સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 8.8

[હ્ત્ત્પ્સ્:॥સ.wઇકિસોઉર્ચે.ઓર્ગ્।સ્।અ66 પૂર્વવર્તી પૃષ્ઠઃ (અધ્યાયાઃ ૬૧ - ૭૦)] । [હ્ત્ત્પ્સ્:॥સ.wઇકિસોઉર્ચે.ઓર્ગ્।સ્।અદ્7 આગામી પૃષ્ઠઃ (અધ્યાયાઃ ૮૧- ૯૦)]
સનત્કુમાર ઉવાચ
શાસતસ્તસ્ય દૈત્યસ્ય હિરણ્યકશિપોસ્તદા ।
અગાત્૧ કાલો મહાન્ વ્યાસ ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્

દર્પેણ મહતાવિષ્ટઃ૨ શ્રીમદોદ્વૃત્તચેતનઃ૩ ।
અવમેને સુરાન્સર્વાન્ ન ચ ધર્મમવૈક્ષત૪ ॥૨। ।
સ દેવાન્ સહિતાન્ સર્વાઞ્છક્રાદ્યાન્ ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ ।
ચાલિતાનપિ૫ રાજ્યે સ્વે કૃચ્છ્રમાપાદયદ્ ભૃશમ્ ॥૩ । ।
સન્તાપ્યમાનાસ્તે સર્વે બ્રહ્માણં શરણં યયુઃ ।
ભગવન્ ભૂતભવ્યેશ પિતામહ મહાદ્યુતે ॥૪। ।
હિરણ્યકશિપુર્દૈત્યસ્ત્વત્તો લબ્ધવરોનઘ ।
ત્રૈલોક્યં કૃત્સ્નમાક્રમ્ય રાજ્યં નો હૃતવાન્દિવઃ૭ । ।૫ ॥
અનિશં ચાવમાનન્નઃ૮ પ્રયુંક્તે વૈરયાતનમ્ ।
તેન વિદ્રાવિતાસ્સર્વે શરણં વયમાગતાઃ ॥૬। ।
પ્રસાદં કુરુ દેવેશ સ ન સ્યાન્નો યથા રિપુઃ ।
ત્યક્તધર્મા જગચ્છત્રુર્હિરણ્યકશિપુર્બલી । ।૭॥
એવં પ્રોક્તસ્તદા દેવૈર્દેવઃ કમલવાહનઃ ।
પ્રોવાચેદં મહાપ્રજ્ઞ દેવાનાં પ્રિયકૃદ્વચઃ ॥૮। ।
૫૪ વરપ્રદાને અધ્યાય. ૬૦(૭૦) - ખ. । ૫૫ ઊનસપ્તતિતમો - ક. ખ. ।
૧ આગાત્। - ક. । ૨ ...ષ્ટ - ક । ૩ ...ચેતસઃ - ક. । ૪ ..મવેક્ષતે - ખ. । ૫ ચલિતાનપિ - ખ. । ૬ સન્ત્રાસ્યમાનાસ્તે - ક. । ૭ દિવિ - ક. ખ. । ૮.. મવમાનં નઃ - ખ., ચાર્થમાન - ક ।
407
ક્ષીણં તદ્ દૈત્યરાજસ્ય તપસ્તસ્ય દુરાત્મનઃ ।
કૃચ્છ્રં ગમિતવાન્ યો વો રાજ્યઞ્ચ હૃતવાન્ રિપુઃ । ।૯ । ।
તેનાહં પ્રાર્થિતઃ પૂર્વં સર્વાવધ્યત્વમુત્તમમ્ ।
અન્તરં ભાષિતશ્ચાસૌ મયા સંજ્ઞાવિમોહિતઃ । । 8.71.૧૦ । ।
યદૈવાન્તરમાહાથ૯ દૈત્યરાજો વિચેતનઃ ।
તદૈવ૧૦ મનસા તોષમહમાગાં મહાબલાઃ । ।૧ ૧ ॥
તે યૂયમદ્ય ગચ્છધ્વં વિષ્ણોર્ભવનમુત્તમમ્ ।
તં બ્રૂત સહિતાસ્સર્વે તસ્ય નાશાર્થમચ્યુતમ્૧૧ । । ૧ ૨॥
નરસિંહવપુઃ૧૨ કૃત્વા સકૃદાહત્ય હંસ્યતિ ।
હિરણ્યકશિપું દૈત્યં તતો નિર્વૃતિમેષ્યથ ॥ ૧૩ । ।
એવમસ્ત્વિતિ તે સર્વે પ્રણિપત્ય પિતામહમ્ ।
આજગ્મુઃ સહિતા દેવા વિષ્ણોર્ભવનમાદૃતાઃ । ।૧૪॥
અથ દૃષ્ટ્વા મહાતેજા વિષ્ણુર્દેવાનુપસ્થિતાન્ ।
ઉવાચ શ્લક્ષ્ણયા વાચા વચશ્ચોક્તિમનોહરમ્૧૩ ॥૧ ૫ । ।
સ્વાગતં ભવતામસ્તુ કિમર્થં યૂયમાગતાઃ ।
પૂજ્યા ભવન્તસ્સર્વે મે સુહૃદોતિગરીયસઃ ॥૧ ૬। ।
યદ્વો૧૪ મનોગતં કિઞ્ચિન્મયા કાર્યં દિવૌકસઃ ।
ક્ષિપ્રં તદ્ બ્રૂત સંક્ષિપ્તં કર્તાહમવિચારિતમ્

વિષ્ણુનૈવં તદા પ્રોક્તા દેવાઃ શક્રપુરોગમાઃ ।
ઊચુઃ પ્રહૃષ્ટવદનાઃ સંસ્તુવન્તો જનાર્દનમ્ । ।૧૮॥
હિરણ્યકશિપોર્દેવ દૈત્યરાજો૧૫ મહાબલાત્ ।
ભયં નઃ સુમહજ્જાતં રાજ્યં ચાપહૃતં દિવઃ૧૬ । ।૧૯। ।
અવમાનઃ પ્રયુક્તશ્ચ તેનાસ્મભ્યં સુરોત્તમ ।
ભુનક્તિ સ જગત્ કૃત્સ્નં બ્રહ્મદ્વિટ્ કશ્યપાત્મજઃ ॥8.71.૨ ૦ ॥
૯ યદેવાન્તરમાહાથ - ખ. । ૧૦ તદેવ - ખ. । ૧૧ ...મુચ્યતાં - ક., ...મુદ્યતં - ખ. । ૧૨ નારસિંહં વપુઃ (?) । ૧૩ ...શ્ચેતોમનોહરમ્ - ક, .શ્ચોક્તૌ મનોહરમ્ - ખ. । ૧૪ યદ્વા - ક. । ૧૫ દૈત્યરાજ્ઞો - ક. । ૧૬ દિવિ ૫. ક. ખ. ।
408
સ યથા વધ્યતે દૈત્યસ્ત્વયા સર્વારિસૂદન ।
તથા કુરુ હૃષીકેશ વરોયં નઃ પ્રદીયતામ્

તતો વિષ્ણુશ્ચિરં ધ્યાત્વા વધોપાયં પ્રચિન્ત્ય ચ ।
પ્રાહ દેવાન્ સુરશ્રેષ્ઠો વચસાપ્યાયયન્નિવ । ।૨૨। ।
એવમસ્તુ સુરશ્રેષ્ઠાઃ સર્વં કર્તાસ્મિ વો વચઃ
મહાબલસ્ય દૈત્યેન્દ્રો યતો યુષ્માન્વદામ્યહમ્ । ।૨૩ । ।
આવિશન્તુ૧૭ ભવન્તોપિ શરીરં મમ સુવ્રતાઃ ।
સર્વદેવમયો ભૂત્વા દૃપ્તં હંસ્યામિ વો રિપુમ્૧૮ । ।૨૪॥
તતો દેવાસ્તદા સર્વે વિવિશુર્વૈષ્ણવીં તનુમ્ ।
સ ચાપિ બલવાન્ ભૂત્વા રૂપં કૃત્વા ભયાનકમ્ । ।૨૫। ।
નારસિંહં મહાતેજા નખદંષ્ટ્રાવિભૂષણમ્૧૯ ।
જગામ વિલસન્ વિષ્ણુર્હિરષ્યકશિપોઃ પુરમ્

ઉદ્યાનં સ બહિસ્તસ્ય૨૦ સર્વર્તુકુસુમૈર્વૃતમ્૨૧ ।
નૃસિંહો દૈત્યસિંહસ્ય દૃષ્ટ્વા તસ્થૌ સુવિસ્મિતઃ

ચમ્પકાશોકજાતીભિઃ કદમ્બૈર્બકુલૈરપિ૨૨ ।
તથા સુરભિપુષ્પૈશ્ચ સમન્તાદુપશોભિતમ્ । ।૨૮॥
સરોભિઃ પદ્મસંછન્નૈર્હંસચક્રાહ્વશોભિતૈઃ૨૩ ।
વૃક્ષૈઃ કામફલૈશ્ચૈવ વૈભ્રાજસદૃશં વનમ્૨૪

તદ્બભઞ્જ નૃસિંહસ્તુ ખેલગામી મદોત્કટઃ ।
સરાંસિ ક્ષોભયામાસ કરીવ સ મદોલ્બણઃ૨૫ ॥8.71.૩ ૦ ॥
સ રેજે વનમધ્યસ્થઃ પરિસર્પન્નિતસ્તતઃ ।
મેરોરચલરાજસ્ય સ્થિતં શૃઙ્ગમિવોચ્છ્રિતમ્૨૬ ॥૩ ૧ ॥
અથાભ્યેત્ય૨૭ નૃસિંહં તં વનપાલા રુષાન્વિતાઃ ।
બલિનો વારયામાસુસ્તાઁશ્ચૈવાભ્યહનદ્૨૮ બલી

૧૭ આવિશધ્વં - ક. । ૧૮ રિપૂન્ - ક, ઋપૂન્ - ખ. । ૧૯ વિભીષણમ્ - ક. । ૨૦ .. સ્તત્ર - ખ. । ૨૧ સર્વર્તુકુસુમાયુતં - ક. । ૨૨ કદમ્બબકુલૈરપિ - ક. ખ. । ૨૩ સેવિતૈઃ (?) । ૨૪ ઘનં - (?) । ૨૫ સમદો લલન્ - ખ. । ૨૬ મિવોત્થિતં - ખ. । ૨૭ અથાગત્ય - ખ. । ૨૮ ચૈવ વ્યહનદ્ - ક. ખ.. ।
409
હતશેષાસ્તતસ્તત્ર૨૯ પ્રવિલીનાસ્તુ૩૦ યેસુરાઃ૩૧ ।
તે ગત્વા કથયામાસુર્હિરણ્યકશિપોસ્તદા । । ૩૩ । ।
તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા દૈત્યરાજો મહાબલઃ ।
પ્રહ્લાદઞ્ચાનુહ્રાદઞ્ચ નમુચિં બાષ્કલિં બલિમ્ । ।૩૪।
વિપ્રચિત્તિપ્રધાનાઁશ્ચ સર્વાનાહૂય દાનવાન્ ।
પ્રોવાચ ત્વરિતં ગત્વા બદ્ધ્વા સિંહં મમાન્તિકમ્ । ।૩ ૫॥
સમાનયત દૈત્યેન્દ્રા ન હન્તવ્યઃ કથઞ્ચન ।
ક્રીડનં૩૨ સિંહપોતોસૌ દેવ્યા મમ ભવિષ્યતિ ॥ ૩૬ । ।
ઇતિ શ્રુત્વાસુરાસ્સર્વે વિપ્રચિત્તિપુરોગમાઃ ।
ઉદ્યાનં સહિતા ગત્વા નૃસિંહં દદૃશુઃ સ્થિતમ્

દૂરસ્થાશ્ચિક્ષિપુઃ પાશાઁસ્તાઁન્સ૩૩ ચિચ્છેદ માધવઃ ।
અથ વિદ્રાવયામાસ દાનવાન્ કેશરી ભૃશમ્ ॥૩ ૮॥
તતો હતસહાયાસ્તે દૈત્યા વિમનસો યયુઃ ।
પાર્શ્વં દાનવરાજસ્ય સર્વઞ્ચાકથયઁસ્તદા ॥૩ ૯ ।
અથ ક્રુદ્ધઃ સ્વયં રાજા હિરણ્યકશિપુર્બલી ।
રથમાસ્થાય સન્નદ્ધા નૃસિંહં પ્રાદ્રવદ્રુષા । ।8.71.૪૦ । ।
સ રથઃ સિંહરાજેન સાયુધઃ પર્વતોપમઃ ।
સંભ્રામ્ય પાતિતસ્તૂર્ણં ચૂર્ણમાગાન્મહીતલે ॥૪૧ । ।
તતો ભગ્નરથો દૈત્યઃ ક્રોધાત્સંરક્તલોચનઃ ।
વૃક્ષમુત્પાટ્ય વેગેન નૃસિંહાય વ્યસર્જયત્ । ।૪૨। ।
અથાસૌ પતિતો ગાત્રે સિંહરાજસ્ય પાદપઃ ।
મૃત્ખણ્ડ૩૪ ઇવ પાષાણે ક્ષિપ્તશ્ચૂર્ણં૩૫ જગામ હ .

ગૃહીત્વા સ તદા સિંહો હિરણ્યશિપું સકૃત્ ।
તલેનાહત્ય૩૬ તં પ્રાણૈર્વ્યયોજયત સત્વરમ્

સિંહનાદં મહત્ કૃત્વા નખૈર્વજ્રમયૈર્વિભુઃ ।
ઉરો બિભેદ દૈત્યસ્ય મહાશૈલોપમં હરિઃ । ।૪૫॥
૨૯ ...સ્તુ યે તત્ર - ક. । ૩૦ પ્રવલીનાસ્તુ - ક., પ્રપ... - ખ. । ૩૧ ...સ્તુ તેસુરાઃ - ક., ભયે - ખ । ૩૨ ક્રીડનઃ - ખ. । ૩૩ ..સ્તાઁશ્ચ - ક. ખ. । ૩૪ મૃદગણ્ડ - ક., મૃદ્ભાણ્ડ - ખ. । ૩૫ ..ઞ્ચૂર્ણં ખ ૩૬ બલેનાહૃત્ય - ક.
410
હતે તસ્મિન્મહાદૈત્યે વિષ્ણુના શક્તિનન્દન ।
દાનવા ન હતાઃ૩૭ યે તુ વિવિશુસ્તે રસાતલમ્ । ।૪૬॥
દિવો રાજ્યં૩૮ પુનઃ શક્રો લેભે નિષ્કણ્ટકં મહત્ ।
દિવૌકસશ્ચ સર્વે તે સ્વાનિ રાજ્યાનિ ભેજિરે ॥૪૭। ।
અથાગત્ય તતો દેવઃ શૂલપાણિર્વૃષધ્વજઃ ।
સુરૈર્વિજ્ઞાપિતો વ્યાસ યત્તે કથિતવાનહમ્

વિષ્ણોસ્ત્યાજયિતું રૂપં સૈંહમદ્ભુતકર્મણઃ ।
શરભસ્સ તદા ભૂત્વા હિમવચ્છિખરોપમઃ

ચતુર્ભિઃ પૃષ્ઠજૈઃ પાદૈસ્તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રો૩૯ મહાબલઃ ।
નરસિંહસમીપં તુ ગત્વાગર્જત્ સમાહિતઃ ॥8.71.૫૦ । ।
અથ સિંહસ્તદા દૃષ્ટ્વા શરભં સમુપસ્થિતમ્ ।
ક્રોધેન મહતાવિષ્ટસ્તલેનૈનમતાડયત્૪૦ । ।૫૧ ॥
સ હતસ્તેન સિંહેન શરભો નૈવ ચુક્ષુભે ।
તતઃ શરભમાહત્ય વજ્રદેહં મહાબલમ૪૧ । ।૫૨॥
આત્મનૈવાગમત્ કૃચ્છ્રં સ્પર્શાત્તસ્ય મહાત્મનઃ ।
તતો વિષ્ણુશ્ચિરં ધ્યાત્વા જ્ઞાત્વા શઙ્કરમાગતમ્

