાદ્ એવ ન વિપ્રતિપદ્યતે. તસ્માત્ તદ્ ઉભયં ન દર્શનહેયં. અયં ચ સત્યેષ્વ્ અવિપ્રતિપત્તેર્ [તિબ્. 73અ] ઇતિ હેતુર્ અષષ્ઠજે ઽપ્ય્ અનુવર્તયિતવ્યઃ. દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તૌ પૃથગ્જનત્વપ્રસંગાચ્ ચેતિ. અયમ્ ઉપચયહેતુઃ પૃથગ્જનત્વસ્યૈવ દર્શનહેયત્વનિવૃત્ત્યર્થમ્ ઉચ્યતે કાયવાક્કર્મણો ઽનભિસંબન્ધાત્. દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તૌ પૃથગ્જનત્વપ્રાપ્તિશ્ છિદ્યતે ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 79 ). ન તુ છિન્ના તત્પ્રહેયક્લેશપ્રાપ્તિવત્.
નિરુધ્યમાનો માર્ગસ્ તુ પ્રજહાતિ તદાવૃતિમ્
ઇતિ વચનાત્. દુઃખે ધર્મજ્ઞાને તુ તત્પ્રાપ્તિશ્ છિન્ના. તેન તત્પ્રાપ્તિસદ્ભાવાત્ દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્ત્યવસ્થાયાં સ પુદ્ગલઃ પૃથગ્જનઃ સ્યાત્. ન ચાસૌ તસ્યામ્ અવસ્થાયાં પૃથગ્જન ઇતિ શક્યતે વ્યવસ્થાપયિતુમ્ અધિગતાર્યમાર્ગત્વાત્. તથા હિ પૃથગ્જનત્વં કતમદ્. આર્યધર્માણામ્ અલાભ ઇતિ પૃથગ્જનત્વલક્ષણં. સ ચાર્યધર્માણાં લાભેનાલાભો વ્યાવર્તતે. તસ્માદ્ આર્ય એવાસાવ્ ઇતિ. ઇદં તાવત્ ભવન્તો વૈભાષિકાઃ પ્રષ્ટવ્યાઃ. તત્ પૃથ્ગ્જનત્વં કિં ભાવનામાર્ગપ્રતિલમ્ભાદ્ એવ પ્રહીયતે. નેત્ય્ ઉચ્યતે. તત્ પૃથગ્જનત્વં નવભૌમિકં કામાવચરં યાવત્ ભાવાગ્રિકં. તચ્ ચાક્લિષ્ટં. તેન પ્રતિભૂમિભૂમિનવમક્લેશપ્રકારપ્રહાણાવસ્થાયાં પ્રહીયતે. સર્વં હ્ય્ અક્લિષ્ટં સાસ્રવં નવમ એવ વિમુક્તિમાર્ગે પ્રહીયતે. યદ્ય્ એવમ્ અવીતરાગાવસ્થાયામ્ આર્યઃ પૃથગ્જનઃ સ્યાત્. ન. પૃથગ્જનત્વસ્ય વિહીનત્વાત્. [તિબ્. 73બ્] દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તેઃ પ્રભૃતિ હિ તદ્ વિહીનમ્ એવ. ન તુ પ્રહીણં. કઃ પુનર્ વિહાનપ્રહાણયોર્ વિશેષ ઇતિ. વિહાનં પ્રાપ્તિછેદે વ્યવસ્થાપિતં. પ્રહાણં તુ પ્રતિપક્ષલાભે વ્યવસ્થાપિતં. તસ્માત્ પ્રાપ્તિછેદાત્ તેન પૃથગ્જનત્વેનાસમન્વાગમાત્ તસ્યામ્ અવસ્થાયામ્ આર્ય એવ ભવતિ. ન પૃથગ્જન ઇત્ય્ અદોષ એષઃ.
(ઇ.40, 41) ચક્ષુશ્ ચ ધર્મધાતોશ્ ચ પ્રદેશો દૃષ્ટિર્
ઇતિ. ચક્ષુર્ એવ ધર્મધાતુપ્રદેશ એવ દૃષ્ટિર્ ઇત્ય્ અવધાર્યતે. સત્કાયદૃષ્ટ્યાદિકેતિ. સત્કાયદૃષ્ટિર્ અન્તગ્રાહદૃષ્ટિર્ મિથ્યાદૃષ્ટિર્ દૃષ્ટિપરામર્શઃ શીલવ્રતપરામર્શશ્ ચેતિ. શૈક્ષસ્યાનાસ્રવેતિ પ્રજ્ઞેત્ય્ અધિકૃતં. અશૈક્ષસ્યાશૈક્ષીતિ. અશૈક્ષસ્યાનાસ્રવા પ્રજ્ઞા અશૈક્ષી. ક્ષયાનુત્પાદજ્ઞાનવર્જ્યેતિ વક્તવ્યં. વક્ષ્યતિ હિ

ક્ષયાનુત્પાદધીર્ ન દૃગ્
ઇતિ. સમેઘામેઘેતિ વિસ્તરેણ યાવત્ ક્લિષ્ટાક્લિષ્ટલૌકિકીશૈક્ષ્યશૈક્ષીભિર્ દૃષ્ટિભિર્ ધર્મદર્શનમ્ ઇતિ. લોકે ભવા લૌકિકી. ક્લિષ્ટા ચાક્લ્ષ્ટા ચ ક્લિષ્ટાક્લિષ્ટે. ક્લિષ્ટાક્લિષ્ટે ચાસૌ લૌકિકી ચ. ક્લિષ્ટાક્લિષ્ટલૌકિકી. ક્લિષ્ટાક્લિષ્ટલૌકિકી ચ શૈક્ષી ચાશૈક્ષી ચ ક્લિષ્ટાક્લિષ્ટલૌકિકીશૈક્ષ્યશૈક્ષ્યઃ. તાભિર્ ધર્મદર્શનં. કીદૃશમ્ ઇત્ય્ આહ. સમેઘામેઘરાત્રિંદિવરૂપદર્શનવદ્ ઇતિ. યથા [તિબ્. 74અ] સમેઘાયાં રાત્રૌ રૂપદર્શનં. એવં ક્લિષ્ટયા લૌકિક્યા સત્કાયદૃષ્ટ્યાદિકયા દૃષ્ટ્યા ધર્મદર્શનં. અવ્યક્તતરમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. યથા તસ્યામ્ એવ રાત્રૌ અમેઘાયાં રૂપદર્શનં. એવમ્ અક્લિષ્ટયા લૌકિક્યા દૃષ્ટ્યા ધર્મદર્શનં. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 80 ) અવ્યક્તમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. યથા સમેઘે દિવસે રૂપદર્શનં. એવં શૈક્ષ્યા દૃષ્ત્યા ધર્મદર્શનં. વ્યક્તં ન ત્વ્ અત્યર્થં. યથા પુનર્ અમેઘે દિવસે રૂપદર્શનં. એવમ્ અશૈક્ષ્યા દૃષ્ટ્યા ધર્મદર્ષનમ્. અત્યર્થં વ્યક્તમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ.
અતીરણાદ્
ઇતિ અસંતીરણાત્. સંતીરણં પુનર્ વિષયોપનિધ્યાનપૂર્વકં નિશ્ચયાકર્ષણં. અત એવ ચાન્યાપીતિ વિસ્તરઃ. અત એવાસંતીરણાદ્ અન્યાપિ માનસી ક્લિષ્ટા રાગાદિસંપ્રયુક્તા અક્લિષ્ટા વા ક્ષયાનુત્પાદજ્ઞાનાનિવૃતાવ્યાકૃતા પ્રજ્ઞા ન દૃષ્ટિઃ. રૂપાલોચનાર્થેનેતિ. ચક્ષુર્ ન સંતીરકત્વેન દૃષ્ટિઃ. કિં તર્હિ. રૂપાલોચનાર્થેન. પ્રજ્ઞા તુ સંતીરકત્વેનેતિ દર્શિતં ભવતિ. અન્યવિજ્ઞાનસમંગિન ઇતિ. અન્યવિજ્ઞાનસંમુખીહાવિનઃ પુદ્ગલસ્યાન્યવિજ્ઞાનવ્યાસક્તસ્યેત્ય્ અર્થઃ. પશ્યેચ્ ચક્ષુરિન્દ્રિયં વિષયાદિસાંનિધ્યાત્. યસ્ય તુ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં પશ્યતીતિ પક્ષઃ. તસ્ય તદ્વિજ્ઞાનાસંભવાદ્ અદોષઃ. તદ્ એવ ચક્ષુરાશ્રિતં વિજ્ઞાનં પશ્યતીત્ય્ અસ્ત્વ્ ઇતિ. દર્શનસ્ય તદ્ભાવે ભાવાત્ તદભાવે ચાભાવાત્.
દૃશ્યતે રૂપં ન કિલાન્તરિતં યત
[તિબ્. 74બ્] ઇતિ કિલશબ્દઃ પરમતૌ. તસ્યાપ્રતિઘત્વાદ્ ઇતિ. વિજ્ઞાનમ્ અમૂર્તિં કુડ્યાદીન્ય્ અતિક્રમ્યાપિ પશ્યેત્. વિજ્ઞાનવાદ્ય્ આહ. નૈવ હ્ય્ આવૃતે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે ઇત્ય્ અનાભાસગતત્વાત્ વિષયસ્યેત્ય્ અભિપ્રાયઃ. કિં ખલુ નોત્પદ્યત ઇત્ય્ અપ્રતિઘત્વાત્ કુડ્યાદીનિ વ્યતિભિદ્ય કુડ્યાદ્યવ્યવહિત ઇવ વિષયે વિજ્ઞાનમ્ ઉત્પત્સ્યત ઇતિ ભાવઃ. યસ્ય ત્વ્ ઇતિ. યસ્ય મમ વૈભાષિકસ્ય પક્ષઃ ચક્ષુઃ પશ્યતીતિ. તસ્ય મમ ચક્ષુષઃ સપ્રતિઘત્વાત્ વ્યવહિતે કુડ્યાદિભિર્ વૃત્ત્યભાવઃ. તસ્ય ચક્ષુષ આલોચનવૃત્ત્યભાવઃ. વિજ્ઞાનં તર્હિ વૈભાષિકસ્ય વ્યવહિતે ઽપિ પ્રાપ્નોતીતિ ચોદ્યમ્ અન્તર્નીતમ્ આશંક્ય સ એવ વૈભાષિકઃ પુનર્ આહ. વિજ્ઞાનસ્યાપ્ય્ અનુત્પત્તિર્ ઇતિ. યથૈવ ચક્ષુષો વ્યવહિતે વૃત્ત્યભાવો યુજ્યતે વિજ્ઞાનસ્યાપ્ય્ અનુત્પત્તિર્ વિજ્ઞાનવૃત્ત્યભાવ આશ્રયેણ સહૈકવિષયપ્રવૃત્તત્વાત્ યુજ્યતે. ય એવ હિ ચક્ષુષો વ્યવહિતો ઽર્થો વિષયઃ સ્યાત્. સ એવ વિજ્ઞાનસ્યેતિ યુક્તા વિજ્ઞાનસ્યાપ્ય્ અનુત્પત્તિઃ. તવ તુ વિજ્ઞાનવાદિનો ઽપ્રતિઘત્વાદ્ વિજ્ઞાનસ્ય વ્યવહિતે વિજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યેત. ન તૂત્પદ્યતે. તસ્માચ્ ચક્ષુઃ પશ્યતિ ન વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ સિદ્ધં. એવં વિજ્ઞાનવાદિનિ પ્રતિષિદ્ધે તત્પક્ષમ્ આચાર્યો ગૃહીત્વાહ. કિં નુ વૈ ચક્ષુઃ પ્રાપ્તવિષયમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યથા કાયેન્દ્રિયં પ્રાપ્તવિષયં કુડ્યાદિવ્યવહિતં [તિબ્. 75અ] વિષયં ન ગૃહ્ણાતિ. કુડ્યાદિપ્રતિઘાતાત્. તતઃ પરેણ પ્રવર્તિતુમ્ અલહમાનત્વાત્. કિમ્ એવં ચક્ષુઃ પ્રાપ્તવિષયં કુડ્યાદિપ્રતિઘાતેન પ્રતિહતં સત્ તતઃ પરેણ ગન્તુમ્ અલભમાનં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 81 ) તં કુડ્યાદિવ્યવહિતં વિષયં ન ગૃહ્ણાતીતિ. નૈતદ્ યુજ્યતે. તસ્માત્ સપ્રતિઘત્વાત્ આવૃતં ચક્ષુર્ ન પશ્યેદ્ ઇતિ ન વક્તવ્યં. કાચાભ્રપટલસ્ફટિકાંબુભિશ્ ચાન્તરિતં કથં દૃશ્યત ઇતિ. કાચેનાભ્રપટલેન સ્ફટિકેનામ્બુના ચાન્તરિતં વ્યવહિતં રૂપં કથં દૃશ્યતે. સપ્રતિઘત્વાદ્ ધિ કુડ્યાદિવ્યવહિતવત્ કાચાદિવ્યવહિતં ચક્ષુર્ ન પશ્યેત્ તચ્ ચ પશ્યતીતિ સિદ્ધાન્તઃ. યત્રાલોકસ્યાપ્રતિબન્ધ ઇતિ. આલોકે હિ સતિ વિષય આભાસગતો ભવતીતિ વિજ્ઞાનોત્પત્તિસંભવઃ. એવં હિ વિજ્ઞાનકારણં પઠ્યતે. ચક્ષુરિન્દ્રિયમ્ અનુપહતં ભવતિ. વિષય આભાસગતો ભવતિ. તજ્જશ્ ચ મનસારઃ પ્રત્યુપસ્થિતો ભવતીત્ય્ અત આવૃતે રૂપે કાચાદિભિસ્ તત્રોત્પદ્યતે એવ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં યત્ર તુ પ્રતિબન્ધો ઽકાચાદિસ્વભાવૈઃ કુડ્યાદિભિસ્ તમસ્વદ્ભિઃ તત્રાવૃતે નોત્પદ્યતે. કિં. ચક્ષુર્ વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ. અનુત્પન્નત્વાદ્ આવૃતં નેક્ષત ઇતિ. યત્ ત્વયા કિં ખલુ નોત્પદ્યત ઇતિ અનુત્પત્તૌ કારણં પૃષ્ટમ્ ઇદં તત્કારણમ્ ઇતિ બ્રૂમઃ. યત્ તર્હિ સૂત્ર ઉક્તમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ચક્ષુષા રૂપાણિ દૃષ્ટ્વા ન નિમિત્તગ્રાહી ભવતિ નાનુવ્યંજનગ્રાહીતિ વિષ્તરઃ. યસ્માચ્ ચક્ષુઃ પશ્યતિ. તસ્માત્ પુદ્ગલશ્ ચક્ષુષા પશ્યતીત્ય્ અભિપ્રાયઃ. આચાર્યઃ પ્રાહ. તેનાશ્રયેણેતિ [તિબ્. 75બ્] અયમ્ અત્રાભિસંધિઃ. ચક્ષુર્ અશ્રિત્યેત્ય્ એવાત્રાભિસંધિઃ. ચક્ષુષા આશ્રયેણ વિજ્ઞાનેન દૃષ્ટ્વેત્ય્ અર્થઃ. કથં જ્ઞાયત ઇત્ય્ આહ. યથા મનસા ધર્માન્ વિજ્ઞાયેતિ. મનસા આશ્રયેણ વિજ્ઞાનેન વિજ્ઞાયેતિ ભવતિ. ન હ્ય્ અનન્તરાતીતં મનો ધર્માન્ વિજાનાતિ. વર્તમાનાવસ્થાયાં હિ વિજ્ઞાનં કારિત્રં કરોતિ. આશ્રિતકર્મ વા આશ્રયસ્યોપચર્યત ઇતિ. આશ્રિતસ્ય વિજ્ઞાનસ્ય કર્મ દર્શનમ્ આશ્રયસ્ય ચક્ષુષ ઉપચર્યતે. વિજ્ઞાને પશ્યતિ સતિ ચક્ષુઃ પશ્યતીત્ય્ ઉપચારઃ. યથા મંચાઃ ક્રોશંતીતિ. યથા મંચસ્થેષુ પુરુષેષુ ક્રોશત્સુ મંચાઃ ક્રોશન્તીત્ય્ ઉપચારઃ. તદ્વત્. યથા ચ સૂત્ર ઉક્તમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. વૈભાષિકાણામ્ અપ્ય્ અયં પક્ષઃ. ન ચક્ષુર્ વિજાનાતિ. કિં તર્હિ. વિજ્ઞાનં વિજાનાતીતિ. અથ ચોક્તં ચક્ષુર્વિજ્ઞેયાનિ રૂપાણિ કાન્તાનીતિ. તત્રાશ્રિતકર્મ આશ્રયસ્યોપચર્યત ઇતિ અવશ્યં પ્રતિપત્તવ્યં. દ્વારં યાવદ્ એવ રૂપાણાં દર્શનાયેતિ. દ્વારમ્ ઇવ દ્વારં હેતુર્ આશ્રય ઇતિ અભિપ્રાયઃ. અનેનાગમેન તેનાશ્રયેણેતિ યો ઽર્થ ઉક્તઃ. તમ્ એવ સમર્થયતિ. તેન ચક્ષુષા દ્વારેણ વિજ્ઞાનં પશ્યતીતિ. દર્શને તત્ર દ્વારાખ્યેતિ. ચક્ષુર્ બ્રાહ્મણ દ્વારં યાવદ્ એવ રૂપાણાં દાર્શનાયેત્ય્ અત્ર. ન હ્ય્ એતદ્ યુજ્યતે દર્શનં રૂપાણાં દર્શનાયેતિ. અત્રાવાચકત્વાન્ નૈતદ્ યુજ્યત ઇત્ય્ [તિબ્. 76અ] અભિપ્રાયઃ. યદિ દર્શનં કરણં દૃશ્યતે ઽનેનેતિ દર્શનમ્ ઇતિ. કર્તરિ વા લ્યુટ્ પશ્યતીતિ દર્શનમ્ ઇતિ.
દર્શનાયેતિ ચ ભાવસાધનં. દૃષ્ટિર્ દર્શનં તસ્મૈ દર્શનાયેતિ. કથમ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 82 ) એતદ્ યુજ્યતે. યસ્માચ્ ચક્ષુર્વ્યતિરિક્તં દર્શનં નાસ્તિ. આલોચનમ્ ઇતિ ચેત્. ન. વિજ્ઞાનાવ્યતિરિક્તત્વાત્ વિજ્ઞાનમ્ એવ હ્ય્ આલોચનં. નાતો ઽન્યત્ પશ્યામઃ. યદિ તુ ચક્ષુર્દ્વારં વિવરં રૂપાણાં દર્શનાય વિજ્ઞાનાયેત્ય્ અર્થો ગૃહ્યેત તદ્ યુજ્યતે. તદ્યથા કાચિત્ પ્રજ્ઞા પશ્યત્ય્ અપ્ય્ ઉચ્યત ઇતિ. પશ્યતીત્ય્ અપ્ય્ ઉચ્યત ઇતિ ઇતિશબ્દો ઽત્રાધ્યાહાર્યઃ. અનેનોપન્યાસેન દર્શનવિજ્ઞાનયોર્ અનર્થાન્તરભાવ ઇતિ દર્શયતિ. કા પુનર્ અસૌ યા પ્રજ્ઞૈવમ્ ઉચ્યતે. યા દર્શનાત્મિકોક્તા.
તદન્યોભયથાર્યા ધીર્

ઇતિ. તસ્યૈવં જાનત એવં પશ્યત ઇતિ સૂત્રે ઽપિ વચનાત્. કિંચિદ્ ઇતિ વચનાન્ ન સર્વં વિજ્ઞાનં પશ્યતીત્ય્ ઉક્તં ભવતિ. ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં હિ પશ્યતીત્ય્ ઉચ્યતે. ન તુ શ્રોત્રાદિવિજ્ઞાનમ્ ઇતિ. કાન્યા દૃષ્ટિક્રિયેતિ. યસ્યોપલમ્ભકત્વં. તસ્ય દર્શનં યુજ્યત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. તદ્ એતદ્ અચોદ્યમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યદિ વિજ્ઞાનં વિજાનાતિ. કર્તૃભૂતસ્ય વિજ્ઞાનસ્ય કાન્યા વિજ્ઞાનક્રિયેતિ વક્તવ્યમ્ ઇતિ તુલ્યં ચોદ્યમ્ આપદ્યતે. ન ચ તત્ર કર્તૃક્રિયાભેદઃ. ન કર્તુર્ વિજ્ઞાનસ્ય ક્રિયાયાશ્ ચ વિજ્ઞાનલક્ષણાયા ભેદો ઽન્યત્વમ્ અસ્તિ. ભવતિ ચ કર્તૃક્રિયાસમ્બન્ધવ્યપદેશઃ. વિજ્ઞાનં વિજાનાતીતિ. [તિબ્. 76બ્] તદ્વદ્ ઇહાપિ ભવેત્. ચક્ષુઃ પશ્યતીતિ અચોદ્યમ્ એતત્. ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં દર્શનમ્ ઇત્ય્ અપરે. તસ્યાશ્રયભાવાચ્ ચક્ષુઃ પશ્યતીત્ય્ ઉચ્યતે. યથા નાદસ્યાશ્રયભાવાત્ ઘણ્ટા નદતીત્ય્ ઉચ્યતે. [વિજ્ઞાનં તર્હિ કસ્યાશ્રયભાવાદ્ રૂપં વિજાનાતીત્ય્ આહ.] વિજ્ઞાનસ્યાશ્રયભાવાદ્ ઇતિ. ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્યાશ્રયભાવાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તદ્ વિજ્ઞાનં દર્શનમ્ ઇતિ રૂઢં લોકે ઇતિ. દર્શનમ્ ઇતિ લોકે રૂઢં ન તુ વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ રૂઢં. કથં ગમ્યત ઇત્ય્ આહ. તથા હિ તસ્મિન્ન્ ઉત્પન્ને રૂપં દૃષ્ટમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ન વિજ્ઞાતમ્ ઇતિ. વિભાષાયામ્ અપ્ય્ ઉચ્યત ઇતિ. સ એવર્થો ઽભિધીયત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. ચક્ષુઃસંપ્રાપ્તં ચક્ષુરાભાસગતં. વિજ્ઞાનં તુ સાંનિધ્ય માત્રેણેતિ. નાશ્રયભાવયોગેનેતિ દર્શયતિ. યથા સૂર્યો દિવસકર ઇતિ. યથા યથા સાંનિધ્યમાત્રેણ સૂર્યો દિવસં કરોતીત્ય્ ઉચ્યતે. તથા વિજ્ઞાનં વિજાનાતીત્ય્ ઉચ્યતે. કસ્માત્. લોકે તથા સિદ્ધત્વાત્. નિર્વ્યાપારં હીદં ઇતિ વિસ્તરઃ. નિર્વ્યાપરમ્ ઇતિ નિરીહમ્. અનેન હિ કર્તુર્ અર્થાન્તરભૂતાં વા ક્રિયાં પ્રતિષેધતિ. ધર્મમાત્રમ્ ઇતિ. સ્વતંત્રસ્ય કર્તુઃ પ્રતિષેધં કરોતિ. હેતુફલમાત્રં ચેતિ. અસત્ય્ અપિ કર્તરિ હેતુફલયોઃ કાર્યકારણમ્ અર્થત્વં દર્શયતિ. તત્ર છન્દત ઉપચારાઃ ક્રિયન્તે યદ્ વસ્તુ વ્યવહારાંગં તેનેહ વ્યવહારાર્થસંસિદ્ધ્યર્થમ્ અસદ્ અપિ સદ્રૂપેણ પરિકલ્પ્ય [તિબ્. 77અ] કર્તૃક્રિયાદિવ્યવસ્થાણં ક્રિયતે. ચક્ષુઃ પશ્યતિ વિજ્ઞાનં વિજાનાતીત્ય્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 83 ) એવમાદિ. નાત્રાભિનિવેષ્ટવ્યં.
ભાવો ભવિત્રપેક્ષો ઽન્ય
ઇત્યાદિ જનપદનિરુક્તિં નભિનિવિશેતેતિ. જનપદસ્ તત્ર નિયતા નિશ્ચિતા ચોક્તિર્ જનપદનિરુક્તિઃ. તાં નાભિનિવિશેત. તસ્માદ્ અત્રેયં નિરુક્તિર્ ઇતિ. ન વા સર્વામ્ એવાર્થવતીં નિરુક્તિં કલ્પયેત્. સંજ્ઞાં ચ લોકસ્ય નાભિધાવેદ્ ઇતિ. આત્મા જીવ ઇત્ય્ એવમાદિકાં સંજ્ઞાં લોકસ્ય નાધ્યારોપયેત્. અભૂતસમારોપેણાસ્ત્ય્ આત્મા શરીરાદિવ્યતિરિક્ત ઇતિ ગચ્છેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અથ વા સંજ્ઞાં ચ લોકસ્ય નાભિધાવેન્ નાતિસરેત્. અર્થાબાવાત્ સંજ્ઞાપિ નાસ્તીતિ ન કલ્પયેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અતિસરણમ્ અતિક્રમણમ્ ઇત્ય્ એકો ઽર્થઃ.
(ઇ.42અબ્) ઉભાભ્યામ્ અપીત્ય્
અપિશબ્દાદ્ એકેનાપિ નાત્ર નિયમઃ. દ્વયોર્ વિવૃતયોઃ પર્રિશુદ્ધતરં દર્શનમ્ ઇતિ. ઉક્તં ભવતિ નૈકતરાન્યથીભાવાદ્ ઇતિ. ઉન્મીલિતાર્ધનિમીલિતયોર્ અક્ષ્ણોઃ એકતરસ્યાન્યથીભાવાદ્ દ્વયોર્ એકતરદ્ યદ્ય્ અન્યથીભવતિ. યદિ યદ્ ઉન્મીલિતં. તદ્ અર્ધનિમીલિતં ક્રિયેત્ સર્વનિમીલિતં વા. યચ્ ચાર્ધનિમીલિતં. યદિ તત્ સર્વનિમીલિતં ક્રિયેત્ સર્વોન્મીલિતં વા. તદા દ્વિચન્દ્રદર્શનં ન ભવતિ. અતો ઽવગમ્યતે દ્વયોર્ અપિ ચક્ષુષોર્ અત્ર વિજ્ઞાનોત્પત્તૌ વ્યાપારો ઽસ્તીતિ. દેશપ્રતિષ્ઠિતત્વાત્ રૂપવદ્ ઇતિ વિપરીતદૃષ્ટાન્તઃ. યથા રૂપસ્ય દેશપ્રતિષ્ઠિતત્વાત્ આશ્રયવિચ્છેદાદ્ [તિબ્. 77બ્] વિચ્છેદો ભવતિ. નૈવં વિજ્ઞાનસ્ય. ન હિ વિજ્ઞાનં ચ નાશ્રયવિચ્છેદાદ્ વિચ્છેદો ભવતિ.
(ઇ.42ચ્દ્) તથા હિ દૂરાદ્ રૂપં પશ્યતીતિ. યત્ર રૂપં દૃશ્યતે. ન તત્ર તદ્ગ્રાહકં ચક્ષુરિન્દ્રિયમ્ અસ્તિ. તત્ર પ્રમાણાનુપલભ્યમાનત્વાત્. તત્રાવિદ્યમાનદેવદત્તાદિવત્. યથા ચક્ષુઃ. એવં શ્રોત્રમ્ અપિ વક્તવ્યં. ઇતર આહ. સ્વવિષયદેશપ્રાપ્તિ ચક્ષુઃશ્રોત્રમ્. ઇન્દ્રિયત્વાત્. ઘ્રાણેન્દ્રિયાદિવત્. અનેનાનુમાનેન તત્ર પ્રમાણાનુપલભ્યમાનત્વં હેતુમ્ અસિદ્ધં દર્શયતિ. આચાર્ય આહ. સતિ ચ પ્રાપ્તવિષયત્વ ઇતિ વિસ્તરઃ. યદિ પ્રાપ્તવિષયં ચક્ષુઃશ્રોત્રં કલ્પ્યેત દિવ્યં ચક્ષુઃશ્રોત્રમ્ ઇહ મનુષ્યેષુ ધ્યાયિનાં નોપજાયેત્. યદિ હિ ચક્ષુઃશ્રોત્રમ્ અપિ વિપ્રકૃષ્ટદેશસ્થં વ્યવહિતં ચ કુડ્યાદિભિર્ યથાયોગં રૂપં શબ્દં ગૃહ્ણીયાત્. એવમ્ અસ્ય દિવ્યત્વં સંભવેત્. તચ્ ચ પ્રાપ્તવિષયત્વે ન સ્યાત્. ઘ્રાણાદિવત્. યથા ઘ્રાણજિહ્વાકાયાઃ પ્રાપ્તવિષયત્વાત્ દિવ્યા ધ્યાયિનાં નોપજાયેરન્. તદ્વત્. અનેન સ્વવિષયદેશપ્રાપિત્વપક્ષસ્ય ધર્મિવિશેષવિપર્યયાપક્ષાલત્વં દર્શયતિ. સંભવદ્દિવ્યત્વે હિ ચક્ષુઃશ્રોત્રે ધર્મી. અસંભવદ્દિવ્યત્વભાવો વિશેષવિપર્યયઃ. સ પ્રાપ્નોતીતિ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 84 ) દોષઃ અનેન દોષેણાનુમાનત્વાત્. તત્પ્રમાણાનુપલભ્યમાનત્વં સિદ્ધં વ્યવસ્થાપયતિ. તસ્માદ્ અપ્રાપ્તવિષયં ચક્ષુઃશ્રોત્રં. યદ્ય્ અપ્રાપ્તવિષયં ચક્ષુર્ ઇતિ વિસ્તરઃ. આસન્નેનાતિદૂરસ્થેન તિરસ્કૃતેન વા તુલ્યા તદપ્રાપ્તિર્ ઇતિ [તિબ્. 78અ] તત્ર દર્શનં પ્રસંજયતિ. કિમ્ ઇદં પરસ્ય સાધનમ્ ઉત દૂષણમ્ ઇતિ. યદિ તાવદ્ એવં સાધનમ્ અતિદૂરં તિરસ્કૃતં ચક્ષુઃશ્રોત્રેણ ગૃહ્યતે. અપ્રાપ્તત્વાત્. આસન્નવિષયવદ્ ઇતિ. તદસાધનં હેતોઃ સ્વયમ્ અનિશ્ચિતત્વાત્. પૂર્વાભ્યુપગમવિરોધાદ્ વા. અથ દૂષણં સર્વપ્રાપ્તગ્રાહકત્વં ચક્ષુઃશ્રોત્રલક્ષણસ્ય ધર્મિણઃ પ્રસજ્યતે. તદ્ અદૂષણમ્ અનુમાનબાધનાત્. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. કથં તાવદ્ અયસ્કાન્તો ન સર્વમ્ અપ્રાપ્તમ્ અયઃ કર્ષયતીતિ પ્રશ્નમુખેનાયસ્કાન્તનિદર્શનમ્ ઉપન્યસ્ય સર્વાપ્રાપ્તગ્રાહકત્વં ચક્ષુઃશ્રોત્રસ્ય સાધયતિ. ન સર્વાપ્રાપ્તગ્રાહકં ચક્ષુઃશ્રોત્રં. સર્વાપ્રાપ્તગ્રહણશક્તિહીનત્વાત્. અયસ્કાન્તવત્. અયસ્કાન્તો હ્ય્ અપ્રાપ્તમ્ અયો ગૃહ્ણાતિ કર્ષતીત્ય્ અર્થઃ. ન ચ સર્વમ્ અપ્રાપ્તં ગૃહ્ણાતિ. તદ્વચ્ ચક્ષુઃશ્રોત્રં. પ્રાપ્તવિષયત્વે ઽપિ ચૈતત્ સમાનમ્ ઇતિ. નાતિદૂરતિરસ્કૃતો વિષયશ્ ચક્ષુઃશ્રોત્રેણ ગૃહ્યતે. ગ્રહણાયોગ્યત્વાત્. સંપ્રાપ્તાંજનદશલાકાવત્. અથ વા ન સર્વસ્વગ્રાહ્યગ્રાહિ ચક્ષુઃશ્રોત્રમ્. ઇન્દ્રિયસ્વાભાવ્યાત્. ઘ્રાણેન્દ્રિયાદિવત્. ઘ્રાણાદીનાં હિ પ્રાપ્તો વિષયો ન તુ સર્વઃ. સહભૂગન્ધાદ્યગ્રહણાત્. ઘ્રાણાદિસહભૂનિ હિ ગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યાનિ ઘ્રાણાદિભિર્ ન ગૃહ્યન્તે. શક્તિર્ હીન્દ્રિયાણામ્ ઈદૃશીતિ. મનસ્ ત્વ્ અરૂપિત્વાદ્ ઇતિ. પ્રાપ્તત્વં મૂર્તાનામ્ એવ વ્યવસ્થાપ્યેત નામૂર્તાનામ્ ઇતિ. મનો ઽપ્રાપ્તવિષયમ્ [તિબ્. 78બ્] ઇતિ ન વિચારઃ ક્રિયતે.
ત્રયમ્ અન્યથેતિ.

