સ્પન્દકારિકા · અધ્યાય 1

પ્રથમો નિઃષ્યન્દઃ
યસ્યોન્મેષનિમેષાભ્યાં જગતઃ પ્રલયોદયૌ ।
તં શક્તિચક્રવિભવપ્રભવં શઙ્કરં સ્તુમઃ

યત્ર સ્થિતમ્ ઇદં સર્વં કાર્યં યસ્માચ્ ચ નિર્ગતં ।
તસ્યાનાવૃતરૂપત્વાન્ ન નિરોધો ઽસ્તિ કુત્રચિત્

જાગ્રદાદિ વિભેદે ઽપિ તદભિન્ને પ્રસર્પતિ ।
નિવર્તતે નિજાન્નૈવ સ્વભાવાદ્ ઉપલબ્ધૃતઃ

અહં સુખી ચ દુઃખી ચ રક્તશ્ ચ ઇત્યદિસમ્વિદઃ ।
સુખાદ્યવસ્થાનુસ્યૂતે વર્તન્તે ઽન્યત્ર તાઃ સ્ફુટમ્

ન દુઃખં ન સુખં યત્ર ન ગ્રાહ્યમ્ ગ્રાહકં ન ચ ।
ન ચાસ્તિ મૂઢભાવો ઽપિ તદ્ અસ્તિ પરમાર્થતઃ

યતઃ કરણવર્ગો ઽયં વિમૂઢો ઽમૂઢવત્ સ્વયમ્ ।
સહાન્તરેણ ચક્રેણ પ્રવૃત્તિસ્થિતિસંહૃતિઃ

લભતે તત્પ્રયત્નેન પરીક્ષ્યં તત્ત્વમ્ આદરાત્ ।
યતઃ સ્વતન્ત્રતા તસ્ય સર્વત્રેયમ્ અકૃત્રિમા

ન હીચ્છાનોદનસ્યાયમ્ પ્રેરકત્વેન વર્તતે ।
અપિ ત્વ્ આત્મબલસ્પર્શાત્ પુરુષસ્ તત્સમો ભવેત્

નિજાશુદ્ધ્યાસમર્થસ્ય કર્તવ્યેષ્વ્ અભિલાષિણઃ ।
યદા ક્ષોભઃ પ્રલીયેત તદા સ્યાત્ પરમમ્ પદમ્

તદાસ્યાકૃત્રિમો ધર્મો જ્ઞત્વકર્તૃત્વલક્ષણહ્ ।
યતસ્ તદેપ્સિતં સર્વં જાનાતિ ચ કરોતિ ચ

તમ્ અધિષ્ઠાતૃભાવેન સ્વભાવમ્ અવલોકયન્ ।
સ્મયમાન ઇવાસ્તે યસ્ તસ્યેયં કુસૃતિઃ કુતઃ

નાભાવો ભાવ્યતામ્ એતિ ન ચ તત્રાસ્ત્ય્ અમૂઢતા ।
યતો ઽભિયોગસંસ્પર્શાત્ તદાસિદ્ ઇતિ નિશ્ચયહ્

અતસ્ તત્કૃત્રિમં જ્ઞેયં સૌષુપ્તપદવત્ સદા ।
ન ત્વ્ એવં સ્મર્યમાણત્વં તત્ તત્ત્વમ્ પ્રતિપદ્યતે

અવસ્થાયુગલં ચાત્ર કાર્યકર્તૃત્વશબ્દિતમ્ ।
કાર્યતા ક્ષયિણી તત્ર કર્તૃત્વમ્ પુનર્ અક્ષયમ્

કાર્યોન્મુખઃ પ્રયત્નો યઃ કેવલં સો ઽત્ર લુપ્યતે ।
તસ્મિન્ લુપ્તે વિલુપ્તો ઽસ્મીત્ય્ અબુધઃ પ્રતિપદ્યતે

ન તુ યો ઽન્તર્મુખો ભાવહ્ સર્વજ્ઞાત્વગુણાસ્પદમ્ ।
તસ્ય લોપઃ કદાચિત્ સ્યાદ્ અન્યસ્યાનુપલમ્ભનાત્

તસ્યોપલબ્ધિઃ સતતં ત્રિપદાવ્યભિચારિણી ।
નિત્યં સ્યાત્ સુપ્રબુદ્ધસ્ય તદાદ્યન્તે પરસ્ય તુ

જ્ઞાનજ્ઞેયસ્વરૂપિણ્યા શક્ત્યા પરમયા યુતઃ ।
પદદ્વયે વિભુર્ ભાતિ તદન્યત્ર તુ ચિન્મયઃ

ગુણાદિસ્પન્દનિઃષ્યન્દાઃ સામાન્યસ્પન્દસંશ્રયાત્ ।
લબ્ધાત્મલાભઃ સતતં સ્યુર્ જ્ઞસ્યાપરિપન્થિનઃ

અપ્રબુધધિયસ્ ત્વ્ એતે સ્વસ્થિતિસ્થગનોદ્યતાઃ ।
પાતયન્તિ દુરુત્તારે ઘોરે સંસારવર્ત્મનિ

અતઃ સતતમ્ ઉદ્યુક્તઃ સ્પન્દતત્ત્વવિવિક્તયે ।
જાગ્રદ્ એવ નિજમ્ ભાવમ્ અચિરેણાધિગચ્છતિ

અતિક્રુદ્ધઃ પ્રહૃષ્ટો વા કિં કરોમીતિ વા મૃશન્ ।
ધાવન્ વ યત્ પદં ગચ્છેત્ તત્ર સ્પન્દઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ

યામ્ અવસ્થાં સમાલમ્બ્ય યદ્ અયમ્ મમ વક્ષ્યતિ ।
તદવશ્યં કરિષ્યે ઽહમ્ ઇતિ સંકલ્પ્ય તિષ્ઠતિ

તામ્ અશ્રિત્યોર્ધ્વમાર્ગેણ ચન્દ્રસૂર્યાવ્ ઉભાવ્ અપિ ।
સૌષુમ્ને ઽધ્વન્યસ્તમિતો હિત્વા બ્રહ્મા.ઙ્દગોચરમ્

તદા તસ્મિન્ મહાવ્યોમ્નિ પ્રલીનશશિભાસ્કરે ।
સૌષુપ્તપદવન્ મૂઢઃ પ્રબુદ્ધઃ સ્યાદ્ અનાવૃતઃ