પ્રણમ્ય શિરસા તં વૈ૪૨ સ્તોતુમેવં૪૩ પ્રચક્રમે ।
નમઃ શર્વાય રુદ્રાય સેનાન્યે શર્મદાય૪૪ ચ

નમઃ પરમદેવાય બ્રહ્મણે પરમાય ચ ।
કાલાય યમરૂપાય કાલદણ્ડાય વૈ નમઃ

નમઃ લાન્તકર્ત્રે ચ કાલેકાલહરાય ચ૪૫ ।
નમઃ પિનાકહસ્તાય રૌદ્રબાણધરાય ચ

ચણ્ડાય વામદેવાય સર્વયોગેશ્વરાય ચ ।
નમો વિદ્યાધિપતયે બ્રહ્મણઃ પતયે નમઃ

૩૭ નિહતા - ખ. । ૩૮ દેવરાજ્યં - ક. ખ. । ૩૧ ... રષ્ટ્રદંષ્ટ્રો - ક. । ૪૦ ...વમતાડયત્ - ક. ખ. । ૪૧ મહાબલઃ - ખ. । ૪૨ તસ્મૈ - ક. ખ. । ૪૩ મેનં - ક. ખ. । ૪૪ સર્વદાય - ખ. । ૪૫ કાલાકાલહરાય ચ - ખ. ।
411
નમોસુરવરઘ્નાય કાલચક્રાય તે૪૬ નમઃ ।
સંવર્ત્તકાગ્નિચક્રાય૪૭ પ્રલયાન્તકરાય ચ ॥૫૮। ।
નરનારાયણેશાય નરનારાયણાત્મને ।
મમૈવ વરદાત્રે ચ સર્વકામપ્રદાય ચ

શરભાય સુરૂપાય વ્યાઘ્રચર્મસુવાસસે ।
નન્દીશ્વરગણેશાય ગણાનાં પતયે નમઃ

ઇન્દ્રિયાણામથેશાય મનસસ્પતયે નમઃ૪૮ ।
નમઃ પ્રધાનપતયે સુરાણાં પતયે નમઃ

નમોસ્તુ ભાવપતયે તત્ત્વાનાં પતયે નમઃ ।
ચરાચરાણાં૪૯ પતયે ભૂતાનાં પતયે નમઃ

ત્રૈલોક્યપતયે ચૈવ લોકાનાં પતયે નમઃ ।
યોગદાય નમો મહ્યં તથૈવૈશ્વર્યદાય ચ । ।૬૩ । ।
અવધ્યત્વપ્રદાત્રે ચ તથૈવાજપ્યદાય૫૦ ચ ।
ભગવંસ્ત્વત્પ્રતિષ્ઠોસ્મિ ત્વન્નિષ્ઠસ્ત્વત્પરાયણઃ ।
શરણં ત્વાં પ્રપન્નોહં પ્રસીદ મમ સર્વદા ॥૬૪। ।
ય ઇમં શૃણુયાન્નિત્યં શુચિઃ પ્રયતમાનસઃ ।
સ રુદ્રલોકમાસાદ્ય દેવસ્ય ગણપો ભવેત્ । ।૬૫॥
ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં સ્વર્ગ્યં પાપપ્રણાશનમ્ ।
શ્રાવણં શ્રવણં ચાસ્ય તથાનુસ્મરણં સદા । ।૬૬॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
સ એવં સ્તૂયમાનસ્તુ વિષ્ણુના ભુવનેશ્વરઃ ।
હૃષીકેશમુવાચેદં વચઃ પરમપૂજિતમ્

તુભ્યં વિષ્ણો મયા દત્તઃ પુણ્યો હ્યેષ વરઃ શુભઃ ।
અયોનૌ સજ્જમાનસ્ય સ્વયોનૌ પ્રતિપાદનમ્ । ।૬૮। ।
૪૬ વૈ - ક. ખ. । ૪૭ સંવર્ત્તકાગ્નિવક્ત્રાય - ઘ. । ૪૮ મનસાં પતયે નમઃ - ક. ખ. । ૪૯ ચરાચરસ્ય - ખ । ૫૦ ...યાવ્યયાય ચ - ખ. ।
412
સ ત્વં વિષ્ણુર્મહાતેજા મત્તો લબ્ધવરસ્સદા ।
વેલાયાં ત્વાં૫૧ સમુદ્રસ્તુ તિર્યગ્યોનિમસૂત યઃ (?) ॥ ૬૯। ।
કૃતં કાર્યં ત્વયા સર્વં હિરણ્યકશિપુર્હતઃ ।
એહિ ગચ્છ શુભાં યોનિમાત્મનઃ પરમાદ્ભુતામ્ । ।8.71.૭૦ । ।
તતસ્તમાક્રમત્ પાદૈઃ સિંહં શરભસત્તમઃ ।
અયોજયચ્ચ દેહેન પુનર્દિવ્યેન કેશવમ્ । ।૭૧ । ।
વિષ્ણવેથ વરં દત્ત્વા દૈત્યઘ્નં સ વૃષધ્વજઃ ।
પ્રકૃતિસ્થો ભવેત્યુક્ત્વા તત્રૈવાન્તરધીયત

દત્વા તસ્મૈ વરમનુપમં વિષ્ણવે લોકધાતા
દૈત્યઘ્નત્વં સુરપુરવધૂલોચનૈઃ પીયમાનઃ ।
નીલામ્ભોદદ્યુતિનિભમુરઃ૫૨ પ્રોદ્વહચ્છૂલપાણિ-
ર્ધામ સ્વીયં૫૩ પરમમુનિભિર્વન્દ્યમાનો જગામ । ।૭૩ ॥
ઇતિ સ્કન્દપુરાણે હિરણ્યકશિપૂપાખ્યાને શરભકૃતનરસિંહોદ્ધારાખ્યાનં નામ એકસપ્તતિતમો૫૪ધ્યાયઃ
વ્યાસ ઉવાચ
ભગવન્ સર્વયોગજ્ઞ શ્રુતમાખ્યાનમુત્તમમ્ ।
પરતઃ શ્રોતુમિચ્છામિ યદ્ વૃત્તં મુનિસત્તમ । ।૧ ॥
અપનીય તદા વિષ્ણોઃ સિંહરૂપં વૃષધ્વજઃ ।
કિમન્યદકરોદ્ધીમાનેતદિચ્છામિ વેદિતુમ્ । ।૨ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
સ્વયોનિં વિષ્ણુમાનીય દેવદેવો ભવસ્તદા ।
મન્દરે સહિતો દેવ્યા વિચચાર મહાદ્યુતિઃ ॥૩ । ।
રમ્યાન્ સ કાનનોદ્દેશાન્ ગિરેઃ પ્રસ્રવણાનિ ચ ।
અલઞ્ચકાર દેવેશઃ પરિસર્પન્ સમન્તતઃ

૫૧ ત્વં - ક. ૫૨ વપુઃ - ઘ. । ૫૩ સ્વાક્યં - ક., સ્વાદ્યં - ઘ. ૫૪ સપ્તતિતમો - ક. ।
413
વનપ્રેક્ષારતં૧ દેવં જ્ઞાત્વા શઙ્કરમવ્યયમ્ ।
શરત્તત્ર વસન્તશ્ચ દ્વાવૃતૂ સમુપસ્થિતૌ ॥૫। ।
તતો મહીરુહાઃ સર્વે સરાંસિ ચ સમન્તતઃ ।
નાનાવિધાનિ પુષ્પાણિ મુમુચુસ્સહસા સમમ્

કમલોત્પલસંછન્નાઃ ષટ્પદવ્રાતસેવિતાઃ ।
હંસસારસસંવાસા૨ વાપ્યસ્તત્ર મનોહરાઃ

ગન્ધાઢ્યા જાતયઃ ક્ષિપ્રં બભૂવુઃ સહ ચમ્પકૈઃ ।
અશોકા૩ ગન્ધપુષ્પાશ્ચ૪ તથા ચૈવાતિમુક્તકાઃ૫

ઉપતસ્થુઃ સમં દેવં સર્વગન્ધસુખાનિલાઃ ।
સર્વર્તુકુસુમાકીર્ણં દૃષ્ટવા તદ્વનમુત્તમમ્ । ।૯॥
પુષ્પાણ્યાદાય દેવેશઃ સ્વયમેવ જગત્પતિઃ ।
અલઞ્ચકાર હૃષ્ટાત્મા દેવીં હિમગિરેઃ સુતામ્ ॥8.72.૧ ૦ ॥
નન્દીશ્વરઞ્ચ પાર્શ્વસ્થમાત્માનઞ્ચ સુરેશ્વરઃ ।
તતઃ પ્રણમ્ય દેવેશં પાર્વતી પ્રણયાદિદમ્ । । ૧૧ ॥
વચઃ પ્રોવાચ જનની કૃત્સ્નસ્ય જગતોવ્યયા ।
યથા મે દેહજઃ પુત્રો ભવિતા ગોવૃષધ્વજ ॥૧ ૨॥
ત્વદ્વીર્યસ્ત્વત્પ્રભાવશ્ચ સર્વદેવનમસ્કૃતઃ ।
તથા કુરુ મહાદેવ યદિ તે પ્રિયતા મયિ । ।૧ ૩॥
એવમુક્તસ્તદા દેવ્યા દેવદેવસ્ત્રિલોચનઃ ।
પ્રોવાચેદં મહાતેજા દેવ્યાઃ પ્રિયચિકીર્ષયા । ।૧૪॥
એવં ભવતુ દેવેશે વિજ્ઞપ્તિં સફલામિમામ્ ।
કરિષ્યામિ તવેશાનિ પુત્રસ્તે સ ભવેદ્યથા । ।૧૫॥
શ્રેષ્ઠઃ સર્વસુરેશાનાં મહાયોગબલાન્વિતઃ ।
કૃત્સ્નં જગદિદં યસ્ય વશે સ્થાસ્યતિ ભામિનિ । । ૧ ૬॥
૧ વનં પ્રેક્ષ્ય રતિં - ક., નવપ્રેક્ષારતિં - ખ. । ૨ હંસસારસસંવાહા (ધા?) - ખ । ૩ અશોકો - ક. ખ । ૪ ગન્ધપુષ્પશ્ચ - ક. ખ. । ૫ .મુક્તકઃ - ક. ખ. ।
414
ગચ્છન્ત્યા તત્ તપઃ કર્ત્તું વરઃ પૂર્વમપિ ત્વયા ।
પ્રાર્થિતો હ્યેષ પુત્રાર્થં તેનાવશ્યં દદામિ૬ તે । । ૧૭॥
એવમુક્ત્વા તુ તૌ દેવૌ ગિરિજાભુવનેશ્વરૌ ।
નન્દીશેન તદા સાર્ધં વિચરન્તૌ જગદ્ગુરૂ

સર્વોદ્યાનાનિ પશ્યન્તૌ વિન્ધ્યમાજગ્મતુર્ગિરિમ્ ।
અથાગમ્ય તુ વિન્ધ્યસ્ય સૌવર્ણં શિખરોત્તમમ્ । । ૧ ૯। ।
દરીકન્દરસંકીર્ણં નાનાનિર્ઝરસંયુતમ્ ।
સતડિન્મેઘસંઘાત૭ ઘનીકૃતશિલોચ્ચયમ્ । ।8.72.૨૦ ॥
નાનાવૃક્ષશિલોપેતં નાનાકુસુમસંયુતમ્ ।
નાનાખગરવામોદં હેમરત્નોજ્જ્વલં શુભમ્

માનસં તસ્ય મધ્યે તુ પુરં સૃષ્ટ્વા૮ મહર્દ્ધિમત્ ।
મણિહેમમયં દિવ્યં દેવાસુરવિમોહનમ્ ॥૨ ૨ । ।
પરમૈશ્વર્યસંયુક્તૌ યુતૌ વિવિશતુઃ પુરમ્ ।
નન્દિનઞ્ચ તતો દેવી સમાજ્ઞાપયદવ્યયા । ૨૩ । ।
વત્સ નન્દિન્ તથા દ્વારે તિષ્ઠેસ્ત્વં ગણપેશ્વર ।
વિશેન્નેહ વથા કશ્ચિત્ સૂક્ષ્મો વાયુરપિ સ્થિતઃ । ।૨૪। ।
કૃત્વા શિરસિ તામાજ્ઞાં નન્દીશો ગણપાધિપઃ ।
અભવદ્૯ દ્વારમૂલસ્થઃ૧૦ કૃત્વા તેજોતિદુસ્સહમ્ । ।૨૫॥
યોગયુક્તૌ તદા દેવૌ પરાં મૂર્ત્તિં સમાસ્થિતૌ ।
કૃત્સ્નસ્ય જગતો યોની પાર્વતીભુવનેશ્વરૌ ॥૨ ૬ । ।
તસ્થતુઃ સુચિરં કાલં તનયાર્થં મહાદ્યુતી ।
સ ન શક્યો મયા વક્તું બ્રહ્મણા વા મહામુને ॥૨૭। ।
સુયોગો યોભવદ્૧૧ દેવ્યા દેવદેવસ્ય શૂલિનઃ ।
બ્રહ્મણો મદ્વિધાનાઞ્ચ શ્રેષ્ઠોસૌ પરમેશ્વરઃ । । ૨૮। ।
અવશ્યં ત્વાગમે વાચ્યં યથાવૃત્તં યથાશ્રુતમ્ ।
અતો વક્ષ્યામિ તે વ્યાસ પ્રિયઃ શિષ્યશ્ચ મે ભવાન્

૬ દદાનિ ક.। ૭ સંઘાતં ક.। ૮ દૃષ્ટ્વા ૯ ભગવદ્ ક.। ૧૦ સ્થં ક.।
415
યોગસન્ધાનમાસ્થાય તયોરેવં મહામુને ।
અતીતં સ્થિતયોર્દિવ્યં સહસ્રં શરદામભૂત્ ॥8.72.૩ ૦ ॥
તતોભવન્નિમિત્તાનિ ઘોરાણિ ત્રાસનાનિ ચ ।
ચચાલ પૃથિવી કૃત્સ્ના સશૈલવનકાનના । ।૩ ૧ । ।
નદ્યઃ શોષં તદા જગ્મુશ્ચુક્ષુભે સરિતાં પતિઃ ।
તપનો નિષ્પ્રભશ્ચાસીદ્ વવાવુષ્ણઃ૧૨ સમીરણઃ ॥૩ ૨ ॥
પેતુરુલ્કા મહાઘોરા દિશશ્ચાસન્સુદારુણાઃ૧૩ ।
એવમુત્પાતવિત્રસ્તા શુભહેતોર્વસુન્ધરા ॥૩ ૩ ॥
જગામ શરણં વિષ્ણું ગત્વા ચાર્ત્તિં ન્યવેદયત્૧૪ ।
ઉત્પાતા દારુણા દેવ બભૂવુર્બહવો ભૃશમ્

તેનાતીવ સમુદ્વિગ્ના ત્વામદ્ય શરણં ગતા ।
અથ વિષ્ણુઃ સુરાન્સર્વાનિદમશ્રાવયત્ પ્રભુઃ । ।૩૫॥
તતો દિવૌકસઃ સર્વે બૃહસ્પતિપુરોગમાઃ ।
એકત્ર સંગતા ભૂત્વા ચક્રુર્બહુવિધાઃ કથાઃ ॥૩ ૬॥
મહાબુદ્ધિરથાહેદં વાક્યમઙ્ગિરસઃ સુતઃ ।
શ્રીકણ્ઠો ભગવાનેષ દેવદેવસ્ત્રિલોચનઃ