પ્રાપ્તવિષયમ્ એવ ત્રયમ્ ઇતિ ઇષ્ટાવધારણાર્થમ્ આરમ્ભઃ. અન્યથા હિ પ્રાપ્તાપ્રાપ્તવિષયમ્ ઇત્ય્ અપિ સંભાવ્યેત. નિરુચ્છ્વાસસ્ય ગન્ધાગ્રહણાદ્ ઇતિ. યદ્ ઉચ્છ્વાસેન સર્ધં સૂક્ષ્મં ભૂતચતુષ્કં ઘ્રાણમ્ આગતં. તસ્ય ગન્ધો ઘ્રાણેન ઘ્રાયતે. વાયૌ ગન્ધાન્તરમ્ ઉત્પન્નમ્ ઇત્ય્ અપરે. મિશૃઈભવેયુર્ એકદેશીભવેયુઃ. અથૈકદેશેન. કિં. સ્પૃશેયુર્ ઇતિ વર્તતે. કથં શબ્દાભિનિષ્પત્તિર્ ઇતિ. યદિ ન સ્પૃશન્તિ. અનભિઘાતે શબ્દાભિનિષ્પત્તિર્ ન પ્રાપ્નોતીત્ય્ અભિપ્રાયઃ. અત એવેતિ કાશ્મીરાઃ. યદિ હિ સ્પૃશેયુઃ. હસ્તો હસ્તે ઽભ્યાહતઃ સજ્જેત જતુનેવ જત્વન્તરં. કથં ચિતં પ્રત્યાહતં ન વિશીર્યત ઇતિ. અન્યોન્યમ્ અસ્પૃશતાં પરમાણૂનાં સંઘાતઃ પ્રત્યાહતઃ પાણ્યાદિભિઃ કથં ન વિશીર્યતે. તદ્ એવૈષાં નિરન્તરત્વં યન્ મધ્યે નાસ્તિ કિંચિદ્ ઇત્ય્ આલોકાદિ મધ્યે નાસ્તીતિ નિરન્તરત્વમ્ એષાં વ્યવસ્થાપ્યતે. તદ્ એવ ચ પ્રાપ્તત્વં નાન્યથેતિ. અપિ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 85 ) ખલ્વ્ ઇતિ. અપિ ચેત્ય્ અર્થઃ. સંઘાતાઃ સાવયવત્વાત્ સ્પૃશન્તીત્ય્ અદોષઃ. યો ઽસૌ દોષ ઉક્તો યદિ સર્વાત્મના સ્પૃશેયુર્ મિશ્રીભવેયુર્ દ્રવ્યાણ્ય્ અથૈકદેશેન સાવયવાઃ પ્રસજ્યેરન્ન્ ઇતિ. કારણં પ્રતીતિ. યસ્ય યાદૃશં કારણં. તસ્ય તત્ કારણં. સ્પૃષ્ટમ્ અસ્પૃષ્ટં વા પ્રતીત્ય્ આહ. કદાચિદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. સ્પૃષ્ટહેતુકમ્ ઇતિ. સ્પૃષ્ટમ્ અન્યોન્યં હેતુર્ અસ્ય સ્પૃષ્ટહેતુકં. એવમ્ અસ્પૃષ્ટહેતુકં. [તિબ્. 79અ] યદા વિશીર્યત ઇતિ. તદ્યથા શુષ્કા મૃચ્ ચૂર્ણીક્રિયમાણા. યદા ચયં ગચ્છતીતિ. તદ્યથા હિમં. તદ્ ધિ પૂર્વં સૂક્ષ્મં પશ્ચાન્ મહદ્ ભવતિ. ચયવતાં ચય ઇતિ. તદ્યથા મૃત્પિણ્ડદ્વયસંનિપાતે. ઉત્તરક્ષણાવસ્થાનં સ્યાદ્ ઇતિ. ઉત્પદ્ય સ્પૃષ્ટિયોગાત્. નિરન્તરે તુ સ્પૃષ્ટસંજ્ઞેતિ ભદન્તઃ. ભદન્તમતં ચૈષ્ટવ્યમ્ ઇતિ. વૈભાષિકમતં કસ્માન્ નૈષ્ટવ્યં. નનુ વૈભાષિકૈર્ અપ્ય્ એવમ્ ઉક્તં. તદ્ એવૈષાં નિરન્તરત્વં યન્ મધ્યે નાસ્તિ કિંચિદ્ ઇતિ. અસ્ત્ય્ એવમ્. સાવકાશં તુ તદ્ વચનમ્. યન્ મધ્યે નાસ્તિ કિંચિદ્ ઇતિ બ્રુવાણા વૈભાષિકા મધ્યે આલોકાદિ નેચ્છન્તિ. અન્યપરમાણુપ્રવેશાનવકાશં તુ ન બ્રુવતે. અન્યથા હિ સાન્તરાણાં પરમાણૂનાં શૂન્યેષ્વ્ અન્તરેષુ ગતિઃ કેન પ્રતિબધ્યેત ગતિમત ઇતિ વાક્યશેષઃ. અયં ચાપરો દોષઃ. ન ચ પરમાણુભ્યો ઽન્યે સંઘાતાઃ યથા વૈભાષિકાઃ કલ્પયન્તિ. ત એવ તે સંઘાતાઃ પરમાણવઃ સ્પૃશ્યન્તે. યથા રૂપ્યન્ત ઇતિ. સંઘાતા એવ નૈક ઇત્ય્ અર્થઃ. યદિ ચ પરમાણોર્ ઇતિ વિસ્તરઃ. પરમાણ્વપરિનિષ્પત્તિં વક્તુકામઃ આચાર્યો વિચારયતિ. યદિ પરમાણોર્ એકસ્ય પૂર્વાદિદિગ્ભાગભેદઃ કલ્પ્યેત સ્પૃષ્ટસ્યાન્યોન્યમ્ અસ્પૃષ્ટસ્ય વા સાવયવત્વપ્રસંગઃ. ન ચેત્. કિમ્. દિગ્ભાગભેદ ઇતિ વર્તતે. સ્પૃષ્ટસ્યાપ્ય્ અપ્રસંગઃ. કસ્ય. સાવયવત્વસ્ય. [તિબ્. 79બ્] અત્ર સાધનમ્. ન નિરવયવઃ પરમાણુઃ. દિગ્ભાગભેદવત્ત્વાત્. માષરાશિવદ્ ઇતિ. તદ્ એતદ્ દિગ્ભાગભેદવત્ત્વં નેચ્છન્તિ વૈભાષિકાઃ. દિગ્ભાગભેદો હિ સંઘાતરૂપાણામ્ એવ કલ્પ્યતે. એવં ચ વર્ણયન્તિ. ધર્મતૈવેયં યત્ સપ્રતિઘાનાં ભિન્નદેશત્વં. તેષાં નૈરન્તર્યેણાવસ્થાનાત્ અભિન્નદેશત્વં મા ભૂદ્ ઇતિ સાન્તરાણામ્ અપિ સપ્રતિઘત્વેન ગતિઃ પ્રતિબધ્યત ઇતિ.
(ઇ.43અબ્) આશુવૃત્ત્યા ચ પર્વતાદીનામ્ અલાતચક્રાદિવદ્ ઇતિ. આત્મપરિમાણતુલ્યસ્યૈવાર્થસ્ય ગ્રહણ ઇષ્યમાણે કથં પર્વતાદીનાં મહતાં સકૃદ્ ઇવ ગ્રહણં લક્ષ્યતે ન ક્રમેણેત્ય્ આશંક્ય યુક્તિં તથા ગ્રહણે કથયતિ. આશુવૃત્ત્યા ચેત્યાદિ. યથા અલાતચક્રાદિગ્રહણં ક્રમેણ વર્તમાનં સકૃદ્ ઇવ લક્ષ્યતે. તથા પર્વતનદીશબ્દાદિગ્રહણમ્ આશુવૃત્ત્યા ભવતીતિ. આહોસ્વિત્ તુલ્યાતુલ્યસ્યેતિ. દ્રાક્ષાફલાદિદર્શને તુલ્યસ્ય. વાલાગ્રપર્વતાદિદર્શને અતુલ્યસ્યેત્ય્ અભિપ્રાયઃ. ઉન્મિષિતમાત્રેણેતિ ન ક્રમદર્શનન્યાયેન. એવં શ્રોત્રેણેતિ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 86 ) વિસ્તરઃ. કદાચિદ્ અલ્પીયાંસો યદા મશકશબ્દં શૃણોતિ. કદાચિત્ સમાઃ યદા શ્રોત્રપરમાણુસમપ્રમાણં કસ્યચિચ્ છબ્દં શૃણોતિ. કદાચિદ્ ભૂયાંસો યદા મેઘશબ્દં શૃણોતીતિ. અજાજીપુષ્પવદ્ અવસ્થિતાઃ કાલજીરકપુષ્પવદ્ અવસ્થિતાઃ એકતલાવસ્થિતા ઇત્ય્ અર્થઃ. ભૂર્જાભ્યન્તરાવસ્થિતા ઇતિ કર્ણાભ્યન્તરે યદ્ ભૂર્જપત્ત્રવર્ણાકારં. તદ્ ભૂર્જમ્ ઇવેતિ ભૂર્જં. તદભ્યંતરે ઽવસ્થિતાઃ શ્રોત્રેન્દ્રિયપરમાણવઃ. [તિબ્. 80અ] ઘાટાભ્યન્તરે ઘાટા નાસાપુટી. માલાવદ્ અવસ્થિતાનીતિ. મણ્ડલેન સમપંક્ત્યાવસ્થિતાનીતિ. વાલાગ્રમાત્રં કિલેતિ. આગમસૂચનાર્થઃ કિલશબ્દઃ. અસ્ફુટમ્ અવ્યાપ્તં. સ કિલેતિ કર્મસામર્થ્યાદ્ એવાવિશરણં સ્યાદ્ ઇતિ. કિલશબ્દેન અરુચિં સૂચયતિ. સંચિતાશ્રયાલમ્બનત્વાદ્ ઇતિ સંચિતાશ્રયત્વાત્ સંચિતાલમ્બનત્વાચ્ ચ.
(ઇ.43ચ્દ્) ચરમસ્યાશ્રયો ઽતીત
ઇતિ. અતીત એવેત્ય્ અવધારણં. અત એવોચ્યત ઇતિ. યસ્માત્ પંચ વિજ્ઞાનકાયા ઇન્દ્રિયદ્વયાશ્રયાઃ. ચક્ષુરાદીન્દ્રિયાશ્રયા મનૈન્દ્રિયાશ્રયાશ્ ચ. તસ્માચ્ ચતુઃકોટિક ઉત્તિષ્ઠતે. પ્રથમા કોટિશ્ ચક્ષુર્ ઇતિ. ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય ચક્ષુર્ આશ્રયભાવેન ન સમનન્તરપ્રત્યયભાવેન. ન હિ ચક્ષુશ્ ચિત્તચૈત્તસ્વભાવં.
ચિત્તચૈત્તા અચરમા ઉત્પન્નાઃ સમનન્તર
ઇતિ ચ સમનન્તરપ્રત્યયલક્ષણં. દ્વિતીયા કોટિઃ સમનન્તરાતીતશ્ ચૈતસિકો ધર્મધાતુસ્ તસ્ય સમનન્તરભાવેન. ષડ્ એવ હ્ય્ આશ્રયા વિજ્ઞાનસ્યેષ્યન્તે ચક્ષુરાદયો મનઃપર્યન્તા નાન્યે. તૃતીયા સમનન્તરાતીતં મનઃ. ઉભયલક્ષણયુક્તત્વાત્. ચતુર્થી ઉક્તનિર્મુક્તા ધર્માઃ. કોટિત્રયમુક્તા વિપ્રયુક્તા અસંસ્કૃતાદયઃ. [તિબ્. 80બ્] એવં યાવત્ કાયવિજ્ઞાનસ્ય સ્વમ્ ઇન્દ્રિયં વક્તવ્યમ્ ઇતિ. યઃ શ્રોત્રવિજ્ઞાનસ્યાશ્રયભાવેન. સમન્તરપ્રત્યયભાવેનાપિ સ. તસ્યેતિ ચતુઃકોટિકઃ. પ્રથમા કોટિઃ શ્રોત્રં. દ્વિતીયા સમનન્તરાતીતશ્ ચૈતસિકો ધર્મધાતુઃ. તૃતીયા સમનન્તરાતીતં મનઃ. ચતુર્થી કોટિર્ ઉક્તનિર્મુક્તા ધર્મા. ઇત્ય્ એવમ્ અપિ વક્તવ્યં. મનોવિજ્ઞાનસ્ય પૂર્વપાદક ઇતિ. યો મનોવિજ્ઞાનસ્યાશ્રયભાવેન. સમનન્તરપ્રત્યયભાવેનાપિ સ. તસ્યેતિ પૂર્વપાદકઃ. યસ્ તાવદ્ આશ્રયભાવેન. સમનન્તરપ્રત્યયભાવેનાપિ સ ઇતિ. મનસ્ તાવદ્ અવશ્યમ્ અસૌ સમનન્તરપ્રત્યયઃ. સ્યાત્ સમનન્તરપ્રત્યયભાવેન નાશ્રયભાવેન. સમનન્તરાતીતશ્ ચૈતસિકો ધર્મધાતુર્ અચક્ષુરાદ્યાશ્રયષટ્સ્વભાવત્વાત્.
(ઇ.44અબ્) તદ્વિકારવિકારિત્વાદ્

ઇતિ વિસ્તરઃ. તેષાં ચક્ષુરાદીનાં વિકારસ્ તદ્વિકારઃ. તદ્વિકારેણ વિકારસ્ તદ્વિકારવિકારઃ. સ એષામ્ અસ્તીતિ તદ્વિકારવિકારીણિ વિજ્ઞાનાનિ. તદ્ભાવસ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 87 ) તદ્વિકારવિકારિત્વમ્. તસ્માત્. ચક્ષુરાદય એવૈષામ્ આશ્રયા ઇત્ય્ અવધાર્યતે. અનુગ્રહોપઘાતપટુમન્દતાનુવિધાનાદ્ ઇતિ. ચક્ષુરાદીનાં અંજનાદિભિર્ અનુગ્રહં રેણ્વાદિભિશ્ ચોપઘાતં ચક્ષુરાદિવિજ્ઞાનાન્ય્ અનુવિદધતે. સસુખોત્પાદાત્ સદુઃખોત્પાદાચ્ ચ. યથાક્રમં પટુમન્દતાં ચ તેષામ્ અનુવિદધતે. [તિબ્. 81અ] પટુમન્દતોત્પાદાદ્ અતો ઽવગમ્યતે. ચક્ષુરાદિવિકારેણ વિજ્ઞાનવિકારો ભવતીતિ. નનુ ચ પટુનિ રૂપે પટુચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યમાનં દૃશ્યતે. મન્દે મંદમ્ ઇતિ. [તેષાં ચક્ષુરાદીનાં.] યદ્ય્ અપિ રૂપસ્ય પટુમંદતે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્ અનુવિદધીત. વિધુરાવસ્થયોસ્ તુ ચક્ષૂરૂપયોશ્ ચક્ષુરવસ્થામ્ એવ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્ અનુવિધત્તે. ન રૂપવસ્થાં. તથા હિ ચક્ષુષિ અનુગૃહીતે રૂપે ચોપહતે તદ્વીતરાગાણાં મધ્યસ્થાનાં ચ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્ અવિકારમ્ ઉત્પદ્યતે. ન તુ સદુઃખમ્ ઉત્પદ્યતે. રૂપે પુનર્ અનુગૃહીતે ઽપરિત્યક્તે ચક્ષુષિ ચોપહતે કામલવ્યાધિના તિમિરોપઘાતેન વા પીતદર્શનં ભ્રાન્તં કેશોણ્ડુકાદિદર્શનં વા પ્રવર્તતે. તથા પટુનિ રૂપે જરયા મન્દે ચક્ષુષિ મન્દં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે. એવં મન્દે રૂપે ચક્ષુર્ યદ્ય્ અતિપટુ ભવેત્ પટુ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે. તથા હિ જાતિસ્વભાવેન પટુનિ ગૃધ્રચક્ષુષિ મન્દે ઽપિ શવરૂપે અનેકયોજનવિપ્રકૃષ્ટે ઽપિ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે. ઇત્ય્ એવં શ્રોત્રાદીન્ય્ અપિ યોજ્યાનિ.
(ઇ.44ચ્દ્) અતો ઽસાધારણત્વાચ્ ચેતિ.
અત આશ્રયભાવાત્. અસાધારણત્વાચ્ ચ. આશ્રયભાવો વ્યાખ્યાત ઇતિ ન તં પ્રત્ય્ આદ્રિયતે. અસાધારણત્વમ્ એવ તુ વ્યાચક્ષાણ આહ. કથમ્ અસાધારણત્વમ્ ઇત્યાદિ. અન્યચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્યાપીતિ. અન્યસંતાનવિજ્ઞાનસ્યાપીત્ય્ અર્થઃ. તૈર્ [તિબ્. 81બ્] એવ નિર્દિશ્યત ઇતિ. ચક્ષુરાદિભિશ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં યાવન્ મનોવિજ્ઞાનં. ન રૂપાદિભિઃ રૂપવિજ્ઞાનં યાવદ્ ધર્મવિજ્ઞાનં. યથા ભેરીશબ્દો યવાંકુર ઇતિ. અસાધારણત્વાત્ તાભ્યાં ભેરીયવાભ્યાં યથા નિર્દેશો લોકે ભેરીશબ્દો યવાંકુર ઇતિ ન તુ દણ્ડશબ્દઃ ક્ષેત્રાંકુર ઇતિ વા. દણ્ડો હિ પટહાદિશબ્દસ્યાપિ કારણીભવેત્. ક્ષેત્રં ચ શાલિગોધૂમાંકુરસ્યાપીતિ સાધારણત્વાત્ ન તાભ્યાં નિર્દેશઃ ક્રિયતે. અસાધારણાભ્યાં તુ ભેરીયવાભ્યાં નિર્દેશઃ. તદ્વદ્ ઇહાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્. અપિ ખલુ ચક્ષુર્ ઇવ વિજ્ઞાનમ્ ઉભયોઃ સત્ત્વસંખ્યાતત્વાત્. રૂપં ત્વ્ અસત્ત્વસંખ્યાતમ્ અપિ. ચક્ષુષા વિજ્ઞાનં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્. તસ્ય કારણભાવાત્. ચક્ષુષિ વિજ્ઞાનં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં. સુખદુઃખવેદનાસંપ્રયુક્તસ્ય વિજ્નાનસ્ય ચક્ષુરનુગ્રહોપઘાતપ્રવૃત્તત્વાત્. ચક્ષુષો વિજ્ઞાનં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્. અસાધારણત્વેન તતઃ પ્રવૃત્તેઃ. ચક્ષુષો વિજ્ઞાનં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્. સત્ત્વસંખ્યાતસ્યૈવ સ્વામિભાવાત્. ચક્ષુષિ વિજ્ઞાનં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્. તત્સંપ્રયોગિન્યાઃ સુખાયા દુઃખાયા વા ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 88 ) વેદનાયાશ્ ચક્ષુષ્ય્ એવ પરિચ્છિદ્યમાનત્વાત્. એવં શ્રોત્રાદિષુ યોજ્યમ્. તદ્ એવં ચક્ષુરાદિભિર્ એવ વિજ્ઞાનનિર્દેશો યુજ્યતે ન રૂપાદિભિઃ. એવં તૃતીયચતુર્થધ્યાનભૂમિકેન ચક્ષુષા તદ્ભૂમિકાધરભૂમિકાનિ રૂપાણિ પશ્યતો [તિબ્. 82અ] યોજયિતવ્યમ્ ઇતિ. તસ્યૈવ કામધાતૂપપન્નસ્ય યોજયિતવ્યમ્. એવં તૃતીયાદિધ્યાનચક્ષુષા યોજ્યમ્ ઇતિ. તસ્યૈવ પ્રથમધ્યાનોપપન્નસ્ય તૃતીયચતુર્થધ્યાનચક્ષુષા પશ્યતો યોજ્યમ્.
(ઇ.45, 46) ન કાયસ્યાધરં ચક્ષુર્
ઇતિ. અધરભૂમિકમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. સ્વભૂમિકમ્ ઊર્ધ્વભૂમિકં ચાભ્યનુજ્ઞાતં ભવતિ. પંચભૂમિકાનિ હિ કાયચક્ષૂરૂપાણિ. કાયઃ શરીરં. એતાનિ કાયાદીનિ પંચભૂમિકાનિ. કામાવચરાણિ પ્રથમધ્યાનભૂમિકાનિ યાવચ્ ચતુર્થધ્યાનભૂમિકાન્ય્ આરૂપ્યધાતાવ્ અભાવાત્. દ્વિભૂમિકં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ. કામાવચરં પ્રથમધ્યાનભૂમિકં ચ. તયોર્ વિતર્કવિચારસદ્ભાવાચ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય ચાવશ્યં સવિતર્કવિચારત્વાત્.
ઊર્ધ્વરૂપં ન ચક્ષુષ
ઇતિ. નોર્ધ્વભૂમિકં રૂપં ચક્ષુષો વિષયો ભવતિ. ઊર્ધ્વભૂમિકસ્ય રૂપસ્ય સૂક્ષ્મત્વાત્. સ્વભૂમિકમ્ અધરભૂમિકં ચાભ્યનુજ્ઞાતં ભવતિ.
વિજ્ઞાનં ચ.
કિમ્. ઊર્ધ્વં ન ચક્ષુષ ઇતિ પ્રકૃતં. કામાવચરસ્ય ચક્ષુષો ઽધરભૂમિકસ્ય પ્રથમધ્યાનભૂમિકં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં ન ભવતિ. સ્વભૂમિકમ્ અધરભૂમિકં વાભ્યનુજ્ઞાતં ભવતિ. કામાવચરસ્ય ચક્ષુષઃ સ્વભૂમિકં કામાવચરમ્ એવ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં ભવતિ. પ્રથમધ્યાનભૂમિકસ્ય ચક્ષુષઃ પ્રથમધ્યાનભૂમિકમ્ એવ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં ભવતિ. કામાવચરં તુ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્ અસ્ય ન ભવતિ. નનુ ચોક્તમ્ અધરભૂમિકમ્ અભ્યનુજ્ઞાતમ્ ઇતિ. સત્યમ્ ઉક્તમ્ એતત્. [તિબ્. 82બ્] કિં તુ. અસત્ય્ આત્મીયે અધરભૂમિકમ્ ઇષ્યતે. ન સતીતિ. દ્વિતીયતૃતીયચતુર્થધ્યાનચક્ષુષો હ્ય્ અસત્ય્ આત્મીયે પ્રથમધ્યાનભૂમિકમ્ એવાધરં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં ભવતિ. ન તુ કામાવચરં પરમનિહીનત્વાત્. સંભવતસ્ ત્વ્ એવમ્ ઉક્તમ્ અધરભૂમિકમ્ અભ્યનુજ્ઞાતમ્ ઇતિ. અસ્યેત્ય્ અનન્તરોક્તસ્ય ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્યેતિ. ચક્ષુર્વિજ્ઞાનજાતેઃ રૂપં સર્વતો વિષયઃ. સંભવતસ્ તુ યોજ્યમ્. કામાવચરસ્ય ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય સ્વભૂમિકમ્ એવ રૂપમ્. પ્રથમધ્યાનભૂમિકસ્ય તુ પ્રથમધ્યાનભૂમિકચક્ષુરાશ્રયસ્ય ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય સ્વભૂમિકમ્ અધરભૂમિકં ચ રૂપં વિષયઃ. ચતુર્થધ્યાનભૂમિકચક્ષુરાશ્રયસ્ય તુ ચતુર્થધ્યાનભૂમિકં રૂપં તતશ્ ચાધરભૂમિકં સર્વં વિષયઃ. એવં યાવત્ દ્વિતીયધ્યાનભૂમિકચક્ષુરાશ્રયસ્ય દ્વિતીયધ્યાનભૂમિકં તતશ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 89 ) ચાધરભૂમિકં રૂપં વિષયઃ. એવં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનજાતેર્ ઊર્ધ્વમ્ અધઃ સ્વભૂમૌ ચ રૂપં વિષયો ભવતિ. કાયસ્ય ચોભે રૂપવિજ્ઞાને સર્વતો ભવત ઇતિ. કામાવચરસ્ય કાયસ્ય શરીરસ્ય સ્વભૂમિકોર્ધ્વભૂમિકે રૂપવિજ્ઞાને ભવતઃ. પ્રથમધ્યાનભૂમિકસ્ય કાયસ્ય પ્રથમધ્યાનભૂમિકમ્ એવ વિજ્ઞાનમ્. રૂપં તુ સ્વોર્ધ્વાધરભૂમિકમ્. યથા સ્વાશ્રયં ચક્ષુઃ. દ્વિતીયાદિધ્યાનભૂમિકસ્ય કાયસ્ય વિજ્ઞાનમ્ અધરભૂમિકમ્ એવ પ્રથમધ્યાનભૂમિકમ્ એવેત્ય્ અર્થઃ. રૂપં તુ દ્વિતીયતૃતીયધ્યાનભૂમિકસ્ય કાયસ્ય સ્વોર્ધ્વાધરભૂમિકં [તિબ્. 83અ] યથા સ્વાશ્રયં ચક્ષુઃ. ચતુર્થધ્યાનભૂમિકસ્ય કાયસ્ય રૂપં સ્વાધરભૂમિકમ્. તત ઊર્ધ્વં રૂપભાવાત્.
તથા શ્રોત્રમ્
ઇતિ. યથા ચક્ષુર્ ઉક્તમ્. તથા શ્રોત્રં વ્યાખ્યાતવ્યમ્. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. યત્ર કાયે સ્થિતઃ શ્રોત્રેણ શબ્દાન્ શૃણોતિ. કિં તાનિ કાયશ્રોત્રશબ્દવિજ્ઞાનાન્ય્ એકભૂમિકાન્ય્ એવ ભવન્તિ. આહોસ્વિદ્ અન્યભૂમિકાન્ય્ અપિ. આહ. સર્વેષાં ભેદઃ. કામધાતૂપપન્નસ્ય સ્વેન શ્રોત્રેણ સ્વાં શબ્દાં શૃણ્વતઃ સર્વં સ્વભૂમિકં ભવતીતિ વિસ્તરેણ અનયા દિશાત્ર ગ્રન્થો વક્તવ્યઃ. યાવદ્ અયં તુ નિયમઃ.
ન કાયસ્યાધરં શ્રોત્રમ્ ઊર્ધ્વં શબ્દો ન ચ શ્રુતેર્
વિજ્ઞાનં ચાસ્ય શબ્દસ્ તુ કાયસ્યોભે ચ સર્વત
ઇતિ વિસ્તરેણ યોજ્યં. કથમ્ ઇતિ.
ન કાયસ્યાધરં શ્રોત્રમ્.

પંચભૂમિકા હિ કાયશ્રોત્રશબ્દાઃ કામાવચરા યાવચ્ ચતુર્થધ્યાનભૂમિકાઃ. દ્વિભૂમિકં ષ્રોત્રવિજ્ઞાનં કામાવચરં પ્રથમધ્યાનભૂમિકં ચ. તત્ર યદ્ભૂમિકઃ કાયઃ. તદ્ભૂમિકમ્ ઊર્ધ્વભૂમિકં વા શ્રોત્રં ભવતિ. ન ત્વ્ અધરભૂમિકમ્. યદ્ભૂમિકં શ્રોત્રં. તદ્ભૂમિકો ઽધરભૂમિકો વાસ્ય શબ્દો વિષયો ભવતિ.
ઊર્ધ્વં શબ્દો ન ચ શ્રુતેઃ.
ન હિ કદાચિદ્ ઊર્ધ્વભૂમિકઃ શબ્દો ઽધરભૂમિકેન શ્રોત્રેણ શ્રોતું શક્યતે.

વિજ્ઞાનં ચ
ઊર્ધ્વં ન શ્રોત્રસ્ય શબ્દવત્.
અસ્ય શબ્દસ્ તુ કાયસ્યોભે ચ સર્વતઃ.
અસ્યેતિ અનન્તરોક્તસ્ય શ્રોત્રવિજ્ઞાનસ્ય શબ્દઃ સર્વતો વિષય ઊર્ધ્વમ્ અધઃ સ્વભૂમૌ ચ. કાયસ્ય ચોભે શબ્દવિજ્ઞાને સર્વતો ભવત ઇતિ.
અનિયતં મન
ઇતિ. યથા ચક્ષુઃ શ્રોત્રં વા નિયમિતં ન કાયસ્યાધરં ચક્ષુઃ શ્રોત્રં વેત્ય્ એવમાદિના. નૈવં નિયમિતં મનઃ. અત એવાહ. પંચભૂમિકે ઽપિ કાયે સર્વભૂમિકાનિ મનઆદીનિ ભવન્તીતિ [તિબ્. 83બ્] મનોધર્મમનોવિજ્ઞાનાનિ સર્વભૂમિકાનિ કામાવચરાણિ યાવદ્ ભાવાગ્રિકાણિ. તદ્યથા કામધાતૂપપન્નો યદિ કામાવચરાન્ મનસો ઽનન્તરં કામાવચરમ્ એવ કામાવચરધર્માલમ્બનં મનોવિજ્ઞાનમ્ ઉત્પાદયતિ. સર્વાણિ કામાવચરાણિ. યદિ પ્રથમધ્યાનભૂમિકાદ્ યાવદ્ ભવાગ્રભૂમિકાદ્ ઉપપત્તિકાલે સમાપત્તિકાલે વા સંભવતઃ કામાવચરં તથૈવ મનોવિજ્ઞાનમ્ ઉત્પાદયતિ. મનસ્ તતસ્ત્યમ્. શેષાનિ કામાવચરાણિ. અથ તત્રૈવ તદ્વિજ્ઞાનમ્ ઉત્પાદયતિ. ધર્માસ્ ત્વ્ આલમ્બનં પ્રથમધ્યાનભૂમિકા યાવદ્ ભવાગ્રભૂમિકાઃ. ધર્માસ્ તતસ્ત્યાઃ. શેષાણિ પૂર્વવત્. એવં પ્રથમધ્યાનોપપન્નો યાવદ્ ભવાગ્રોપપન્નો યથાયોગં વક્તવ્યઃ.
(ઇ.47) સમાપ્ત આનુષંગિકઃ પ્રસંગ
ઇતિ.
ચક્ષુશ્ ચ ધર્મધાતોશ્ ચ પ્રદેશો દૃષ્ટિર્
ઇત્ય્ એતદ્ આધિકારિકમ્. અથ યત્ર કાયે સ્થિતશ્ ચક્ષુષા રૂપાણિ પશ્યતીત્ય્ એવમાદિર્ અયમ્ આનુષંગિકઃ પ્રસંગઃ. દર્શનસમ્બન્ધાદ્ આગતત્વાત્.
પંચ બાહ્યા દ્વિવિજ્ઞેયા
ઇતિ. પંચગ્રહણં ધર્મધાતુનિરાકરણાર્થમ્. બાહ્યગ્રહણં ચક્ષુરાદિનિરાસાર્થમ્. બાહ્યા એવ પંચ દ્વિવિજ્ઞેયા ઇત્ય્ અવધારણાદ્ અન્યે ત્રયોદશ ધાતવ એકવિજ્ઞાનવિજ્ઞેયા ઇતિ સિદ્ધમ્. પંચવિજ્ઞાનકાયાનામ્ અવિષયત્વાત્.
નિત્યા ધર્મા અસંસ્કૃતા
ઇતિ. અસંસ્કૃતા એવ નિત્યા ઇત્ય્ અવધારણમ્. અધ્વસંચારાભાવાત્ નિત્યાઃ.
ધર્માર્ધ ઇન્દ્રિયં યે ચ [તિબ્. 84અ] દ્વાદશાધ્યાત્મિકાઃ સ્મૃતા
ઇતિ. ધાતવ ઇત્ય્ અધિકારઃ. દ્વાવિંશતીન્દ્રિયાણ્ય્ ઉક્તાનિ સૂત્ર ઇતિ. અથ જાતિશ્રોણો બ્રાહ્મણો યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ. ઉપસંક્રમ્ય બહગવતા સાર્ધં સંમુખં સંમોદનીં સંરઞ્જનીં વિવિધાં કથાં વ્યતિસાર્યૈકન્તે ન્યષીદત્. એકાન્તનિષણ્ણો જાતિશ્રોણો બ્રાહ્મણો ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્. ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાણીતિ ભો ગૌતમ ઉચ્યન્તે. કતિ ભો ગૌતમ ઇન્દ્રિયાણિ. કિયતા ચેન્દ્રિયાણાં સંગ્રહો ભવતિ. દ્વાવિંશતિર્ ઇમાનિ બ્રાહ્મણ ઇન્દ્રિયાણિ. કતમાનિ દ્વાવિંશતિઃ. ચક્ષુરિન્દ્રિયં શ્રોત્રેન્દ્રિયં ઘ્રાણેન્દ્રિયં જિહ્વેન્દ્રિયં કાયેન્દ્રિયં મનૈન્દ્રિયં સ્ત્રીન્દ્રિયં પુરુષેન્દ્રિયં જીવિતેન્દ્રિયં સુખેન્દ્રિયં દુઃખેન્દ્રિયં સૌમનસ્યેન્દ્રિયં દૌર્મનસ્યેન્દ્રિયમ્ ઉપેક્ષેન્દ્રિયં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 91 ) શ્રદ્ધેન્દ્રિયં વીર્યેન્દ્રિયં સ્મૃતીન્દ્રિયં સમાધીન્દ્રિયં પ્રજ્ઞેન્દ્રિયમ્ અનાજ્ઞાતમાજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયમ્ આજ્ઞેન્દ્રિયમ્ આજ્ઞાતાવીન્દ્રિયમ્. ઇતીમાનિ બ્રાહ્મણ દ્વાવિંશતિર્ ઇન્દ્રિયાણિ. ઇયતા ઇન્દ્રિયાણામ્ ઇન્દ્રિયસંગ્રહો ભવતિ. અથ જાતિશ્રોણો બ્રાહ્મણો ભગવતો ભાષિતમ્ અભિનન્દ્યાનુમોદ્ય ભગવતો ઽન્તિકાત્ પ્રક્રાન્ત ઇતિ.
ધર્માર્ધ
ઇતિ ધર્મધાત્વેકદેશ ઇત્ય્ અર્થઃ.
ધર્માર્ધમ્
ઇતિ નપુંસકનિર્દેશેન કેચિત્ પઠન્તિ. તેષાં પાઠે અર્ધધર્મ ઇતિ સમપ્રવિભાગઃ પ્રાપ્નોતિ. અર્ધં નપુંસકમ્ ઇતિ લક્ષણાત્. અર્ધપિપ્પલીતિ યથા. અથ નપુંસકલિંગો ઽપ્ય્ અર્ધશબ્દ એકદેશાર્થે વર્તતે તદૈવં સમાસઃ ક્રિયતે. ધર્મશ્ ચાસાવ્ અર્ધં ચ ધર્માર્ધમ્. ધર્મે વાર્ધં ધર્માર્ધમ્ ઇતિ. આભિધાર્મિકાસ્ તુ ષડાયતનવ્યવસ્થામ્ અનાદૃત્યેતિ. ચક્ષુરાયતનં યાવત્ કાયાયતનં [તિબ્. 84બ્] મનઆયતનમ્ ઇતિ ષડાયતનમ્ ઇતિ ષડાયતનવ્યવસ્થાં યુક્તરૂપામ્ અનાદૃત્ય જીવિતેન્દ્રિયાનન્તરં મનૈન્દ્રિયં પઠન્તિ. સાલમ્બનત્વાત્. વેદનેન્દ્રિયાદીનિ હિ સાલમ્બનાનિ અનન્તરં પઠન્તિ. જીવિતેન્દ્રિયાદીન્ય્ એકાદશેતિ. જીવિતેન્દ્રિયં વેદનેન્દ્રિયાણિ પંચ શ્રદ્ધાદીનિ ચેતિ. ત્રયાણાં ચ ભાગ ઇતિ. આજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયાદીનાં નવદ્રવ્યાત્મકાનાં. મનૈન્દ્રિયં મુક્ત્વાન્યાન્ય્ અષ્ટૌ દ્રવ્યાણિ ધર્મધાત્વેકદેશઃ. ચક્ષુરાદયઃ પંચ સ્વનામોક્તા ઇતિ. પંચ ચક્ષુરાદયો ધાતવઃ પંચેન્દ્રિયાણિ ચક્ષુરિન્દ્રિયં યાવત્ કાયેન્દ્રિયં. સ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયે ચ કાયેન્દ્રિયૈકદેશ એવેતિ. પંચ ચક્ષુરાદિધાતવઃ સપ્તેન્દ્રિયાણિ ભવન્તિ. સપ્ત ચિત્તધાતવો મનૈન્દ્રિયમ્ ઇતિ. એવં દ્વાદશાધ્યાત્મિકા ધાતવો ઽષ્ટાવ્ ઇન્દ્રિયાણિ ભવન્તીતિ. દ્વાદશાધ્યાત્મિકા ધાતવ એવ ધર્માર્ધ એવ ચેન્દ્રિયમ્ ઇતિ અવધારણાત્ પંચ ધાતવો રૂપાદયસ્ તદન્યધર્મધાતુપ્રદેશો નેન્દ્રિયમ્ ઇતિ સિદ્ધમ્.
આચાર્યયશોમિત્રકૃતૌ સ્ફુટાર્થાયામ્ અભિધર્મકોશવ્યાખ્યાયાં ધાતુનિર્દેશો નામ પ્રથમં કોશસ્થાનમ્.
( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 92 ) બ્લન્ક્
ઇઇ
(ઇન્દ્રિયનિર્દેશો નામ દ્વિતીયં કોશસ્થાનમ્)
(ઇઇ.1) ઉક્તાનીન્દ્રિયાણીતિ. પ્રથમસ્ય દ્વિતીયસ્ય ચ કોશસ્થાનસ્ય સમ્બન્ધોપનિપાતતાં દર્શયન્ન્ આહ. ઉક્તાનીન્દ્રિયાણીતિ. પ્રથમકોશસ્થાનાવસાને યસ્માદ્
ધર્માર્ધમ્ ઇન્દ્રિયમ્
ઇત્ય્ ઉક્તમ્. તસ્માદ્ ઇદમ્ આયાતમ્ ઇતિ સમ્બન્ધઃ. [તિબ્. 85અ] કઃ પુનર્ ઇન્દ્રિયાર્થ ઇતિ. વૈયાકરણૈર્ અન્યથા ઇન્દ્રિયશબ્દાર્થવ્યુત્પત્તિઃ કૃતેતિ. અતઃ પ્રશ્નયતિ. કઃ પુનર્ ઇન્દ્રિયાર્થ ઇતિ. ઇદિ પરમૈશ્વર્યે ઇતિ પઠ્યતે. તસ્ય ધાતોર્ ઇન્દન્તીતીન્દ્રિયાણીતિ રૂપં દ્રષ્ટવ્યમ્. કથં કૃત્વા. ઇન્દન્તીતિ ઇન્દ્રાણિ રપ્રત્યય ઔણાદિકઃ. ઇન્દ્રાણ્ય્ એવેન્દ્રિયાણીતિ સ્વાર્થે ઘસ્તદ્ધિતઃ. અથ વા ઇન્દન્તીતીન્દ્રિયમ્. બહુત્વાત્ તુ બહુવચનેન કૃતો નિર્દેશ ઇન્દન્તીતીન્દ્રિયાણીતિ. તસ્માત્ ઇન્દન્તીત્ય્ અસ્ય શબ્દસ્ય ઇન્દ્રિયમ્ ઇત્ય્ આદેશઃ. કથમ્. અવર્ણસ્ય રભાવઃ તિશબ્દસ્ય ચેયાદેશઃ. તેન નૈરુક્તેન વિધાનેન ઇન્દ્રિયમ્ ઇતિ ભવતિ. તદ્યથા કુઞ્જર ઇતિ. વૈયાકરણૈર્ હિ કુઞ્જો ઽસ્યાસ્તીતિ કુઞ્જર ઇતિ મત્વર્થીયેન કુઞ્જરશબ્દો વ્યુત્પાદ્યતે. નૈરુક્તૈસ્ તુ તદ્ અનાદૃત્ય કુઞ્જરઃ કુઞ્જચારિત્વાદ્ ઇતિ નૈરુક્તેન ન્યાયેન સાધ્યતે. તદ્વદ્ ઇહાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્. યદિ હિ વૈયાકરણનયેન ઇન્દ્રસ્ય લિઙ્ગમ્ ઇન્દ્રિયમ્ ઇતિ વ્યુત્પાદ્યેત. આધિપત્યાર્થ ઇન્દ્રિયાર્થો હીયેતાધિપત્યાર્થશ્ ચેષ્યતે. તસ્માદ્ ઇત્થમ્ ઇન્દ્રિયશબ્દસ્ય વ્યુત્પત્તિર્ નૈષ્ટવ્યેતિ. દૃષ્ટ્વા શ્રુત્વા ચ વિષમપરિવર્જનાદ્ ઇતિ. દૃષ્ટ્વા શ્વભ્રાદિ શ્રુત્વા ચ વ્યાઘ્રાદિરુતમ્. શ્વભ્રાદિવ્યાઘ્રાદિરુતવિષમપરિવર્જનાત્. સસંપ્રયોગયોર્ ઇતિ સચૈતસિકયોઃ. રૂપદર્શનશબ્દશ્રવણયોશ્ ચેતિ. ચક્ષુઃ પશ્યતિ શ્રોત્રં શૃણોતીત્યાદિ વૈભાષિકાણાં સિદ્ધાન્તઃ. તેનાલમ્બનવિશેષલક્ષણયોર્ દર્શનશ્રવણયોર્ અસાધારણકારણત્વે ચક્ષુઃશ્રોત્રયોર્ આધિપત્યમ્. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 94 ) આત્મભાવશોભાયાં પૂર્વવદ્ [તિબ્. 85બ્] ઇતિ. અઘ્રાણાદીનાં સત્ત્વાનામ્ અકાન્તરૂપત્વાત્. અકાન્તાત્મભાવત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તૈઃ કવડીકારાહારપરિભોગાદ્ ઇતિ. તૈર્ ઘ્રાણાદિભિસ્ તત્પરિભોગાદ્ ઇતિ. કથં ગન્ધસ્ય કવદીકારાહારત્વમ્. નાસિકયોર્ ગન્ધગ્રાસવ્યવચ્છેદેન કવડીકરણાત્. કથં સ્પ્રષ્ટવ્યસ્ય કવડીકારાહારત્વમ્. કાયેન સ્નાનાભ્યઙ્ગાદિકસ્પ્રષ્ટવ્યસ્ય રોમકૂપમુખગ્રાસવ્યવચ્છેદેન કવડીકરણાત્.

દ્વયોઃ કિલેતિ.
કિલશબ્દઃ પરમતદ્યોતને. સ્વમતમ્ અસ્ય પશ્ચાદ્ વક્ષ્યતે.
દ્વયોર્
ઇતિ પ્રત્યેકમ્ અભિસમ્બન્ધઃ. સત્ત્વભેદઃ સ્ત્રીપુરુષ ઇતિ. સ્ત્રીત્ય્ એકો નિકાયસભાગઃ. પુરુષ ઇત્ય્ અપરઃ. તયોર્ ભેદઃ. સત્ત્વવિકલ્પ ઇતિ સ્તનાદેઃ સંસ્થાનસ્ય સ્વરસ્યાચારસ્ય ચાન્યથાત્વં વિશેષ ઇત્ય્ અર્થઃ. સંક્લેશવ્યવદાનયોર્ ઇત્ય્ અપર ઇતિ પૂર્વાચાર્યઃ. ન સત્ત્વભેદવિકલ્પયોઃ. અન્તરેણાપિ પુરુષેન્દ્રિયં રૂપાવચરાણાં વિકલ્પસિદ્ધેઃ. વિકલ્પકૃતશ્ ચ સત્ત્વભેદ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. તદ્વિયુક્તવિકલાનામ્ ઇતિ. વિયુક્તાશ્ ચ તે વિકલાશ્ ચ વિયુક્તવિકલાઃ. તાભ્યાં સ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયાભ્યાં વિયુક્તવિકલાસ્ તદ્વિયુક્તવિકલાઃ. કે. ષણ્ઢપણ્ડકોભયવ્યઞ્જનાઃ. તદ્વિયુક્તાઃ ષણ્ઢપણ્ડકાઃ. તેષાં સ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયાભાવાત્. ષણ્ઢપણ્ડકાનાં [તિબ્. 86અ] પુનઃ કઃ પ્રતિવિશેષઃ. ષણ્ઢકાઃ સ્વભાવતો નિઃસ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયાઃ. પણ્ડકા ઉપક્રમેણોપહતેન્દ્રિયાઃ. વિનયે તુ પણ્ડકા એવ પંચ પઠ્યંતે. પ્રકૃતિપણ્ડકઃ. ઈર્ષ્યાપણ્ડકઃ. પક્ષપણ્ડકઃ. આસેકપણ્ડકઃ. લૂનપણ્ડકશ્ ચેતિ. તત્ર પ્રકૃતિપણ્ડકઃ ષણ્ઢ ઇહાભિપ્રેતઃ. યસ્ય હિ પ્રકૃત્યા વ્યઞ્જનં નાસ્તિ. સ પ્રકૃતિપણ્ડકઃ. શેષા ઇહ પણ્ડકા ઇષ્યન્તે. લૂનપણ્ડકો હિ તાવદ્ ઇન્દ્રિયચ્છેદાત્ ઇન્દ્રિયવિકલ ઇતિ સ્ફુટ એષઃ. પક્ષપણ્ડકાદયસ્ ત્વ્ ઇન્દ્રિયાકર્મણ્યત્વેન તદ્વિકલા એવ. ઇન્દ્રિયકર્મણ્યત્વકાલે ઽપિ તદ્વિકલા ઇતિ વ્યવસ્થાપ્યન્ત એવ. તદિન્દ્રિયકર્મણ્યત્વસ્ય પુરુષસુખવિશેષાજનકત્વાત્ પ્રસવાજનકત્વાચ્ ચ. ઇન્દ્રિયસદ્ભાવાશંકાનિવૃત્ત્યર્થમ્ એવ ચેહ ષણ્ઢપણ્ડકા ઇતિ પૃથક્પાઠઃ. અન્યથા હિ વિનયવદ્ ઇહાપ્ય્ અભિધર્મે પણ્ડકા ઇત્ય્ એવ પઠ્યેરન્. ઉભયવ્યઞ્જનાસ્ તદ્વિકલાઃ. સ્થાનભ્રંશવૈકલ્યાદ્ અલ્પસુખહેતુત્વવૈકલ્યાચ્ ચ. અપરે વ્યાચક્ષતે. તદ્વિયુક્તાઃ ષણ્ઢાઃ. તદ્વિકલાઃ પણ્ડકાઃ. ઉપક્રમવૈકલ્યાત્. ઉભયવ્યઞ્જનાશ્ ચ તદ્વિકલાઃ. સ્થાનભ્રંશવૈકલ્યાત્. અલ્પસુખહેતુત્વવૈકલ્યાચ્ ચેતિ. તેષામ્ અસંવરાદીનિ ન ભવન્તિ.
નૃણામ્ અસંવરો હિત્વા ષણ્ઢપણ્ડદ્વિધાકૃતીન્.
આનન્તર્યં ષણ્ઢાદીનાં તુ નેષ્યતે
અલ્પોપકાર્યલજ્જિત્વાત્.
[તિબ્. 86બ્] છિનત્તિ સ્ત્રી પુમાન્ દૃષ્ટિચરિત
ઇતિ વચનાત્. સ્ત્રીપુરુષાણાં તુ તાનિ ભવન્તિ. અતઃ સંક્લેશે આધિપત્યં સ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયયોઃ. સંવરફલપ્રાપ્તિવૈરાગ્યાણિ ચેતિ. સંવરસ્ ત્રિવિધઃ પ્રાતિમોક્ષસંવરો ધ્યાનસંવરો ઽનાસ્રવસંવરશ્ ચ. તેષામ્ એકો ઽપિ સંવરો ન ભવતિ કિમ્ અઙ્ગ સર્વઃ.
સંવરો ઽપ્ય્ એવમ્
ઇતિ વચનાત્. અત એવ ચ સ્રોતઆપત્ત્યાદિફલપ્રાપ્તિઃ કામાદિવૈરાગ્યં ચ તેષાં ન સંભવતિ. સ્ત્રીપુરુષાણાં તુ ભવતીતિ. અતો વ્યવદાને ઽપિ સ્ત્રીપુરુશેન્દ્રિયયોર્ આધિપત્યમ્ ઇતિ. નિકાયસભાગસમ્બન્ધસંધારણયોર્ ઇતિ. જીવિતેન્દ્રિયસ્ય નિકાયસભાગોત્પત્તૌ. નિકાયસભાગસમ્બન્ધે તસ્યાધિપત્યં વ્યવસ્થાપ્યતે. નિકાયસભાગસંધારણે ચાધિપત્યમ્. જીવિતેન્દ્રિયવશેન તદૂર્ધ્વમવસ્થાનાત્. મનૈન્દ્રિયસ્ય પુનર્ભવસમ્બન્ધ ઇતિ. ક્લિષ્ટેન પુનર્ભવસમ્બન્ધાત્. જીવિતેન્દ્રિયાદ્ અસ્ય કો વિશેષઃ. જીવિતેન્દ્રિયસ્ય અન્તરાભવ એવ સમ્બન્ધનમ્. મનૈન્દ્રિયસ્ય તૂપપત્તિભવે ઽપિ. સમાનકાલં ચ જીવિતેન્દ્રિયં નિકાયસભાગેન તત્સમ્બન્ધનં કરોતિ. મનૈન્દ્રિયં તુ ભિન્નકાલમ્ અપિ પુનર્ભવે તત્સમ્બન્ધનં કરોતિ. વશિભાવાનુવર્તન ઇતિ. ચિત્તસ્ય વશિભાવમ્ અનુવર્તતે લોકો ધર્મો વા યથોક્તમ્. ચિત્તેનાયં લોકો નીયત ઇતિ વિસ્તરઃ. ગાથાયામ્ અપ્ય્ ઉક્તમ્.
ચિત્તેન નીયતે લોકશ્ ચિત્તેન પરિકૃષ્યતે
એકધર્મસ્ય ચિત્તસ્ય [તિબ્. 87અ] સર્વધર્મા વશાનુગા

ઇતિ. રાગાદીનાં તદનુશાયિત્વાદ્ ઇતિ. તેષુ સુક્ઃઆદિષુ અનુશાયિતું શીલમ્ એષામ્ આલમ્બનતઃ સંપ્રયોગતો વા. ત ઇમે તદનુશાયિનો રાગાદયઃ. તદ્ભાવસ્ તદનુશાયિત્વમ્. તસ્માદ્ ઇતિ. યથોક્તં સુખાયાં વેદનાયાં રાગો ઽનુશેતે. દુઃખાયાં દ્વેસઃ. અદુઃખસુખાયાં મોહ ઇતિ. તૈર્ હિ વ્યવદાયત ઇતિ. તૈર્ વિશુધ્યતીત્ય્ અર્થઃ. તદ્ એવં ક્લેશવિશુદ્ધાવ્ એશાં શ્રદ્ધાદીનામ્ આધિપત્યમ્ ઉક્તં ભવતિ.
વ્યવદાને ઽપિ સુખાદીનામ્ આધિપત્યમ્ ઇત્ય્ અપર ઇતિ. ન કેવલં સંક્લેશે સુખાદીનામ્ આધિપત્યં. કિં તર્હિ. વ્યવદાને ઽપીત્ય્ અપિશબ્દસ્યાર્થઃ. આભિધાર્મિકાઃ કેચિદ્ એવમ્ આહુઃ. વ્યવદાને ઽપિ તેષામ્ આધિપત્યમ્ અસ્તીતિ આગમમ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 96 ) આનયન્તિ. યસ્માત્ સુખિતસ્ય ચિત્તં સમાધીયત ઇત્ય્ ઉક્તં સૂત્રે. દુઃખોપનિષચ્ છ્રદ્ધા. દુઃખમ્ ઉપનિષદ્ અસ્યાઃ. સેયં શ્રદ્ધા દુઃખોપનિષત્. દુઃખહેતુકેત્ય્ અર્થઃ. દુઃખે સતિ કસ્યચિદ્ ધર્મે રત્નત્રયે વા શ્રદ્ધા જાયતે. પ્રવ્રજ્યાં વાભિલષતિ. ષણ્ ણૈષ્ક્રમ્યાશ્રિતાઃ સૌમનસ્યાદય ઇતિ. ષણ્ ણૈષ્ક્રમ્યાશ્રિતાનિ સૌમનસ્યાનિ. ષણ્ ણૈષ્ક્રમ્યાશ્રિતાનિ દૌર્મનસ્યાનિ. ષણ્ ણૈષ્ક્રમ્યાશ્રિતા ઉપેક્ષાઃ. [તિબ્. 87બ્] નૈષ્ક્રમ્યં સાસ્રવો ઽનાસ્રવો માર્ગઃ. ધાતોઃ સંસારાદ્ વા નિષ્ક્રમણં વૈરાગ્યમ્ ઇત્ય્ અપરે. યથોક્તં સૂત્રે. ચક્ષુર્વિજ્ઞેયાનિ રૂપાણિ પ્રતીત્યોત્પદ્યતે સૌમનસ્યં નૈષ્ક્રમ્યાશ્રિતં નૈષ્ક્રમ્યાલમ્બનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. નૈષ્ક્રમ્યાનુકૂલમ્ ઇતિ વા. એવં યાવન્ મનઃ પ્રતીત્ય ધર્માંશ્ ચ ઉત્પદ્યતે સૌમનસ્યં નૈષ્ક્રમ્યાશ્રિતમ્ ઇતિ. તથા ચક્ષુર્વિજ્ઞેયાનિ રૂપાણિ પ્રતીત્ય ઉત્પદ્યતે દૌર્મનસ્યં નૈષ્ક્રમ્યાશ્રિતમ્. એવં યાવન્ મનઃ. તથા ચક્ષુર્વિજ્ઞેયાનિ રૂપાણિ પ્રતીત્યોત્પદ્યતે ઉપેક્ષા નૈષ્ક્રમ્યાશ્રિતા. એવં યાવન્ મનઃ. નૈષ્ક્રમ્યં પ્રાપ્સ્યામીતિ કસ્યચિત્ સૌમનસ્યમ્. ન નૈષ્ક્રમ્યાય મયા યત્નઃ ક્રિયતે ઇતિ કસ્યચિદ્ દૌર્મનસ્યમ્. કસ્યચિત્ પ્રતિસંખ્યાયોપેક્ષા તેષુ રૂપાદિષુ ભવતિ.
(ઇઇ.2-4) અપરે પુનર્ આહુર્ ઇતિ સૌત્રાન્તિકાઃ. વિજ્ઞાય વિષમપરિહારાદ્ ઇતિ. વિજ્ઞાનેન વિષમપરિહારઃ ક્રિયતે. ન ચક્ષુઃશ્રોત્રેણેત્ય્ અભિપ્રાયઃ. નાપિ વિજ્ઞાનાદ્ અન્યદ્ રૂપદર્શનં શબ્દશ્રવણં વાસ્તીતિ. ન રૂપદર્શનશબ્દશ્રવણં ગ્રહણવ્યતિરિક્તં વિચાર્યમાણં લભ્યતે. ગ્રહણં ચ વિજ્ઞાનમ્ એવેતિ નાન્યદ્ ભવતિ. તસ્માચ્ ચક્ષુઃશ્રોત્રવિજ્ઞાનયોઃ સસંપ્રયોગયોર્ ઉત્પત્તૌ યદ્ આધિપત્યમ્ ઉક્તમ્. તદ્ એવ તદ્ ભવતિ. નાન્યત્રાધિપત્યમ્ એતદ્ [તિબ્. 88અ] ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. મનસઃ પુનઃ સર્વાર્થોપલબ્ધાવ્ ઇતિ.
સ્વાર્થોપલબ્ધ્યાધિપત્યાદ્
ઇત્ય્ એવ સિદ્ધે મનસઃ સર્વાર્થોપલબ્ધાવ્ ઇતિ વચનં ધર્મધાતોર્ અસર્વધર્મસ્વભાવત્વાત્. વ્યાખ્યાતં ચૈતત્ પુરસ્તાત્. નનુ ચાર્થાનામ્ અપ્ય્ અત્રાધિપત્યમ્ ઇતિ. દ્વયં પ્રતીત્ય વિજ્ઞાનસ્યોત્પત્તિર્ ઇતિ વચનાત્. અધિકં હિ પ્રભુત્વમ્ આધિપત્યમ્ ઇતિ. અધિકઃ પ્રભુર્ અધિપતિસ્ તદ્ભાવ આધિપત્યમ્ ઇતિ. સર્વરૂપોપલબ્ધૌ સામાન્યકારણત્વાદ્ ઇતિ. નીલપીતાદિસર્વરૂપોપલબ્ધૌ એકરૂપસ્ય ચક્ષુષઃ કરણત્વાત્. ન તુ રૂપસ્યૈકરૂપસ્ય નીલપીતદિસર્વરૂપોપલબ્ધૌ કારણત્વમ્. ન હિ નીલરૂપં પીતરૂપોપલબ્ધૌ કારણં ભવતિ. તત્પટુમન્દતાદ્યનુવિધાનાચ્ ચોપલબ્ધેર્ ઇતિ. યસ્માદ્ ઉપલબ્ધિશ્ ચક્ષુરાદિપટુમન્દતામ્ અનુવિધત્તે. તદ્યથા પટુનિ ચક્ષુષિ પટ્વી તદુપલબ્ધિઃ. મન્દે મન્દેતિ. આદિશબ્દેન અકુશલકુશલસવેદનાવેદનાનુવિધાનં. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 97 ) અકુશલે મનસ્ય્ અકુશલોપલબ્ધિઃ. કુશલે કુશલા. સવેદને સવેદના. અવેદને ઽવેદનેતિ. ન રૂપસ્ય પટુમન્દતાદ્ય્ અનુવિધત્તે ઉપલબ્ધિઃ. તેનાહ. તદ્વિપર્યયાદ્ ઇતિ. તસ્માચ્ ચક્ષુરાદીનામ્ અધિકમ્ ઐશ્વર્યં [તિબ્. 88બ્] ન રૂપાદીનામ્.
કાયાત્ સ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયે
ઇતિ. અત્ર સાધનમ્. કાયેન્દ્રિયસ્વભાવં સ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયમ્. સ્પ્રષ્ટવ્યવિજ્ઞાનજનકત્વાત્. અસ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયસ્વભાવકાયેન્દ્રિયવત્. વૈધર્મ્યેણ ચક્ષુરિન્દ્રિયવત્. સ્ત્ર્યાકૃતિસ્વરચેષ્ટાભિપ્રાયા ઇતિ. સ્ત્ર્યભિપ્રાયપુરુષાભિપ્રાયયોર્ વિપર્યયેણ. તદ્ એવં સતિ સત્ત્વવિકલ્પ એવ સ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયયોર્ આધિપત્યમ્. નિકાયસભાગસ્થિતૌ જીવિતેન્દ્રિયસ્યાધિપત્યમ્. ન તુ વૈભાષિકવત્ નિકાયસભાગસમ્બન્ધે. તત્ર મનસ એવાધિપત્યાત્. સંક્લેશે વેદનાનામ્ ઇતિ. અત્ર વૈભાષિકૈઃ સાર્ધમ્ ઐકમત્યમ્. તથા હિ તૈર્ ઇતિ વિસ્તરઃ. તથા હિ તૈઃ શ્રદ્ધાદિભિઃ ક્લેશાશ્ ચ વિષ્કંભ્યન્તે લૌકિકમાર્ગગતૈર્ માર્ગશ્ ચાવાહ્યતે નિર્વેધભાગીયાદિગતૈઃ. તદ્ એવં વ્યવદાનસંભારે શ્રદ્ધાદીનાં પ્રત્યેકમ્ આધિપત્યમ્ ઉક્તં ભવતિ. ન હ્ય્ અવિમુક્તચિત્તસ્યાસ્તિ પરિનિર્વાણમ્ ઇતિ. આજ્ઞાતાવીન્દ્રિયં ક્ષયજ્ઞાનાદ્ય્ અનાસ્રવમ્ ઇન્દ્રિયં. તદ્ એવ ચ વિમુક્તં ક્લેશવિમુક્ત્યા સંતાનવિમુક્ત્યા ચ. તત્પ્રાપ્તસ્ય નિરુપધિશેષનિર્વાણં ભવતિ. તસ્માદ્ આજ્ઞાતાવીન્દ્રિયસ્ય નિરુપધિશેષનિર્વાણ આધિપત્યં વ્યવસ્થાપ્યતે. દૃષ્ટધર્મસુખવિહારં પ્રતીતિ [તિબ્.89અ] વિસ્તરઃ. દૃષ્ટો ધર્મો દૃષ્ટધર્મઃ. દૃષ્ટજન્મેત્ય્ અર્થઃ. સુખો વિહારઃ સુખવિહારઃ. દૃષ્ટધર્મે સુખવિહારઃ દૃષ્ટધર્મસુખવિહારઃ. તં પ્રત્ય્ આજ્ઞાતાવીન્દ્રિયસ્યાધિપત્યમ્. વિમુક્તિપ્રીતિસુખપ્રતિસંવેદનાદ્ ઇતિ. વિમુક્તિઃ ક્લેશપ્રહાણમ્. પ્રીતિઃ સૌમનસ્યમ્. સુખં પ્રશ્રબ્ધિસુખમ્. વિમુક્ત્યા પ્રીતિસુખસ્ય પ્રતિસંવેદનં વિમુક્તિપ્રીતિસુખપ્રતિસંવેદનમ્. તસ્માદ્ ઇતિ. તદ્ ઉક્તં ભવતિ. વિમુક્તિપ્રીતિસુખપ્રતિસંવેદનમ્ એવ દૃષ્ટધર્મસુખવિહાર ઇતિ.
(ઇઇ.5) વાક્પાણિપાદપાયૂપસ્થાનામ્ અપિ ચેન્દ્રિયત્વમ્ ઉપસંખ્યાતવ્યમ્ ઇતિ. સાંખ્યાશ્ ચક્ષુરિન્દ્રિયાદિવ્યતિરિક્તાનિ વાગિન્દ્રિયાદીનિ કલ્પયન્તિ. વાગિન્દ્રિયં યેન વચનં ક્રિયતે. પાણીન્દ્રિયં યેન કિંચિદ્ દ્રવ્યમ્ આદીયતે. પાદેન્દ્રિયં યેન વિહરણં ક્રિયતે. ચંક્રમણમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. પાય્વિન્દ્રિયં યેન પુરીષોત્સર્ગઃ ક્રિયતે. ઉપસ્થેન્દ્રિયં કાયેન્દ્રિયૈકદેશવ્યતિરિક્તં યેનાનન્દઃ સુખવિશેષઃ પ્રાપ્યતે. ન ખલૂપસંખ્યાતવ્યમ્ અવિદ્યાદીનામ્ ઇન્દ્રિયત્વમ્. યેનાર્થેન ભગવતા દ્વાવિંશતિર્ ઇન્દ્રિયાણ્ય્ ઉક્તાનિ. તત્રાવિદ્યાદીનામ્ અયોગાત્. કો ઽસાવ્ અર્થ ઇત્ય્ આહ.
ચિત્તાશ્રયસ્ તદ્વિકલ્પ
ઇતિ વિસ્તરઃ. ચિત્તસ્યાશ્રયસ્ તદાશ્રયસ્ય વિકલ્પઃ
સ્થિતિઃ સંક્લેશો
વ્યવદાન-
સંભારો વ્યવદાનં ચેતિ.
એતચ્ ચ ષડાયતનં મૌલં સત્ત્વદ્રવ્યમ્ [તિબ્. 89બ્] ઇતિ. તદિતરેષાં તદાશ્રિતત્વાત્. તથા હિ ષડિન્દ્રિયાધિપત્યસંભૂતમ્ ઇન્દ્રિયાધિષ્ઠાનમ્. ષડ્ વા વિષયા વિજ્ઞાનકાયાશ્ ચ. તદ્ એતદ્ અપિ સત્ત્વદ્રવ્યમ્ ઇષ્યતે ન તુ મૌલમ્. ન હ્ય્ અધિષ્ઠાનાદ્યાધિપત્યસંભૂતં ષડાયતનમ્ ઇતિ. વ્યવદાનસંભરણં પંચભિર્ ઇતિ શ્રદ્ધાદિભિઃ. વ્યવદાનં ત્રિભિર્ ઇતિ. અનાજ્ઞાતમાજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયાદિભિઃ.
(ઇઇ.6) અપરઃ કલ્પઃ.
પ્રવૃત્તેર્ આશ્રયોત્પત્તિર્
ઇતિ વિસ્તરઃ. પ્રવૃત્તિપક્ષં નિવૃત્તિપક્ષં ચાધિકૃત્યોચ્યતે.
પ્રવૃત્તેઃ
સંસારસ્યાશ્રય ઉત્પત્તિઃ
સ્થિતિઃ ઉપભોગશ્ ચ.