યુક્તોભૂદ્ધિમવત્પુત્ર્યા તનયાર્થં મહાદ્યુતિઃ ।
દિવ્યં વર્ષસહસ્રન્તુ યોગેન પરમેષ્ઠિનઃ । ।૩૮॥
અગાદ્યુક્તસ્ય૧૫ પાર્વત્યા બભૂવુર્દારુણાસ્તતઃ ।
ઉત્પાતા જગતસ્ત્રાસાશ્ચિન્ત્યતે કિમિહાપરમ્

ગચ્છામ સહિતાઃ સર્વે સ્તોતું ભક્ત્યા વૃષધ્વજમ્ ।
યથા ચ દેહજઃ પુત્રો ભવેદ્૧૬ દેવ્યાઃ સુરેશ્વરાઃ

વિજ્ઞાપયામ દેવેશં તથા શીઘ્રમિહામરાઃ ।
તતો વૈવસ્વતઃ પ્રાહ વચઃ ક્રોધાભિનિઃસૃતમ્૧૭

૧૨ વવાવુષ્ણં - ક. । ૧૩ દિશશ્ચાસંસ્તદા (?) । ૧૪ નિવેદયત્ - ક. । ૧૫ આગાદ્યુક્તસ્ય - ક. । ૧૬ પુત્રોભવદ્ - ક. । ૧૭ ક્રોધ - ક., ક્રોધવિમિશ્રિતં (?) ।
416
કિમર્થં ભૃશમુદ્વિગ્ના ભવન્તસ્સર્વ એવ હિ ।
યદ્યસૌ દેવદેવસ્ય તનયોસ્માસુ ભક્તિમાન્ । ।૪૨ ॥
ઉત્પત્સ્યતિ ન ચ દ્રોગ્ધા તતઃ ક્ષંસ્યામ તં સુરાઃ ।
અથ ચેત્કર્કશોસ્માસુ દ્રોગ્ધા વા સ૧૮ ભવિષ્યતિ ॥૪૩ । ।
તત એનમહં બદ્ધ્વા કાલપાશેન બાલકમ્ ।
.આનેષ્યે૧૯ સ્વવશં૨૦ ક્રૂરં મૃત્યુના સહિતોમરાઃ

ન ચેત્પુરન્દરો વજ્રં તસ્ય ક્ષેપ્સ્યતિ મૂર્ધનિ ।
દ્વિધા યેન કૃતો મૂઢઃ પ્રાણાંસ્ત્યક્ષ્યતિ દુસ્ત્યજાન્ ॥૪૫। ।
બ્રુવતસ્તસ્ય બહ્વેવં ક્રોધસંરક્તલોચનઃ ।
વિષ્ણુઃ પ્રોવાચ ધર્માત્મા વચાંસિ પરમાર્થવિત્

અહો ત્વયા સુવિશ્રબ્ધં પ્રોચ્યતે ભાસ્કરાત્મજ ।
પરમાર્થમવિજ્ઞાય ક્રોધસ્ય વશવર્તિના । ।૪૭। ।
તનયઃ કિલ યઃ શમ્ભોર્ગિરિજાયાં ભવિષ્યતિ ।
સ મૂઢ ઇવ યઃ કશ્ચિદ્ ભવિતા વશગસ્તવ । ।૪૮ ॥
કિમસૌ માનવોન્યો વા જન્મ૨૧ મૃત્યુસમન્વિતઃ ।
ઉત્પત્સ્યતિ રવેઃ પુત્ર યેન૨૨ સ્યાદ્વશગસ્તવ । ।૪૯॥
કાલેનાપરિપૂર્ણેન માનવસ્યાપિ ભાનુજ ।
ન ત્વં નાશયિતા૨૩ નામ કિમુ પુત્રસ્ય શૂલિનઃ ॥8.72.૫૦ । ।
તેજો ભગવતઃ શમ્ભોર્યદ્ ભવિષ્યત્યનુત્તમમ્ ।
સ કથં વધ્યતાં યાયાત્૨૪ તવ શક્રસ્ય વો વિભો૨૫ । ।૫૧ ॥
બ્રવીમિ વો હિતં દેવાઃ ક્રિયતે યદિ મદ્વચઃ ।
પ્રયામ સહિતાસ્સર્વે તં પ્રસાદયિતું હરમ્

યો નઃ સ્વયંવરે દત્તો વરસ્તિષ્ઠતિ શઙ્કરે ।
તમેવ વરયિષ્યામો૨૬ વરમગ્ર્યં પિનાકિનમ્૨૭ । ।૫૩ ॥
૧સંભવિષ્યતિ (?) । ૧૯ નયિષ્યે - ક. । ૨૦ સ્વં વશં - ક. ખ. । ૨૧ જનો - ખ. । ૨૨ તેન - ક. ખ । ૨૩ વાશયિતા - ક., વશમિતા (?) । ૨૪ યાતુ (યાતા?) - ક. ટિ. । ૨૫ વિભોઃ - ખ. । ૨૬ મૃગશિ ... (?) - ક. । ૨૭ પિનાકિનઃ - ક. ।
417
યથા ન૨૮ દેહજો દેવ્યાસ્તનયઃ સંભવિષ્યતિ ।
નાસ્માકમહિતં શમ્ભુઃ પુત્રમુત્પાદયિષ્યતિ । ।૫૪। ।
વયમેવ સુતાસ્સર્વે શઙ્કરસ્યાગ્રજા૨૯ વિભોઃ ।
ન શક્યસ્તપસા દ્રષ્ટું ન જ્ઞાનેન૩૦ સુરેશ્વરાઃ૩૧

ભક્ત્યા પરમયા દ્રષ્ટું શક્યઃ સ્યાત્સ વૃષધ્વજઃ ।
આગચ્છધ્વં ગમિષ્યામો યત્ર તિષ્ઠતિ શઙ્કરઃ । ।૫૬। ।
પરાં ભક્તિં સમાસ્થાય યથા પશ્યેય શઙ્કરમ્ ।
હુતભુક્ ચૈવ નો દેવસ્તત્સકાશં૩૨ પ્રવેક્ષ્યતિ

સર્વેષામેવ વિજ્ઞપ્ત્યા૩૩ સુરાણાં સુરસત્તમાઃ૩૪ ।
ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તસ્ય વિષ્ણોરમિતતેજસઃ

બૃહસ્પતિપુરોગાસ્તે હૃષ્ટાત્માનો દિવૌકસઃ ।
સાધુસાધ્વિતિ સન્તુષ્ટા વચાંસ્યૂચુઃ સુરોત્તમાઃ

તતો વિષ્ણુસહાયાંસ્તે ગત્વા તચ્છૃંગમુત્તમમ્૩૫ ।
ઊચુર્હુતાશનં દેવં વચઃ સ્તુતિપુરસ્સરમ્ । ।8.72.૬ ૦ । ।
ત્વમગ્ને સર્વદેવાનાં હિતકૃત્સર્વતોવ્યયઃ ।
પ્રવિશ્ય ત્રાહિ નઃ સર્વાઞ્છઙ્કરાય નિવેદય । ।૬૧ ॥
તથા કુર્યાસ્સુરશ્રેષ્ઠ૩૬ યેન નિર્ગમ્ય શઙ્કરઃ ।
અસ્માન્નિરીક્ષતે દેવઃ પ્રહ્વાન્ ભક્તિમતઃ સ્થિતાન્ ॥૬૨ । ।
ઇત્યુક્તસ્સ સુરૈસ્સર્વૈઃ પ્રત્યુવાચ હુતાશનઃ ।
અકર્તવ્યં હિ મે દેવા ન યુષ્માન્પ્રતિ વિદ્યતે । ।૬૩ । ।
પાર્વત્યા સહ સંયુક્તં દેવદેવેશ્વરં૩૭ પરમ્ ।
ન મે શક્તિર્હરં દ્રષ્ટું ભવન્તશ્ચાકુલા ભૃશમ્

યુષ્મદ્વાક્યમલડ્ઘ્યઞ્ચ કૃચ્છ્રમેતદતીવ મે ।
પ્રવેક્ષ્યે દૂતવદ્દેવાઃ૩૮ કરિષ્યે સાહસં મહત્ ।
ઇત્યુક્ત્વા સ જગામાશુ ભવનં૩૯ તત્કપર્દિનઃ । । ૬૫। ।
૨૮ તે - ક । ૨૯ શંકરસ્યાત્મજા - ક । ૨૦ જ્ઞાયેત - ખ. । ૩૧ સુરેશ્વર. - ખ. । ૩૨ સ્તમ્ભ. ક. । ૩૩ વિજ્ઞાપ્યઃ - ખ. । ૩૪ સુરસત્તમઃ - ખ. । ૩૫,.. મુચ્છ્રિતં - ક. । ૩૬ કુર્યાત્સુરશ્રેષ્ઠ - ક. ખ. । ૩૭ દેવં દેવેશ્વરં - ક. । ૩૮ સુતવદ્ દેવાઃ - ક. । ૩૯.. ભવનં - ક. ।
418
તત્રાપશ્યત્ સ્થિતં દ્વારે નન્દિનં પરમૌજસમ્ ।
દ્વારમાક્રમ્ય તિષ્ઠન્તં દીપ્તપટ્ટિશધારિણમ્ ॥૬૬। ।
તં દૃષ્ટ્વા સ તદા વહ્નિઃ સમાલોક્ય સમન્તતઃ ।
નાસ્તિ કશ્ચિદિહોપાયઃ સૂક્ષ્મજન્તોરપિ સ્થિતે ॥૬૭। ।
પ્રવેષ્ટુમિતિ સઞ્ચિન્ત્ય તમેવ શરણં યયૌ ।
નન્દિનં હુતભુગ્ દેવસ્તુષ્ટાવ ચ કૃતાઞ્જલિઃ

નમો ગણાધિપતયે નમશ્ચણ્ડાય શૂલિને ।
નમસ્સેનાધિપતયે નમઃ શર્વાત્મને૪૦ સદા

હાલાહલાય રુદ્રાય નીલરુદ્રાય વૈ નમઃ ।
નમો ઇઇ?તિરુદ્રાય તથૈવાર્દ્રપટાય ચ ॥8.72.૭૦ । ।
નમસ્તે સ્વપ્નરુદ્રાય ભસ્મરુદ્રાય તે નમઃ ।
નમઃ શ્મશાનરુદ્રાય કોટીરુદ્રાય તે નમઃ । ।૭૧ ॥
નમઃ પિઙ્ગલરુદ્રાય રુદ્રાધિપતયે નમઃ ।
નમઃ પ્રમથરુદ્રાય૪૧ ભૂતરુદ્રાય તે નમઃ

વિરૂપાક્ષાય રુદ્રાય શ્વેતરુદ્રાય તે નમઃ ।
નમસ્તે સતતં દેવ નમસ્તે સતતં શિવ । ।૭૩ ॥
નમસ્તે સતતં સૌમ્ય નમસ્તે ભક્તવત્સલ૪૨ ।
મમ ભક્તસ્ય દેવ ત્વં દેવાનાં હિતમિચ્છતઃ । ।૭૪॥
વરદો ભવ નન્દીશ મા નઃ ક્રોધં કૃથાઃ પ્રભો ।
તતો નન્દીશ્વરઃ પ્રાહ સ્તુવન્તમનલં સ્થિતમ્

પ્રીતસ્તવાનયા વહ્ને ભક્ત્યાહં સુરસત્તમ ।
બ્રૂહિ કિન્તે પ્રિયેન્દેવ કરવાણિ૪૩ હુતાશન । ।૭૬॥
અથ પ્રોવાચ વહ્નિસ્તં વરદં નન્દિનં સ્થિતમ્ ।
યદિ તુષ્ટોસિ મે દેવ દેયો યદિ વરશ્ચ મે

૪૦ સર્વાત્મને - ક. । ૪૧ પ્રથમરુદ્રાય - ક. । ૪૨ ભક્તિવત્સલ - ક. । ૪૩ કરોમ્યદ્ય - ક. ખ. ।
419
દેવકાર્યેણ દેવેશ પ્રવેષ્ટું૪૪ દીયતાં મમ ।
ભવનં દેવદેવસ્ય વર એષોસ્તુ મે વિભો । ૭૮॥
તં નન્દી પ્રત્યુવાચેદં કૃચ્છ્રં દેયો વરો હ્યયમ્ ।
ન તં શક્ષ્યસિ૪૫ દેવેશં દ્રષ્ટું ત્વં યોગમાસ્થિતમ્

સહ દેવ્યા મહેશાનં સ્રષ્ટારં જગતોવ્યયમ્ ।
તથાપ્યેષ૪૬ મયા તુભ્યં દેય એવ વરોનલ । ।8.72.૮૦ । ।
ગચ્છ સૂક્ષ્મતરો ભૂત્વા દુરાલક્ષ્યો હુતાશન ।
પ્રવિશ્ય નિષ્ક્રમ ક્ષિપ્રમવિજ્ઞાતાગમક્રિયઃ ॥૮૧ । ।
સ નન્દિનાભ્યનુજ્ઞાતો જાતવેદા૪૭ મુદા યુતઃ ।
જ્યોતિઃ સૂક્ષ્મતરો ભૂત્વા ભાસ્કરસ્યાંશુના સહ

પ્રવિશ્ય ભવનં શમ્ભોર્મણિસ્તમ્ભમથાવિશત્ ।
વાહ્નેય૪૮મણિમધ્યસ્થં સ્તમ્ભં તં ભાસયન્૪૯ મુહુઃ

સોપશ્યત્તત્ર દેવેશં દેવીઞ્ચ ભુવનેશ્વરીમ્ ।
તુષ્ટાવ મનસા૫૦ દેવૌ તતોસૌ હવ્યવાહનઃ ॥૮૪। ।
તથા સંસ્તૂયમાનશ્ચ પ્રીતિં દેવ્યાશ્ચ દર્શયન્ ।
વીક્ષ્ય સ્તભ્ભં હરો દેવીં વાક્યમેતદભાષત ॥૮૫। ।
એષ સ્તમ્ભમણિર્દેવિ ભ્રાજમાન ઇવ પ્રિયે ।
સંસ્તૌતિ માં ત્વયા સાર્ધં દદાન્યસ્મૈ વરં શુભમ્