નિવૃત્તેર્ અપિ નિર્વાણસ્યાશ્રય ઉત્પત્તિઃ સ્થિતિર્ ઉપભોગશ્ ચ. એતાવતા ચ પુરુષાર્થપરિસમાપ્તિર્ ઇતિ. નિરર્થિકા તદન્યેન્દ્રિયપ્રજ્ઞપ્તિઃ. ભવતામ્ અપિ પુરુષાર્થપરિસમાપ્તિઃ પઠ્યતે. તસ્ય શબ્દાદ્યુપલબ્ધિર્ આદિર્ ગુણપુરુષાન્તરોપલબ્ધિર્ અન્ત ઇતિ. તત્ર ષડાયતનં મૂલસત્ત્વદ્રવ્યભૂતં સંસરતીતિ પ્રવૃત્તેર્ આશ્રયઃ. ઉત્પત્તિઃ સ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયે ઇતિ. ઉત્પદ્યતે ઽસ્યા ઇત્ય્ ઉત્પત્તિઃ. કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ. તત ઉત્પત્તેઃ. કસ્ય. ષડાયતનસ્ય. મનઃકાયેન્દ્રિયયોઃ સાક્ષાત્ તાભ્યામ્ ઉત્પત્તેઃ. ચક્ષુરાદીનાં ચતુર્ણાં ક્રમેણોત્પત્તેઃ. સ્થિતિર્ જીવિતેન્દ્રિયેણ ષડાયતનાવસ્થાનાત્. ઉપભોગો વેદનાભિઃ સુખાદિભિઃ. શ્રદ્ધાદયો હિ નિવૃત્તેર્ આશ્રય ઇતિ. શ્રદ્ધાદીનાં પ્રતિષ્ઠાભૂતત્વાત્. આજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયં પ્રભવ ઇત્ય્ આદિભવઃ પ્રથમતો ઽનાસ્રવોત્પત્તેઃ. [તિબ્. 90અ] સ્થિતિર્ આજ્ઞેન્દ્રિયં પ્રાબન્ધિકત્વાત્. ઉપભોગ આજ્ઞાતાવીન્દ્રિયેણેતિ. તેન વિમુક્તિપ્રીતિસુખપ્રતિસંવેદનાત્. અત એતાવન્ત્ય્ એવેન્દ્રિયાણીતિ નાવિદ્યાદીનામ્ ઇન્દ્રિયત્વમ્ ઇષ્ટમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અત એવ ચૈષાં એષો ઽનુક્રમ ઇતિ. ચક્ષુરિન્દ્રિયં યાવદ્ આજ્ઞાતાવીન્દ્રિયમ્ ઇતિ પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યોર્ આશ્રયાદિભાવાત્. વાચસ્ તુ નેન્દ્રિયત્વમ્. વચને શિક્ષાવિશેષાપેક્ષત્વાત્. જાતમાત્રો હિ બાલકો વિનૈવ શિક્ષયા ચક્ષુષા રૂપાણિ પશ્યતિ. ન ત્વ્ એવં વચનં કરોતિ. તસ્માદ્ ઇન્દ્રિયધર્માતિક્રાન્તત્વાત્. ન વાગ્ ઇન્દ્રિયં ભવિતુમ્ અર્હતિ. જિહ્વેન્દ્રિયાધિષ્ઠાનસ્યૈવ તુ એતત્ કર્મ વચનમ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 99 ) ઇતિ. પાણિપાદસ્ય ચાદાનવિહરણાદ્ અનન્યત્વાદ્ ઇતિ. પાણિર્ એવ હ્ય્ અન્યથાન્યત્ર ચોત્પન્ન આદાનમ્ ઉચ્યતે. પાદ એવ ચાન્યથાન્યત્ર ચોત્પન્નો વિહરણમ્ ઇતિ. કર્માભાવાત્. સ્વાત્મનિ ચ વૃત્તિવિરોધાત્. ન પાણિપાદસ્યેન્દ્રિયત્વમ્. ઉરગપ્રભૃતીનામ્ ઇતિ. સર્પાદીનાં પાણિપાદં નાસ્તિ. અથ ચ તેષામ્ આદાનવિહરણં ભવતિ ન પાણિપાદસ્યેન્દ્રિયત્વમ્. તેષામ્ અપ્ય્ અસ્તિ સૂક્ષ્મમ્ ઇતિ ચેત્. ન. સાધ્યત્વાત્. પાયોર્ અપિ નેન્દ્રિયત્વમ્ ઉત્સર્ગ ઇત્ય્ અશુચ્યુત્સર્ગે. ગુરુદ્રવ્યસ્ય યસ્ય કસ્યચિદ્ આકાશે છિદ્રે સર્વત્ર પાયુસ્થાનાદ્ અન્યત્રાપિ પતનાત્. ગુરુદ્રવ્યસ્ય ગુરુત્વાદ્ એવં સ્વયં પતનં નેન્દ્રિયકૃતમ્. વાયુના ચ તત્પ્રેરણાદ્ ઇતિ. વાયુના તસ્ય ગુરોર્ અશુચિદ્રવ્યસ્ય પ્રેરણા. [તિબ્. 90બ્] વાયોર્ એવ તત્ કર્મ સ્યાન્ ન પાય્વિન્દ્રિયસ્ય. તદનુપલબ્ધેઃ. ઉપસ્થસ્યાપિ નેન્દ્રિયત્વં આનન્દ ઇતિ. કાયેન્દ્રિયૈકદેશસ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયવ્યતિરિક્તકલ્પિતસ્ય ઉપસ્થસ્ય નેન્દ્રિયત્વમ્ આનન્દે. કાયેન્દ્રિયૈકદેશભૂતસ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયકૃતં હિ તત્. ક્લિષ્ટં સૌખ્યમ્ ઇતિ વાક્યર્થઃ. કણ્ઠદન્તાક્ષિવર્ત્માઙ્ગુલિપર્વનામ્ અપીતિ વિસ્તરઃ. યદિ યથોક્તાત્ કારણાત્ એતાવન્ત્ય્ એવેન્દ્રિયાણીતિ નેષ્યતે. કણ્ઠસ્યાભ્યવહરણે. દન્તસ્ય ચર્વણે. અક્ષિવર્ત્મન ઉન્મેષનિમેષે. પર્વણઃ અસ્થિસંધિસંકોચવિકાસક્રિયાયામ્ ઇન્દ્રિયત્વં પ્રસજ્યેત. સર્વસ્ય વા કારણભૂતસ્યેતિ વિસ્તરઃ. સર્વસ્ય વા કારણભૂતસ્ય બીજાદેઃ સ્વસ્યાં ક્રિયાયાં સ્વકાર્યક્રિયાયામ્ અઙ્કુરાદિલક્ષણાયામ્ ઇન્દ્રિયત્વં પ્રસજ્યેતેત્ય્ અધિકૃતમ્. યદિ યસ્ય યત્ર પુરુષકારો ઽસ્તિ. તસ્ય તત્રેન્દ્રિયત્વમ્ ઇષ્યતે. સ ચ નિયમહેતુઃ પૂર્વોક્તો નેષ્યતે. તસ્માદ્ અયુક્તં વાગાદીનામ્ ઇન્દ્રિયત્વમ્.
(ઇઇ.7, 8) તત્ર ચક્ષુરાદીનામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. તત્રેતિ વાક્યોપન્યાસે. કૃતો નિર્દેશ ઇતિ.
તદ્વિજ્ઞાનાશ્રયા રૂપપ્રસાદાશ્ ચક્ષુરાદયઃ.
કાયાત્ સ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયે.
વિજ્ઞાનં પ્રતિવિજ્ઞપ્તિર્
ઇતિ.
જીવિતેન્દ્રિયસ્યેતિ.
આયુર્ જીવિતમ્ આધાર ઊષ્મવિજ્ઞાનયોર્ હિ ય
ઇત્ય્ અત્ર. શ્રદ્ધાદીનાં ચૈત્તેષ્વ્ ઇતિ.
શ્રદ્ધાપ્રમાદઃ પ્રશ્રબ્ધિર્
ઇત્ય્ અત્ર પ્રદેશે. નનુ ચ વેદનાયા અપિ કૃતો નિર્દેશઃ ચૈત્તેષુ ચ કરિષ્યતે
વેદનાનુભવ
ઇતિ.
વેદના ચેતના સંજ્ઞેતિ
વચનાત્. [તિબ્. 91અ] સત્યં સામાન્યં રૂપં વેદનાયા ઉક્તં વક્ષ્યતે ચ. વિશેષવિભાગરૂપં ત્વ્ ઇહ વિવક્ષિતમ્ ઇતિ સુખાદીનાં કર્તવ્યો નિર્દેશ ઇત્ય્ આહ. આજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયાદીનાં તર્હિ ન કર્તવ્યો યસ્માન્ મનસો લક્ષણમ્ ઉક્તમ્. શ્રદ્ધાદીનાં ચૈત્તેષુ કરિષ્યતે. સુખસૌમનસ્યોપેક્ષાણામ્ ઇહ ક્રિયતે. એષામ્ અપિ કર્તવ્ય એવ. યસ્માન્ નવદ્રવ્યસ્વભાવત્વમ્ એષાં દર્શયિતવ્યમ્. એતસ્યાં ચાવસ્થાયામ્ એતાણિ નવ દ્રવ્યાણ્ય્ અનાજ્ઞાતમાજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયાખ્યાં લભન્તે. એતસ્યામ્ અવસ્થાયામ્ આજ્ઞેન્દ્રિયાખ્યામ્ એતસ્યામ્ આજ્ઞાતાવીન્દ્રિયાખ્યાં લભન્ત ઇતિ. સ એષામ્ અવસ્થાવિશેષો દર્શયિતવ્ય ઇત્ય્ અતઃ સૂક્તમ્ એતત્. સુખાદીનામ્ આજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયાદીનાં ચ કર્તવ્ય ઇતિ.
અસાતા યા કાયિકા વેદનેતિ
અસાતેતિ સાતાનિવૃત્ત્યર્થમ્. કાયિકીતિ માનસીનિવૃત્ત્યર્થમ્. તત્ર કાયાશ્ ચક્ષુરાદયઃ પંચ પરમાણુસંચયાત્મકત્વાત્. તત્ર કાયે ભવા કાયેન વા આશ્રયેણ સહ ચરતીતિ કાયિકી. યા ઉપઘાતિકા પંચેન્દ્રિયાશ્રયા વેદના. તત્
દુઃખેન્દ્રિયમ્
ઇત્ય્ અવગન્તવ્યમ્.
સુખં સાતેતિ.

અત્રેન્દ્રિયમ્ ઇત્ય્ અનુવર્તતે. કાયિકીતિ ચ.
સાતેતિ
ગ્રહણમ્ અસાતાનિવૃત્ત્યર્થમ્. તદ્ એતદ્ ઉક્તં ભવતિ. તત્ સુખેન્દ્રિયં. યાનુગ્રાહિકા પંચેન્દ્રિયા વેદનેતિ.
ધ્યાને તૃતીયે તુ [તિબ્. 91બ્] ચૈતસી સા સુખેન્દ્રિયમ્
ઇતિ. તૃતીયે તુ ધ્યાને ચૈતસ્ય્ અપિ સાતા વેદના સુખેન્દ્રિયમ્ ઇતિ વ્યવસ્થાપ્યતે. કસ્માચ્ ચૈતસ્ય્ એવ સાતા તત્ર ગૃહ્યતે ન કાયિકીતિ. અત આહ. ન હિ તત્ર કાયિકી વેદનાસ્તિ. પઞ્ચવિજ્ઞાનકાયાભાવાદ્ ઇતિ. તૃતીયે ધ્યાને કસ્માત્ સા ન સૌમનસ્યેન્દ્રિયમ્. અત આહ. તૃતીયે તુ ધ્યાને પ્રીતિવીતરાગત્વાત્. સુખેનેન્દ્રિયમ્ એવ સા. ન સૌમનસ્યેન્દ્રિયમ્. સાતત્વાદ્ ધિ સુખમ્ ઉચ્યતે. ન પ્રીતિર્ અસંપ્રહર્ષાકારત્વાત્. તથા હિ સૂત્ર ઉક્તમ્. પ્રીતેર્ વિરાગાદ્ ઉપેક્ષકો વિહરતીતિ વિસ્તરેણ યાવત્ સ્મૃતિમાન્ સુખવિહારી તૃતીયં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતીતિ. સૌમનસ્યાદ્ અન્યા પ્રીતિર્ ઇતિ ચેત્. અત આહ. પ્રીતિર્ હિ સૌમનસ્યમ્ ઇતિ.
અસાતા ચૈતસી પુનર્ દૌર્મનસ્યમ્
ઇતિ. ઉપઘાતિકા ચૈતસિકી વેદના દૌર્મનસ્યમ્.
ઉપેક્ષા તુ મધ્યેતિ.
ઉપેક્ષેન્દ્રિયં તુ યા મધ્યા વેદના. નૈવસાતાસાતેત્ય્ અર્થઃ.
ઉભયીતિ.
ઉભયાવયવાવ્ અસ્યા ઉભયી. કાયિકી ચૈતસિકીત્ય્ અર્થઃ.
અવિકલ્પનાદ્
ઇતિ. અભિનિરૂપણાવિકલ્પભાવાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. પ્રાયેણેતિ ગ્રહણં સમાધિજવિપાકજપ્રીતિસુખપરિવર્જનાર્થમ્. ન તુ કાયિકમ્ ઇતિ. ન તુ કાયિકં સુખદુઃખં વિકલ્પનાદ્ ઉત્પદ્યતે. કિંકારણમ્ ઇત્ય્ આહ. વિષયવશાદ્ અર્હતામ્ અપ્ય્ ઉત્પત્તેર્ ઇતિ. પ્રહીણપ્રિયાપ્રિયવિકલ્પાનામ્ અપ્ય્ અર્હતાં વિષયવશેનૈવ કાયિકસુખદુઃખોત્પાદાત્. [તિબ્. 92અ] અતસ્ તયોર્ ઇન્દ્રિયત્વેન ભેદ ઇતિ. તયોઃ કાયિકચૈતસિકયોઃ સુખયોર્ દુઃખયોશ્ ચ ઇન્દ્રિયત્વેન ભેદઃ પૃથક્ત્વં સુખેન્દ્રિયં સૌમનસ્યેન્દ્રિયં દુઃખેન્દ્રિયં દૌર્મનસ્યેન્દ્રિયમ્ ઇતિ. ઉપેક્ષા તુ સ્વરસેનૈવાનભિસંસ્કારેણાવિકલ્પયત એવાનભિનિરૂપયત એવોત્પદ્યતે કાયિકી ચૈતસિકી વા વિપાકજા નૈષ્યન્દિકી વા. તસ્માદ્ એકમ્ ઇન્દ્રિયં ક્રિયતે ઇન્દ્રિયત્વેનાભેદઃ ઉપેક્ષેન્દ્રિયમ્ ઇતિ. અન્યથા ચ કાયિકમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. અન્યેનાનુભવરૂપવિશેષેણ કાયિકં સુખમ્ અનુગૃહ્ણાતિ. અન્યેન ચૈતસિકં. સ્થિરં હિ કાયિકમ્. અસ્થિરં હિ ચૈતસિકમ્. એવં દુઃખમ્ અન્યેનાનુભવરૂપવિશેષેણ કાયિકમ્ ઉપહન્તિ. અન્યેન ચૈતસિકમ્ ઇતિ. ઉપેક્ષાયાં નૈષ વિકલ્પ ઇતિ. એષ સ્વરૂપવિશેષલક્ષણો વિકલ્પો નાસ્તિ. અત ઉપેક્ષણં પ્રત્ય્ ઉપેક્ષાક્રિયાં પ્રતિ. અવિકલ્પનાત્ અસ્વભાવવિશેષાદ્ અભેદઃ.
દૃગ્ભાવનાશૈક્ષપથ
ઇતિ. દૃગ્ દર્શનમ્. દૃશો ભાવનાયા અશૈક્ષસ્ય ચ પન્થા
દૃગ્ભાવનાશૈક્ષપથઃ.
તસ્મિન્ન્ એવ માર્ગત્રયે યાનિ મનઃસુખસૌમનસ્યોપેક્ષાશ્રદ્ધાવીર્યસ્મૃતિસમાધિપ્રજ્ઞાખ્યાનિ નવ દ્રવ્યાણિ. તાનિ દર્શનમાર્ગે અનાજ્ઞાતમાજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયં ભાવનામાર્ગે આજ્ઞેન્દ્રિયમ્ અશૈક્ષમાર્ગે આજ્ઞાતાવીન્દ્રિયમ્ ઇતિ વ્યવસ્થાપ્યન્તે. અન્યોન્યમ્ અપેક્ષ્યમાણાનિ તાનિ નવ દ્રવ્યાણિ તત્તન્ નામ લભન્તે. [તિબ્. 92બ્] નવેતિ ચ કલાપાન્તરાપેક્ષયૈવમ્ ઉક્તમ્. ન ત્વ્ એકસ્મિંશ્ ચિત્તકલાપે નવ દ્રવ્યાણિ ભવન્તિ. સુખસૌમનસ્યોપેક્ષેન્દ્રિયાણામ્ એકતરસ્યૈવ ભાવાત્. યદિ હિ સ માર્ગો ઽનાગમ્યધ્યાનાન્તરચતુર્થધ્યાનાકાશવિજ્ઞાનાકિંચન્યાયતનભૂમિકઃ. તત્રોપેક્ષેન્દ્રિયમ્ એવ. ન સુખસૌમનસ્યેન્દ્રિયે. યદિ પ્રથમદ્વિતીયધ્યાનભૂમિકઃ. તત્ર સૌમનસ્યેન્દ્રિયમ્ એવ. યદિ તૃતીયધ્યાનભૂમિકઃ. તત્ર સુખેન્દ્રિયમ્ એવ નાન્યદ્ ઇતિ. અનાજ્ઞાતમ્ આજ્ઞાતું પ્રવૃત્ત ઇતિ. અનાજ્ઞાતં સત્યચતુષ્ટયમ્ આજ્ઞાતું ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 102 ) વેદિતું પ્રવૃત્તઃ આજ્ઞાસ્યામીતિ પ્રારબ્ધઃ. તસ્યેન્દ્રિયમ્ અનાજ્ઞાતમાજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયં. અલુક્સમાસઃ. આખ્યાતપ્રતિરૂપકશ્ ચાયમ્ આજ્ઞાસ્યામીતિ શબ્દઃ. ભાવનામાર્ગે નાસ્ત્ય્ અપૂર્વમ્ આજ્ઞેયં તદ્ એવ તુ સત્યચતુષ્ટયમ્ આજાનાતિ શેષાનુશયપ્રહાણાર્થં ભાવનાહેયક્લેશપ્રહાણાર્થમ્. તસ્યાજ્ઞસ્ય પુદ્ગલસ્યેન્દ્રિયમ્ આજ્ઞેન્દ્રિયમ્. આજ્ઞમ્ એવેન્દ્રિયમ્ ઇતિ વા. અશૈક્ષમાર્ગે ત્વ્ આજ્ઞાતમ્ ઇત્ય્ અવગમઃ આજ્ઞાતાવ ઇતિ. અર્થકથનમાત્રમ્ એતત્. શબ્દવિગ્રહસ્ ત્વ્ એવં કર્તવ્યઃ. આજ્ઞાતમ્ ઇત્ય્ આવ આજ્ઞાતાવઃ. અવતેઃ ઘઞિ રૂપમ્ એતદ્ આવ ઇતિ. સો ઽસ્યાસ્તીતિ મત્વર્થીયઃ આજ્ઞાતાવી. આજ્ઞાતમ્ અવિતું શીલમ્ અસ્યેતિ વેતિ તાચ્છીલિકો ણિનિઃ. તથાભૂતસ્યેન્દ્રિયમ્ ઇતિ. તથાભૂતસ્ય પુદ્ગલસ્યેન્દ્રિયમ્. આજ્ઞાતાવિન ઇત્ય્ અર્થઃ.
(ઇઇ.9) અમલં ત્રયમ્
ઇતિ. અમલમ્ એવ ત્રયમ્ ઇત્ય્ અવધાર્યતે. નનુ ચાયમ્ અનાસ્રવસાસ્રવપ્રકારભેદ ઉક્તો ધાતુનિર્દેશે.
[તિબ્. 93અ] અનાસ્રવા માર્ગસત્યમ્
ઇતિ. તથા
સાસ્રવાનાસ્રવા એતે ત્રયઃ શેષાસ્ તુ સાસ્રવા
ઇત્યાદિવચનાત્. સત્યમ્ ઉક્તો ઽયમ્ એવમાદિઃ પ્રકારભેદઃ. સ તુ સામાન્યરૂપેણોક્તો ન ભેદરૂપેણ. અતઃ શિષ્યસુખપ્રતિપત્ત્યર્થમ્ અયમ્ એવમાદિપ્રકારભેદઃ પ્રતિપદરૂપેણ પુનર્ અભિધીયત ઇત્ય્ એવમ્ અવગન્તવ્યમ્. દ્વિધા નવેતિ ન સૂત્રયિતવ્યમ્. એકાન્તાનાસ્રવસાસ્રવનિર્ધારણાદ્ એવ હિ દ્વિધા નવેતિ સિદ્ધેઃ. યદિ હ્ય્ એતાનિ નવૈકન્તેનાનાસ્રવાણિ સ્યુઃ. એકાન્તાનાસ્રવેષ્વ્ આજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયાદિષુ પઠ્યેરન્. તથૈકાન્તસાસ્રવાણિ સ્યુઃ. એકાન્તસાસ્રવેષુ રૂપીન્દ્રિયજીવિતદુઃખદૌર્મનસ્યેષુ પઠ્યેરન્. ન ચૈવમ્. અતો નવ દ્વિધેતિ સિદ્ધમ્. અસ્ત્ય્ એતદ્ એવમ્. મતાન્તરનિવૃત્ત્યર્થં તુ પુનર્ ઇદમ્ ઉચ્યતે
નવ દ્વિધેતિ.

દ્વિધૈવ નવ. નાનાસ્રવાણિ યથૈકે કથયન્તિ. તત્સિદ્ધયે ચાગમમ્ આનયન્તિ. યસ્યેમાનીતિ વિસ્તરઃ. સર્વેણ સર્વાણિ ન સન્તીતિ. સર્વેણ પ્રકારેણ મૃદુમધ્યાધિમાત્રભેદેન. સર્વાણીતિ પઞ્ચાપિ ન સન્તીત્ય્ અર્થઃ. પૃથગ્જનપક્ષાવસ્થિતં વદામીતિ વચનાત્. અર્થાદ્ ઉક્તં ભવતિ. યસ્યેમાનિ સન્તિ સ આર્ય ઇતિ. નેદં જ્ઞાપકમ્. તેષામ્ અનાસ્રવત્વમ્ અધિકૃત્યેત્ય્ આચાર્યઃ. તથા હ્ય્ [તિબ્. 93બ્] આર્યપુદ્ગલવ્યવસ્થાનં કૃત્વા યસ્યેમાનીત્ય્ આહેતિ. કથમ્. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 103 ) પઞ્ચેમાનિ ભિક્ષવ ઇન્દ્રિયાણિ. કતમાનિ પઞ્ચ. શ્રદ્ધેન્દ્રિયં યાવત્ પ્રજ્ઞેન્દ્રિયં એષાં પંચાનામ્ ઇન્દ્રિયાણાં તીક્ષ્ણત્વાત્ પરિપૂર્ણત્વાદ્ અર્હન્ ભવતિ. તતસ્ તનુતરૈર્ મૃદુતરૈર્ અનાગામી ભવતિ. તતસ્ તનુતરૈર્ મૃદુતરૈઃ સકૃદાગામી. તતસ્ તનુતરૈર્ મૃદુતરૈઃ સકૃદાગામી. તતસ્ તનુતરૈર્ મૃદુતરૈઃ સ્રોતઆપન્નઃ. તતો ઽપિ તનુતરૈર્ મૃદુતરૈર્ ધર્માનુસારી. તતસ્ તનુતરૈર્ મૃદુતરૈઃ શ્રદ્ધાનુસારી. ઇતિ હિ ભિક્ષવ ઇન્દ્રિયપારમિતાં પ્રતીત્ય ફલપારમિતા પ્રજ્ઞાયતે. ફલપારમિતાં પ્રતીત્ય પુદ્ગલપારમિતા પ્રજ્ઞાયતે. યસ્યેમાનિ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ સર્વેણ સર્વાણિ ન સન્તિ. તમ્ અહં બાહ્યં પૃથગ્જનપક્ષાવસ્થિતં વદામીતિ. તદ્ એવમ્ આર્યપુદ્ગલવ્યવસ્થાનં કૃત્વા યસ્યેમાનીત્ય્ આહ ભગવાન્ ઇતિ. પૃથગ્જનો વા દ્વિવિધ ઇતિ. આભ્યન્તરકશ્ ચ બાહ્યકશ્ ચ. અસમુચ્છિન્નકુશલમૂલ આભ્યન્તરકો બૌદ્ધસંગૃહીતત્વાત્. સમુચ્છિન્નકુશલમૂલસ્ તુ બાહ્યકસ્ તદ્વિપર્યયાત્. અત એવ ચ બાહ્યમ્ ઇતિ વિશેષણમ્. ઇતરથા હિ પૃથગ્જનપક્ષાવસ્થિતં વદામીત્ય્ એવાવક્ષ્યત્. ઉક્તં ચ સૂત્ર ઇતિ. અથ ભગવતો ઽચિરાભિસંબુદ્ધસ્યૈતદ્ અભવત્. અધિગતો મે ધર્મો ગમ્ભીરો ગમ્ભીરાવભાસો દુર્દર્શો દુરવબોધો ઽતર્ક્યો ઽતર્કાવચરઃ સૂક્ષ્મો [તિબ્. 94અ] નિપુણઃ પણ્ડિતવિજ્ઞવેદનીયઃ. તં ચાહં પરેષામ્ આવેદયેયમ્. તં ચ પરે ન વિજાનીયુઃ. સ મમ સ્યાદ્ વિઘાતઃ. સ્યાત્ ક્લમથઃ. સ્યાચ્ ચેતસો ઽનુદયઃ. યન્ ન્વ્ અહમ્ એકાકી અરણ્યે પ્રવણે દૃષ્ટધર્મસુખવિહારતાયોગમ્ અનુયુક્તો વિહરેયમ્. અથ બ્રહ્મણઃ સહાપતેર્ બ્રહ્મલોકે સ્થિતસ્યૈતદ્ અભવત્. નશ્યતિ બતાયં લોકઃ. પ્રણશ્યતિ બતાયં લોકઃ. યત્રેદાનીં કદાચિત્ કર્હિચિત્ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા લોકે ઉત્પદ્યન્તે. તદ્યથા ઉદુમ્બરપુષ્પમ્. તસ્ય ચાદ્ય ભગવતો ઽલ્પોત્સુકવિહારિતાયાં ચિત્તં ક્રામતિ ન ધર્મદેશનાયામ્. યન્ ન્વ્ અહં ગત્વાધ્યેષયેયમ્. અથ બ્રહ્મા સહાપતિઃ તદ્યથા બલવાન્ પુરુષઃ સમ્મિંજિતં બાહું પ્રસારયેત્. પ્રસારિતં વા સમ્મિંજયેત્. એવમ્ એવ બ્રહ્મા સહાપતિઃ બ્રહ્મલોકે ઽન્તર્હિતો ભગવતઃ પુરસ્તાત્ પ્રત્યસ્થાત્. અથ બ્રહ્મા તસ્યાં વેલાયાં ગાથામ્ અભાષત.
પ્રાદુર્બભૂવ મગધેષુ પૂર્વં
ધર્મો હ્ય્ અશુદ્ધઃ સમલાનુબદ્ધઃ.
અપાવૃણીષ્વ અમૃતસ્ય દ્વારં
વદસ્વ ધર્મં વિરજં નિરંગણમ્.
અથ ભગવાન્ તસ્યાં વેલાયામ્ ઇમે ગાથે અભાષત્.
કૃચ્છ્રેણ મે અધિગતો બ્રહ્મન્ ખિલાં પ્રવિદાલ્ય.
(અભિધ્-ક્-વ્ય્ 104)
ભવરાગપરીતૈશ્ ચ નાયં ધર્મઃ સુસંબુધઃ.
પ્રતિસ્રોતોપમં માર્ગં ગભીરમ્ અતિદુર્દૃશં
ન દ્રક્ષ્યન્તે રાગરક્તાસ્ તમઃસ્કન્ધેન ચાવૃતાઃ.
બ્રહ્માવોચત્. સન્તિ ભદન્ત [તિબ્. 94બ્] સત્ત્વા લોકે જાતા લોકે વૃદ્ધાસ્ તીક્ષ્ણેન્દ્રિયા અપિ મધ્યેન્દ્રિયા અપિ મૃદ્વિન્દ્રિયા અપીત્ય્ અપ્રવર્તિત એવ ધર્મચક્ર ઇતિ વિસ્તરઃ. ઇન્દ્રિયાણિ શ્રદ્ધાદીનિ. યૈસ્ તે ભવ્યા ઉક્તાઃ. યસ્માદ્ અપ્રવર્તિતે ઽપિ ધર્મચક્રે સન્તિ તીક્ષ્ણેન્દ્રિયા ઇત્યાદ્ય્ ઉક્તમ્. તસ્માત્ સન્ત્ય્ એવ સાસ્રવાણિ શ્રદ્ધાદીનીતિ. સદેવકાલ્ લોકાદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ન તાવદ્ અહમ્ અસ્માત્ સદેવકાલ્ લોકાત્ સમારકાત્ સબ્રહ્મકાત્ સશ્રમણબ્રાહ્મણિકાયાઃ પ્રજાયાઃ સદેવમાનુષાયા મુક્તો નિઃસૃતો વિસંયુક્તો વિપ્રયુક્તો વિપર્યાસાપગતેન ચેતસા બહુલં વ્યહાર્ષમ્ ઇતિ વિસ્તરવચનમ્. ન ચાનાસ્રવાણામ્ એષ પરીક્ષાપ્રકાર ઇતિ. ન હ્ય્ અનાસ્રવાણામ્ આસ્વાદ આદીનવો નિઃસરણં વા યુજ્યતે.
(ઇઇ.10) અર્હન્ન્ ઇતિ. નાનાગામી. ક્લેશવિમુક્તસંતાનત્વાત્. ઋદ્ધિમાન્ ઇતિ પ્રાપ્તાભિજ્ઞઃ. ચેતોવશિત્વં પ્રાપ્ત ઇતિ. અસમયવિમુક્તઃ. જીવિતપરિષ્કારમ્ ઇતિ. જીવિતાય પરિષ્કારસ્ તદનુગુણત્વાત્. દત્ત્વા તત્ પ્રણિધાયેતિ. તદ્ આયુઃ પ્રણિધાય ચેતસિ કૃત્વેત્ય્ અર્થઃ. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. યન્ મે ભોગવિપાકં કર્મ. તદ્ આયુર્વિપાકં ભવત્વ્ ઇતિ. પ્રાન્તકોટિકમ્ ઇતિ.
વૃદ્ધિનિષ્ઠાગતમ્
ઇતિ લક્ષણમ્ અસ્ય વક્ષ્યતે. ચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ વાચં ચ ભાષત ઇતિ. ચિત્તવાચાવ્ અપિ તત્સિદ્ધયે કુર્યાત્ નૈકકારણસાધ્યં હિ કાર્યં. તદ્ અનેન [તિબ્. 95અ] વિપાક એવ જીવિતેન્દ્રિયમ્ ઇતિ દર્શયતિ. યન્ મે ભોગવિપાકં કર્મ. તદ્ આયુર્વિપાકદાયિ ભવત્વ્ ઇતિ. ધ્યાનભાવનાબલં તુ તસ્યાકર્ષકમ્ ઇતિ.
વિપાકોચ્છેષં વિપચ્યત ઇતિ. અકાલમરણેનાપરિસમાપ્તફલસ્ય ત્યક્તસ્ય જન્માન્તરકર્મણો ભાવનાબલેન વિપાકોચ્છેષમ્ આકૃષ્ય પ્રતિસંવેદયતે. તેષાં તાદૃશ ઇતિ તેષાં યોગિનામ્.

પૂર્વકર્મજં સ્થિતિકાલાવેધમ્ ઇતિ. પૂર્વસ્મિન્ જન્મનિ કર્મ પૂર્વકર્મ. તતો જાતઃ પૂર્વકર્મજઃ. સ્થિતિર્ ઇન્દ્રિયમહાભૂતાનાં પ્રવાહઃ. સ્થિતેઃ કાલઃ સ્થિતિકાલઃ. તસ્યાવેધ આક્ષેપઃ. સ્થિતિકાલાવેધઃ. તાવત્સંસારક્ષણાનુબન્ધસામર્થમ્ આક્ષેપઃ. તેન હ્ય્ અસૌ સ્થિતિકાલ આવિધ્યતે. તં પૂર્વકર્મજં સ્થિતિકાલાવેધમ્ ઇન્દ્રિયમહાભૂતાનાં વ્યાવર્તયન્તિ યોગ્નઃ. અપૂર્વં ચ સમાધિજમ્ આગન્તુકમ્ આક્ષિપન્તિ.
પ્રશ્નાત્ પ્રશ્નાન્તરમ્ ઉપજાયત ઇતિ. અથ યદ્ અર્હન્ ભિક્ષુર્ આયુઃસંસ્કારાન્ સ્થાપયતિ. તજ્ જીવિતેન્દ્રિયં કસ્ય વિપાક ઇત્ય્ અસ્માત્ પ્રશ્નાત્ કિમર્થમ્ આયુઃસંસ્કારાન્ અધિતિષ્ઠન્તીતિ પ્રશ્નાન્તરમ્. પરહિતાર્થં શાસનસ્થિત્યર્થં ચેતિ. પરહિતાર્થં બુદ્ધા ભગવન્તઃ. શાસનસ્થિત્યર્થમ્ એવ શ્રાવકઃ. રોગાદિભૂતં ચાત્મભાવમ્ ઇતિ. રોગગણ્ડશલ્યાદિભૂતં ત્રિદુઃખતાયોગાત્. ક્વ કસ્ય ચેતિ. ક્વેત્ય્ અસ્ય પ્રશ્નવિસર્જનં મનુષ્યેષ્વ્ એવ [તિબ્. 95બ્] ત્રિષુ દ્વીપેષ્વ્ ઇતિ. કસ્યેત્ય્ અસ્ય વિસર્જનં સ્ત્રીપુરુષયોર્ અસમયવિમુક્તસ્યાર્હતઃ પ્રાન્તકોટિધ્યાનલાભિન ઇતિ. તસ્ય હીતિ વિસ્તરઃ. સમાધૌ ચ વશિત્વં પ્રાન્તકોટિકધ્યાનલાભિનઃ તીક્ષ્ણેન્દ્રિયત્વાત્. ક્લેશૈશ્ ચાનુપસ્તબ્ધા સંતતિર્ નિરવશેષક્લેશપ્રહાણાત્. દૃષ્ટિપ્રાપ્તસ્ય યદ્ય્ અપિ સમાધૌ વશિત્વમ્ અસ્તિ. ન તુ તસ્ય ક્લેશૈર્ અનુપસ્તબ્ધા સંતતિઃ. સમયવિમુક્તસ્ય યદ્ય્ અપિ ક્લેશૈર્ અનુપસ્તબ્ધા સંતતિઃ. ન તુ સમાધૌ વશિત્વમ્. અસમયવિમુક્તસ્ય તૂભયમ્ અસ્તિ.
બહુવચનમ્ ઇતિ. જીવિતસંસ્કારાન્ ઇતિ યદ્ વચનં. તદ્ બહુવચનમ્. કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ. બહૂનામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. બહૂનાં સંતાનવર્તિનાં જીવિતસંસ્કારાણામ્ ઉત્સર્જનાધિષ્ઠાનાત્. ન હ્ય્ એકસ્ય ક્ષણસ્ય ઉત્સર્જને ઽધિષ્ઠાને વા પ્રોયોજનમ્ અસ્તિ. પ્રવાહેણ પરકાર્યાભિનિષ્પાદનાત્. એકસ્ય ચ ક્ષણસ્યાપીડાકરત્વાત્. ન ચ કાલન્તરસ્થાવરમ્ ઇતિ. કાલાન્તરસ્થાનશીલં કાલાન્તરસ્થાવરમ્ અક્ષણિકમ્. તચ્ ચૈતદ્ આયુર્ દ્રવ્યં ન ભવતીતિ દ્યોતનાર્થં બહુવચનમ્ ઇત્ય્ એકે. બહુષ્વ્ એવ સંસ્કારેષ્વ્ ઇતિ સૌત્રાન્તિકાનામ્ અયં પક્ષઃ. એકસ્મિન્ન્ અપિ ક્ષણે બહવસ્ તે સંસ્કારાઃ. યેષ્વ્ આયુર્ ઇતિ પ્રજ્ઞપ્તિઃ. નૈકમ્ આયુર્ નામ દ્રવ્યમ્ અસ્તિ. તે ચ સંસ્કારાઃ પંચસ્કન્ધસ્વભાવાશ્ ચતુઃસ્કન્ધસ્વભાવા વા દ્રષ્ટવ્યાઃ. અન્યથા હિ નૈવ સંસ્કારગ્રહણમ્ અકરિષ્યત. એવં તુ વક્તવ્યમ્ અભવિષ્યત્. ભગવાન્ જીવિતાન્ય્ અધિષ્ઠાય આયૂંષ્ય્ ઉત્સૃષ્ટવાન્ ઇતિ મરણવશિત્વજ્ઞાપનાર્થમ્ ઇતિ. મરણે [તિબ્. 96અ] વશિત્વમ્ અસ્તીતિ. ત્રૈમાસ્યમ્ એવ નોર્ધ્વમ્ ઇતિ. ત્રયો માસાઃ સમાહૃતાસ્ ત્રિમાસમ્. ત્રિમાસમ્ એવ ત્રૈમાસ્યમ્ અત્ર કાલાધ્વનોર્ અત્યન્તસંયોગે દ્વિતીયા ભવતિ. નોર્ધ્વં ત્રૈમાસ્યાદ્ વિનેયકાર્યાભાવાત્. સુભદ્રાવસાનત્વાત્ બુદ્ધકાર્યસ્ય. તસ્યાપિ સંપાદનાર્થમ્ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાતસંપાદનાર્થમ્. અન્યથા વચનમાત્રં સ્યાદ્ ઇતિ. કલ્પાવશેષઃ. કલ્પ એકઃ સકલઃ કલ્પાધિકઃ કલ્પઃ સાતિરેક ઇત્ય્ અર્થઃ. સ્કન્ધમરણમારયોર્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 106 ) ઇતિ. ચત્વારો મારાઃ દેવપુત્રમારઃ ક્લેશમારઃ સ્કન્ધમારઃ મરણમારશ્ ચ. તત્ર પ્રથમે યામે દેવપુત્રમારો નિર્જિતઃ. દ્વિતીયે યામે દિવ્યેન ચક્ષુષા વ્યવલોક્ય તૃતીયે યામે ક્લેશમારો નિર્જિતઃ. વૈશાલ્યાં તુ ત્રૈમાસ્યં જીવિતસંસ્કારાન્ અધિષ્ઠાય આયુઃસંસ્કારાન્ ઉત્સૃષ્ટવાન્. સ્કન્ધમારનિર્જયાર્થમ્ ઉત્સૃષ્ટાઃ સ્કન્ધાઃ. તેષૂત્સૃષ્ટેષુ મર્તવ્યં સ્યાત્. અતો મરણમારનિર્જયાર્થમ્ અધિષ્ઠિતા ઇતિ વૈભાષિકાઃ.
નિષ્ઠિતમ્ આનુષંગિકં યત્ પ્રશ્નાત્ પ્રશ્નાન્તરમ્ ઉપજાતં.
દ્વેધા દ્વાદશેતિ.
દ્વેધૈવ દ્વાદશ એવેત્ય્ અવધાર્યતે.
ઋતે ઽન્ત્યાદ્ અષ્ટકાચ્
છ્રદ્ધાદિકાદ્ આજ્ઞાતાવીન્દ્રિયપર્યન્તાત્.
દૌર્મનસ્યાચ્ ચ.
જીવિતેન્દ્રિયાદ્ એકન્તવિપાકાદ્ અન્યાનિ દ્વાદશેન્દ્રિયાણિ વિપાકશ્ ચાવિપાકશ્ ચ. તત્ર ચક્ષુરાદીનિ પુરુષેન્દ્રિયાવસાનાનિ સપ્ત સ્વપ્નાદ્યભિનિર્વૃત્તાન્ય્ ઔપચયિકાન્ય્ અવિપાકઃ. [તિબ્. 96બ્] મનોદુઃખસુખમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યાનિ મનઆદીનિ કુશલક્લિષ્ટાનિ તાન્ય્ અવિપાકઃ. યાનિ ચ યથાયોગમ્ ઐર્યાપથિકશૈલ્પસ્થાનિકનૈર્માણિકસ્વભાવાન્ય્ અવ્યાકૃતાનિ તાન્ય્ અવિપાકઃ. યથાયોગમ્ ઇતિ વિશેષણમ્. ઐર્યાપથિકાદીનાં માનસત્વેન દુઃખેન્દ્રિયસંભવાત્ સુખસૌમનસ્યયોશ્ ચ ક્વચિદ્ અસંભવાત્. તત્ર કામધાતાવ્ ઐર્યાપથિકં મનૈન્દ્રિયં તત્સંપ્રયુક્તે ચ સૌમનસ્યોપેક્ષેન્દ્રિયે અવિપાકઃ. રૂપધાતાવ્ ઐર્યાપથિકં મનૈન્દ્રિયમ્ અવિપાકઃ. વેદનેન્દ્રિયં ચ તત્સંપ્રયુક્તં યથાભૂમિ. નૈર્માણિકં પઞ્ચભૂમિકમ્. તત્ર ચોપેક્ષેન્દ્રિયમ્ એવાવિપાકઃ. ઐર્યાપથિકશૈલ્પસ્થાનિકનૈર્માણિકાનિ નિત્યમ્ ઉપેક્ષેન્દ્રિયેણ સંપ્રયુક્તાનીતિ ભદન્તાનન્તવર્મા. શેષાણિ વિપાક ઇતિ. કુશલક્લિષ્ટૈર્યાપથિકશૈલ્પસ્થાનિકનૈર્માણિકસ્વભાવેભ્યો મનૈન્દ્રિયાદિભ્યો ઽન્યાનિ મનૈન્દ્રિયાદીનિ વિપાકજાનિ વિપાકઃ. શેષાણ્ય્ અવિપાક ઇતિ સિદ્ધમ્ ઇતિ. જીવિતેન્દ્રિયં દ્વાદશ ચક્ષુરાદીનિ હિત્વા તદવધારણાદ્ એવ શેષાણ્ય્ અવિપાક ઇતિ સિદ્ધમ્. કતમાનિ પુનસ્ તાનિ. દૌર્મનસ્યેન્દ્રિયં ન વિપાકઃ કુશલાકુશલત્વાત્. તથા હિ વક્ષ્યતિ.
તત્ ત્વ્ એકં સવિપાકમ્
ઇતિ. શ્રદ્ધાદ્ય્
અષ્ટકં કુશલમ્
ઇત્ય્ અવિપાકઃ.
[તિબ્. 97અ] વિપાકો ઽવ્યાકૃતો ધર્મઃ. સત્ત્વાખ્ય
ઇતિ વિપાકલક્ષણાભાવાત્.

યદિ દૌર્મનસ્યેન્દ્રિયં ન વિપાક ઇત્ય્ અનેનાગમવિરોધં દર્શયતિ. સંપ્રયોગવેદનીયતામ્ અધિકૃત્યેતિ. વેદનીયં વેદના. દૌર્મનસ્યં વેદનીયમ્ અસ્મિન્ન્ ઇતિ દૌર્મનસ્યવેદનીયં કર્મ. સૌમનસ્યોપેક્ષાવેદનીયે અપીતિ. સંપ્રયોગમાત્રવચનાદ્ દૌર્મનસ્યવત્ સૌમનસ્યોપેક્ષે અપિ ન વિપાકઃ પ્રાપ્ણુત ઇતિ પરસ્યાભિપ્રાયઃ. સંપ્રયોગે ઽપિ ન દોષો વિપાકે ઽપીતિ. સૌમનસ્યં વેદનીયમ્ અસ્મિન્ સૌમનસ્યવેદનીયં કર્મ. તથા સૌમનસ્યં વિપાકત્વેન વેદનીયમ્ અસ્ય સૌમનસ્યવેદનીયં કર્મેતિ. અગત્યા હ્ય્ એતદ્ એવં ગમ્યેતેતિ. યદિ દૌર્મનસ્યં યુક્ત્યા પરિચ્છિન્નં ન વિપાક ઇતિ. તત એવમ્ અગત્યાખ્યાયેત સંપ્રયોગવેદનીયતામ્ અધિકૃત્યોક્તમ્ ઇતિ. તેનાહ કા પુનર્ અત્ર યુક્તિર્ દૌર્મનસ્યં ન વિપાક ઇતિ. અથ વા અગત્યા હ્ય્ એતદ્ એવં ગમ્યેત. ક્વચિત્ સંપ્રયોગવેદનીયતા. ક્વચિદ્ વિપાકવેદનીયતેતિ. બ્રૂયાસ્ ત્વં સર્વત્રૈવ તર્હિ સંપ્રયોગવેદનીયતેતિ. અત એતદ્ અન્તરાભિપ્રાયમ્ અભિસમીક્ષ્યાહ. કા પુનર્ અત્ર યુક્તિર્ દૌર્મનસ્યં ન વિપાક ઇતિ. દૌર્મનસ્યં હીત્ય્ [તિબ્. 97બ્] અનિષ્ટચિન્તનાદિકૈઃ પરિકલ્પવિશેષૈર્ ઉત્પાદ્યતે ચ [વ્યુત્પાદ્યતે ચ] વ્યુપશામ્યતે ચ. સૌમનસ્યમ્ અપ્ય્ એવમ્ ઇતિ. પરિકલ્પવિશેષૈર્ ઇષ્ટચિન્તનાદિભિર્ ઉત્પાદ્યતે ચ વ્યુપશામ્યતે ચ. વીતરાગાદીનાં તર્હીતિ. યસ્માદ્ વીતરાગાદીનાં દૌર્મનસ્યં વ્યાવર્તતે. ન હિ ચક્ષુરાદિકો વિપાકભૂતો વીતરાગાદીનાં વ્યાવર્તતે. દૌર્મનસ્યં તુ વ્યાવર્તતે. વચનાદ્ દૌર્મનસ્યેન કામવીતરાગો ઽસમન્વાગત ઇતિ. સૂત્રે ઽપ્ય્ ઉક્તં. અવીતરાગસ્ય દ્વિશલ્યા વેદનોક્તા કાયિકં દુઃખં પ્રતિસંવેદયતે ચૈતસિકં ચ દૌર્મનસ્યમ્ ઇતિ. વચનાત્ વીતરાગસ્ય ચ એકશલ્યા કાયિકમ્ એવ દુઃખં પ્રતિસંવેદયત ઇતિ. સૌમનસ્યમ્ અપ્ય્ એષામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. વીતરાગાણામ્ અવ્યાકૃતં વિપાકરૂપં સૌમનસ્યં કીદૃશં સ્યાત્. સમાપત્તિસંગૃહીતં તેષાં સૌમનસ્યં સંભવતિ. તચ્ ચ કુશલત્વાન્ ન વિપાકઃ. અતો વક્તવ્યમ્. કીદૃશં તેષાં સૌમનસ્યં વિપાક ઇતિ. યાદૃશં તાદૃશમ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ. અપરિચ્છિદ્યમાનમ્ અપિ તદ્ અસ્ત્ય્ એવેતિ દર્શયતિ. તસ્યાસ્તિ વિપાકાવકાશો ન દૌર્મનસ્યસ્ય. સર્વથાપ્ય્ અસમુદાચારાત્ સમાપત્ત્યવસ્થાયામ્ અપ્ય્ અસમાપત્ત્યવસ્થાયામ્ અપીત્ય્ અતો ન વિપાક ઇતિ સિદ્ધમ્. મનૈન્દ્રિયમ્ ઉભયોર્ ઉભયસ્યેતિ. ઉભયોઃ સુગતિદુર્ગત્યોઃ ઉભયસ્ય કુશલાકુશલસ્ય. વિપાક ઇત્ય્ અધિકારઃ. ઇદમ્ ઉત્સૃષ્ટં જીવિતેન્દ્રિયાષ્ટમાનિ સુગતૌ કુશલસ્ય [તિબ્. 98અ] વિપાક ઇતિ. તત્ર કથમ્ ઉભયવ્યંજનમ્ અસાધુસમ્મતં કુશલસ્ય વિપાક ઇત્ય્ આહ. સુગતાવ્ ઉભયવ્યંજનસ્યાકુશલેન તત્સ્થાનપ્રતિલંભ ઇતિ. સ્થાનમ્ અસ્ય ભ્રષ્ટમ્. અતો ઽસ્યાકુશલેન ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 108 ) પ્રતિલંભો વિપ્રયુક્તો ધર્મઃ. ઉભયં તુ વ્યંજનં કુશલસ્યૈવ વિપાક ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ.
(ઇઇ.11) તત્ ત્વ્ એકં સવિપાકમ્
ઇતિ. તદ્ એકં સવિપાકમ્ એવેત્ય્ અર્થઃ. તેનાહ. તુશબ્દ એવકારાર્થો ભિન્નક્રમશ્ ચેતિ. ભિન્નસ્થાન ઇત્ય્ અર્થઃ. તદ્ એકં સવિપાકં ત્વ્ ઇતિ હિ ક્રમો ન ભિન્નઃ સ્યાત્. શ્લોકબન્ધાનુગુણ્યેન ત્વ્ એવમ્ ઉક્તમ્. ન હિ તદ્ અવ્યાકૃતમ્ ઇતિ. સવિપાકમ્ એવેત્ય્ અવધારણે યુક્તિં દર્શયતિ. દ્વે હિ વસ્તુની અવિપાકે ઇષ્યેતે. અવ્યાકૃતમ્ અનાસ્રવં ચ. વિકલ્પવિશેષોત્પાદ્યત્વાન્ ન તદ્ અવ્યાકૃતમ્. અસમાહિતત્વાચ્ ચ નાનાસ્રવમ્. અવ્યાકૃતં હિ પૂતિબીજવન્ ન વિપાકદાનાય સમર્થમ્. અનાસ્રવં તુ તૃષ્ણાનભિષ્યન્દિતત્વાન્ નાલં વિપાકદાનાયાનભિષ્યન્દિતસારબીજવત્. પારિશેષ્યાદ્ અકુશલં વા તદ્ ભવેત્ કુશલસાસ્રવં વા. અતઃ સવિપાકમ્ એવ નાસ્ત્ય્ અવિપાકં દૌર્મનસ્યમ્.
દશ દ્વિધેતિ.
દશૈવ દ્વિધા દ્વિધૈવ ચ દશેત્ય્ અવધારણમ્. દ્વિધેતિ સવિપાકાવિપાકાનિ.
[તિબ્. 98બ્] મનો ઽન્યવિત્તિશ્રદ્ધાદીનિ ચેતિ.
મનશ્ ચ અન્યવિત્તયશ્ ચ શ્રદ્ધાદીનિ ચેતિ. વિત્તિર્ વેદના. અન્યગ્રહણેન દૌર્મનસ્યવર્જિતં ગૃહ્યતે દૌર્મનસ્યસ્યોક્તત્વાત્.
શ્રદ્ધાદીનિ
શ્રદ્ધાવીર્યસ્મૃતિસમાધિપ્રજ્ઞા. ગૃહ્યન્ત ઇત્ય્ અધિકૃતમ્ અન્યદ્ અવિપાકમ્ ઇતિ. યથોક્તદૌર્મનસ્યાદ્યવધારણાત્. જીવિતં રૂપાણિ ચ સપ્તેન્દ્રિયાણ્ય્ આજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયાદીનિ ચ ત્રીણ્ય્ અવિપાકાનીતિ સિદ્ધમ્ અવ્યાકૃતત્વાત્ અનાસ્રવત્વાચ્ ચ યથાક્રમમ્.
(ઇઇ.12) અષ્ટકં કુશલમ્
ઇતિ. અષ્ટકં કુશલમ્ એવેત્ય્ અવધારણમ્.
દ્વિધા દૌર્મનસ્યમ્
ઇતિ. દ્વિધૈવ દૌર્મનસ્યં દૌર્મનસ્યમ્ એવ દ્વિધેત્ય્ અવધારણં. દ્વિધેતિ કુશલં ચાકુશલં ચ. અન્યદ્ અપિ દ્વૈધમ્ અસ્તિ. કૂશલં ચાવ્યાકૃતં ચ અકુશલં ચાવ્યાકૃતં ચેતિ. તત્ કથમ્ ઇદમ્ અવધાર્યતે. કુશલં ચાકુશલં ચેતિ. વ્યાખ્યાનતો વિશેષપ્રતિપત્તિઃ. અથ વા દૌર્મનસ્યં સવિપાકમ્ એવેતિ નિર્ધારિતમ્. તસ્માદ્ ઇદમ્ એવ દ્વૈધં ભવતિ નાન્યત્.
અન્યા ચ વિત્તિર્
ઇતિ દૌર્મનસ્યવર્જ્યં વેદનાચતુષ્ટયં તસ્યોક્તત્વાત્.
ત્રેધેતિ.
કુશલાકુશલાવ્યાકૃતાનિ. ત્રયઃ પ્રકારાસ્ ત્રેધા. દ્વિત્ર્યોશ્ ચ ધમુઞ્. એધાચ્ ચેતિ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 109 ) ત્રેધેત્ય્ એધાશબ્દવ્યુત્પત્તિઃ. અલોભાદિસંપ્રયુક્તાનિ કુશલાનિ. લોભાદિસંપ્રયુક્તાન્ય્ અકુશલાનિ. અતો ઽન્યાન્ય્ [તિબ્. 99અ] અવ્યાકૃતાનિ.
અન્યદ્ એકધેતિ.
જીવિતાષ્ટમમ્ અન્યદ્ એકધૈવેત્ય્ અવધાર્યતે. અવ્યાકૃતમ્ એવેત્ય્ અર્થઃ. એતદર્થં ચ પુનર્ અસ્ય કરણમ્. અન્યથા હ્ય્ અકુશલમ્ એવ કુશલાવ્યાકૃતમ્ એવાકુશલાવ્યાકૃતમ્ એવ વા તત્ સંભાવ્યતે. તસ્માદ્ અભીપ્સિતૈકધાત્વપ્રસિદ્ધ્યર્થં પુનર્ ઉચ્યતે. યસ્યૈકધાત્વં સંભવતિ. તદ્ ભવતિ. કિં ચ સંભવત્ય્ અવ્યાકૃતત્વમ્ ઇતિ.
(ઇઇ.13) કામાપ્તમ્ અમલં હિત્વેતિ.
અમલમ્ એવ હિત્વા કામાપ્તં ભવતિ. તદ્ ધ્ય્ અપ્રતિસંયુક્તમ્ એવેતિ. અધાતુપતિતમ્ એવેત્ય્ અર્થઃ.
રૂપાપ્તં સ્ત્રીપુમિન્દ્રિયે
ઇતિ વિસ્તરઃ. સ્ત્રી ચ પુમાંશ્ ચ સ્ત્રીપુમાંસૌ. સમાસાન્તે વિધિર્ અનિત્ય ઇતિ પરિભાષયા સમાસાન્તો ન ભવતિ. તયોર્ ઇન્દ્રિયે સ્ત્રીપુમિન્દ્રિયે.
દુઃખે ચેતિ