દેવ્યુવાચ
એવં કુરુ મહાદેવ ભક્તસ્યાસ્ય સુરેશ્વર ।
સ્તુવતસ્ત્વા મયા સાર્ધં પ્રયચ્છ વરમુત્તમમ્ । ।૮૭॥
દેવદેવ ઉવાચ
પ્રીતોહં મણિમધ્યસ્થ ભક્ત્યા તે વિનયેન ચ ।
બ્રૂહિ કાર્યં યથેષ્ટં ત્વં તત્સર્વં તે ભવિષ્યતિ૫૧ । ।૮૮॥
૪૪ પ્રવેશો (?) । ૪૫ શક્તોસિ - ખ. । ૪૬ યથાપ્યેષ - ક. । ૪૭ જાતવેદો - ક. । ૪૮ વહ્નેય - -ખ । ૪૯ ભાવયત્ - ક. । ૫૦ વચસા - ખ. । ૫૧ વર એષ ભવિષ્યતિ - ખ. ।
420
અગ્નિરુવાચ
દેવાસ્ત્વાં દ્રષ્ટુમિચ્છન્તિ બહિઃસ્થા ભુવનેશ્વર ।
ભગવઁસ્તે યથા સર્વે પશ્યેયુસ્ત્વાં તથા કુરુ ॥૮૯। ।
દેવદેવ ઉવાચ
એવમસ્તુ સુરશ્રેષ્ઠ નિર્ગત્ય ત્રિદિવૌકસામ્ ।
દદામિ૫૨ દર્શનં વહ્ને ભવતઃ પ્રિયકામ્યયા । ।8.72.૯૦ । ।
તથેતિ સમનુજ્ઞાતો વહ્નિસ્તસ્માદ્૫૩ વિનિર્ગતઃ ।
દેવેભ્યઃ કાર્યમાવેદ્ય તસ્થૌ યોગં સમાસ્થિતઃ ॥૯૧। ।
અથ નિષ્ક્રમ્ય ભગવાન્ દેવદેવઃ પિનાકધૃક્ ।
જગામ ત્વરિતં તત્ર યત્ર દેવાઃ સમાસતે । ।૯૨॥
અથ દૃષ્ટવા મહાદેવં દેવાસ્સર્વે વૃષધ્વજમ્ ।
પ્રણેમુર્મૂર્ધભિર્હષ્ટાસ્તુષ્ટુવુશ્ચ મુદા યુતાઃ । ।૯૩ ॥
નમસ્સહસ્રનેત્રાય સહસ્રચરણાય ચ ।
મહતાં પતયે નિત્યં દેવાનાં પતયે નમઃ । ।૯૪॥
નમઃ શ્મશાનરતયે વ્યાઘ્રચર્મસુવાસસે ।
બ્રહ્મણશ્ચ શિરોહર્ત્રે૫૪ વિષ્ણોર્વૈ૫૫ વરદાય ચ ॥૯૫। ।
નમો દક્ષમખઘ્નાય નમસ્તે ત્ર્યમ્બકાય ચ ।
નમો ભૂતાધિપતયે પ્રધાનમથનાય ચ । ।૯૬॥
પિનાકપાણયે નિત્યં સર્વયોગાત્મયોગિને ।
નમો નીલશિખણ્ડાય સપત્નીકાય વૈ નમઃ । ।૯૭॥
નમઃ કામેષ્વસક્તાય કામસક્તાય વૈ નમઃ ।
નમસ્સર્વાય૫૬ શર્વાય૫૭ દણ્ડિને૫૮ જટિને નમઃ ।
નમઃ સર્વાત્મભૂતાય દિશ નો યન્મનોગતમ્ ॥૯૮। ।
એવં સંસ્તૂયમાનોથ સર્વૈરેવ સુરોત્તમૈઃ ।
પ્રત્યુવાચ મહાદેવસ્તાન્સુરાન્પ્રણતાન્ સ્થિતાન્ । ।૯૯। ।
૫૨ દદાનિ ખ.। ૫૩ સ્તમ્ભાદ્ ખ.। ૫૪ નમો બ્રહ્મશિરોહર્ત્રે (?) ૫૫ વિષ્ણવે ક. ખ. ૫૬ નમશ્શર્વાય - ખ. । ૫૭ સર્વાય - ખ । ૫૮ મુણ્ડને - ખ. ।
421
પરિતુષ્ટોસ્મિ ભો૫૯ દેવા બ્રૂત કિં૬૦ પ્રદદાનિ વઃ૬૧ ।
પુનઃ પ્રણમ્ય તે દેવાઃ પ્રાહુર્વચનમુત્તમમ્ । । 8.72.૧૦૦ ॥
યો નસ્સ્વયંવરે દેવ વરો દત્તસ્ત્વયા વિભો ।
તં પ્રાર્થયામ સહિતાસ્તન્નો દાતું ત્વમર્હસિ । ।૧ ૦૧ ॥
દેવ્યા ય એષ પુત્રાર્થં યોગસ્તે ભુવનેશ્વર ।
કૃતોબ્દાનિ બહૂનિ સ્મ તં૬૨ સંહર નમસ્તવ । ।૧ ૦ ૨॥
અશુભાનિ નિમિત્તાનિ દૃશ્યન્તે સુમહાદ્યુતે ।
પૃથિવી દુઃસ્થિતા દેવ વયઞ્ચ ભૃશમાકુલાઃ ॥૧૦ ૩ ॥
તેનૈષ ન યથા દેવ્યા દેહે સઞ્જાયતે સુતઃ ।
જાયેત ચ યથા દેવ તથા નઃ કર્તુમર્હસિ । । ૧ ૦૪। ।
તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા દેવદેવોબ્રવીદ્વચઃ ।
મહાનેષ વરઃ સર્વૈઃ પ્રાર્થિતઃ સુરપુઙ્ગવૈઃ૬૩ ॥ ૧૦ ૫। ।
તથાપિ ચ પ્રયચ્છામિ યુષ્મત્પ્રિયચિકીર્ષયા ।
મહાન્તં કિન્ત્વિદં કાલં તેજસ્સન્ધારિતં૬૪ મયા ॥૧ ૦૬ ॥
અસ્ય૬૫ પ્રપશ્યત૬૬ સ્થાનમમોઘં હ્યેતદુત્તમમ્ ।
અથૈવમુક્તા દેવેન તે દેવા મુનિસત્તમ । ।૧ ૦૭॥
બભૂવુસ્સહિતાસ્તૂષ્ણીં સુરા બ્રહ્મપુરોગમાઃ ।
તેષાં મધ્યે તદા વહ્નિઃ૬૭ પ્રોવાચ ભુવનેશ્વરમ્ ॥ ૧ ૦૮। ।
જુહુધ્યેતત્પરન્તેજો મયિ દેવ ત્રિલોકપ ।
જુહાવાગ્નૌ તતસ્તેજસ્તદા સ્વીયં૬૮ પરં ભવઃ । ।૧ ૦૯। ।
હુત્વા તસ્મિન્તતઃ કૃત્સ્નં૬૯ તુષ્ટોભૂત્પરમેશ્વરઃ ।
વરં વૃણુ હુતાશ ત્વમિતિ પ્રોવાચ શઙ્કરઃ ॥8.72.૧ ૧૦ ॥
તતો વહ્નિઃ પ્રણમ્યેશં વરાનભ્યર્થયદ્૭૦ વિભુમ્૭૧ ।
ઇચ્છેયમેતં૭૨ પુત્રન્તે મમ નામ્ના પ્રકીર્તિતમ્ । । ૧૧૧ । ।
૫૯ વો - ક ખ. । ૬૦ તં બ્રૂત - ખ । । ૬૧ ચ - ક । ૬૨ તત્ - ક ખ. । ૬૩ સુપઙ્ગવાઃ - ખ. । ૬૪ ...સ્સ્વન્ધારિતં (?) । ૬૫ અથ - ક । ૬૬ પ્રયચ્છત - ખ. । ૬૭ તેષામગ્નિસ્તદા મધ્યે - .ક. । ૬૮ ..સ્તદાત્મીયં - ક. । ૬૯ કૃત્સ્ન તતસ્તસ્મિન - ખ । ૭૦ પ્રાર્થયદ્ - ક ખ. । ૭૧ વિભુ - ક. । ૭૨ મેનં - ખ ।
422
શાપસ્યાહમગમ્યઃ સ્યાં પશ્યેયં ત્વાઞ્ચ નિત્યશઃ ।
ધારયેયં સુખેનૈતદુત્સૃજેયઞ્ચ શઙ્કર ॥ ૧ ૧૨। ।
સર્વભક્ષોપ્યલેપઃ૭૩ સ્યાં પાપન્ન ચ૭૪ ભવેન્મમ ।
મયિ દેવાશ્ચ યજ્ઞાશ્ચ પ્રતિષ્ઠાં યાન્તુ શૂલધૃક્

અહં ભૂતેશ્વરશ્ચ સ્યામહં પશુપતિશ્ચ હ ।
અહં તવ તનુઃ સ્યાઞ્ચ ત્વન્મૂર્ત્તિસ્ત્વદુપાશ્રયઃ૭૫

વરમિચ્છામિ દેવેશ દીયમાનમિમં૭૬ ત્વયા ।
એવમસ્ત્વિતિ તત્સર્વં વહ્નયે પ્રદદૌ વિભુઃ ॥૧ ૧૫। ।
વિસૃજ્ય ચ તતો દેવાન્ દેવદેવો વૃષધ્વજઃ ।
પુનર્વિવેશ ભવનં દેવી ચૈન૭૭મભાષત ॥ ૧૧ ૬। ।
ક્વ ગત્વા ત્વમિહાયાતઃ ક્ષિપ્રં ત્રિભુવનેશ્વર ।
કિન્તદ્ ગુરુતરં કાર્યં યેન નિર્ગતવાનસિ ॥ ૧ ૧૭। ।
તતઃ પ્રોવાચ દેવેશઃ પાર્વતીં રુષિતાનનામ્ ।
ગતોસ્મિ ત્વરિતો દેવિ દેવૈર્વિજ્ઞાપિતઃ પ્રિયે ॥૧ ૧૮॥
બહિઃસ્થૈઃ પદ્મપત્રાક્ષિ ભક્તિમદ્ભિસ્સુદુઃખિતૈઃ ।
અથોવાચ તતો દેવી દેવં સર્વજગત્પતિમ્ ॥ ૧ ૧૯॥
કથં ત્વમાગતાન્દેવ બહિઃસ્થાન્ ત્રિદિવૌકસઃ ।
જ્ઞાતવાનસિ સન્ત્રસ્તાન્ કેનાખ્યાતઞ્ચ તે વિભો ॥8.72.૧૨૦ । ।
દેવદેવ ઉવાચ
પ્રવિશ્ય હુતભુગ્ દેવિ મણિસ્તમ્ભં સમાસ્થિતઃ ।
ન્યવેદયત્સ્તુવન્મહ્યં સર્વાન્દેવાન્૭૮ બહિઃસ્થિતાન્

તવૈવાનુજ્ઞયા૭૯ દેવિ તસ્મૈ૮૦ દત્તો વરો મયા ।
તતો ભગવતી ક્રુદ્ધા૮૧ નન્દિનં પ્રાહ૮૨ પાર્વતી । । ૧ ૨૨॥
૭૩ સર્વભક્ષોપલેપ્યઃ - ક. । ૭૮ સ્યામાપન્ન ચ - ખ- । ૭૫ ...સ્ત્વદપાશ્રયઃ - ક. ખ. । ૭૬ દીયમાનમીદં - ખ. । ૭૭ ઞ્ચૈવ - ક. ખ. । ૭૮ સર્વદેવાન્ - ખ. । ૭૯ તવૈષાજ્ઞા મયા - ખ. । ૮૦ યસ્મૈ - ક, યસ્તે - ખ. । ૮૧ ...ભવત્સુસંક્રુદ્ધા - ક. । ૮૨ પ્રતિ - ક. ।
423
કથં પ્રવિષ્ટ૮૩સ્તે વહ્નિર્દ્વારસ્થસ્યેહ દુર્મતે૮૪ ।
તતસ્સાસ્ય ભૃશં ક્રુદ્ધા શ્રવણ૮૫ ન્યસ્તમુત્પલમ્

ગૃહીત્વા વજ્રસંકાશં નન્દીશાય વ્યસર્જયત્ ।
દ્વાદશાદિત્યસંકાશં પ્રજ્વલત્તત્તદોત્પલમ્૮૬ । ।૧ ૨૪॥
વધાર્થં નન્દિનો૮૭ ઘોરં પ્રસસાર સ્ફુટન્નિવ ।
હતો નન્દીશ્વર ઇતિ પ્રોચ્યોત્થાય ચ શઙ્કરઃ૮૮ । ।૧૨૫॥
ભદ્રં ભવોત્પલક્ષિપ્રમિત્યુક્ત્વા ગૃહ્ણદુત્પલમ્ ।
અથોમાપિ તતો દેવી પ્રત્યાપત્તિઞ્જગામ હ

અહો બત મહત્કષ્ટં કૃતં ક્રોધવશાન્મયા ।
કથઞ્ચિન્ન હતો૮૯ નન્દી મહાગણપનાયકઃ

તદ્ ગૃહીત્વા તતો હસ્તાદ્ દેવસ્ય શ્રવણોત્પલમ્ ।
ચિક્ષેપ ત્વરિતં દેવી ભદ્રં ભવતુ તે સરઃ । ।૧ ૨૮॥
એવમુક્ત્વા તતઃ ક્ષિપ્તં૯૦ દેવ્યા તચ્છ્રવણોત્પલમ્ ।
વિન્ધ્યપૃષ્ઠે સરસ્તત્ર બહુપદ્મોત્પલં બભૌ

હંસસારસસંકીર્ણં ચક્રવાકોપશોભિતમ્ ।
નામ્ના ભદ્રોત્પલમિતિ હેમશૃઙ્ગસમીપતઃ૯૧

તત્ર સ્નાત્વા નરઃ૯૨ ક્ષિપ્રં સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ।
તત્રાક્ષયં સદા દાનં પિતૃતર્પણમેવ ચ ॥૧૩ ૧ ॥
મૃતશ્ચાત્ર નરો યાતિ નન્દીશ્વરસલોકતામ્ ।
તતો દેવં૯૩ પુનર્દેવી વાક્યમાહ ગિરેઃ સુતા

કિમૂચુસ્ત્વાં સુરા દેવ કીદૃશં ચાર્ચયન્ વરમ્ ।
કથયામાસ દેવેશસ્તતો દેવ્યૈ બૃષધ્વજઃ

દેવૈર્વિજ્ઞાપિતો દેવિ નિર્ગતોહં વરાનને ।
દેવ્યા ય એષ પુત્રાર્થં યોગસ્તે ભુવનેશ્વર ॥૧ ૩૪॥
૮૩ પ્રતિષ્ટવાન્ - ક. । ૮૪ સ્ય સુદુર્મતેઃ - ખ । ૮૫ શ્રવણે - ખ. । ૮૬ જ્વલન્તન્તન્તદોત્પલમ્ - ક. ખ । ૮૭ નન્દિને - ક. । ૮૮ પ્રોવાચ્યોત્થાય શઙ્કરઃ - ક., પ્રોત્થાય ચ સ શઙ્કરઃ - -ખ. । ૮૯ કદાચિન્નિ હતો? - ખ. । ૯૦ ક્ષિપ્રં - ક. । ૯૧ હૈમશૃઙ્ગસમીપતઃ - ખ । ૯૨ સ્નાતો - ખ. । ૯૩ દેવ - ખ। - -
424
અશુભાન્યત્ર દૃશ્યન્તે દારુણાનિ સહસ્રશઃ ।
સન્ત્રસ્તા પૃથિવી કૃત્સ્ના વયઞ્ચ ભૃશમાકુલાઃ । ।૧ ૩૫ ॥
તેનૈષ ન યથા દેવ્યા ગર્ભે સઞ્જાયતે સુતઃ ।
ભવેચ્ચ તનયઃ શ્લાઘ્યો વર એષ પ્રદીયતામ્ ॥ ૧૩ ૬। ।
તતોગ્નૌ તદદ્ભુતં તેજો મયા પુત્રાર્થમીશ્વરિ ।
સુતસ્તે ભવિતા શ્રીમાન્ ષટ્શિરા દ્વાદશેક્ષણઃ । । ૧ ૩૭॥
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા શશાપ ગિરિજામરાન્ ।
યસ્માન્મમ સુતો દેહે નેપ્સિતં તૈર્દુરાત્મભિઃ ।
સ્વાસુ પત્નીષુ તસ્માત્તે ન પ્રાપ્સ્યન્તિ સુરાઃ સુતમ્ ॥૧ ૩૮। ।
પૃથિવી ચાપિ સંમૂઢા મચ્છાપોપહતેન્દ્રિયા ।
બહૂન્પતીન્સમાસાદ્ય ન પુત્રં પ્રાપ્સ્યતે ક્વચિત્ । ।૧ ૩૯ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ૯૪
વિરરામ તતો દેવી શપ્ત્વા દેવાન્સવાસવાન્ ।
કૈટભા નામ નામ્ના ચ પુણ્યા નૈકવરપ્રદા । ।8.72.૧૪૦ ॥
વિન્ધ્યસ્ય શિખરે હૈમે તત્રાભૂદ્ ગરિજા શુભા ।
પુણ્યમાયતનં તદ્ધિ શિલાઞ્ચ રમણાહ્વયામ્ । ।૧૪૧ । ।
યોભિગચ્છેન્નરો વ્યાસ મૃતસ્સ ગણપો ભવેત્ ।
અથાજગ્મુઃ સુરાસ્સર્વે સાર્ધં તત્ર હવિર્ભુજા । । ૧૪૨। ।
વિવર્ણાઃ કશ્મલોપેતાઃ સગર્ભા લજ્જયાન્વિતાઃ ।
તાન્દ્વાઃસ્થાનાગતાન્નન્દી શઙ્કરાય ન્યવેદયત્ । ।૧૪૩ ॥
પ્રવિશ્ય સમનુજ્ઞાતા દેવમૂચુર્દિવૌકસઃ ।
તેજો ન શક્નુમઃ સોઢુમિદં ત્રિભુવનેશ્વર