દુઃખવેદનાસ્વભાવે ઇન્દ્રિયે દુઃખદૌર્મનસ્યે ઇત્ય્ અર્થઃ. તે સ્ત્રીપુમિન્દ્રિયે દુઃખદૌર્મનસ્યે અમલાં ચેહાનુવર્તમાનં હિત્વા. શેષં રૂપાપ્તમ્ ઇન્દ્રિયં ભવતિ.
ક્વોચ્યન્ત ઇતિ પૃષ્ટે સૂત્રં દર્શયતિ. અસ્થાનમ્ અનવકાશ ઇતિ વિસ્તરઃ. અત્ર સૂત્ર ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. અન્યઃ પુરુષભાવો ઽસ્તિ. યઃ કામધાતૌ પુરુષાણાં ભવતીતિ. સ્તનાદિસંસ્થાનસ્વરાચારાન્યથાત્વમ્. દુઃખેન્દ્રિયં નાસ્તીતિ. આશ્રયસ્યાચ્છત્વાત્ તદ્ અભિઘાતજં નાસ્તિ. અકુશલભાવાચ્ ચ વિપાકજં ચ નાસ્તિ. દૌર્મનસ્યેન્દ્રિયં નાસ્તિ શમથસ્નિગ્ધસંતાનત્વાદ્ ઇતિ. યસ્માચ્ ચ શમથેન સમાધિના [તિબ્. 99બ્] પ્રતિઘવિગમાત્. રૌક્ષ્યં સંતાને નાસ્તિ. તસ્માદ્ દૌર્મનસ્યેન્દ્રિયં નાસ્તિ. આઘાતવસ્ત્વભાવાચ્ ચેતિ. આઘાતઃ કોપઃ. તસ્ય વસ્તુ વિષયઃ આઘાતવસ્તુ. નવ ચાઘાતવસ્તૂનિ. અનર્થં મે અકાર્ષીત્ કરોતિ કરિષ્યતિ ચેત્ય્ આઘાતવસ્તુત્રયમ્. મિત્રસ્ય મે અનર્થમ્ અકાર્ષીત્ કરોતિ કરિષ્યતીત્ય્ અપરમ્ આઘાતવસ્તુત્રયમ્. અમિત્રસ્ય મે અર્થમ્ અકાર્ષીત્ કરોતિ કરિષ્યતિ ચેત્ય્ અપરમ્ આઘાતવસ્તુત્રયમ્ ઇતિ. એષાં નવાનામ્ આઘાતવસ્તૂનામ્ અભાવાત્ વિષયકૃતમ્ અપિ દૌર્મનસ્યં નાસ્તિ. ન કેવલં હેતુકૃતં નસ્તીતિ દર્શયતિ. હેતુકૃતં હિ તદ્ યત્ સ્વસંતાનપ્રતિઘકૃતમ્. પ્રત્યયકૃતં ચ તદ્ યન્ નવાઘાતવસ્તુકૃતમ્ ઇતિ.
સુખે ચાપોહ્ય રૂપિ ચેતિ.
ચશબ્દેન પૂર્વોક્તમ્ અનુકૃષ્યતે. તેનાહ. સ્ત્રીપુમિન્દ્રિયે દુઃખે ચામલં ચ હિત્વેતિ વર્તત ઇતિ.
સુખે
ઇતિ. સુખવેદનાસ્વભાવે સુખસૌમનસ્યેન્દ્રિયે. રૂપીન્દ્રિયં ચક્ષુરાદિ.
(ઇઇ.14) વિત્તિત્રયં સુખસૌમનસ્યોપેક્ષા ઇતિ. સુખેન્દ્રિયં યત્ તૃતીયધ્યાનભૂમિકં દર્શનહેયાનુશયસંપ્રયુક્તં. તદ્ દર્શનહેયમ્. તત્રૈવ અતો ઽન્યત્ સાસ્રવમ્. પઞ્ચવિજ્ઞાનકાયિકં ચ કામાવચરમ્. પ્રથમધ્યાનભૂમિકં ચ ત્રિવિજ્ઞાનકાયિકં ભાવનાપ્રહાતવ્યમ્. અનાસ્રવં તુ સુખેન્દ્રિયમ્ અહેયમ્. [તિબ્. 100અ] સૌમનસ્યં દર્શનહેયસંપ્રયુક્તં દર્શનહેયમ્. અતો ઽન્યત્ સાસ્રવં ભાવનાહેયમ્. અનાસ્રવમ્ અહેયમ્. ઉપેક્ષેન્દ્રિયં તુ સર્વગમ્ ઇતિ સુગમમ્.
દ્વિહેયા દુર્મનસ્કતેતિ.
દૌર્મનસ્યયોગાદ્ દુર્મનસ્કઃ. તદ્ભાવો દુર્મનસ્કતા. દૌર્મનસ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. યસ્ય ગુણસ્ય હિ ભાવાદ્ દ્રવ્યે શબ્દનિવેષઃ. તદભિધાને ત્વતલાવ્ ઇતિ લક્ષણાત્. તદ્ દર્શનહેયસંપ્રયુક્તં દર્શનહેયમ્. અતો ઽન્યદ્ ભાવનાહેયમ્. નાહેયમ્ અસમાહિતત્વાત્.
(ઇઇ.15) કામેષ્વ્ આદૌ વિપાકૌ દ્વે લભ્યેતે
ઇતિ. કામપ્રધાનત્વાત્ કામધાતુઃ કામ ઇતિ નિર્દિશ્યત ઇતિ વક્ષ્યતે. અણ્ડજજરાયુજસંસ્વેદજૈસ્ સત્ત્વૈઃ કામધાતાવ્ આદૌ પ્રથમતો દ્વે ઇન્દ્રિયે વિપાકાત્મકે લભ્યેતે. કાયેન્દ્રિયં જીવિતેન્દ્રિયં ચ. કસ્માત્. પ્રતિસંધિકાલે મનૌપેક્ષેન્દ્રિયયોર્ અવશ્યં ક્લિષ્ટત્વાત્.
ઉપપત્તિભવઃ ક્લિષ્ટઃ સર્વક્લેશૈઃ સ્વભૂમિકૈર્
ઇતિ વચનાત્. ચક્ષુરાદીનાં ચ તસ્યામ્ અવસ્થાયામ્ અવિદ્યમાનત્વાત્.
નોપપાદુકૈર્
ઇતિ અપવાદઃ. અવિશેષિતત્વાદ્ ધ્ય્ ઉપપાદુકૈર્ અપિ તથૈવ દ્વે એવ લભ્યેયાતામ્ ઇતિ પ્રસંગઃ. તસ્માદ્ અયં પ્રતિષેધઃ. કિમ્ ઉપપાદુકૈસ્ તે દ્વે નૈવ લભ્યેતે. લભ્યેતે ન તુ દ્વે એવ. તેનાહ
તૈઃ ષડ્ વેતિ
વિસ્તરઃ. [તિબ્. 100બ્] યદ્ય્ અવ્યઞ્જના ભવન્તિ. યદ્ય્ અવિદ્યમાનસ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયાઃ. યથા પ્રાથમકલ્પિકા ઇતિ.
યુગાદ્યુત્પન્નાઃ પ્રાગ્ આસન્ રૂપિવત્ સત્ત્વા
ઇતિ વચનાત્. કતમાનિ ષટ્. ચક્ષુરાદીનિ પઞ્ચ જીવિતં ચ ષષ્ઠમ્ ઇતિ. યથા દેવાદિષ્વ્ ઇતિ. આદિશબ્દેન નારકાદયો ઽપિ ગૃહ્યન્તે. અન્તરાભવોપપત્તિભવપ્રતિસંધ્યવસ્થાયાં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 111 ) તાનિ પ્રથમતો લભ્યન્તે. કિં પુનર્ ઉભયવ્યઞ્જના અપ્ય્ ઉપપાદુકા ભવન્તીતિ. નિહીનોભયવ્યઞ્જનોત્પત્તિઃ. વિશિષ્ટા ચોપપાદુકા યોનિઃ. કથમ્ અનયોઃ સમાયોગ ઇતિ ચોદનાભિપ્રાયઃ. રૂપપ્રધાનત્વાદ્ રુપાણીતિ રૂપધાતુર્ નિર્દિશ્યતે. રૂપપ્રધાનત્વાદ્ ઇતિ. રૂપાણાં સ્વચ્છત્વાદ્ ભાસ્વરત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અથ વા ન કામગુણપ્રધાનો રૂપધાતુઃ. કિં તર્હિ. રૂપમાત્રપ્રધાનઃ. નાપ્ય્ આરૂપ્યધાતુવદ્ અરૂપપ્રધાન ઇતિ. સૂત્રે ઽપ્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ. સૂત્રે ઽપ્ય્ એવં દૃષ્ટમ્. ન મદુપજ્ઞમ્ એવૈતદ્ ઇતિ દર્શયતિ. યે ઽપિ તે શાન્તા વિમોક્ષા અતિક્રમ્ય રૂપાણ્ય્ આરૂપ્યાઃ. તે ઽપ્ય્ અનિત્યા અધ્રુવા અનાશ્વાશિકા વિપરિણામધર્માણ ઇતિ વિસ્તરઃ. અવ્યઞ્જનૈર્ ઉપપાદુકૈર્ ઇતિ પ્રાથમકલ્પિકૈઃ. સમાપત્તિતશ્ ચ પરત્વાદ્ ઇતિ. યસ્માત્ પૂર્વં રૂપસમાપત્તિઃ. પશ્ચાદ્ આરૂપ્યસમાપત્તિઃ. તસ્માદ્ રૂપધાતોર્ ઉત્તર આરૂપ્યધાતુઃ. ઉપપત્તિતશ્ ચ પ્રધાનતરત્વાદ્ ઇતિ. યસ્માચ્ ચોપપત્તિતઃ પ્રધાનતરઃ [તિબ્. 101અ] રૂપધાતોર્ આરૂપ્યધાતુઃ. બહૂનિ કલ્પસહસ્રાણિ તત્રાતિપ્રશાન્તો વિપાકો ભવતિ. અતો ઽપ્ય્ અસાવ્ ઉત્તરો ન તૂપપત્તિદેશતઃ.
આરૂપ્યધાતુર્ અસ્થાન
ઇતિ વચનાત્.
(ઇઇ.16) નિરોધયત્ય્ ઉપરમન્ન્
ઇતિ. મ્રિયમાણ આરૂપ્યધાતાવ્ એતાન્ય્ એવ ત્રીણીન્દ્રિયાણિ નિરોધયતિ. સાપવાદં ચૈતદ્ વેદિતવ્યમ્.
શુભે સર્વત્ર પઞ્ચ ચેતિ
વચનાત્.
રૂપે ઽષ્ટાવ્
ઇતિ. રૂપધાતાવ્ અષ્ટાવ્ એતાન્ય્ એવ. સહ પઞ્ચભિશ્ ચક્ષુરાદિભિર્ નિરોધયેત્. સકૃત્સમગ્રેન્દ્રિયમરણાત્. અત એવાહ. સર્વે હ્ય્ ઉપપાદુકાઃ સમગ્રેન્દ્રિયા ઉપપદ્યન્તે મ્રિયન્તે ચેતિ.
કામે દશ નવાષ્ટ વેતિ.
ઉભયવ્યઞ્જનો દશેન્દ્રિયાણિ નિરોધયતિ. યદિ સમગ્રપઞ્ચેન્દ્રિયો ભવતિ. એકવ્યઞ્જનો નવ. અવ્યઞ્જનો ઽષ્ટૌ. યદિ તુ વિકલેન્દ્રિયો ઽન્ધો બધિરો વા ભવતિ. તદા તદ્ ઇન્દ્રિયં પરિહાર્યમ્. સાપવાદં ચૈતત્ સર્વકામધાતાવ્ એવ વેદિતવ્યમ્. તદ્ અપવાદમ્ આહ.
ક્રમમૃત્યોસ્ તુ ચત્વારીતિ.
ન હ્ય્ એષાં પૃથગ્નિરોધ ઇતિ. ન હ્ય્ એષાં કામધાતાવ્ અન્યોન્યં વિરહય્ય નિરોધો ઽસ્તીત્ય્ અભિપ્રાયઃ.
શુભે સર્વત્ર પઞ્ચ ચેતિ.
સર્વસ્ય પૂર્વોક્તસ્ય મરણવિધેર્
નિરોધયત્ય્ ઉપરમન્ન્ આરૂપ્યે જીવિતં મન
ઇત્ય્ એવમાદેર્ અપવાદઃ. ત્રિવિધં હિ મરણચિત્તં સંભવતિ. ક્લિષ્ટમ્ અવ્યાકૃતં કુશલં ચ. [તિબ્. 101બ્] તત્ર ક્લિષ્ટાવ્યાકૃતચિત્તસ્યોત્સર્ગન્યાયેન મરણવિધિર્ ઉક્તઃ. કુશલચિત્તસ્ય તુ મરણે શ્રદ્ધાદયઃ પઞ્ચાધિકાઃ પ્રક્ષેપ્તવ્યાઃ. એષાં હિ શ્રદ્ધાદીનાં કુશલે ચેતસ્ય્ અવશ્યં ભાવઃ. તેન યત્ર ત્રીણ્ય્ ઉક્તાનિ તત્રાષ્ટૌ. યત્રાષ્ટૌ તત્ર ત્રયોદશ. યત્ર દશ તત્ર પઞ્ચદશ. યત્ર નવ તત્ર ચતુર્દશ. યત્ર પુનર્ અષ્ટૌ તત્ર ત્રયોદશ. યત્ર ચત્વારિ તત્ર નવેતિ વિસ્તરેણ ગણનીયમ્. રૂપારૂપ્યધાત્વોઋ નાસ્તિ ક્રમમરણમ્.
(ઇઇ.17) ઇન્દ્રિયપ્રકરણે સર્વ ઇન્દ્રિયધર્મા વિચાર્યન્ત ઇતિ. ઇન્દ્રિયપ્રકરણે ઇહ ક્રિયમાણે. સર્વ ઇન્દ્રિયધર્મા ઇન્દ્રિયાવસ્થાવિશેષાઃ કારિત્રવિશેષા વા વિચાર્યન્ત ઇત્ય્ એકે વ્યાચક્ષતે. અપરે તુ વ્યાચક્ષતે. ઇન્દ્રિયપ્રકરણે ઇન્દ્રિયસ્કન્ધકે સર્વ ઇન્દ્રિયધર્મા અવસ્થાવિશેષાઃ કારિત્રવિશેષા વા વિચાર્યન્તે. તેનેહાપિ તે વિચાર્યન્તે. તત્પ્રત્યાસત્વાત્ અસ્ય શાસ્ત્રસ્યેત્ય્ અભિપ્રાયઃ.
નવાપ્તિર્ અન્ત્યફલયોર્
ઇતિ. નવભિર્ ઇન્દ્રિયૈર્ આપ્તિર્
નવાપ્તિઃ.
કસ્ય.

અન્ત્યફલયોઃ.
અન્તે ભવે અન્ત્યે. અન્ત્યે ફલે અન્ત્યફલે. તયોઃ. કે પુનર્ અન્ત્યે. સ્રોતઆપત્તિફલં અર્હત્ત્વફલં ચ. યથા દણ્ડસ્ય દ્વાવ્ અન્તૌ ભવતઃ. એવં પઙ્ક્ત્યવસ્થિતાનાં ચતુર્ણાં ફલાનાં સ્રોતઆપત્તિફલમ્ અર્હત્ત્વફલં ચાન્તે ભવતઃ. સકૃદાગામિફલમ્ અનાગામિફલં ચ મધ્યે ભવતઃ. તયોર્ અન્ત્યયોઃ ફલયોર્ નવભિર્ એવેન્દ્રિયૈઃ પ્રાપ્તિઃ. કતમૈર્ નવભિર્ ઇત્ય્ આહ. શ્રદ્ધાદિભિર્ આજ્ઞાતાવીન્દ્રિયવર્જ્યૈર્ [તિબ્. 102અ] મનૌપેક્ષેન્દ્રિયાભ્યાં ચેતિ. નવભિર્ ઇતિ. તત્રૈવમ્ અભિસમયક્રમઃ. દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ. દુઃખે ધર્મજ્ઞાનં. દુઃખે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ. દુઃખે ઽન્વયજ્ઞાનં. સમુદયે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ. સમુદયે ધર્મજ્ઞાનં. સમુદયે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ. સમુદયે ઽન્વયજ્ઞાનં. નિરોધે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ. નિરોધે ધર્મજ્ઞાનં. નિરોધે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ. નિરોધે ઽન્વયજ્ઞાનં. માર્ગે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ. માર્ગે ધર્મજ્ઞાનં. માર્ગે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ. માર્ગે ઽન્વયજ્ઞાનમ્. ઇતિ ષોડશ ક્ષણા અભિસમય ઇત્ય્ ઉચ્યન્તે. તત્ર દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિર્ યાવન્ માર્ગે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિર્ ઇતિ પઞ્ચદશ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 113 ) ક્ષણા દર્શનમાર્ગઃ.
અદૃષ્ટદૃષ્ટેર્ દૃઙ્માર્ગસ્ તત્ર પઞ્ચદશ ક્ષણા
ઇતિ વચનાત્. તચ્ ચાજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. માર્ગે ઽન્વયજ્ઞાનં તુ ષોડશઃ સ ભાવનામાર્ગઃ. તતઃ પ્રભૃત્યા વજ્રોપમસમાધેર્ યાવાન્ અનાસ્રવો માર્ગઃ સર્વો ઽસૌ ભાવનામાર્ગઃ. તચ્ ચાજ્ઞેન્દ્રિયમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. ક્ષયજ્ઞાનાત્ પ્રભૃતિ સર્વો ઽનાસ્રવો માર્ગો ઽશૈક્ષમાર્ગઃ. તચ્ ચાજ્ઞાતાવીન્દ્રિયમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તત્ર સ્રોતઆપત્તિફલં માર્ગે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્ત્યવસ્થાયાં પ્રાપ્યતે. શ્રદ્ધાદીનિ ચાત્ર પઞ્ચેન્દિયાણિ અવશ્યં ભવન્તિ. તસ્યા અવસ્થાયાઃ કુશલત્વાત્. આજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયસ્વભાવા ચાસૌ માર્ગે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિર્ વર્તમાના. મનૈન્દ્રિયં ચ તત્સંપ્રયુક્તં ભવતિ. ઉપેક્ષેન્દ્રિયં ચાવશ્યં અનાગમ્યાશ્રયત્વાત્. [તિબ્. 102બ્] અનાગમ્યસ્ય ચ ઉપેક્ષેન્દ્રિયસંપ્રયુક્તત્વાત્. માર્ગે ઽન્વયજ્ઞાનં તુ અસ્યામ્ અવસ્થાયામ્ આજ્ઞેન્દ્રિયસ્વભાવમ્ ઉત્પાદાભિમુખં વર્તતે. તેન શ્રદ્ધાદિભિઃ પઞ્ચભિર્ આજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયેણાજ્ઞેન્દ્રિયેણ મનૌપેક્ષેન્દ્રિયાભ્યાં ચેતિ તત્ફલં નવભિઃ પ્રાપ્યતે. ઉભાભ્યાં હિ તસ્ય પ્રાપ્તિર્ ઇતિ. આનન્તર્યમાર્ગેણાજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયસ્વભાવેન વિમુક્તિમાર્ગેણ ચાજ્ઞેન્દ્રિયસ્વભાવેન તસ્ય પ્રાપ્તિઃ. વિસંયોગપ્રાપ્તેર્ આવાહકસંનિશ્રયત્વાત્ યથાક્રમં. તસ્યા વિસંયોગપ્રાતેર્ આનન્તર્યમાર્ગસ્યાવાહકત્વાત્. જનકત્વાત્. વિમુક્તિમાર્ગસ્ય ચ તસ્યાઃ સંમ્નિશ્રયત્વાત્. આધારત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. દ્વાભ્યાં ચૌરનિષ્કાસનકપાટપિધાનવત્. યથા હિ દ્વયોર્ મનુષ્યયોઃ એકેન ચૌરો નિષ્કાસ્યતે. દ્વિતીયેનાસ્ય કપાટં પિધીયતે. તથાનન્તર્યમાર્ગેણ વિસંયોગપ્રાપ્તિર્ આવાહ્યતે ક્લેશપ્રાપ્તિમ્ આદાય નિરોધાત્. વિમુક્તિમાર્ગેણાધાર્યતે. વિસંયોગપ્રાપ્તિસહોત્પાદાત્. અર્હત્ત્વસ્ય પુનઃ શ્રદ્ધાદિભિર્ આજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયવર્જ્યૈર્ ઇતિ. વજ્રોપમસમાધ્યવસ્થાયામ્ અર્હત્ત્વફલં પ્રાપ્યતે. શ્રદ્ધાદીનિ મનૈન્દ્રિયં ચ પૂર્વવત્. વજ્રોપમસમાધિકલાપસ્ તસ્યામ્ અવસ્થાયામ્ આનન્તર્યમાર્ગ આજ્ઞેન્દ્રિયસ્વભાવો વર્તમાનઃ. સુખસૌમનસ્યોપેક્ષેન્દ્રિયાણાં ચાન્યતમત્. યદિ તૃતીયં ધ્યાનં નિશ્રિત્યાર્હત્ત્વં પ્રાપ્યતે. સુખેન્દ્રિયં તત્ર વર્તમાનં. [તિબ્. 103અ] અથ પ્રથમં દ્વિતીયં ધ્યાનં નિશ્રિત્ય તત્ર સૌમનસ્યેન્દ્રિયં. અથાનાગમ્યધ્યાનાન્તરચતુર્થધ્યાનાકાશવિજ્ઞાનાકિંચન્યાયતનાનાં અન્યતમં નિશ્રિત્ય તત્રોપેક્ષેન્દ્રિયં વર્તમાનં. ક્ષયજ્ઞાનકલાપસ્ તુ અસ્યામ્ અવસ્થાયાં વિમુક્તિમાર્ગ આજ્ઞાતાવીન્દ્રિયસ્વભાવ ઉત્પાદાભિમુખો ભવતિ. તેન શ્રદ્ધાદિભિઃ પંચભિર્ આજ્ઞેન્દ્રિયેણાજ્ઞાતાવીન્દ્રિયેણ મનૈન્દ્રિયેણ સુખસૌમનસ્યોપેક્ષેન્દ્રિયાણાં ચાન્યતમેનેતિ તત્ફલં નવભિઃ પ્રાપ્યતે. આનન્તર્યવિમુક્તિમાર્ગાભ્યાં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 114 ) તત્પ્રાપ્તિર્ ઇતિ પૂર્વવદ્ વ્યાખ્યાનં.
સપ્તાષ્ટનવભિર્ દ્વયોઃ
પ્રાપ્તિર્ ઇતિ વાક્યશેષઃ. પ્રત્યેકમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. સકૃદાગામિફલસ્ય સપ્તભિર્ અષ્ટાભિર્ નવભિર્ વા પ્રાપ્તિઃ. એવમ્ અનાગામિફલસ્ય. તત્ પ્રતિપાદયન્ન્ આહ. સકૃદાગામિફલં તાવદ્ યદ્ય્ આનુપૂર્વકઃ પ્રાપ્ણોતિ સ ચ લૌકિકેન માર્ગેણેતિ. લૌકિકો માર્ગઃ શાન્તાદ્યુદારાદ્યાકારઃ.
શાન્તાદ્યુદારાદ્યાકારા ઉત્તરાધરગોચરા

ઇતિ વચનાત્. તેનોત્તરાં ભૂમિં શાન્તતઃ પ્રણીતતઃ નિઃસરણતશ્ ચેહ યોગી પશ્યતિ. અધરામ્ ઔદારિકતો દુઃખિલતઃ સ્થૂલભિત્તિકતશ્ ચ પશ્યતિ. સ ચાયં ચતુઃપ્રકારો વર્ણ્યતે. પ્રયોગમાર્ગ આનન્તર્યમાર્ગો વિમુક્તિમાર્ગો વિશેષમાર્ગશ્ ચ. તત્ર પ્રયોગમાર્ગો યત આનન્તર્યમાર્ગ ઉત્પદ્યતે. સ પુનર્ યેન ક્લેશાન્ પ્રજહાતિ. વિમુક્તિમાર્ગો [તિબ્. 103બ્] ઽપ્ય્ આનન્તર્યમાર્ગાદ્ અનન્તરમ્ ઉત્પદ્યતે. ક્લેશપ્રહાણપ્રાપ્તેર્ આધારકઃ. વિશેષમાર્ગસ્ તત ઉચ્ચં વિશિષ્ટો માર્ગઃ. તેન માર્ગેણ નવપ્રકારાઃ ક્લેશાઃ પ્રહેયાઃ. અધિમાત્રાધિમાત્રો ઽધિમાત્રમધ્યો ઽધિમાત્રમૃદુઃ મધ્યાધિમાત્રો મધ્યમધ્યો મધ્યમૃદુઃ મૃદ્વધિમાત્રો મૃદુમધ્યો મૃદુમૃદુશ્ ચેતિ. તદ્ યદિ પૃથગ્જનઃ પ્રજહાતિ દર્શનભાવનાહેયાન્ ક્લેશાન્ મિશ્રીકૃત્ય તેન મૃદુમધ્યાધિમાત્રાદિભેદેન નવધા કૃત્વા પ્રજહાતિ. મૃદુમૃદુભ્યામ્ આનન્તર્યવિમુક્તિમાર્ગાભ્યામ્ અધિમાત્રાધિમાત્રં ક્લેશપ્રકારં પ્રજહાતિ. એવં યાવદ્ અધિમાત્રાધિમાત્રાભ્યામ્ આનન્તર્યવિમુક્તિમાર્ગાભ્યાં મૃદુમૃદુક્લેશપ્રકારં પ્રજહાતિ. આર્યસ્ તુ ભાવનાહેયાન્ એવ ક્લેશાંસ્ તથૈવ નવધા કૃત્વા પ્રજહાતિ. દર્શનહેયાનાં દર્શનમાર્ગેણ પ્રાક્પ્રહીણત્વાત્. લોકોત્તરસ્ તુ ભાવનામાર્ગસ્ તથૈવ ષોડશાકારઃ. અનિત્યાદ્યાકારભેદાત્. સ ચાપિ તથૈવ પ્રયોગાદિમાર્ગભેદાચ્ ચતુર્ભેદઃ. ઇહાપિ મૃદુમૃદુભ્યામ્ આનન્તર્યવિમુક્તિમાર્ગાભ્યામ્ અધિમાત્રાધિમાત્રં ક્લેશપ્રકારં પ્રજહાતિ. એવં યાવદ્ અધિમાત્રાધિમાત્રાભ્યામ્ આનન્તર્યવિમુક્તિમાર્ગાભ્યાં મૃદુમૃદુક્લેશપ્રકારં પ્રજહાતિ. એષ લૌકિકલોકોત્તરયોર્ માર્ગયોર્ દિઙ્માત્રનિર્દેશઃ. તત્ સકૃદાગામિફલમ્ આનુપૂર્વકેણ વા લભ્યેત ભૂયોવીતરાગેણ વા. તત્રાનુપૂર્વિકો યઃ સ્રોતઆપત્તિફલં પ્રાપ્ય ક્રમાત્ સકૃદાગામિફલં પ્રાપ્નોતિ. [તિબ્. 104અ] કશ્ ચાસૌ. યઃ સકલબન્ધન એકપ્રકારાદ્યુપલિખિતો વા યદિ ન ષષ્ઠપ્રકારોપલિખિતો નિયામમ્ અવક્રામતિ. ષોડશે ચિત્તક્ષણે સ સ્રોતઆપન્નો ભવતિ. સ ભાવનાહેયસ્યૈકસ્ય યાવત્ ષષ્ઠસ્યૈવ વા પ્રકારસ્ય પ્રહાણાય શમથચરિતત્વાત્ લૌકિકમ્ અપિ માર્ગમ્ ઉત્પાદયતિ. સ ષષ્ઠપ્રકારે પ્રહીણે સકૃદાગામિફલં પ્રાપ્નોતિ. તસ્ય ફલસ્ય સપ્તભિર્ ઇન્દ્રિયૈઃ પ્રાપ્તિઃ શ્રદ્ધાદિભિઃ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 115 ) પંચભિર્ મનૈન્દ્રિયેણ ઉપેક્ષેન્દ્રિયેણ ચ સપ્તમેનાનાગમ્યનિર્શ્રયત્વાત્. અથ લોકોત્તરેણે માર્ગેણ તસ્યાષ્ટાભિર્ ઇન્દ્રિયૈઃ પ્રાપ્તિઃ. તૈર્ એવાજ્ઞેન્દ્રિયેણ ચાષ્ઠમેન. તન્ય્ એવ હિ શ્રદ્ધાદીનિ સપ્તેન્દ્રિયાણિ આજ્ઞેન્દ્રિયાખ્યાં લભન્તે. અનાસ્રવત્વાત્. અથ ભૂયોવીતરાગ ઇતિ. યો લૌકિકેન માર્ગેણ પૃથગ્જનાવસ્થાયાં ષટ્પ્રકારોપલિખિતો ઽભૂત્. સ ભૂયોવીતરાગ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. ભૂયસા પ્રકારેણ વીતરાગ ઇતિ કૃત્વા. સ યદિ સકૃદાગામિફલં પ્રાપ્નોતિ. કથં સ પ્રાપ્નોતિ ઇતિ. અભિસમયક્રમેણ પૂર્વોક્તેન માર્ગે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્ત્યવસ્થાયાં પ્રાપ્નોતિ. તસ્ય નવભિર્ યથૈવ સ્રોતઆપત્તિફલસ્ય. શ્રદ્ધાદિભિર્ આજ્ઞાતાવીન્દ્રિયવર્જ્યૈઃ. મનૌપેક્ષેન્દ્રિયાભ્યાં ચેતિ પૂર્વવત્ વ્યાખ્યાનં. અયં હિ સ્રોતઆપત્તિફલં અપ્રાપ્યૈવ ષોડશે ક્ષણે સકૃદાગામી ભવતિ. અનાગામિફલં યદ્ય્ આનુપૂર્વકઃ પ્રાપ્નોતીતિ. ઇહાનુપૂર્વકો [તિબ્. 104બ્] યઃ સ્રોતઆપત્તિફલં સકૃદાગામિફલં ચ પ્રાપ્ય અનાગામિફલં પ્રાપ્નોતિ. યો વા ભૂયોવીતરાગો ભૂત્વા સ્રોતઆપત્તિફલમ્ અલબ્ધ્વૈવ સકૃદાગામિફલમ્ એવ ચ લબ્ધ્વાનાગામિફલં પ્રાપ્નોતિ. સ ચ યદિ લૌકિકેન માર્ગેણ પ્રાપ્નોતિ. તસ્ય સપ્તભિર્ ઇન્દ્રિયૈઃ પ્રાપ્તિઃ. યથા સકૃદાગામિફલસ્યાનુપૂર્વિકીયસ્યેત્ય્ અભિપ્રેતં. શ્રદ્ધાદિભિઃ પંચભિર્ મનૌપેક્ષેન્દ્રિયાભ્યાં ચેત્ય્ અર્થઃ. અથ લોકોત્તરેણ માર્ગેણ તસ્યાષ્ટાભિસ્ તથૈવેતિ. યથા સકૃદાગામિફલસ્યૈવાષ્ટાભિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ. આજ્ઞેન્દ્રિયમ્ અષ્ટમં ભવતીતિ. અથ વીતરાગ ઇતિ. કામધાતુમાત્રવીતરાગો લૌકિકેન માર્ગેણ નવમે પ્રકારે પ્રહીણે પ્રથમાદ્ અપિ વા ધ્યાનાદ્ યાવદ્ આકિંચન્યાદ્ અપિ વા વિટરાગો યો ઽનાગામિફલં પ્રાપ્નોતિ. તસ્ય નવભિઃ પ્રાપ્તિઃ. યથા સ્રોતઆપત્તિફલસ્ય. સ્રોતઆપત્તિફલસ્ય હિ દર્શનમાર્ગેણ પ્રાપ્તિઃ. અસ્ય ચ દર્શનમાર્ગેણૈવ પ્રાપ્તિર્ ઇતિ તુલ્યત્વમ્. અયં તુ વિશેષઃ. સખસૌમનસ્યોપેક્ષેન્દ્રિયાણામ્ અન્યતમં ભવતિ. નિશ્રયવિશેષાદ્ ઇતિ. યદિ તૃતીયં ધ્યાનં નિશ્રિત્ય નિયામમ્ અવક્રામતિ. સુખેન્દ્રિયં તત્ર ભવતિ. અથ પ્રથમદ્વિતીયે ધ્યાને નિશ્રિત્ય સૌમનસ્યેન્દ્રિયં તત્ર ભવતિ. અથાનાગમ્યધ્યાનાન્તરચતુર્થધ્યાનાનામ્ અન્યતમં નિશ્રિત્ય ઉપેક્ષેન્દ્રિયં તત્ર ભવતીતિ. [તિબ્. 105અ] યદાપ્ય્ અયમ્ આનુપૂર્વિક
ઇતિ વિસ્તરઃ. યદાપ્ય્ અયમ્ અધિગતપૂર્વફલ આનુપૂર્વિકસ્ તીક્ષ્ણેન્દ્રિયઃ. સ નવમે વિમુક્તિમાર્ગે ધ્યાનં પ્રવિશતિ મૌલં લૌકિકેન માર્ગેણ તદાપ્ય્ અષ્ટાભિર્ ઇન્દ્રિયૈર્ અનાગામિફલં પ્રાપ્નોતિ. તત્ર મૌલધ્યાનસંગૃહીતો વિમુક્તિમાર્ગો ભવતિ. તત્ર ચ સૌમનસ્યેન્દ્રિયં. આનન્તર્યમાર્ગસ્ ત્વ્ અનાગમ્યસંગૃહીત એવ. યદિ ન પૃઅવિશતિ તત્ર ચોપેક્ષેન્દ્રિયમ્ એવ નાન્યથા. તસ્ય પ્રાપ્તિર્ અષ્ટાભિઃ શ્રદ્ધાદિભિઃ પંચભિર્ મનૌપેક્ષાસૌમનસ્યેન્દ્રિયૈશ્ ચેતિ. ઉભાભ્યાં ચ તસ્ય પ્રાપ્તિર્ ઇતિ. આનન્તર્યવિમુક્તિમાર્ગાભ્યાં. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 116 ) ચૌરનિષ્કાસનકપાટપિધાનવદ્ ઇતિ વ્યાખ્યાતમ્ એતત્. અથ લોકોત્તરેણ પ્રવિશતીતિ. સ એવ આનુપૂર્વિકસ્ તીક્ષ્ણેન્દ્રિયો વેદિતવ્યો ઽધિકારાનુવૃત્તેઃ. તસ્ય નવભિર્ ઇન્દ્રિયૈઃ પ્રાપ્તિસ્ તૈર્ એવેદાનીમ્ ઉક્તૈર્ ઇન્દ્રિયૈઃ. આજ્ઞેન્દ્રિયેણ ચ નવમેન. તાન્ય્ એવ હિ ઇન્દ્રિયાણિ અનાસ્રવત્વાદ્ આજ્ઞેન્દ્રિયાખ્યાં લભન્તે. ઇદમ્ ઇહ ચોદ્યતે. કસ્માદ્ આનુપૂર્વિક એવમ્ ઉક્તો ન પુનર્ વીતરાગપૂર્વી. ન હિ વીતરાગપૂર્વી અનાગમ્યનિશ્રયેણ દર્શનમાર્ગમ્ ઉત્પાદ્ય ષોડશે ચિત્તક્ષણે મૌલં પ્રથમં ધ્યાનં પ્રવિશતિ. તત્રાધિગતે ઽનાદરાત્. આનુપૂર્વિકો હિ મૌલધ્યાનર્થી તસ્યાનધિગતપૂર્વત્વાત્. તસ્માદ્ અસ્તિ સંભવો યદ્ અસૌ મૌલમ્ એવ પ્રવિશતિ. વીતરાગપૂર્વી તુ ચતુઃસત્યદર્શનં પ્રતિ કૃતાદરો ન ધ્યાનં પ્રતીતિ [તિબ્. 105બ્] ન તત્ર ષોડશે ચિત્તક્ષણે મૌલં ધ્યાનં પ્રવિશતીત્ય્ અભિપ્રાયઃ.
નવાપ્તિર્ અન્ત્યફાલયોર્
ઇત્ય્ ઉક્તં. તદ્ વિરોધયતિ યત્ તર્હિ અભિધર્મ ઉક્તં. જ્ઞાનપ્રસ્થાને. કતિભિર્ ઇન્દ્રિયૈર્ અર્હત્ત્વં પ્રાપ્નોતીતિ. આહ. એકાદશભિર્ ઇતિ. તત્ કથં ન વિરુધ્યત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ.
એકસ્ય સંભવાદ્

ઇતિ. કસ્યચિદ્ એવૈકસ્ય પુદ્ગલસ્ય સંભવો ન સર્વસ્ય સંભવઃ. યો હિ મૃદ્વિન્દ્રિયઃ પરિહાય પરિહાય સુખસૌમનસ્યોપેક્ષાભિઃ નિશ્રયવિશેષાત્ પાર્યાયિકીભિર્ અર્હત્ત્વં પ્રાપ્નુયાત્. તં પ્રત્ય્ એવમ્ ઉક્તં. એકાદશભિર્ ઇતિ. ન તુ સંભવો ઽસ્તિ સખસૌમનસ્યોપેક્ષાણાં એકસ્મિં કાલે સમવધાનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ચિત્તચૈત્તાનામ્ એકૈકદ્રવ્યોત્પત્તેઃ. યો હિ કશ્ચિન્ મૃદ્વિન્દ્રિયઃ પુદ્ગલો ઽનાગમ્યં અન્યં વોપેક્ષેન્દ્રિયનિશ્રયં નિશ્રિત્ય અર્હત્ત્વં પ્રાપ્નુયાત્. તસ્ય તત્પ્રાપ્તિર્ ઉપેક્ષેન્દ્રિયેણ. તતઃ પુનર્ અપિ પરિહીયતે. તતઃ પ્રથમં દ્વિતીયં વા ધ્યાનં નિશ્રિત્ય પુનર્ અર્હત્ત્વં પ્રાપ્નુયાત્. તસ્ય તત્પ્રાપ્તિઃ સૌમનસ્યેન્દ્રિયેણ. તતઃ પુનર્ અપિ પરિહીયતે. તતઃ સ તૃતીયં ધ્યાનં નિશ્રિત્ય પુનર્ અર્હત્ત્વં પ્રાપ્નુયાત્. તસ્ય તત્પ્રાપ્તિઃ સુખેન્દ્રિયેણ ઇતિ. પ્રત્યેકં તત્ર ફલપ્રાપ્તૌ અવશ્યં નવૈવેન્દ્રિયાણિ વ્યાપ્રિયન્તે. શ્રદ્ધાદીનિ પંચ મનઆજ્ઞાતાવીન્દ્રિયાણિ સુખસૌમનસ્યોપેક્ષેન્દ્રિયાણાં ચાન્યતમદ્ ઇતિ. પુનઃપુનઃ પ્રાપ્તેસ્ તદ્ એકાદશભિર્ ઇત્ય્ ઉક્તં. કથમ્ અનાગામિનો ઽપ્ય્ એષ પ્રસંગો [તિબ્. 106અ] ન ભવતીતિ. કસ્માત્ તત્ર શાસ્ત્રે ઽર્હત્વફલમ્ એવ એકાદશભિઃ પ્રાપ્નોતીત્ય્ ઉક્તં. ન તૂક્તમ્ અનાગામિફલમ્ અપીતિ. ન હ્ય્ અસૌ પરિહીણઃ કદાચિત્ સુખેન્દ્રિયેણ પ્રાપ્નોતીતિ. અસાવ્ અનાગામી તૃતીયધ્યાનોર્ધ્વભૂમિલાભાત્ પરિહીણો ભવતિ. ઊર્ધ્વભૂમેર્ એવ પરિહીણો ભવતિ. નસાવ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 117 ) અનાગામિફલાત્ પરિહીણ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. એવં યાવત્. દ્વિતીયધ્યાનાત્. યદા તુ પ્રથમાત્ પરિહીણો ભવતિ. તદાનાગામિફલાત્ પરિહીણ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. પંચાવરભાગીયપ્રહાણાદ્ ધિ અનાગામિફલં વ્યવસ્થાપ્યતે. યદા ચ સ કામવૈરાગ્યાત્ પરિહીણઃ. તદા તૃતીયં ધ્યાનમ્ અસ્ય નાસ્તિ. તત્ કથં સુખેન્દ્રિયેણાનાગામિફલં પ્રાપ્નુયાત્. તત આહ. ન હ્ય્ અસૌ પરિહીણઃ કદાચિત્ સુખેન્દ્રિયેણ પ્રાપ્નોતીતિ. કિં. સૌમનસ્યેન્દ્રિયેણ પ્રાપ્નુયાત્. યત એવં સુખેન્દ્રિયસ્યૈવ પ્રતિષેધઃ. પ્રાપ્નુયાત્ યદિ નવમે વિમુક્તિમાર્ગે મૌલં ધ્યાનં પ્રવિશેત્. નૈતદ્ અસ્તિ. યો હિ પરિહીણો ભવેત્. સ મૃદ્વિન્દ્રિયઃ. યશ્ ચ મૃદ્વિન્દ્રિયઃ. સ ન શક્નોતિ નવમે વિમુક્તિમાર્ગે મૌલં ધ્યાનં પ્રવેષ્ટું. તીક્ષ્ણેન્દ્રિયસ્ તુ શક્નોતિ. ઇન્દ્રિયસંચારસ્ય દુષ્કરત્વાત્. અસ્ત્ય્ એતત્. કિં તુ યદ્ય્ અસૌ મૃદ્વિન્દ્રિય આનુપૂર્વિકો ઽનાગામિફલં પ્રાપ્ય તતશ્ ચ પરિહીણો ભૂત્વા ઇન્દ્રિયસંચારં કુર્યાત્. ઇન્દ્રિયસંચારેણ ચ તીક્ષ્ણેન્દ્રિયો ભૂત્વા પૂર્વકેણૈવ ક્રમેણાનાગામિફલં પ્રાપ્નુવન્ યદિ નવમે વિમુક્તિમાર્ગે મૌલં [તિબ્. 106બ્] પ્રવિશેત્. તસ્ય તદાનાગામિફલપ્રાપ્તિર્ અષ્ટાભિર્ નવભિર્ વા ભવતિ. શ્રદ્ધાદિભિઃ પંચભિર્ મનૈન્દ્રિયેણ ઉપેક્ષેન્દ્રિયેણ ચાનન્તર્યમાર્ગસંગૃહીતેન સૌમનસ્યેન્દ્રિયેણ ચ મૌલધ્યાનવિમુક્તિમાર્ગસંગૃહીતેનેતિ. લોકોત્તરેણ ચેન્ મૌલં ધ્યાનં પ્રવિશેત્. એભિશ્ ચાષ્ટાભિર્ આજ્ઞેન્દ્યિયેણ ચ નવમેનેત્ય્ અવગન્તવ્યં. તસ્માત્ સૂક્તં. ન હ્ય્ અસૌ પરિહીણઃ કદાચિત્ સુખેન્દ્રિયેણ પ્રાપ્નોતીતિ. વીતરાગપૂર્વી તર્હ્ય્ એકાદશભિસ્ તત્ પ્રાપ્નુયાત્. કથં. યો મૃદ્વિન્દ્રિયઃ પુદ્ગલસ્ તૃતીયધ્યાનલાભી તૃતીયં ધ્યાનં નિશ્રિત્ય નિયામમ્ અવક્રામેત્. સ ષોડશે ચિત્તક્ષણે અનાગામી ભવતિ. સા તત્ફલપ્રાપ્તિઃ. સુખેન્દ્રિયેણ શ્રદ્ધાદિભિઃ પંચભિર્ મનઆજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયાજ્ઞેન્દ્રિયૈશ્ ચેતિ. સ તતો ઽનાગામિફલાત્ પરિહીણ ઇન્દ્રિયોત્તાપનેન તીક્ષ્ણેન્દ્રિયમ્ આત્માનં કૃત્વા અનાગમ્યનિશ્રયેણૈવાનાગામિફલં પ્રાપ્નુવન્ નવમે વિમુક્તિમાર્ગે મૌલં પ્રવિશેત્. તસ્ય તત્ફલપ્રાપ્તિઃ પૂર્વવદ્ ઉપેક્ષેન્દ્રિયેણ સૌમનસ્યેન્દ્રિયેણ ચ શ્રદ્ધાદિભિશ્ ચાપિ પંચભિર્ મનૈન્દ્રિયેણ ચાષ્ટમેન લોકોત્તરમાર્ગત્વાત્ આજ્ઞેન્દ્રિયેણાપિ નવમેનેતિ. એવં દ્વયોઃ કાલયોર્ એકાદશભિર્ ઇન્દ્રિયૈસ્ સ પુદ્ગલસ્ તદ્ અનાગામિફલં પ્રાપ્નુયાદ્ ઇતિ. તતસ્ તત્ પ્રતિષેધાર્થમ્ ઇદમ્ આહ. ન ચ વીતરાગપૂર્વી પરિહીયતે. તદ્વૈરાગ્યસ્ય દ્વિમાર્યપ્રાપણાદ્ ઇતિ. ન ચ કામવીતરાગઃ કેનચિન્ નિશ્રયેણ નિયામમ્ [તિબ્. 107અ] અવક્રાન્તઃ પરિહીયતે. કસ્માત્. તદ્વૈરાગ્યસ્ય કામવૈરાગ્યસ્ય દ્વિમાર્ગપ્રાપણાત્. લૌકિકલોકોત્તરમાર્ગપ્રાપણાત્. ઇહ ફલં દ્વિવિધં. સંસ્કૃતમ્ અસંસ્કૃતં ચ.
સંસ્કૃતાસંસ્કૃતં ફલમ્
ઇતિ વચનાત્. તત્ર યદ્ અસંસ્કૃતં વિસંયોગલક્ષણમ્ અનાગામિફલં. તત્
( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 118 ) પૂર્વં લૌકિકેન માર્ગેણ પ્રાપ્તં. નિયામાવક્રાન્તૌ ચ લોકોત્તરેણ માર્ગેણ પુનસ્ તત્ પ્રાપ્તં. દ્વિવિધા હિ તસ્ય પ્રાપ્તિઃ. લૌકિકી લોકોત્તરા ચ. તસ્માત્ સ્થિરં તદ્ વૈરાગ્યં. તસ્માદ્ અતો ન પરિહીયતે. નનુ ચ
ફલાદ્ ધાનિર્ ન પૂર્વકાત્.
દર્શનહેયાનામ્ અવસ્તુકત્વાદ્ ઇત્ય્ એતદ્ અપિ કારણાન્તરમ્ અસ્તિ. કસ્માત્ તદ્ ઇહ નોક્તમ્ ઇત્ય્ એતદ્ અપિ વક્તવ્યં. અપિ ખલુ પર એવં બ્રૂયાત્. મા ભૂદ્ દર્શનહેયક્લેશવૈરાગ્યપરિહાણિઃ. ભાવનાહેયક્લેશમાત્રવૈરાગ્યપરિહાણિસ્ તુ કસ્માદ્ અસ્ય પરિહીણકસ્ય ન ભવેત્. પંચાવરભાગીયપ્રહાણાદ્ ધિ અનાગામિફલં ભવતિ. તત્ર ચ સત્કાયદૃષ્ટિઃ શીલવ્રતપરામર્શો વિચિકિત્સા ચ દર્શનહેયાઃ. કામચ્છન્દો વ્યાપાદશ્ ચ ભાવનાહેયૌ. તયોશ્ ચ તસ્ય વીતરાગપૂર્વિણો ઽભિસમયાન્તે ષોડશે ચિત્તક્ષણે પ્રહાણસ્ય લૌકિકેન માર્ગેણ પ્રાપ્તસ્ય તત્સામર્થ્યાત્ પુનર્ અનાસ્રવા પ્રાપ્તિર્ ભવતિ. અનાસ્રવગોત્રાણાં લબ્ધત્વાત્. [તિબ્. 107બ્] અનાસ્રવં હિ નવમવિમુક્તિમાર્ગસ્વભાવં સંસ્કૃતમ્ અનગામિફલમ્ અસંસ્કૃતં ચ કામચ્છન્દાદિપ્રહાણં તસ્યામ્ અવસ્થાયાં લભ્યતે. તસ્માદ્ ઇદમ્ એવ કારણમ્ ઉક્તં. આર્યેણ તદ્ વૈરાગ્યસ્ય દ્વિમાર્ગપ્રાપણાદ્ ઇતિ. કામચ્છન્દાદિપ્રહાણસ્ય દ્વિમાર્ગપ્રાપણાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ.
(ઇઇ.18-20) ઉપેક્ષાજીવિતમનોયુક્તો ઽવશ્યં ત્રયાન્વિત

ઇતિ. ઉપેક્ષયા જીવિતેન મનસા વા યુક્તો ઽન્વિતો ઽવશ્યં ત્રયેણ સમન્વાગતઃ તેનૈવોપેક્ષાજીવિતમનઃસ્વભાવેન. ન હ્ય્ એષામ્ અન્યોન્યેન રિના સમન્વાગમ ઇતિ. યદૈકસ્ય સમન્વાગમઃ. તદેતરયોર્ અપિ સમન્વાગમઃ. તેનૈષાં સમન્વાગમવ્યવસ્થાનં ક્રિયતે. ચક્ષુરાદીનાં તુ ન ક્રિયતે. તસ્માદ્ આહ. ચક્ષુઃશ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વેન્દ્રિયૈર્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ચક્ષુઃશ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વેન્દ્રિયૈર્ આરૂપ્યધાતૂપપન્નો ન સમન્વાગત ઇત્ય્ અત્ર કાયેન્દ્રિયાગ્રહણં. કામધાતૌ ચ યેનાપ્રતિલબ્ધવિહીનાનીત્ય્ અસ્યોપચયાર્થસ્ય ચક્ષુરાદિષ્વ્ એવ સંભવાન્ ન કાયેન્દ્રિયે. અન્યથા હિ રૂપિભિર્ ઇન્દ્રિયૈર્ આરૂપ્યોપપન્નો ન સમન્વાગત ઇત્ય્ એવોચ્યતે. અપ્રતિલબ્ધાનિ કલલાદ્યવસ્થાયાં. વિહીનાનિ લબ્ધવિનાશાદ્ અન્ધત્વાદ્યવસ્થાયાં ક્રમમરણે વા. પૃથગ્જના ન સમન્વ્ગાગતા ઇતિ વિશેષણં. આર્યસ્યાવશ્યં સમન્વાગતત્વાત્. ન હિ તસ્ય ભૂમિસંચારેણ અનાસ્રવસુખાદિત્યાગઃ. દૌર્મનસ્યેન કામવીતરાગ ઇતિ. ઇહસ્થો ધાત્વન્તરસ્થો વા પૃથગ્જનો વાર્યો [તિબ્. 108અ] વા ન સમન્વાગતઃ. પૃથગ્જનફલસ્થા ઇતિ. ફલસ્થાઃ સ્રોતઆપન્નાદયો ઽભિસમયાન્તે વિહીનત્વાત્. તેનાનાજ્ઞાતમાજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયેણાસમન્વાગતાઃ. આજ્ઞેન્દ્રિયેણ દર્શનમાર્ગસ્થા ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 119 ) અપ્રાપ્તત્વાદ્ અસમન્વાગતાઃ. અશૈક્ષમાર્ગસ્થાઃ ફલપ્રાપ્તૌ વિહીનત્વાત્ અસમન્વાગતાઃ. અપ્રતિષિદ્ધાસ્વ્ અવસ્થાસુ યથોક્તસમન્વાગમો વેદિતવ્ય ઇતિ. યા અપ્રતિષિદ્ધા અવસ્થાશ્ ચક્ષુરાદિભિર્ ઇન્દ્રિયૈઃ સમન્વાગમં પ્રતિ. તાસ્વ્ અવસ્થાસુ યદ્યદ્ ઇન્દ્રિયમ્ ઉક્તં. તૈસ્તૈઃ સમન્વાગતો વેદિતવ્ય ઇત્ય્ અર્થઃ. તદ્યથા કામધાતાવ્ અપ્રતિલબ્ધવિહીનાવસ્થાં હિત્વા ચક્ષુરાધિભિર્ જિહ્વાન્તૈઃ સમન્વાગતઃ. કાયેન્દ્રિયેણ કામરૂપધાતૂપપન્નઃ સમન્વાગત ઇત્યાદિ.
ચતુર્ભિસ્ સુખકાયાભ્યામ્
ઇતિ. યુક્ત ઇતિ વર્તતે. અવશ્યમ્ ઇતિ ચ. સંખ્યાનુક્રમવિવક્ષાયાં તુ તદનન્તરં તૈર્ ઇત્ય્ એવાનન્તરં સુખાદિગ્રહણં. સુખેન્દ્રિયેણ સમન્વાગત ઇતિ. ચતુર્થધ્યાનારૂપ્યધાતૂપપન્નં પૃથગ્જનં મુક્ત્વા સર્વઃ સુખેન્દ્રિયેણ સમન્વાગતઃ. તસ્યાન્યૈર્ નાવશ્યં સમન્વાગતઃ. ચક્ષુરાદિભિર્ જિહ્વેન્દ્રિયાન્તૈર્ આરૂપ્યધાતૌ કામધાતૌ ચ અપ્રતિલબ્ધવિહીનાવસ્થાયામ્ અસમન્વાગમઃ. કાયેન્દ્રિયેણ ચ આરૂપ્યધાતૌ. સ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયાભ્યાં રૂપારૂપ્યધાત્વોશ્ ચ. કામધાતૌ ચ અલબ્ધવિહીનાવસ્થાયાં. દુઃખેન્દ્રિયેણ રૂપારૂપ્યધાત્વોઃ. સૌમનસ્યેન્દ્રિયેણ પૃથગ્જનસ્ તૃતીયધ્યાનોપપન્નઃ. [તિબ્. 108બ્] દૌર્મનસ્યેન્દ્રિયેણ કામવીતરાગાવસ્થાયાં. શ્રદ્ધાદિભિઃ પંચભિઃ સમુચ્છિન્નકુશલમૂલાવસ્થાયાં. આજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયેણ પૃથગ્જનફલસ્થાવસ્થાયાં. આજ્ઞેન્દ્રિયેણ પૃથગ્જનદર્શનમાર્ગસ્થાશૈક્ષાવસ્થાયાં.
આજ્ઞાતાવીન્દ્રિયેણ પૃથગ્જનશૈક્ષાવસ્થાયાં અસમન્વાગત ઇતિ. યઃ કાયેન્દ્રિયેણ સો ઽપિ ચતુર્ભિર્ ઇતિ. કામધાતૂપપન્નઃ કાયેન્દ્રિયેણ સમન્વાગતસ્ તસ્ય. નાન્યૈર્ અવશ્યં સમન્વાગમઃ. ચક્ષુરાદિભિઃ કામાધાતાવ્ અલબ્ધવિહીનાવસ્થાયામ્ અસમન્વાગમઃ. સ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયાભ્યામ્ એતસ્યામ્ એવાવસ્થાયાં રૂપધાતૌ ચાસમન્વાગમઃ. દુઃખેન ચાસ્મિન્ન્ એવ. સુખેન ચ પૃથગ્જનસ્ય ચતુર્થધ્યાનોપપત્તાવ્ અસમન્વાગમઃ. સૌમનસ્યેન પૃથગ્જનસ્ તૃતીયચતુર્થધ્યાનોપપન્નો ઽસમન્વાગતઃ. દૌર્મનસ્યેન શ્રદ્ધાદિભિશ્ ચાન્યૈઃ પૂર્વવદ્ અસમન્વાગમો વક્તવ્યઃ.
પંચભિશ્ ચક્ષુરાદિમાન્
ઇતિ. ચક્ષુઃશ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાવાન્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તેન ચેતિ. તેન ચક્ષુષા. ચક્ષુષિ સત્ય્ અવશ્યં કાયેન્દ્રિયં. ન તુ શ્રોત્રાદીનિ. કામધાતાવ્ અલબ્ધવિહીનત્વસંભવાત્. સ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયાદીનાં પૂર્વવદ્ વ્યભિચારો વક્તવ્યઃ. એવં શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વેન્દ્રિયૈર્ ઇતિ. યઃ શ્રોત્રેન્દ્રિયેણ. સો ઽવશ્યં પંચભિર્ ઉપેક્ષાજીવિતમનઃકાયૈસ્ તેન ચેત્ય્ એવં સર્વં નેયં.
સૌમનસ્યી ચ.
કિં. પંચભિર્ [તિબ્. 109અ] અવશ્યં સમન્વાગત ઇત્ય્ અધિકૃતં. ચક્ષુરાદિષ્વ્ એવ સૌમનસ્યં કસ્માન્ ન પ્રક્ષિપ્તં. અન્યસ્થાનપાઠાત્. તથા હ્ય્ આદિશબ્દેન પ્રક્ષેપ આકુલઃ સ્યાત્. દ્વિતીયધ્યાનજસ્ તૃતીયાલાભી કતમેન સુખેન્દ્રિયેણ સમન્વાગત ઇતિ. સુખેન્દ્રિયં કામધાતૌ પંચવિજ્ઞાનકાયિકં. પ્રથમે ચ ધ્યાને ત્રિવિજ્ઞાનકાયિકમ્ અસ્તિ. તૃતીયે તુ ધ્યાને માનસં. અતો દ્વિતીયધ્યાનજો નાધરેણ સુખેન્દ્રિયેણ સમન્વાગતઃ. તસ્ય ભૂમિસંચારેણ ત્યક્તત્વાત્. ન ટૃતીયધ્યાનભૂમિકેન તસ્યાલાભિત્વાદ્ ઇતિ મત્વા ચોદયતિ. કતમેન સુખેન્દ્રિયેણ સમન્વાગત ઇતિ. આહ. ક્લિષ્ટેન તૃતીયધ્યાનભૂમિકેનેતિ. સર્વે હ્ય્ અધરભૂમ્યુપપન્નાઃ સત્ત્વા ઉપરિભૂમિકેનાપ્રહીણેન ક્લિષ્ટેન સમન્વાગતા ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ. શેષેન્દ્રિયવ્યભિચારઃ પૂર્વવદ્ વક્તવ્યઃ.
દુઃખી તુ સપ્તભિર્
ઇતિ. કામધાતૂપપન્નો હ્ય્ એષ. તસ્માદ્ અવશ્યં કાયેન્દ્રિયેણ ચતુર્ભિશ્ ચ વેદનેન્દ્રિયૈર્ ઇતિ. દૌર્મનસ્યવર્જ્યૈઃ. તદ્વીતરાગાવસ્થાયાં દૌર્મનસ્યં વ્યભિચરતિ. મનોજીવિતેન્દ્રિયે ચ સ્તઃ. ઇત્ય્ અવશ્યં સપ્તભિર્ ઇન્દ્રિયૈઃ સમન્વાગતઃ. શેષેન્દ્રિયવ્યભિચારસ્ તુ પૂર્વવદ્ વાચ્યઃ.
સ્ત્રીન્દ્રિયાદિમાન્
અષ્ટાદિભિર્
ઇતિ. સ્ત્રીપુરુષદૌર્મનસ્યશ્રદ્ધાવીર્યસ્મૃતિસમાધિપ્રજ્ઞેન્દ્રિયવાન્ ઇત્ય્ અર્થઃ. જીવિતમનઃસુખદુઃખસૌમનસ્યોપેક્ષેન્દ્રિયાણામ્ ઉક્તત્વાત્. આજ્ઞાતાવીન્દ્રિયાદીનાં ચ ત્રયાણાં વક્ષ્યમાણત્વાત્. [તિબ્. 109બ્] એષામ્ એવાષ્ટાનામ્ ઇન્દ્રિયાણાં ગ્રહણં ભવતિ. યઃ સ્ત્રીન્દ્રિયેણ સમન્વાગત ઇતિ. સ કામધાતૂપપન્ન એવ સ્ત્રીન્દ્રિયવત્ત્વાત્. અતઃ સો ઽવશ્યમ્ અષ્ટાભિર્ ઇન્દ્રિયૈઃ સમન્વાગતઃ. કતમૈર્ ઇત્ય્ આહ. તૈશ્ ચ સપ્તભિઃ સ્ત્રીન્દ્રિયેણ ચેતિ. કાયજીવિતમનોભિશ્ ચતુર્ભિશ્ ચ વેદનેન્દ્રિયૈર્ ઇતિ સપ્તભિઃ સ્ત્રીન્દ્રિયેણ ચાષ્ટમેન. શેષૈર્ અનિયમઃ. યથોક્તં ચક્ષુરાદીનાં વૈકલ્યસંભવાદ્ ઇત્યાદિભિઃ કારણૈઃ. સ્ત્રીન્દ્રિયવત્ પુરુષેન્દ્રિયવાન્ અપિ વક્તવ્યઃ. દૌર્મનસ્યવાન્ અપિ કામોપપન્નઃ કામવીતરાગ ઇતિ તથૈવ તૈઃ સપ્તભિર્ દૌર્મનસ્યેન ચ. શ્રદ્ધાવાન્ અપિ ત્રૈધાતુકઃ સત્ત્વ ઇતિ તૈઃ પંચભિઃ શ્રદ્ધાદિભિર્ અવિનાભાવિભિર્ ઉપેક્ષાજીવિતમનોભિશ્ ચ સમન્વાગતઃ. શેષૈર્ અનિયમઃ પૂર્વવત્. યથા શ્રદ્ધાવાન્ એવં યાવત્ પ્રજ્ઞાવાન્. આજ્ઞાતે ઇન્દ્રિયમ્ આજ્ઞાતેન્દ્રિયમ્ ઇતિ. આજ્ઞાત એવ ઇન્દ્રિયં આજ્ઞાતેન્દ્રિયં. નિરવશેષાજ્ઞાત ઇન્દ્રિયમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. આજ્ઞેન્દ્રિયમ્ અપિ હિ આજ્ઞાત ઇન્દ્રિયં ન તુ નિરવશેષે સાવશેષત્વાત્ પ્રહેયસ્ય. અથ વા પદૈકદેશગ્રહણેન આજ્ઞાતાવી પુદ્ગલ આજ્ઞાત ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તસ્યેન્દ્રિયં આજ્ઞાતેન્દ્રિયમ્ ઇતિ. ય આજ્ઞેન્દ્રિયેણ સો ઽવશ્યમ્ એકાદશભિર્ ઇતિ. આજ્ઞેન્દ્રિયવાન્ ફલસ્થઃ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 121 ) શૈક્ષઃ ત્રિષ્વ્ અપિ ધાતુષુ ભવતિ. સ ચતુર્થધ્યાનારૂપ્યોપપન્નઃ કથં સુખસૌમનસ્યેન્દ્રિયાભ્યાં સમન્વાગતઃ. [તિબ્. 110અ] યસ્માદ્ આર્યઃ કામવૈરાગ્યે ઽવશ્યં સૌમનસ્યેન્દ્રિયં પ્રતિલભતે. દ્વિતીયધ્યાનવૈરાગ્યે ચ સુખેન્દ્રિયં. તે ચ ભૂમિસંચારે ઽપિ ન ત્યજ્યેતે. તથા હિ વક્ષ્યતિ.
ભૂમિસંચારહાનિભ્યાં ધ્યાનાપ્તં ત્યજ્યતે શુભં
તથારૂપ્યાપ્તમ્. આર્યં તુ ફલાપ્ત્યુત્તપ્તિહાનિભિર્

ઇતિ. ફલપ્રાપ્તીન્દ્રિયોત્તાપને ઽપિ યદ્ય્ અપિ તે પ્રતિપન્નકમાર્ગમૃદ્વિન્દ્રિયમાર્ગસંગૃહીતે ત્યજ્યેતે. તથાપ્ય્ અપરે ફલસ્થતીક્ષ્ણેન્દ્રિયમાર્ગસ્વભાવે લભ્યેતે. તસ્માત્ તાભ્યાં સુખસૌમનસ્યાભ્યાં ભૂમિસંચારે ઽપિ અપરિત્યક્તાભ્યાં ચતુર્થધ્યાનારૂપ્યોપપન્નો ઽપિ આર્યઃ સમન્વાગત એવ ભવતિ. શેષૈઃ પૂર્વવદ્ અનિયમઃ.
આજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયોપેતસ્ ત્રયોદશભિર્ અન્વિત.
ઇતિ વિસ્તરઃ. આજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયસમન્વાગતઃ કામાવચરઃ સત્ત્વઃ કામધાતાવ્ એવાજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયોત્પાદનાત્.
અસંવેગાદ્ ઇહ વિધા તત્ર નિષ્ઠેતિ વાચનાદ્
ઇતિ. તસ્માદ્ અવશ્યં કાયેન્દ્રિયમ્ અસ્યાસ્તિ. ચતસ્રો વેદના દૌર્મનસ્યવર્જ્યાઃ તસ્ય વીતરાગાવસ્થાયાં વ્યભિચારાત્. તત્રાવશ્યમ્ ઇતિ વર્તતે. ત્રયોદશભિર્ એભિર્ ઇન્દ્રિયૈર્ અવશ્યમ્ એવ સમન્વાગત ઇત્ય્ અવધાર્યતે. ન તુ ત્રયોદશભિર્ એવેતિ. શેષૈર્ અનિયમઃ. અન્ધાદિષ્વ્ અપિ દર્શનમાર્ગસંભવાત્. સ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયયોર્ વૈકલ્યે કથં દર્શનમાર્ગોત્પત્તિઃ. સ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયવિયુક્તવિકલાનાં હિ સંવરફલપ્રાપ્તિવૈરાગ્યાણિ [તિબ્. 110બ્] ન સન્તીતિ. કેચિત્ તાવદ્ આહુઃ. પ્રતિલબ્ધસંવરાણાં ફલપ્રાપ્તિર્ ભવતિ. દ્વિવ્યંજનોદયાદ્ ધિ પ્રાતિમોક્ષસમ્વરત્યાગો ભવતિ. ન તદ્વૈકલ્યાત્. ક્રમમરણાદ્ વા સ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયે નિરોધે ઽપ્ય્ અભ્યસ્તનિર્વેધભાગીયસ્ય દર્શનમાર્ગોત્પત્તિર્ ભવતિ. અપરે પુનર્ આહુઃ. પુદ્ગલસામાન્યમ્ ઇહાધિક્રિયતે. નૈકત્રૈવેન્દ્રિયૈર્ આવશ્યકસમન્વાગમવ્યભિચારાવ્ ઉચ્યેતે. કથમ્.
ઉપેક્ષાજીવિતમનોયુક્તો ઽવશ્યં ત્રયાન્વિત