ત્રાહિ નઃ સુરલોકેશ યથા સ્યામ ગતજ્વરાઃ ।
અન્ધકશ્ચાસુરોત્યર્થં તપ્યતે દુશ્ચરં તપઃ ।
ભયઞ્ચ નસ્તતો દેવ દૃશ્યતે સુમહદ્વિભો

૯૪ વાક્યમેતદ્ ઽવિરરામેઽ ત્યાદિપરવર્તિપદ્યાર્ધાનન્તરં પઠિતં ક પુસ્તકે ।
425
દેવદેવ ઉવાચ
મા ભીર્ભવતુ વો દેવા હનિષ્યામ્યહમન્ધકમ્૯૫ ।
યુષ્મદર્થે પરાક્રાન્તં હિરણ્યાક્ષસુતં વરમ્ ॥૧૪૬। ।
યૂયઞ્ચ મેરુમધ્યસ્થં વનં યાત સુવિસ્તૃતમ્ ।
નામ્ના શરવણં૯૬ નામ પુણ્યં દ્વાદશયોજનમ્ । । ૧૪૭॥
યુષ્માકં તત્ર સંભિદ્ય૯૭ કુક્ષીન્દૈવતપુઙ્ગવાઃ ।
મદીયં તત્પરં તેજો નિર્ગમિષ્યતિ દીપ્તિમત્ । । ૧૪૮॥
સુવર્ણત્વં૯૮ ચ યાસ્યન્તિ કુક્ષયો વઃ સુરોત્તમાઃ ।
તતસ્તે તદ્વચઃ શ્રુત્વા પ્રણમ્ય શિરસા ભવમ્ ॥૧૪૯ । ।
શ્રીમન્તં મેરુમાજગ્મુઃ શરધાનં ચ તચ્છુભમ્ ।
યત્ર તેષાં તદા ભિત્ત્વા કુક્ષીન્તેજો નિરક્રમીત્૯૯ ॥8.72.૧ ૫૦ ॥
યુગાન્તાનલસંકાશં દુર્નિરીક્ષ્યં સુરાસુરૈઃ૧૦૦ ।
મેરુશ્ચૈવાભવત્ ક્ષિપ્રં શ્રીમાનતિ મનોહરઃ ॥૧ ૫૧ ॥
સર્વં હિરણ્મયં ચક્રે તેજો માહેશ્વરં પરમ્ ।
વાતિ ગન્ધવહો૧૦૧ દિવ્યસ્સર્વર્તુકુસુમાવહઃ । । ૧ ૫૨। ।
તેષાઞ્ચ કુક્ષિભેદાસ્તે સુવર્ણત્વં પરં યયુઃ ।
સ્વર્ગે દુન્દુભયો દિવ્યા નેદુઃ સ્વયમનાહતાઃ । । ૧૫૩ । ।
પુષ્પાણાં વૃષ્ટયઃ પેતુસ્સુગન્ધીનામનેકશઃ૧૦૨।
નમસ્કારૈશ્ચ ભૂતાનામદૃશ્યાનામભૂત્સ્વનઃ ॥ ૧ ૫૪। ।
એવમાદીનિ પશ્યન્તઃ શૃણ્વન્તશ્ચ સુરોત્તમાઃ ।
ગત્વા પિનાકિને હૃષ્ટાસ્સર્વમાવેદ્ય સુવ્રત૧૦૩ ।
પ્રેષિતાઃ સ્થાણુના જગ્મુઃ સ્વાઁલ્લોકાન્ હૃષિતાનનાઃ । ।૧૫૫॥
૯૫ હંસ્યે તમહમન્ધકમ્ - ક. । ૯૬ શરવન - ક. । ૯૭ સંમિત્ત્વા - ક. । ૯૮ સપર્ણત્વં - ક. । ૯૯ તેજોભિશ્ચ વ્યતિક્રમં (ન) - ક । ૧૦૦ સુરૈરપિ - ક ખ. । ૧૦૧ ગન્ધર્વરો - ક. । ૧૦૨ સુગન્ધાના- મનેકશઃ - ક. । ૧૦૩ સુવ્રતાઃ - ક ।
426
શ્રુત્વા દેવૈરભિહિતમિદં પ્રીતિયુક્તૈર્વચોગ્ર્યં
પ્રીતા દેવી હૃદયમહિતા પુત્રજન્મપ્રવૃત્તિમ્ ।
જ્ઞાત્વા તસ્થૌ વિબુધવરદા યોગમાતા વિધાત્રી
તુષ્ટિઞ્ચાગાદ્ધૃદિ સુરશિરઃસ્પૃષ્ટપાદારવિન્દા ॥૧ ૫૬॥
ઇતિ સ્કન્દપુરાણે સ્કન્દજન્મપ્રવૃત્તિર્નામ દ્વિસપ્તતિતમો૧૦૪ધ્યાયઃ
વ્યાસ ઉવાચ
અન્ધકઃ કસ્ય પુત્રોસૌ કિં વીર્યઃ કિં પરાક્રમઃ ।
કથઞ્ચ નિહતઃ સંખ્યે સર્વમેતદ્વદસ્વ મે

સનત્કુમાર ઉવાચ
શૃણુ વ્યાસ મહાબુદ્ધે સર્વમેતદ્યથાભવત્ ।
અન્ધકસ્ય પુરાવૃત્તં સર્વં વક્ષ્યામિ તે દ્વિજ

કશ્યપસ્ય સુતૌ દિત્યાં દૈત્યૌ તૌ સંબભૂવતુઃ ।
હિરણ્યકશિપુર્જ્યેષ્ઠો હિરણ્યાક્ષસ્તતોનુજઃ । ।૩॥
જ્યેષ્ઠસ્તત્રાભવદ્રાજા હિરણ્યકશિપુસ્તદા ।
તસ્મિન્વિનિહતે વીરે નરસિંહેન ધીમતા ॥૪। ।
હિરણ્યાક્ષોભવદ્રાજા સર્વદૈત્યનમસ્કૃતઃ ।
અપુત્રઃ સ તપસ્તેપે પુત્રહેતોરિતિ શ્રુતિઃ

સ શંકુકર્ણં સંપ્રાપ્ય સિન્ધુસાગરસઙ્ગમે ।
તપસ્તેપે દિતેઃ પુત્રો દેવં દ્રષ્ટું પિનાકિનમ્ । ।૬॥
વ્યાસ ઉવાચ
કથં તદભવદ્દિવ્યં પવિત્રં લોકવિશ્રુતમ્ ।
શંકુકર્ણં મહેશસ્ય ક્ષેત્રં સર્વાર્થસાધકમ્ ।
યત્ફલં પુણ્યસંપચ્ચ તન્મે વ્યાખ્યાતુમર્હસિ । ।૭॥
૧૦૪ એકસપ્તતિતમો ક.।
427
સનત્કુમાર ઉવાચ
પુરા હિ ભગવાન્દેવઃ કપર્દી નીલલોહિતઃ૧ ।
સિન્ધુસાગરમાગમ્ય લોકાનુગ્રહહેતવે

તપઃકર્તું સમારેભે યદચિન્ત્યં સુરાસુરૈઃ૨ ।
દશસ્વપિ તતો દિક્ષુ રક્ષણાર્થં જગત્પતિઃ । ।૯ । ।
સ્થાપયામાસ ગણપાન્ નિકુમ્ભાદીન્સહસ્રશઃ ।
શકુકર્ણં મહાદંષ્ટ્રં સ્થૂલાક્ષં સ્થૂલનાસિકમ્ ॥ 8.73.૧૦ । ।
હ્રસ્વપાદકરં ચૈવ દારિતાસ્યં વિભીષણમ્ ।
શાર્દૂલચર્મસંછન્નં દ્વીપિચર્મોત્તરચ્છદમ્ । ।૧ ૧ । ।
શંકુકર્ણમિતિ ખ્યાતં ગણેશં સુમહાબલમ્ ।
સમાહૂય સમીપન્તુ ભગવાનિદમબ્રવીત્ ॥ ૧ ૨॥
સ્વૈસ્ત્વં ગણેશ્વરૈસ્સાર્ધં ન વિશેયુર્યથા સુરાઃ।
તથા પાહિ વનં વત્સ યાવદેતદ્ વ્રતં મમ । ।૧ ૩ ॥
એવં સ કૃત્વા રક્ષાં તુ મહાદેવો વૃષધ્વજઃ ।
તપસ્તેપે મહત્તત્ર ઘોરં પરમદુશ્ચરમ્ ॥ ૧૪। ।
અથાજગ્મુસ્સુરાસ્તત્ર સર્વે શક્રપુરોગમાઃ ।
નિરુદ્ધાઃ શકુકર્ણેન ન ચેલુઃ પદમગ્રતઃ । । ૧૫ । ।
દેવા ઊચુઃ
ભો ગણેશા વયં દેવં શર્વમુગ્રં કપર્દિનમ્ ।
દ્રષ્ટું કાર્યેણ સંપ્રાપ્તાસ્તન્નો દર્શયતાનઘાઃ૪ ।
આકુલાસ્તમપશ્યન્તો નશ્યામ૫ પ્રમથેશ્વરાઃ૬ । ।૧ ૬ । ।
શંકુકર્ણ ઉવાચ
ન યુષ્માભિઃ સુરાઃ શક્યો દેવો દ્રષ્ટું કથઞ્ચન ।
તપઃ કુરુત ભદ્ર વસ્તતો દ્રક્ષ્યથ શઙ્કરમ્

૧ નીલલોચનઃ - ખ. । ૨ સુરૈરપિ - ક. । ૩ કૃત્વા સ - ખ. । ૪ દર્શય ( દંશય?) માનઘાઃ - ક. । ૫ ન સ્યામ (? ), પશ્યામ - ખ. । ૬ પ્રમથેશ્વરં - ક, । ૭ શક્યં - ક. ।
428
દેવા ઊચુઃ
મા લોકાનાં વિનાશઃ સ્યાદ્ ગણેશ્વર મહાદ્યુતે ।
ઇતિ પ્રયચ્છ નો દ્વારં પ્રસાદં કુરુ નઃ પ્રભો૮ । । ૧૮॥
શંકુકર્ણ ઉવાચ
લોકા નશ્યન્તુ યૂયં વા ન પ્રવેશઃ પ્રદીયતે ।
વિનષ્ટાન્૯ પુનરેવેશઃ સ્રક્ષ્યતે ભુવનેશ્વરઃ । । ૧ ૯। ।
સ્રષ્ટા સ એવ ભૂતાનાં સ વિનાશયિતા તથા ।
તં વિના કઃ સુરાઃ શક્તો લોકાન્નાશયિતું વિભુમ્ । ।8.73.૨૦ ॥
યચ્છામ ન વયં દ્વારમાજ્ઞા નઃ પારમેશ્વરી ।
ત એવમુક્તાઃ૧૦ સંચિન્ત્ય જગ્મુર્બ્રહ્મસદઃ સુરાઃ ॥૨૧ । ।
તતો નિવેદયામાસુર્બ્રહ્મણસ્તે સુરોત્તમાઃ ।
અથ બ્રહ્મા સુરાનાહ મયા સહ પુનઃ સુરાઃ । ।૨૨ । ।
ગચ્છધ્વં ગણપાન્ યાવત્ પ્રત્યાપત્તિં નયામિ વઃ૧૧ ।
તતસ્તે બ્રહ્મણા સાર્ધં વિષ્ણુના ચ દિવૌકસઃ

તમેવ પુનરાજગ્મુસ્તિષ્ઠતે યત્ર શઙ્કરઃ ।
અથ તાન્પુનરેવાસૌ૧૨ રુરોધ ગણપેશ્વરઃ । ।૨૪। ।
શંકુકર્ણો ગણાધ્યક્ષસ્તેજસા પ્રજ્વલન્નિવ ।
અથ બ્રહ્મા તમાહેદં સાન્ત્વમર્થયુતં વચઃ

ગણેશ્વર ન દેવાનાં દૌષ્ટ્યં કિઞ્ચિદ્ધિ વિદ્યતે ।
તવ પ્રસાદાત્પશ્યન્તુ દેવા દેવં૧૩ વૃષધ્વજમ્ । ।૨૬। ।
શિરસા પ્રણાતાસ્તુભ્યં દેવાશ્ચેન્દ્રપુરોગમાઃ૧૪ ।
અહં ચ વિષ્ણુના સાર્ધં પ્રયાચેમ ગણેશ્વર૧૫

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા બ્રહ્મણઃ સ ગણેશ્વરઃ ।
ક્રુદ્ધઃ પટ્ટિશમુદ્યમ્ય વચઃ પ્રોવાચ નિષ્ઠુરમ્ । ।૨૮॥
૮ તત્પ્રસાદ કુરુ પ્રભો - ખ. । ૯ વિનષ્ટે - ક. । ૧૦ એવમુક્તસ્તુ - ક । ૧૧ ચ - ક. । ૧૨ પુનરેવાશુ - ક. ખ. । ૧૩ દેવદેવં - ક ખ । ૧૮. સેન્દ્રપુરોગમાઃ - ક ખ. । ૧૫ ગણપેશ્વરઃ - ખ. ।
429
ન મે ગુરુતરો દેવાઃ પ્રણામો ભવતાં ન્વયમ્ ।
આજ્ઞા ગરીયસી શમ્ભોર્ન પ્રવેશોસ્તિ કશ્ચન ॥૨૯ । ।
પ્રતિષિદ્ધાન્૧૬ કથં બ્રહ્મન્નિયુક્તા રક્ષણાય ચ ।
ઈશાજ્ઞાં સમતિક્રમ્ય પ્રયચ્છામ પ્રવેશનમ્ ॥8.73.૩ ૦ । ।
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા ગણેશસ્ય મહાત્મનઃ ।
એકાન્તં પ્રયયૌ બ્રહ્મા લજ્જયા પરયાન્વિતઃ ॥૩ ૧ ॥
દેવાઃ સર્વે તતો૧૭ દૃષ્ટ્વા વ્રીડાયુક્તં પિતામહમ્ ।
ક્રુદ્ધા મન્યુપરીતાઙ્ગા વાક્યમૂચુર્ગણેશ્વરમ્ । । ૩૨ ॥
ગણાધિપ ન તે લજ્જા ગુરુમાક્રોશસે કથમ્ ।
નૈવં૧૮ ત્વાં વિબ્રુવન્તં હિ શંસ્યતે વૃષભધ્વજઃ ॥૩ ૩ । ।
અવમાનં પુનર્મૈવં૧૯ ત્વમસ્માકં કૃથા ગણ ।
માદ્ય તે વયમુદ્યુક્તા નાશયિષ્યામ જીવિતમ્ । ।૩૪। ।
તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા શંકુકર્ણો રુષાન્વિતઃ ।
વચઃ૨૦ પ્રોવાચ સંક્રુદ્ધસ્તિર્યગ્ વીક્ષ્ય દિવૌકસઃ ॥૩ ૫ । ।
ગુરવઃ કિં ભવન્તો મે૨૧ યેન શઙ્કેમરાધિપાઃ ।
પ્રસાદ્ય શઙ્કરં યૂયં ગતા દેવત્વમુત્તમમ્ । ।૩ ૬ ॥
ગણભૂતાઃ સુરેશસ્ય યૂયમપ્યમરોત્તમાઃ ।
વયમપ્યતિયોગીશા ગણપાસ્તસ્ય શૂલિનઃ ॥ ૩૭। ।
સમાના યૂયમસ્માકં હીના વા ત્રિદિવૌકસઃ ।
યસ્માદ્વયં સુરેશાનં પશ્યામોનુચરામ ચ ॥૩૮। ।
સર્વૈરેવ સુરૈસ્તસ્માદ્વયં પૂજ્યાઃ સદાધિકાઃ ।
પશ્યામો નિર્ભયા યૂયં પ્રવેશં કુરુતામરાઃ ॥૩૯। ।
યાવદદ્ય ગણેશાનાં બલં દ્રક્ષ્યથ દારુણમ્ ।
યદ્વો બલં ચ યોગશ્ચ૨૨ યત્તપો યશ્ચ વઃ શ્રમઃ