ઇતિ યાવત્. ઉપેક્ષાસમન્વાગતઃ પુદ્ગલઃ કામધાતૂપપન્નો વા યાવદ્ ભવાગ્રોપપન્નો વા સર્વો ઽસાવ્ અવશ્યં ત્રયેણ સમન્વાગતઃ. ચક્ષુરાદિવ્યભિચારસ્ તુ સંભવતો ન સર્વત્ર. કશ્ચિદ્ એવ હિ રૂપિભિર્ ઇન્દ્રિયૈર્ અસમન્વાગતો ય આરૂપ્યધાતૂપપન્નઃ. ન તુ યો રૂપધાતૂપપન્નઃ. વિસ્તરેણ યાવત્ કશ્ચિદ્ એવ શ્રદ્ધાદિભિર્ અસમન્વાગતો યઃ સમુચ્છિન્નકુશલમૂલઃ. ન તુ સ એવ આરૂપ્યધાતૂપપન્નઃ. તસ્થેહાપિ યાવાન્ આજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયોપેતઃ સર્વો ઽસાવ્ એભિર્ યથોક્તૈસ્ ત્રયોદશભિર્ ઇન્દ્રિયૈર્ અવશ્યં સમન્વાગતઃ. વ્યભિચારસ્ તુ સંભવતઃ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 122 ) કસ્યચિદ્ એવ. તથા હિ કસ્યચિચ્ ચક્ષુરિન્દ્રિયેણાસમન્વાગમો યો ઽન્ધઃ. કસ્યચિચ્ છ્રોત્રેન્દ્રિયેણ યો બધિરઃ. એવં ઘ્રાણાદિભિઃ. યાવત્ કસ્યચિત્ સ્ત્રીન્દ્રિયેણ યઃ પુરુષઃ. કસ્યચિત્ પુરુષેન્દ્રિયેણ યા સ્ત્રી. કસ્યચિદ્ દૌર્મનસ્યેન યો વીતરાગઃ. ઇત્ય્ એવમ્ એવાવગન્તવ્યં.
(ઇઇ.21) સર્વાલ્પૈર્ નિઃશુભો ઽષ્ટાભિર્
ઇતિ એકઃ પુદ્ગલઃ. સર્વેભ્યો ઽલ્પૈર્ [તિબ્. 111અ] યઃ સમન્વાગતઃ. સ કિયદ્ભિર્ અલ્પૈઃ સમન્વાગત ઇત્ય્ આહ. નિઃશુભો યઃ સમુચ્છિન્નકુશલમૂલઃ. સ ચ કામધાતાવ્ એવ.
ચ્છિનત્તિ સ્ત્રી પુમાન્ દૃષ્ટિચરિત
ઇતિ. કામવૈરાગ્યં ચાત્ર ન સંભવતિ. તસ્માદ્ અસ્ય પંચાપિ વેદનેન્દ્રિયાણિ સન્તિ. કાયેન્દ્રિયં ચ જીવિતમનસી ચ સ્ત એવ સર્વત્ર. ચક્ષુરાદીનિ તુ ન સન્તિ. ક્રમમરણાવસ્થાયાં અન્ધત્વાદ્યવસ્થાયાં ચ તેષામ્ અભાવાત્. વ્ચ્દયત ઇતિ કૃત્વેતિ કર્તરિ ક્વિપ્. વેદનં વા વિદ્ ઇતિ ભાવસાધન ઔણાદિકઃ ક્વિપ્. જ્ઞાપકં દર્શયતિ. યથા સંપદનં સંપદ્ ઇતિ.
તથારૂપ્ય
ઇતિ સંખ્યામાત્રં તથાશબ્દેન સંબધ્યતે. એકાન્તકુશલત્વાત્ શ્રદ્ધાદીનિ શુભગ્રહણેન ગૃહ્યન્ત ઇતિ. શુભાન્ય્ એવ નાકુશલાવ્યાકૃતાનિ યાનિ તાનિ શુભાનીત્ય્ અર્થઃ. આજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયાદીનામ્ અપિ ગ્રહણપ્રસંગ ઇતિ. તાન્ય્ અપિ એકાન્તકુશલાનિ. તસ્માત્ તદ્ગ્રહણપ્રસંગ ઇતિ. ન. અષ્ટાધિકારાદ્ ઇતિ.
નિઃશુભો ઽષ્ટાભિર્
ઇત્ય્ એતસ્માત્.
ઉપેક્ષાયુર્મનઃશુભૈર્
અષ્ટાભિર્ ઇત્ય્ આજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયાદીનાં નિરાસઃ કૃતો ભવતિ. અષ્ટશબ્દેન કૃતાવધિત્વાત્. બાલાધિકારાચ્ ચેતિ. બાલો ઽત્રાધિક્રિયતે.
બાલસ્ તથારૂપ્ય
ઇતિ વચનાત્. [તિબ્. 111બ્] આજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયાદ્યભાવે ચ પૃથગ્જનો ભવતિ. પૃથગ્જનત્વં કતમત્. આર્યધર્માણામ્ અલાભ ઇતિ વચનાત્. તસ્માત્ તેષ્વ્ અનાસ્રવેષુ અપ્રસંગ ઇતિ.
(ઇઇ.22) દ્વિવ્યંજનો યઃ સમગ્રેન્દ્રિય ઇતિ. દ્વિવ્યંજનો ઽપિ હિ સમગ્રચક્ષુરાદિકઃ. એવમ્ એકાન્નવિંશત્યા સમન્વાગતો નાન્યથા. આજ્ઞાતાવીન્દ્રિયં દ્વયોશ્ ચાન્યતરદ્ ઇતિ. રાગિત્વાદ્ આજ્ઞાતાવીન્દ્રિયં એકાન્તેન વર્જયિતવ્યં. આર્યસ્ય ચાજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયાજ્ઞેન્દ્રિયાભ્યામ્ અવશ્યં પર્યાયેણ સમન્વાગમાત્. યદાજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયં. ન તદાજ્ઞેન્દ્રિયં. યદાજ્ઞેન્દ્રિયં. ન તદાજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયં. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 123 ) ઉક્ત ઇન્દ્રિયાણાં ધાતુપ્રભેદપ્રસંગેનાગતાનાં વિસ્તરેણ પ્રભ્ચ્દ ઇતિ. અષ્ટાદશાનાં ધાતૂનાં કતીન્દ્રિયં કતિ નેન્દ્રિયમ્ ઇતિ ધાતુપ્રભેદપ્રસંગેન.
ધર્માર્ધમ્ ઇન્દ્રિયં યે ચ દ્વાદશાધ્યાત્મિકાઃ સ્મૃતા
ઇતિ. ઇન્દ્રિયાણિ આગતાનિ. તેષાં પ્રભેદઃ
અમલં ત્રયમ્
ઇત્ય્ એવમાદિવિસ્તરેણોક્તઃ.
(ઇઇ.23) કિમ્ એતે સંસ્કૃતા ધર્મા ઇતિ. યે તે સ્કન્ધધાત્વાયતનત્વેનાભિહિતાઃ પૂર્વં. યથા ભિન્નલક્ષણા ઇતિ. રૂપ્યતે ઇતિ રૂપં. અનુભવો વેદના. નિમિત્તોદ્ગ્રહણં સંજ્ઞેત્યાદિ. સંસ્કૃતગ્રહણમ્ ઉત્પત્તિમત્ત્વાત્. ઉતાહો નિયતસહોત્પાદા અપિ. કેચિત્ સન્તીતિ. સન્તિ હિ કેચિત્ સહોત્પાદા ન તુ નિયતસહોત્પાદાઃ. યથા ચક્ષુરાદિસહોત્પાદાઃ. તદ્વિજ્ઞાનાદયઃ ચક્ષુરાદીનાં સભાગતત્સભાગભાવાત્. તસ્માદ્ એવં પૃચ્છતિ. સર્વ ઇમે ધર્માઃ [તિબ્. 112અ] પંચ ભવંતીતિ. પંચવસ્તુકનયેન એવં સર્વધર્મસંગ્રહો વ્યવસ્થાપ્યતે. રૂપાદિકલાપમુખેન ધર્મનિર્દેશઃ. સુખપ્રતિપત્ત્યર્થં. તત્રાસંસ્કૃતં નૈવોત્પદ્યત ઇતિ. ન તત્ પ્રતિ સહોત્પાદનિયમશ્ ચિન્ત્યતે. સર્વસૂક્ષ્મો રૂપસંઘાતઃ પરમાણુર્ ઇતિ. સંઘાતપરમાણુર્ ન દ્રવ્યપરમાણુઃ. યત્ર હિ પૂર્વપરભાગો નાસ્તિ. તત્ સર્વરૂપાપચિતં દ્રવ્યં દ્રવ્યપરમાણુર્ ઇતીષ્યતે. તસ્માદ્ વિશિનષ્ટિ સંઘાતઃ પરમાણુર્ ઇતિ.
કામે ઽષ્ટદ્રવ્યકો ઽશબ્દ
ઇતિ. કામધાતૌ યદા શબ્દો ઽત્ર નોત્પદ્યતે. તદા નિયતમ્ અષ્ટદ્રવ્યક એવ ભવતિ નાતો ન્યૂનદ્રવ્યકઃ.
અપરેન્દ્રિય
ઇતિ. અપરમ્ ઇન્દ્રિયમ્ અસ્મિન્ન્ ઇત્ય્ અપરેન્દ્રિયઃ. ચક્ષુરાદિમાન્ ઇત્ય્ અર્થઃ. યત્ર હિ ચક્ષુઃ શ્રોત્રાદિ વા તત્ર કાયેન્દ્રિયેણ ભવિતવ્યં તત્પ્રતિબદ્ધવૃત્તિત્વાચ્ ચક્ષુરાદીનાં. સશબ્દાઃ પુનર્ એતે પરમાણવ ઇત્ય્ અષ્ટદ્રવ્યકાદયઃ સંઘાતપરમાણવઃ સશબ્દા ઉત્પદ્યમાના યથાક્રમં નવ દશૈકાદશદ્રવ્યકા ઉત્પદ્યન્તે. યો ઽષ્ટદ્રવ્યકઃ. સ નવદ્રવ્યકઃ. યો નવદ્રવ્યકઃ. સ દશદ્રવ્યકઃ. યો દશદ્રવ્યકઃ. સ એકાદશદ્રવ્યક ઇતિ. અસ્તિ હીન્દ્રિયવિનિર્ભાગી શબ્દો ઽપીતિ. ઇન્દ્રિયાદ્ વિનિર્ભક્તું યો ન શક્યતે. સ ઇન્દ્રિયાવિનિર્ભાગી શબ્દઃ. ઇન્દ્રિયાપૃથગ્વર્તીત્ય્ અર્થઃ. અવિનિર્ભોગીતિ કેચિદ્ ભુજિ પઠન્તિ.

કથમ્ અવિનિર્ભાગે ભૂતાનાં કશ્ચિદ્ એવ સંઘાતઃ કઠિન ઇત્યાદિ. કઠિનઃ પૃથિવીધાતુઃ. દ્રવો [તિબ્. 112બ્] ઽબ્ધાતુઃ. ઉષ્ણસ્ તેજોધાતુઃ. સમુદીરણા ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 124 ) વાયુધાતુઃ. તુલ્યભૂતસદ્ભાવાત્ તુલ્યરૂપૈસ્ તત્સંઘાતૈર્ ભવિતવ્યમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. યદ્ યત્ર પટુતમમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યદ્ દ્રવ્યં પૃથિવ્યાદિલક્ષણં. યત્ર સંઘાતે પટુતમં સ્ફુટતમં પ્રભાવતઃ શક્તિતો ન તુ દ્રવ્યતઃ ઉદ્ભૂતમ્ ઉત્પન્નં. તસ્ય તત્રોપલબ્ધિઃ. તસ્ય દ્રવ્યસ્ય તત્ર સંઘાત ઉપલબ્ધિર્ ગ્રહણં. સૂચીતૂલીકુલાપસ્પર્શવત્. તત્ર સૂચ્યો લોહમય્યઃ પ્રતીતા લોકે. તૂલ્યો વીરણાદિપુષ્પમૂલદણ્ડાઃ. યાઃ સિંકા ઇતિ પ્રાકૃતપ્રતીતાઃ. તાસાં સૂચીનાં તૂલીનાં ચ કલાપઃ. તસ્ય સ્પર્શઃ સૂચીતૂલીકલાપસ્પર્શઃ. તસ્ય ચોપલબ્ધિઃ. તસ્ય પટુતમસ્ય પ્રભાવત ઉદ્ભૂતસ્ય ભૂતસ્યેતિ. તત્ર તસ્યેવેતિ. અનેન લક્ષણેન વતિઃ. એતદ્ ઉક્તં ભવતિ. યથા તુલ્યે ઽપિ સૂચીનાં તૂલીનાં કલાપસદ્ભાવે તીક્ષ્ણત્વાત્ સૂચીનામ્ એવ સ્પર્શો વ્યક્તમ્ ઉપલભ્યતે. ન તૂલીનામ્ અતીક્ષ્ણત્વાત્. તથા ક્વચિદ્ એવ સંઘાતે કાષ્ઠાદિકે કઠિનમ્ ઉપલભ્યતે. ક્વચિદ્ દ્રવઃ પાનીયે. ક્વચિદ્ ઉષ્ણો ઽગ્નૌ. ક્વચિત્ સમુદીરણા વાયૌ. ન ચ તત્રતત્ર સંઘાતે ચત્વારિ મહાભૂતાનિ ન સન્તિ. સક્તુલવણચૂર્ણરસવચ્ ચ. સક્તુચૂર્ણાનાં લવણચૂર્ણાનાં ચ યથા રસસ્યોપલબ્ધિઃ. લવણચૂર્ણરસ એવ વ્યક્તમ્ ઉપલભ્યતે. ન તુ સક્તુચૂર્ણરસઃ. તદ્વદ્ ઇહાપીતિ. સંગ્રહધૃતિપક્તિવ્યૂહનાદ્ ઇતિ. સંગ્રહકર્મણાબ્ધાતોર્ અસ્તિત્વં ગમ્યતે કાષ્ઠાદિકે. અન્યથા પાંસુમુષ્ટિવત્ તદ્ વિશીર્યતે. યદિ તત્રાબ્ધાતુર્ ન સ્યાત્. ધૃતિકર્મણાપ્સુ નૌપ્રભૃતીનાં [તિબ્. 113અ] પૃથિવીધાતોર્ અસ્તિત્વં ગમ્યતે. પક્તિકર્મણા તેજોધાતોર્ અસ્તિત્વં ગમ્યતે. યદિ હિ તન્ ન સ્યાત્ કાષ્ઠાદિકં ન પૂતીભવેત્. વ્યૂહનકર્મણા વાયુધાતોર્ અસ્તિત્વં ગમ્યતે. પ્રસર્પણં હિ તસ્ય ન સ્યાદ્ વૃદ્ધિર્ વા યદિ વાયુધાતુસ્ તત્ર ન સ્યાત્. એવમ્ અન્યત્રાપિ યોજ્યં. પ્રત્યયલાભે ચ સતીતિ વિસ્તરઃ. પ્રત્યયાનામ્ અગ્ન્યાદીનાં લાભે સતિ કઠિનાદીનાં ચ દ્રવણાદિભાવાત્. દ્રવણઘનત્વાદિભાવાત્. તદ્યથાગ્નિભૂતે સતિ ક્કઠિનસ્ય લોહસ્ય દ્રવણં. તેન જ્ઞાયતે લોહે ઽબ્ધાતુર્ અસ્તીતિ. તથા દ્રવસ્ય શૈત્યાદિપ્રત્યયલાભે કાઠિન્યં. તેન જ્ઞાયતે પૃથિવીધાતોર્ અત્રાસ્તિત્વમ્ ઇતિ. તથા કઠિનસંઘર્ષાદ્ ઔષ્ણ્યમ્ ઉપલભ્યતે. તેન તેજોધાતોર્ અત્રાસ્તિત્વં ગમ્યતે. ઇતિ એવં સંભવતો ઽન્યત્રાપિ યોજ્યં. અપ્સુ શૈત્યાતિશયાદ્ ઔષ્ણ્યં ગમ્યતે ઇત્ય્ અપર ઇતિ ભદન્તશ્રીલાતઃ. યસ્માદ્ આપઃ શીતાઃ શીતતરાઃ શીતતમાશ્ ચ ઉપલભ્યન્તે. તતો જ્ઞાયતે તેજસસ્ તત્રાન્યતરતમોત્પત્તેઃ શૈત્યાતિશયઃ. તેન ચ તત્ર તેજો ઽસ્તીતિ ગમ્યતે.
અવ્યતિભેદે ઽપીતિ વિસ્તરઃ. તં મતમ્ આચાર્યો દૂષયતિ. યથા ન ચ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 125 ) શબ્દસ્ય દ્રવ્યાન્તરેણ વ્યતિભેદો મિશ્રીભાવો ઽસ્તિ અતિશયશ્ ચ ભવતિ સ્વભાવભેદાત્ પટુઃ શબ્દઃ પટુતરઃ પટુતમ ઇતિ. એવમ્ ઇહાપિ ભવેત્. યથા ચ વેદનાયા ન કેનચિદ્ દ્રવ્યાન્તરેણ વ્યતિભેદો ભવતીતિ [તિબ્. 113બ્] સ્વભાવભેદાત્ તારતમ્યેનાતિશયઃ. તથેહપીતિ. નાનેન તેજોઽસ્તિત્વં ગમ્યતે. તા એવ હ્ય્ આપઃ કાશ્ચિચ્ છીતાઃ કાશ્ચિચ્ છીતતરાઃ કાશ્ચિચ્ છીતતમા ઇતિ. બીજતસ્ તેષુ તેષાં ભાવો ન સ્વરૂપત ઇત્ય્ અપર ઇતિ સૌત્રાન્તિકાઃ. બીજતઃ શક્તિતઃ સામર્થ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ. ન સ્વરૂપતો ન દ્રવ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ. શક્તિર્ એવ હિ નાનાવિધાસ્તિ યયા યોગિભિર્ અધિમોક્ષવિશેષેણ સુવર્ણધાતૂ રૂપ્યધાતુસ્ તામ્રધાતુર્ ઇત્ય્ એવમાદયો ધાતવઃ ક્રિયન્તે. કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ. સંત્ય્ અસ્મિં દારુસ્કન્ધે વિવિધા ધાતવ ઇતિ વચનાત્. ધાતુશક્તયો હિ તત્રૈવં ભગવતોક્તાઃ. ન હિ તત્રાતિબહૂનાં સુવર્ણરૂપ્યાદીનાં સ્વરૂપતો ઽવકાશો ઽસ્તીતિ.
કથં વાયૌ વર્ણસદ્ભાવ ઇતિ વૈભાષિકાન્ એવં ચોદયન્તિ.
કામે ઽષ્ટદ્રવ્યક
ઇતિ નિયમે કથં વાયૌ વર્ણો ઽસ્તીતિ નિર્ધાર્યતે. ન હિ કથંચિત્ તત્ર વર્ણ ઉપલભ્યતે. શ્રદ્ધાનીય એષો ઽર્થો નાનુમાનીય ઇતિ વૈભાષિકાઃ. પરમાપ્તૈર્ અયમ્ ઉક્તો ઽર્થ ઇતિ પ્રત્યેતવ્યો નાર્થો ઽનુમાનસાધ્ય ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. સંસર્ગતો ગન્ધગ્રહણાદ્ વેતિ. અસ્તિ વાનુમાનમ્ ઇતિ દર્શયતિ. ગન્ધવતા તુ દ્રવ્યેણ વાયોઃ સંપર્કાદ્ ગન્ધ ઉપલભ્યતે. સ ચ ગન્ધો વર્ણં ન વ્યભિચરતિ. યત્ર હિ ગન્ધઃ. તત્ર વર્ણેન ભવિતવ્યમ્ ઇતિ. અત્ર ચ સાધનવચનં. વર્ણવાન્ વાયુર્ ગન્ધવત્ત્વાજ્ [તિબ્. 114અ] જાતિપુષ્પવદ્ ઇતિ.
રૂપધાતૌ ગન્ધરસયોર્ અભાવ ઉક્ત ઇતિ.
વિના ગન્ધરસઘ્રાણજિહ્વાવિજ્ઞાનધાતુભિર્
ઇતિ વચનાત્. તેન તત્રત્યાઃ પરમાણવઃ ષટ્સપ્તાષ્ટા દ્રવ્યકા ઇતિ. તત્રત્યાસ્ તત્ર ભવાઃ. તત્રત્યાઃ પરમાણવઃ સંઘાતપરમાણવો ઽધિકૃતાઃ. ય ઇહાષ્ટદ્રવ્યક ઉક્તો નિરિન્દ્રિયો ઽશબ્દઃ. સ તત્ર સડ્દ્રવ્યકઃ. યો નવદ્રવ્યકઃ કાયેન્દ્રિયા. સ સપ્તદ્રવ્યકઃ. યો દસદ્રવ્યકો ઽપરેન્દ્રિયઃ. સો ઽષ્ટદ્રવ્યકઃ. સશબ્દકાઃ પુનર્ એતે સપ્તાષ્ટનવદ્રવ્યકા ઇત્ય્ અવગન્તવ્યં. ઉક્તરૂપત્વાન્ ન પુનર્ ઉચ્યન્ત ઇતિ. ઉક્તકલ્પત્વાન્ ન પુનઃ સૂત્ર્યન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ.
કિં પુનર્ અત્ર દ્રવ્યમ્ એવ દ્રવ્યમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. મુખ્યવૃત્ત્યા યદ્ દ્રવ્યં યસ્ય સ્વલક્ષણમ્ અસ્તિ. તદ્ દ્રવ્યં ગૃહ્યતે. આહોસ્વિદ્ આયતનં દ્રવ્યમ્ ઇત્ય્ અધિકૃતં. આયતનમ્ અપિ હિ દ્રવ્યમ્ ઇતિ શક્યતે વક્તું સામાન્યવિશેષલક્ષણસદ્ભાવાત્. કિં ચાતઃ. કશ્ ચાતો દોષ ઇત્ય્ અર્થઃ. યદિ દ્રવ્યમ્ એવ દ્રવ્યં ગૃહ્યતે. યદિ રૂપપર્યન્તલક્ષણં પૃથિવ્યાદિપરમાણુદ્રવ્યં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 126 ) ગૃહ્યતે. અત્યલ્પમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે. અષ્ટદ્રવ્યક ઇત્યાદિ. સંસ્થાનગુરુત્વલઘુત્વશ્લક્ષ્ણત્વકર્કશત્વશીતજિઘત્સાપિપાસાનાં સંભવતો દ્રવ્યાન્તરાણાં ક્વચિત્ક્વચિત્ સદ્ભાવાત્. તથા ચ સતિ યો ઽષ્ટદ્રવ્યકઃ. સ નવદ્રવ્યકો યાવચ્ ચતુર્દશદ્રવ્યક ઇત્ય્ અષ્ટદ્રવ્યકનિયમો ભિદ્યતે. એવં નવદ્રવ્યકાદિષુ યોજ્યં. એવંરૂપધાતાવ્ [તિબ્. 114બ્] અપિ ષટ્સપ્તાષ્ટદ્રવ્યનિયમભેદો વક્તવ્યઃ. ચતુર્દ્રવ્યકો હિ વક્તવ્ય ઇતિ. યસ્માદ્ ભૂતાન્ય્ અપિ પૃથિવ્યાદીનિ સ્પ્રષ્ટવ્યાયતનં.
સ્પ્રષ્ટવ્યં દ્વિવિધમ્

ઇતિ વચનાત્. તસ્માત્ કામે ચતુર્દ્રવ્યકો ઽશબ્દઃ. રૂપં ગન્ધો રસઃ સ્પ્રષ્ટવ્યમ્ ઇતિ. સશબ્દસ્ તુ પંચદ્રવ્યક ઇતિ વક્તવ્યં. યદ્ આશ્રયભૂતમ્ ઇતિ. પૃથિવ્યાદીનિ ચત્વારિ. યદ્ આશ્રયિભૂતમ્ ઇતિ. રૂપં ગન્ધો રસઃ સ્પ્રષ્ટ્વ્યૈકદેશશ્ ચ. તદ્ એવં સંસ્થાનસ્ય રૂપે ઽન્તર્ભાવાત્. ગુરુત્વાદીનાં ચ સ્પ્રષ્ટવ્ય ઇતિ. નાત્યલ્પમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે. નાપ્ય્ અતિબહુ. આશ્રયભૂતાનાં સ્પ્રષ્ટવ્યાયતનાન્ નિઃકૃષ્ય ચતુર્ધા નિર્દેશાત્. એવમ્ અપિ ભૂયાન્સીતિ વિસ્તરઃ. યદ્ ભૂતચતુષ્કમ્ આશ્રય એકસ્યોપાદાયરૂપસ્ય નીલસ્ય પીતસ્ય વા. ન તદ્ એવાન્યસ્યોપાદાયરૂપસ્ય ગન્ધસ્ય રસસ્ય વાશ્રયઃ. કિં તર્હિ. અન્યદ્ એવ ભૂતચતુષ્કં તસ્યાશ્રય ઇતિ વૈભાષિકસિદ્ધાન્તઃ. તત્ર પુનર્ જાતિદ્રવ્યમ્ ઇતિ. ભૂતચતુષ્કજાતિર્ અત્ર ગૃહ્યતે. યા હ્ય્ એકસ્ય ભૂતચતુષ્કસ્ય જાતિઃ. તામ્ અન્યાનિ ભૂતચતુષ્કાનિ નાતિક્રામન્તિ. એવં વિકલ્પેન વક્તુમ્ ઇતિ. કિંચિદ્ અત્ર દ્રવ્યમ્ એવ દ્રવ્યં ગૃહ્યતે યદ્ આશ્રયભૂતં. કિંચિદ્ અત્રાયતનદ્રવ્યં ગૃહ્યતે યદ્ આશ્રયિભૂતં. યચ્ ચૈતદ્ આશ્રયભૂતં. તજ્ જાત્યા ગૃહ્યત ઇતિ. છન્દતો હિ વાચાં પ્રવૃત્તિઃ. અર્થસ્ તુ પરીક્ષ્ય ઇતિ. છન્દત ઇચ્છાતઃ સંક્ષેપવિસ્તરવિધાનાનુવિધાયિન્યો વાચઃ પ્રવર્તન્તે. અર્થસ્ તુ તાસાં પરીક્ષ્યઃ. કિમ્ એવં નિયતસહોત્પાદાનિ [તિબ્. 115અ] તાનિ ભવન્તિ. ન ભવન્તીતિ. યોગાચારચિત્તાસ્ તુ સંઘાતાવસ્થાને ભૂતાનાં ભૌતિકાનાં ચ નિયમં વર્ણયન્તિ. કથમ્ ઇતિ. ઉચ્યતે. અસ્તિ સમુદાય એકભૌતિકસ્ તદ્યથા શુષ્કો મૃત્પિણ્ડઃ. અસ્તિ દ્વિભૌતિકઃ સ એવાર્દ્રઃ. અસ્તિ ત્રિભૌતિકઃ સ એવોષ્ણઃ. અસ્તિ યાવત્ સર્વભૌતિકઃ સ એવાર્દ્ર ઉષ્ણશ્ ચ મૃત્પિણ્ડો ગમનાવસ્થાયામ્ ઇતિ. ઉપાદાયરૂપે ઽપિ યદ્ ઉપાદાયરૂપં યસ્મિન્ સમુદાયે ઉપલભ્યતે. તત્ તત્રાસ્તીતિ વેદિતવ્યં. અસ્તિ સમુદાય એકોપાદાયરૂપિકઃ. તદ્યથા પ્રભા. અસ્તિ દ્વ્યુપાદાયરૂપિકઃ. તદ્યથા સશબ્દગન્ધો વાયુઃ. ત્ર્યુપાદાયરૂપિકઃ. તદ્યથા ધૂમઃ. તસ્ય રૂપગન્ધસ્પ્રષ્ટવ્યવિશેષપ્રભાવિતત્વાત્. સ્પ્રષ્ટવ્યવિશેષઃ પુનર્ અત્ર લઘુત્વં વેદિતવ્યં. ચતુરુપાદાયરૂપિકઃ. તદ્યથા ગુડપિણ્ડઃ. પંચોપાદાયરૂપિકઃ. તદ્યથા સ એવ સશબ્દઃ. ઇત્ય્ એવમાદ્ય્ અપિ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 127 ) વક્તવ્યં.
(ઇઇ.24અબ્) શેષાણાં વક્તવ્ય ઇતિ ચિત્તચૈત્તાનાં વિપ્રયુક્તાનાં ચ.
ચિત્તચૈત્તાઃ સહાવશ્યમ્
ઇતિ. ન ચિત્તં ચૈત્તૈર્ વિના ઉત્પદ્યતે. નાપિ ચૈત્તા વિના ચિત્તેનેત્ય્ અવધાર્યતે. ન તુ સર્વં ચિત્તં સર્વચૈત્તનિયતસહોત્પાદં. નાપિ સર્વચૈત્તાઃ સર્વચિત્તનિયતસહોત્પાદા ઇતિ.
[તિબ્. 115બ્] સર્વં સંસ્કૃતલક્ષણૈર્
ઇતિ. સંસ્કૃતલક્ષણૈર્ યદ્ યુક્તં. તત્ સર્વં તૈઃ સંસ્કૃતલક્ષણૈર્ જાત્યાદિભિર્ અવશ્યં સહોત્પદ્યતે. કિં પુનસ્ તદ્ ઇત્ય્ આહ. યત્કિંચિદ્ ઉત્પદ્યતે રૂપં ચિત્તં ચૈતસિકાશ્ ચિત્તવિપ્રયુક્તાશ્ ચેતિ. પૂર્વમ્ એવ હ્ય્ અસંસ્કૃતં બહિષ્કૃતં. તત્રાસંસ્કૃતં નૈવોત્પદ્યતે ઇતિ વચનાત્. વિકલ્પાર્થો વાશબ્દ ઇતિ. કિંચિત્ પ્રાપ્ત્યા સહોત્પદ્યતે યત્ સત્ત્વસંખ્યાતં. કિંચિન્ ન યદ્ અસત્ત્વસંખ્યાતમ્ ઇતિ વિકલ્પઃ. પ્રતિસંખ્યાપ્રતિસંખ્યાનિરોધયોર્ યદ્ય્ અપિ પ્રાપ્તિર્ અસ્તિ ન તુ તાવ્ ઉત્પદ્યેતે ઇતિ ન તયોર્ ગ્રહણં. સહોત્પાદનનિયમો હ્ય્ અયમ્ આરમ્ભ ઇતિ. અસત્ત્વસંખ્યાતસ્ય પ્રાપ્તિર્ નાસ્તીતિ કિમ્ અત્ર કારણં. સર્વસત્ત્વસાધારણત્વાત્. સહજયૈવ ચ પ્રાપ્ત્યા પ્રાપ્ત્યા પ્રાપ્તિમાન્ સહોત્પદ્યતે. ન પૂર્વપશ્ચાત્કાલજયેત્ય્ અવગન્તવ્યં.
(ઇઇ.24ચ્દ્) ગતિવિષય ઇતિ. ઉત્પત્તિવિષય ઇત્ય્ અર્થઃ. મહાભૂમિકા ઇતિ. મહત્ત્વં સર્વચિત્તભવત્વાત્.