૧૬ પ્રતિષિદ્ધં (?), .. દ્ધા - ક । ૧૭ તતો દેવાસ્તથા - ખ. । ૧૮ નૈવ - ક. । ૧૯ અપમાનં પુનશ્ચૈવ - ખ. । ૨૦ તદા - ખ । ૨૧ ભવન્ત્યેતે - ખ. ૨૨ યોગશ્ચ - ક. ખ. ।
430
તત્સર્વં દર્શયધ્વં વૈ તતો દ્રક્ષ્યથ૨૩ મે બલમ્ ।
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા સર્વે દેવાઃ સુગર્વિતાઃ । ।૪૧ ॥
પ્રગૃહીતાયુધાઃ ક્ષિપ્રં શંકુકર્ણં વિદુદ્રુવુઃ ।
તેષામાપતતાં વ્યાસ સુરાણાં શૂરમાનિનામ્

બલં જગ્રાહ યોગેન શંકુકર્ણો મહાબલઃ ।
નિગૃહીતબલાસ્તે તુ સર્વ એવ સુરોત્તમાઃ

નાશક્નુવન્ પદં દાતું તસ્થુઃ સ્તમ્ભા ઇવાચલાઃ ।
નિગૃહીતેષુ દેવેષુ વિષ્ણુઃ પ્રહરતાં વરઃ ॥૪૪। ।
અભિદુદ્રાવ વેગેન શંકુકર્ણં ગણેશ્વરમ્ ।
સ યોગેન તદા વિષ્ણોર્દેહમસ્તમ્ભયદ્બલી

સ યોગં પુનરાસ્થાય વિષ્ણુરૈશ્વર્યસંયુતઃ ।
યુયુધે શંકુકર્ણેન સ ચૈનં પ્રત્યયુધ્યત । ।૪૬ । ।
તયોસ્તુ યોગેશ્વરયો૨૪ ર્યુક્તયોર્મુનિસત્તમ ।
બભૂવ સુમહદ્ યુદ્ધં૨૫ યોગેનૈવ પરસ્પરમ્

વિનિગૃહ્ય સ તં વિષ્ણું ગણેશઃ શર્વવલ્લભઃ ।
પિતરં મમ યોગેન યુયોધ પરમાદ્ભુતઃ૨૬ । ।૪૮। ।
સ૨૭ સૂક્ષ્મં યોગમાસ્થાય બ્રહ્મા૨૮ ભૂતાન્યથાવિશત્ ।
યદ્યદ્વિશત્યસૌ ભૂતં બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ॥૪૯ । ।
તત્ર તત્ર સ્થિતં૨૯ હ્યગ્રે શકુકર્ણમવૈક્ષત ।
સ ભૂતાનિ સમુત્સૃજ્ય તન્માત્રાણ્યાવિશત્ પ્રભુઃ । ।8.73.૫૦ । ।
ઇન્દ્રિયાણ્યથ તત્ત્વાનિ ભાવાઁશ્ચૈવ પિતામહઃ ।
તત્ર તત્ર સ યોગાત્મા યોગં પરમમાસ્થિતમ્ ॥૫૧ । ।
અપશ્યત્ સ્થૂલશિરસં શકુકર્ણં મહાબલમ્ ।
અથાસ્મિન્નન્તરે વ્યાસ દેવદેવસ્ય શૂલિનઃ । ।૫૨। ।
૨૩ જ્ઞાસ્થથ - ખ. । ૨૪ યોગીશ્વરયો - ક. ખ. । ૨૫ દુદ્રુવુશ્ચ મુહુસ્તત્ત્વં - ખ- । ૨૬ પરમાદ્ભુતં - ખ । ૨૭ સુ - ક. ખ. । ૨૮ મહા - ખ. । ૨૯ તત્રાસ્થિતં - ખ. ।
431
દિવ્યં વર્ષસહસ્રં તુ પ્રયયૌ દ્વાદશાત્મકમ્ ।
સમાપ્તં ચાભવદ્ વ્યાસ વ્રતં તસ્ય મહાત્મનઃ । ।૫૩॥
સ સમાપ્તે૩૦ વ્રતે તસ્મિન્ યુગાન્તાગ્નિસમદ્યુતિઃ૩૧ ।
અવૈક્ષત દિશઃ સર્વા જીવયન્નિવ૩૨ શઙ્કરઃ

સોપશ્યન્નિગૃહીતાઁસ્તાન્૩૩ સર્વાનેવ દિવૌકસઃ ।
સામ્નૈવ સ તદા દેવઃ શકુકર્ણં ન્યવારયત્૩૪

સમ્યગાજ્ઞા કૃતા વત્સ ત્વયા મે ગણપેશ્વર ।
મુઞ્ચ દેવાનિમાન્સર્વાન્ માવમંસ્થા ગણેશ્વર । ।૫૬ ॥
એવં દેવેન સંપ્રોક્તઃ૩૫ શંકુકર્ણો ગણાધિપઃ ।
વિમુચ્ય દેવતાઃ સર્વાસ્તસ્થો૩૬ દેવસમીપતઃ

સુરા અપિ તદા સર્વે વ્રીડયા પરયા યુતાઃ૩૭ ।
પ્રણેમુર્દેવદેવેશં ભક્ત્યા પરમયા વિભુમ્૩૮ ॥૫૮। ।
તાંસ્તદા૩૯ વ્રીડિતાન્દેવઃ પ્રહસ્ય વિદિતાત્મવાન્ ।
ઉવાચ બ્રહ્મણા સાર્ધં વિષ્ણુમાભાષ્ય સુસ્વરમ્૪૦ ॥૫૯। ।
ગણેશ્વરોયં દેવેશા મચ્છાસનપરસ્સદા ।
યદનેન કૃતં કિઞ્ચિદ્ વ્યેતુ તદ્વઃ સુરોત્તમાઃ ।
કર્તવ્યં યચ્ચ તદ્ બ્રૂત યદર્થં યૂયમાગતાઃ

બ્રહ્મોવાચ
શંકુકર્ણો હ્યયં શ્રીમાન ગણેશો યેન નો બલમ્ ।
હતં યોગેન દેવેશ વરોસ્મૈ સંપ્રદીયતામ્ ।
અસ્મભ્યં પરતો દદ્યાસ્સદા૪૧ દર્શનમાત્મનઃ

દેવદેવ ઉવાચ
અસ્યૈવેદં ભવેન્નામ્ના પવિત્રં લોકવિશ્રુતમ્ ।
શંકુકર્ણમિતિ ખ્યાતં તથા સ્થૂલેશ્વરં૪૨ શુભમ્

૩૦ સમાપ્તે ચ - ખ. । ૩૧ સમપ્રભઃ - ખ । ૩૨ ક્ષીવયન્નિવ - ખ. । ૩૩ ..તાસ્ત્રાન્ - ખ. । ૩૪ નિવારયત્ - ક. । ૩૫ સ પ્રોક્તઃ - ક । ૩૬ દેવતાન્ સર્વાન્તસ્થૌ - ક ખ. । ૩૭ પરયાન્વિતા? - ખ। ૩૮ પરમયાન્વિતાઃ - ખ. । ૩૯ તાઁસ્તથા - (?) । ૪૦ સર્વશઃ - ખ. । ૪૧ ... ત્સદા - ક., શર્વઃ - ખ । ૪૨ શૂલેશ્વરમ્ - ક. ।
432
સમન્તાદ્યોજનમિતં૪૩ સર્વતીર્થસમન્વિતમ્ ।
સર્વયજ્ઞફલૈર્જુષ્ટં સર્વદાનફલૈર્યુતમ્ । ।૬૩ । ।
યોત્રાગત્ય૪૪ ચરું કૃત્વા માં યત્નેનાર્ચયિષ્યતિ ।
અહોરાત્રોપવાસેન મમ લોકં સ૪૫ યાસ્યતિ । ।૬૪। ।
યત્કિઞ્ચિન્નિયમં કૃત્વા યોત્ર સંવત્સરં વસેત્ ।
સ યોગં પરમં પ્રાપ્ય શંકુકર્ણસમો ભવેત્ । ।૬૫॥
યશ્ચ પ્રાણાનિહ ક્ષેત્રે ત્યજેન્નિયમમાસ્થિતઃ ।
સ દેહભેદમાસાદ્ય મહાગણપતિર્ભવેત્ । ।૬૬। ।
પિતૄણામક્ષયં શ્રાદ્ધમિહ દત્તં ભવિષ્યતિ ।
ઇયં ચૈશ્વર્યસંપન્નાસ્તપોયોગબલાન્વિતાઃ । ।૬૭ ॥
નિત્યં દ્રક્ષ્યથ માં દેવાઃ પ્રયાત વિગતજ્વરાઃ ।
તતો દેવો વરં દત્ત્વા દેવેભ્યઃ પ્રભુરીશ્વરઃ ॥૬૮। ।
પ્રકામં દર્શનં નિત્યં તત્રૈવાન્તરધીયત ।
ગતે તસ્મિન્મહાદેવે બ્રહ્મા સુરવરૈર્વૃતઃ ॥ ૬૯। ।
તત્ર લિઙ્ગં પ્રતિષ્ઠાપ્ય ચક્રે તીર્થાન્યનેકશઃ ।
દશાશ્વમેધિકં તીર્થં૪૬ પુણ્યં૪૭ પઞ્ચાશ્વમેધિકમ્ ॥8.73.૭૦ । ।
સુરાણાં ચૈવ તીર્થાનિ કૃત્વા સ્વભવનં યયૌ ।
એતત્તે કથિતં વ્યાસ સિન્ધુસાગરસઙ્ગમે । ।૭૧ ॥
પરં ભગવતઃ સ્થાનં પવિત્રં લોકવિશ્રુતમ્ ।
સિદ્ધચારણસંકીર્ણમપ્સરોગણસેવિતમ્

બહુપુષ્પફલોપેતં સદા વિહગનાદિતમ્ ।
તસ્મિન્ ગત્વા વને વ્યાસ હિરણ્યાક્ષઃ પ્રતાપવાન્ । ।૭૩ ॥
પુત્રહેતોસ્તપસ્તેપે ધ્યાયમાનસ્ત્રિલોચનમ્ ।
અથ દેવસ્તદા ગત્વા સગણો વૃષભધ્વજઃ૪૮ । ।૭૪। ।
૪૩ યોજનમિદં - ક. ખ. । ૪૪ યોભ્યાગત્ય - ક., યોભ્યાસયા - ખ । ૪૫ ચ - ખ. । ૪૬ પુણ્યં - ક. । ૪૭ તીર્થં - ક. ખ. । ૪૮ સગણેશો વૃષધ્વજઃ - ખ. ।
433
રમ્યં હિમગિરેઃ શૃંગં મૈનાકમિતિ૪૯ વિશ્રુતમ્ ।
તસ્થૌ પરમયોગીશઃ પરં બ્રહ્મ સનાતનમ્

તસ્યાગત્ય તદા દેવી સંસ્થિતા પૃષ્ઠતઃ શનૈઃ ।
કરાભ્યાં પદ્મતુલ્યાભ્યાં નેત્રે શમ્ભોર્ન્યમીલયત્

જાનીતે નેતિ સંચિન્ત્ય ક્રીડાર્થં હિમવત્સુતા ।
અથ તસ્મિન્ ક્ષણે વ્યાસ જગદન્ધમજાયત

અપ્રદૃશ્યં હિ તમસા તથાભૂતં પુરા યથા ।
અથ દેવસ્તદા બુદ્ધ્વા તૃતીયં નેત્રમવ્યયમ્ । ।૭૮। ।
લલાટેસૃજદૂર્ધ્વસ્થં યુગાન્તાગ્નિસમપ્રભમ્ ।
તેજસા તસ્ય નેત્રસ્ય સ ગિરિર્ભસ્મસાદભૂત્૫૦ । ।૭૯ ॥
પાર્વતી પિતરં દૃષ્ટ્વા તથા દગ્ધં પિનાકિના ।
અપનીય કરૌ તસ્થૌ૫૧ વિષણ્ણા પતિપાર્શ્વતઃ । ।8.73.૮૦ ॥
અથ દેવસ્તદા દૃષ્ટ્વા વિષણ્ણવદનામુમામ્ ।
સૌમ્યેન ચક્ષુષાપશ્યચ્છૈલં તં૫૨ પુનરેવ તુ । ।૮ ૧ ॥
સ તથા૫૩ દૃષ્ટમાત્રસ્તુ પુનઃ પૌરાણિકોભવત્ ।
પ્રકૃતિસ્થં પુનર્દૃષ્ટ્વા દેવી પિતરમવ્યયમ્ ।
પ્રણમ્યોવાચ ભર્તારં હૃષિતાસ્યા૫૪ ગિરીન્દ્રજા । ।૮૨ ॥
શૈલ એષ ત્વયા દેવ કિમર્થં ભસ્મસાત્ કૃતઃ ।
કિમર્થં પ્રકૃતિસ્થશ્ચ પુનરેવ કૃતઃ પ્રભો

તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રોવાચ પરમેશ્વરઃ ।
લોચને મે ત્વયા દેવિ યસ્મિન્કાલે નિમીલિતે । ।૮૪॥
અન્ધાસ્સમભવઁલ્લોકાસ્તદા સર્વે તમોવૃતાઃ ।
પ્રકાશાર્થં તતો દેવિ નેત્રમેતન્મયા કૃતમ્૫૫ ॥૮૫। ।
લલાટે સુમહદ્યેન દગ્ધોયમચલોત્તમઃ ।
ત્વાઞ્ચ દીનાં પિતૃવધાદુપલક્ષ્ય તતઃ શુભે । ।૮૬ ॥
૪૯ ઇતિ (?) । ૫૦ ભસ્મસાદ્ભવત્ - ક. ખ. । ૫૧ તસ્મિન - ખ. । ૫૨ શૈલમપશ્યત્ - ખ । ૫૩ અથવા ( અથાસૌ?) - ખ. । ૫૪ સા - ખ । ૫૫ નેત્રમુન્મીલયાવૃતં - ખ. ।
434
પ્રિયાર્થં તવ સુશ્રોણિ પ્રકૃતિસ્થઃ પુનઃ કૃતઃ ।
અસ્મિંશ્ચ તમસા ગ્રસ્તે લોકે તીવ્રેણ સર્વતઃ ॥૮૭। ।
ઉત્પન્નોન્ધઃ પ્રભાવેણ મમ દેવિ તથૈવ ચ ।
તપ્યમાનાય દાસ્યામિ હિરણ્યાક્ષાય તં સુતમ્

એવમુક્ત્વા સ ભગવાન્ પ્રગૃહ્યાન્ધં ગણૈર્વૃતઃ ।
સિન્ધુસાગરમાગમ્ય હિરણ્યાક્ષમુવાચ હ

પશ્ય માં ત્વં દિતેઃ પુત્ર ચક્ષુર્દિવ્યં દદામિ૫૬ તે ।
શર્વોહમાગતો દૈત્ય વરં બ્રૂહિ યથેપ્સિતમ્ । ।8.73.૯૦ । ।
સ પ્રોત્થાય૫૭ હિરણ્યાક્ષઃ પ્રણમ્ય શિરસા ભવમ્ ।
વરં સંપ્રાર્થયદ્૫૮ દેવં પુત્રં દત્ત્વેતિ સત્વરમ્

તમુવાચ સુરશ્રેષ્ઠઃ શિરસા૫૯ પાદયોર્નતમ્ ।
અયન્તે સુરશાર્દૂલ પુત્રઃ૬૦ પુત્રશતાગ્રજઃ૬૧ ॥૯૨। ।
માવજ્ઞામન્ધ૬૨ ઇત્યસ્ય કુર્યાસ્ત્વમસુરાધિપ ।
ભવિતા તે મહાનેષ તપોવીર્થબલાન્વિતઃ ॥૯૩ । ।
ન કસ્યચિત્વયં૬૩ વધ્યો મત્તોન્યસ્ય ભવિષ્યતિ ।
તતઃ સ ભગવાન્દેવસ્તસ્મૈ દત્ત્વા સુતં શુભમ્

જગામ શિખરં રમ્યં મૈનાકં પુનરેવ તુ૬૪ ।
આદાયાન્ધં સુતં સોપિ હિરણ્યાક્ષો મહાસુરઃ

સ્વમશ્મકપુરં૬૫ યાત્વા ભાર્યામાહ મનસ્વિનીમ્૬૬ ।
અયં તુભ્યં સુતો દેવિ દત્તો ભગવતા સ્વયમ્ । ।૯૬॥
સંવર્દ્ધયૈનં યોગેન મા પ્રમાદં કૃથાઃ ક્વચિત્ ।
તસ્યાઃ સ્નેહેન તં દૃષ્ટવા સ્તનાભ્યાં પ્રસ્નુતં૬૭ પયઃ

સંવર્ધ્યમાનઃ૬૮ કાલેન સોન્ધકઃ સમવર્દ્ધત ।
યદા૬૯ તુ યૌવનં પ્રાપ્તસ્તદૈવં૭૦ સમચિન્તયત્ ॥૯૮। ।
૫૬ દદાનિ - ક ખ । ૫૭ ચોત્થાય - ખ । ૫૮ વરમપ્રાર્થયદ્ - ક. ખ. । ૫૯ ચિરયા(મા?) । - ખ. । ૬૦ પુત્રં - ક ખ. । ૬૧ પુત્રશતાગ્રજ - ક,.. જઃ - ખ. । ૬૨ અન્ધ - ક. । ૬૩ દયં - ખ. । ૬૪ ચ - ખ. । ૬૫ સ્વકીયં પુન (ર) - ખ., સ્વયમન્તઃપુરં - (?) । ૬૬ યશસ્વિનીમ્ - ક. । ૬૭ પ્રસ્નુતં - ક ખ. । ૬૮ સંવર્દ્ધમાનઃ - ખ. । ૬૯ યથા - વ । ૭૦ ...સ્તુદૈવ - ક. ખ. ।
435
ધિગ્ જીવિતં મમાન્ધસ્ય મૃત્યુરેવ વરો મમ ।
યોહમન્ધો ન પશ્યામિ ગૃહ૭૧ સંબન્ધિબાન્ધવાન્ । ।૯૯॥
ધન્યાસ્તે પુરુષા લોકે યે સ્વયં યાન્ત્યવિક્લવાઃ ।
દૃષ્ટ્વા દૃષ્ટવા મુખં બન્ધૂનાભાષ્ય હિ૭૨ યથાસુખમ્ ॥8.73.૧ ૦૦ । ।
કાર્યં ભવેચ્ચ લોષ્ટેન તૃણેનાથ શવેન૭૩ વા ।
ન મયાનુગૃહીતેન ધિઙ્મામશુભકારિણમ્ । ।૧ ૦૧ । ।
સુતસ્નેહાદયં દૈત્યઃ સદા માં રક્ષતે પિતા ।
હન્તવ્યં ન વિહન્ત્યેષ કોષક્ષયકરં હિ મામ્ ॥૧ ૦૨ ॥
નાયં સ્નેહેન સંમૂઢો જાનાતીમાં મમ વ્યથામ્ ।
અહમેવ કરિષ્યામિ યત્કાર્યં બુદ્ધિમત્તમૈઃ૭૪ ॥ ૧૦૩ । ।
તપો મહત્સમાસ્થાય ચક્ષુષ્માન્ ભવિતા હ્યહમ્ ।
સ એવં પરિનિશ્ચિન્ત્ય૭૫ બહુધાન્ધઃ સુબુદ્ધિમાન્ ॥૧ ૦૪॥
આમન્ત્ર્ય સહિતં૭૬ માત્રા પિતરં તં પ્રણમ્ય ચ ।
જગામ તપસે૭૭ ધીમાન્ સંકલ્પ્ય કૃતનિશ્ચયઃ । । ૧ ૦૫॥
પિત્રા શોકપરિપ્લુતેક્ષણમુખેનાયાસખિન્નાત્મના
માત્રા ચાસકૃદશ્રુપાતમુખયા સંવીક્ષ્યમાણશ્ચિરમ્ ।
તત્તીવ્રાધૃતિખેદદૃષ્ટિવિરહ૭૮ પ્રક્ષ્વેડિતોન્ધઃ શ્વસન્૭૯
ધ્યાયન્દેવમુમાપતિં સ૮૦ તપસે યાતો ગૃહાદન્ધકઃ

ઇતિ સ્કન્દપુરાણે અન્ધકોપાખ્યાને તપઃપ્રયાણં૮૧ નામ ત્રિસપ્તતિતમો૮૨ધ્યાયઃ
સનત્કુમાર ઉવાચ
અથ ગત્વા સ વિપ્રેન્દ્ર હિરણ્યાક્ષસુતસ્તદા ।
ગઙ્ગાદ્વારં શુભદ્વારં તપોવનમનુત્તમમ્

૭૧ ગૃહે - ક. । ૭૨ મુખં હિ બન્ધૂનાં ભાષન્તે - ખ, મુખંસ્વબન્ધૂનામાભાષન્તે (?), સુખં હિ બન્ધૂનાં - ક । ૭૩ શરેણ (?) । ૭૪ -..સત્તમૈઃ - ક. ખ. । ૭૫ પરિનિશ્ચિત્ય - (?) । ૭૬ સહિતો - ખ.। ૭૭ તપસો - ક. ખ. । ૭૮ દૃષ્ટિખેદવિરહં - ક. । ૭૯ પ્રક્ષોધિતોન્તઃ શ્વસનઃ - ખ., પ્રખ્યાપિતાન્તઃ, સ્મયન્ - ઘ. । ૮૦ ધ્યાયન્પાદમુમાપતેઃ - ક. ટિ., ..મુમાપતેસ્સ - ક. । ૮૧ અન્ધકતપઃ પ્રયાણે - ખ. । ૮૨ દ્વિસપ્તતિતમો - ક. ।
436
દિવ્યં કનખલં નામ યત્ર હૈરણ્વતી નદી ।
વૃક્ષાઃ કનખલા યત્ર સર્વ એવ હિ કાઞ્ચનાઃ

યત્ર દક્ષઃ પુરા યજ્ઞમયજદ્ દૈવતૈસ્સહ૧ ।
મહાદેવેન યત્રાસ્ય યજ્ઞો વિનિહતઃ પુરા । । ૩ । ।
તત્રાસૌ દેવમભ્યર્ચ્ય સ્નાતઃ પ્રયતમાનસઃ ।
નમસ્કૃત્વા દૈવતેભ્ય ઇદં વચનમબ્રવીત્ । ।૪। ।
અન્ધક ઉવાચ
યેસ્મિન્ તપોવને દેવા ભૂતાનિ વિવિધાનિ ચ ।
સર્વાંસ્તાઞ્છરણં યામિ તપઃસિદ્ધિં દિશન્તુ મે૨

અદ્યપ્રભૃતિ કર્ત્તાસ્મિ તપ૩ ઉગ્રં સુદુશ્ચરમ્ ।
વરાન્ યેનાપ્નુયામિષ્ટાન્મૃત્યું વા પ્રાણનાશનમ । ।૬॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
સ એવમુક્ત્વા તુ તતઃ પારાશર્ય મહાબલઃ ।
સંવત્સરં વાયુભક્ષો બભૂવ ક્લમવર્જિતઃ ॥૭। ।
તથા ત્રિષવણ૪ સ્નાયી જુહ્વાનોગ્નીઁસ્તથૈવ ચ૫ ।
દેવાર્ચનરતશ્ચૈવ જપહોમપરસ્તથા૬ ॥૮। ।
વર્ષે વર્ષે તુ૭ સંપૂર્ણે સ્વાઙ્ગાદુત્કૃત્ય કાર્ષિકમ્૮ ।
પિશિતસ્ય તદા ભાગં જુહાવાગ્નૌ મહાસુરઃ૯ ॥૯। ।
એવં તસ્યાગમદ્દિવ્યં સહસ્રં મુનિસત્તમ ।
જુહ્વતઃ સ્વાનિ માંસાનિ વર્ષાણાં પ્રત્યહં તદા । । 8.74.૧૦ ॥
સોસુરઃ શંખહારામ્બુસુધાકુન્દેન્દુપાણ્ડરઃ ।
બભૂવાસ્થિસિરાશેષઃ કેવલં૧૦ તપસિ સ્થિતઃ । ।૧ ૧ । ।
સ તેન તપસા યુક્તો ભાસ્કરં નિષ્પ્રભં તદા ૧૧ ।
સોમં ચ ગ્રહતારાભિસ્સહ ચક્રે મિતાત્મવાન્ ॥ ૧ ૨। ।
૧ દેવતૈસ્સહ ક. ખ. । ૨ મામ્ - ખ. । ૩. .સ્મિન્તપ - ક- । ૪ ત્રિષવણં - ક. । ૫ જુહ્વાનોગ્નિં તથૈવ ચ - ક. ખ । ૬ જપ્યહોમપરસ્તથા - ક ખ. । ૭ વર્ષેથ - ખ. । ૮ કાયિકમ્ - ક. । ૯ મહાસુતઃ - ખ. । ૧૦ કેવલે - ખ. । ૧૧ તથા - ખ. ।
437
સ એવ ભાસ્કરો યદ્વત્ પ્રકાશયતિ તેજસા ।
અશોષયત્ પલ્વલાનિ નદીકૂપસરાંસિ ચ

પવનં સ્તમ્ભયામાસ સોન્ધકસ્તપસા તદા૧૨ ।
વ્યોમ્નિ સિદ્ધા ન ગચ્છન્તિ વિમાનાનિ ચ પેતિરે૧૩ । ।૧૪॥
તસ્ય તત્તપસો રૂપં દૃષ્ટવા વિઘ્નશતાન્યુત ।
અકરોત્ સહસા શક્રો વિક્રિયાં ન ચ સોન્વગાત્

તતો બ્રહ્મા તમભ્યેત્ય૧૪ પ્રોવાચાન્ધકદાનવમ્ ।
મહાસુર તપો ઘોરં ત્વયા તપ્તં મહાબલ ।
તુષ્ટોસ્મિ તે૧૫ મહાબાહો ચક્ષુષ્માન્ભવ સુવ્રત । ।૧૬॥
શરીરં પ્રકૃતિં યાતુ યથાપૂર્વઞ્ચ તેસુર ।
બ્રૂહિ ચાન્યં વરં ભૂયો યસ્તે મનસિ સંસ્થિતઃ

સનત્કુમાર ઉવાચ
સ ચક્ષુષ્માઁસ્તદા૧૬ ભૂત્વા શરીરેણાક્ષતેન ચ ।
ઉવાચ પ્રણતઃ સાક્ષાદ્૧૭ બ્રહ્માણં લોકભાવનમ્ । । ૧૮॥
અન્ધક ઉવાચ
ભગવન્ યદિ તુષ્ટોસિ યદિ મે ચરિતં તપઃ ।
અપ્રતિદ્વન્દ્વતાં૧૮ સંખ્યે દૈવતેભ્યઃ પિતામહ ॥૧ ૯। ।
મહાબલત્વં માયાશ્ચ૧૯ તથા ચામરતામપિ ।
એતદિચ્છામિ દેવેશ યદિ ત્વં વરદો મમ । ।8.74.૨૦ ॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
તસ્ય તદ્ વચનં શ્રુત્વા પ્રહસ્ય ભગવાન્ વિભુઃ ।
હિરણ્યાક્ષસુતં પ્રાહ પુનરેવ વચઃ શુભમ્

અમરત્વં ન દૈત્યસ્ય દદામિ૨૦ દિતિનન્દન ।
સાન્તરં તુ ભવેત્તત્તે સ્વયમેવોત્તરં વદ ॥૨ ૨ । ।
૧૨ સ્તપસસ્તથા - ખ. । ૧૩ પેદિરે - ખ. । ૧૪ બ્રહ્માણમભ્યેત્ય - ખ. । ૧૫ તુષ્ટોસ્મિન્તે - ક. । ૧૬ ચક્ષુષ્માઁસ્તુ તદા - ખ. । ૧૭ સાર્ધં (સોન્ધઃ?) - ખ. । ૧૮ અપ્રતિદ્વન્દ્વતા - ખ. । ૧૧ ચ - ખ । ૨૦ દદાનિ - ક., દદાતિ ખ. ।
438
અન્ધક ઉવાચ
યા સ્ત્રી સ્યાલ્લોકમાતા વૈ પ્રણમેયં ન તાં યદિ ।
તદા સ્યાન્મમ મૃત્યુસ્તુ મૃત્યુહીનોન્યથા૨૧ હ્યહમ્

બ્રહ્મોવાચ
એવમેતદ્ ભવતુ તે ત્વયા પ્રોક્તં યદદ્ય વૈ૨૨ ।
અન્ધકો ભવ નામ્ના ત્વં લોકે ખ્યાતિં ચ યાસ્યસિ ॥૨૪। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
એવમુક્ત્વા સ ભગવાનન્ધકં દેવકણ્ટકમ્૨૩ ।
જગામ સ્વં તદાવાસં વિરરામાન્ધકશ્ચ સઃ । ।૨૫ । ।
સ ગઙ્ગામ્ભોભિરાપ્લુત્ય દેવમિષ્ટ્વા યથાવિધિ ।
અગ્નિં હુત્વા તતો ધીમાનનુમાન્ય તપોવનમ્ ।
સહાયૈત્સહ દૈત્યેન્દ્રો જગામ૨૪ પિતુરન્તિકમ્

સ હૃષ્ટચેતાસ્તપસા૨૫ મહાબલો વિવૃદ્ધકામઃ સુરશત્રુતોષણઃ ।
પિતુસ્સકાશં પુનરેવ દીપ્તિમાનગચ્છદુદ્ધૂતબલાહકોપમઃ

ઇતિ સ્કન્દપુરાણે અન્ધકવરલાભો નામ૨૬ ચતુઃસપ્તતિતમો૨૭ધ્યાયઃ
સનત્કુમાર ઉવાચ
સોષ્ટાભિર્દાનવૈસ્સાર્ધં ગત્વા તત્પુરમન્તિકે ।
નિવેદયામાસ પિતુઃ કૃતાર્થોન્ધક આગતઃ

પ્રિયાખ્યાતુસ્તતો૧ વ્યાસ હિરણ્યાક્ષોસુરેશ્વરઃ૨ ।
દદૌ રત્નાન્યનેકાનિ તથા કામાનભીપ્સિતાન્ ॥૨। ।
સ્વયં રાજા તદા૩ સર્વૈઃ સુહૃદ્ભિઃ સહવાહનૈઃ ।
સહ સ્ત્રીભિર્યયૌ તૂર્ણં સોમસ્તારાગણૈરિવ ॥ ૩ । ।
૨૧ યથા - ક. । ૨૨ યદન્ધક - ખ. । ૨૩ લોકકણ્ટકમ્ - ખ । ૨૪ દૈત્યેન્દ્રૈર્જગામ - ખ. । ૨૫ પ્રહૃષ્ટચેતાસ્તપયા - ખ., ...સં - ખ. । ૨૬ પ્રદાનો નામ - ખ., પ્રદાન નામ - ઘ. । ૨૭ ત્રિસપ્તતિ- તમો - ક. ।
૧ પ્રિયાખ્યાતું તતો - ખ । ૨ મહાસુરઃ - ખ. । ૩ તતઃ - ખ. ।
439
સ ગત્વા નાતિદૂરેથ વને સાશોકચમ્પકે ।
આસસાદ સુતં શ્રીમાન્૪ સોમો બુધમિવાપરમ્ । ।૪। ।
કૃતાર્થં સ સુતં૫ દૃષ્ટ્વા તુષ્ટોભૂદ્દાનવેશ્વરઃ ।
સ્નેહાત્સ તં૬ પરિષ્વજ્ય મૂર્ધ્ન્યુપાઘ્રાય ચાસકૃત્ ॥૫ । ।
કથં કેન ચ કાલેન કે ચ લબ્ધા વરાસ્ત્વયા૭ ।
પૃષ્ટઃ સ કથયામાસ યથાવૃત્તમશેષતઃ । ।૬। ।
તસ્ય તદ્વરદાનઞ્ચ તથા માહાત્મ્યમેવ ચ ।
શ્રુત્વા તેસુરશાર્દૂલાઃ૮ પ્રણેદુઃ સાગરા ઇવ ॥૭। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતસ્તં રથમારોપ્ય૯ હિરણ્યાક્ષોન્ધકં સુતમ્ ।
સુહૃદ્ભિસ્તૈઃ સહૈવાશુ પ્રવિવેશ સ્વકં પુરમ્

સ પુત્રસહિતો ભાતિ દૈત્યઃ સંપૂર્ણમાનસઃ ।
ચરન્ રાશિમિવાદિત્યો યથા સહ શનૈશ્ચરઃ । ।૯। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતઃ પ્રવિશ્ય દૈત્યેન્દ્રઃ સુહૃદ્વર્ગમુવાચ સઃ૧૦ ।
અધ્વર્યુરિવ૧૧ સાન્નાય્યે૧૨ યથાન્યાનૃત્વિજઃ સ્થિતાન્૧૩

હિરણ્યાક્ષ ઉવાચ
શૃણુધ્વં યદિદાનીં મે કૃત્યં હૃદિ ચિરસ્થિતમ્ ।
કર્તવ્યં સહ સર્વૈસ્તુ યુષ્માભિર્ભીમવિક્રમૈઃ ॥૧ ૧ । ।
મયા મનીષિતં પૂર્વ કૃતકૃત્ય ઇહાગતે ।
અન્ધકે નગરેસ્મિન્વૈ કર્તાહં કૌમુદીમિતિ

મખઘ્નસ્ય ચ દેવસ્ય દેવરાત્રિં મહાપ્રભામ્૧૪ ।
કરિષ્યામીતિ તત્સર્વં ક્રિયતામવિશંકયા ॥ ૧ ૩॥
૪ ધીમાન્ - ખ. । ૫ તુ તં - ક ખ । ૬. ત્સુતં (?) ૭ ઇતિ (?) । ૮... સુરપશાર્દૂલાઃ(?)- ખ. । ૯ રથમારોહ્ય - ખ. । ૧૦ હ - ક. । ૧૧ અધ્વયુઃસહ - ખ । ૧૨ સાયાહ્ને - ક, સામાહ્નેઃ ખ. । ૧૩ શુભાન્ - ક. ખ. । ૧૪ પ્રભોઃ - ખ. ।
440
ઘુષ્યતાં નગરે હ્યસ્મિંશ્ચત્વરેષુ સભાસુ ચ ।
કૌમુદીદિવસાનષ્ટૌ૧૫ સપ્ત ચૈવ મમાજ્ઞયા । । ૧૪॥
તાવદેવ ચ દેવસ્ય સન્તુ મે દેવરાત્રયઃ ।
સુહૃદો યે ચ દૈત્યેન્દ્રા દાનવાશ્ચ મહાબલાઃ । ।૧ ૫। ।
સર્વાસુ દિક્ષુ તેપીહ સમાયાન્તુ રમન્તુ ચ ।
અસ્મત્પક્ષે ચ યે વિપ્રાઃ શુક્રપ્રભૃતયઃ શુભાઃ । । ૧ ૬॥
નાગા રક્ષાંસિ યક્ષાશ્ચ ગન્ધર્વા મનુજાસ્તથા ।
તેપિ સર્વે સમાયાન્તુ રમન્તુ ચ મયા૧૬ સહ ॥૧૭। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
ત એવમુક્તા દૈત્યેન્દ્રા હિરણ્યાક્ષેણ ધીમતા ।
તથા ચક્રુસ્તદા સર્વં૧૭ યથોક્તમમરદ્વિષા । । ૧૮॥
દૂતાન્ સંપ્રૈષયન્૧૮ ક્ષિપ્રં દૈત્યાનાં દાનવૈસ્સહ ।
તથાન્યેષાં ચ પક્ષાણામાત્મનઃ શક્તિનન્દન । । ૧ ૯। ।
નિમન્ત્રયતિ વો રાજા હિરણ્યાક્ષો મહાબલઃ ।
સુહૃદ્વર્ગૈસ્તુ૧૯ સહિતા ગચ્છધ્વં તં દિદૃક્ષવઃ ॥8.75.૨ ૦ ॥
ઘણ્ટિક૨૦શ્ચાહતૈર્વસ્ત્રૈર્વેષ્ટિતઃ સુવિભૂષિતઃ ।
આરૂઢઃ પાણ્ડરં મત્તં ગજં સમવઘોષયત્ । ।૨ ૧ ॥
રાજા જયતિ દૈત્યેન્દ્રો હિરણ્યાક્ષઃ પ્રતાપવાન્ ।
હતા દૈત્યદ્વિષઃ સર્વે દાનવાનાઞ્ચ શત્રવઃ । । ૨૨ ॥
જયાય દિતિપુત્રાણામાદિત્યાનાં ભયાય૨૧ ચ ।
પ્રાતઃપ્રભૃતિ રાજા વ આજ્ઞાપયતિ કૌમુદીમ્

દેવ૨૨રાત્રિં ચ૨૩ દેવસ્ય રુદ્રસ્ય સુરનાશનીમ્૨૪ ।
સુસંમૃષ્ટોપલિપ્તાભી રથ્યાભિઃ ક્રિયતાં પુરમ્૨૫

૧૫ દિવસે ચાષ્ટૌ - ખ. । ૧૬ હા - ક । ૧૭ સર્વે - ખ. । ૧૮ દૂતાનપ્રેષયન્ - ક. ખ । ૧૯ .. શ્ચ - ખ । ૨૦ ઘણ્ઠિક ખ । ૨૧ જયાય -ક । ૨૨ દીપ (?) । ૨૨ ... રાત્રીશ્ચ - ખ. । ૨૪ સુરનાશનીઃ - ખ । ૨૫ પરાં - ક. ।
441
વાસોભિરહતૈઃ સર્વે ભવન્તુ૨૬ પુરવાસિનઃ ।
સ્રગ્વિણઃ સશિરઃસ્નાતા દત્તભુક્તા૨૭ યથાક્રમમ્ ॥ ૨૫। ।
ગાયન્તુ ગાયનાશ્ચૈવ નૃત્યન્તુ નટનર્તકાઃ ।
ઉચ્છ્રિયન્તાં પતાકાશ્ચ ગૃહવીથ્યાપણેષુ ચ । । ૨૬ । ।
ગૃહાણિ ચોપલિપ્તાનિ નિત્યમેવ ભવન્તુ ચ૨૮ ।
પુષ્પપ્રકરજુષ્ટાનિ૨૯ ધૂપૈર્નાનાવિધૈરપિ । ।૨૭। ।
સ્રગ્દામવન્તિ સર્વાણિ વનમાલાકુલાનિ ચ ।
બ્રાહ્મણાશ્ચૈવ૩૦ ભોજ્યન્તાં ક્રિયન્તાં વાચાનિ૩૧ ચ । ।૨૮॥
બ્રહ્મઘોષાશ્ચ સર્વત્ર પુણ્યાહોદીરણાનિ ચ ।
દીપરાત્રૌ ચ સર્વત્ર રાજમાર્ગે ગૃહેષુ ચ૩૨ । । ૨૯॥
અનન્તરાઃ૩૩ ક્રિયન્તાં વૈ પ્રચુરસ્નેહવર્ત્તયઃ ।
તરુણાઃ સહ યોષિદ્ભિસ્સમન્તાત્પર્યટન્તુ૩૪ ચ ॥8.75.૩ ૦ । ।
રમમાણા હસન્તશ્ચ ગાયન્તો નૃત્તસેવિનઃ ।
ભાણ્ડવાદ્યાનિ વાદ્યન્તાં નૃત્યન્તાં દૈત્યયોષિતઃ । ।૩ ૧ ॥
મહાદેવસ્ય પૂજાં ચ૩૫ ગન્ધપુષ્પાદિકીં શુભામ્ ।
ઉપહારાઁશ્ચ વિવિધાન્ સ્નપનાનિ૩૬ મહાન્તિ ચ । ।૩ ૨। ।
વલયઃ પુષ્કલા૩૭ શ્ચૈવ ભક્ષ્યભોજ્યૈરલંકૃતાઃ ।
દીપાંશ્ચ વિવિધાકારાન્ પાનાનિ ચ રસાઁસ્તથા૩૮

ફલાનિ ચ વિચિત્રાણિ માંસપક્વમનૂપકમ્ ।
સુવર્ણમણિચિત્રાણિ ઈશ્વરાય પ્રયચ્છત ॥૩૪। ।
બદ્ધ્યન્તાં પશવશ્ચાત્ર ભોજ્યન્તાં દ્વિજસત્તમાઃ ।
યો ન કુર્યાદિદં સર્વં પુરવાસી જનઃ૩૯ ક્વચિત્ ।
પાતયેત્તસ્ય શારીરં રાજા દણ્ડં૪૦ મહાયશાઃ૪૧ । ।૩ ૫ ॥
૨૬ સર્વૈર્ભવન્તુ - ક. । ૨૭ દત્તપક્તા - ક., દન્તપંક્ત્યા - ખ, દત્તપક્ષા (ભક્ષા?) - ઘ । ૨૮ વઃ - ક. । ૨૯ પુષ્પપ્રકારૈર્જુષ્ટાનિ - ખ । ૩૦. શ્ચાપિ - ખ. । ૩૧ વાચકાનિ - ખ. । ૩૨ ગૃહેગૃહે - ખ. । ૩૩ અનુત્તરાઃ - ક. । ૩૪ રમત્તાઃ પર્યટન્તુ - ખ. । ૩૫ પૂજાશ્ચ - ક ખ । ૩૬ સ્નાપનાનિ - ખ । ૩૭ પુષ્કલાઃ - ખ. । ૩૮ સરસાનિ ચ - ખ. । ૩૯ નર. - ક. ખ. । ૪૦ રાજદણ્ડં - ખ । ૪૧ મહાયસઃ - ખ.
442
સનત્કુમાર ઉવાચ
એવં સ૪૨ ઘોષયિત્વા તુ ઘાણ્ટિકો હસ્તિપૃષ્ઠતઃ૪૩ ।
જગામ સ્વગૃહં ભૂયઃ કૌમુદી ચાભ્યવર્તત૪૪ ॥ ૩ ૬। ।
યથોક્તં તત્તદા સર્વમકુર્વત પુરે જનાઃ ।
રાજાપિ સંયતઃ સ્નાતઃ શુચિઃ પ્રયતમાનસઃ

દિવસે દિવસે વ્યાસ સ્નપયામાસ૪૫ યત્નવાન્ ।
પઞ્ચગવ્યેન શુદ્ધેન તૈલેન ચ સુગન્ધિના

ક્ષીરેણ સર્પિષા દધ્ના રસૈશ્ચ બહુભિઃ શુભૈઃ ।
પુષ્પૈઃ ફલૈશ્ચ બીજૈશ્ચ રત્નૈશ્ચાદ્ભિઃ સમન્વિતૈઃ૪૬ । ।૩૯॥
ભસ્મના ગન્ધયુક્તેન ઉદકેન સુગન્ધિના ।
એકૈકસ્ય સ્વયં રાજા ઘટાનાં૪૭ દશભિઃ શતૈઃ

દિવસે દિવસે વ્યાસ ત્ર્યમ્બકં સોભ્યસેચયત્ ।
ગન્ધૈઃ પુષ્પૈશ્ચ ધૂપૈશ્ચ જપ્યૈર્બલિભિરેવ ચ ॥૪૧ । ।
પૂજયિત્વા તતો રાજા વિપ્રાનન્યાનભોજયત્૪૮ ।
સ કૃત્વા પશુભિર્મેધ્યૈ રત્નૈર્મણિભિરેવ ચ

બલિશય્યાસનાદ્યૈશ્ચ સ્તૂયમાનો ગૃહાન્યયૌ ।
તથૈવાન્યેપિ દૈત્યેદ્રાઃ સોન્ધકશ્ચ મહાબલઃ । ।૪૩ ॥
ચક્રુઃ સર્વે મુનિશ્રેષ્ઠ યથા રાજા તથૈવ તે૪૯ ।
અન્ધકં૫૦ સ ગૃહીત્વા તુ૫૧ હિરણ્યાક્ષઃ પ્રતાપવાન્ । ।૪૪॥
પદ્ભ્યામપાતયદ્ વ્યાસ રુદ્રસ્યેદમુદાહરન્ ।
એષ દેવઃ૫૨ સદા પુત્ર તવાસ્તુ સુમુખઃ પ્રભુઃ

અસ્મિન્ ભક્તિસ્ત્વયા કાર્યા ભાવિતા પરમેશ્વરે ।
એષ વન્દ્યશ્ચ પૂજ્યશ્ચ અતો નાસ્તિ પરો ગુરુઃ ।
પૂજયેથાઃ સદૈવૈનં ભક્તિતઃ પરમેશ્વરમ્

૪૨ સં - ખ. । ૪૩ હસ્તિપૃષ્ઠગઃ - ખ. ઘ । ૪૪ ચાસ્ય - ક., ચાપ્યવર્તત - ઘ. । ૪૫ સ્નાપયામાસ - ક । ૪૬ રત્નૈશ્ચાપિ સમન્તતઃ - ખ । ૪૭ ઘંટાનાં - ક. । ૪૮. નન્યાઁશ્ચ ભોજયત્ - ક. । ૪૯ ચ - ખ. । ૫૦ અન્ધ - ક. । ૫૧ સુગૃહીતં તુ - ખ. । ૫૨ દેવ - ક ખ. ।
443
સનત્કુમાર ઉવાચ
સ એવમુક્ત્વા પ્રણિપત્ય શંકરં મહાસુરઃ સોસુરદાનવેશ્વરઃ ।
જગામ ધીમાન્ પુનરેવ નિર્વૃતો૫૩ નિવેશનં દેવપતિર્યથા સ્વકમ્ । ।૪૭॥
ઇતિ સ્કન્દપુરાણે કૌમુદીમહોત્સવો નામ૫૪ પંચસપ્તતિતમો૫૫ધ્યાયઃ
સનત્કુમાર ઉવાચ
અથ તસ્યાં સહ સ્ત્રીભિઃ કૌમુદ્યાં દૈત્યદાનવાઃ ।
રેમિરે રક્તમનસો દેવાઃ સ્વર્ગગતા ઇવ ॥ ૧ । ।
તત્ર કાચિચ્છુભાપાઙ્ગી પદ્મં દિવ્યં મુખોપરિ ।
મુખારવિન્દત્રાણાર્થં દદૌ સોમભયાદિવ ॥૨। ।
અપરા ચરણેનૈત્ય૧ પ્રિયં મત્તાભ્યતાડયત્ ।
શીતાંશુરિવ પાદેન વિકચં શરદમ્બુજમ્૨

અપરા રાજમાર્ગાણામનભિજ્ઞાઃ કુલસ્ત્રિયઃ ।
સ્ફાટિકોપચિતાં ભૂમિં દૃષ્ટવા મુઞ્ચન્તિ પાદુકામ્ ॥૪। ।
ઉત્કૃષ્ય વસનં ચાન્યા૩ વિપ્રેન્દ્ર જલશઙ્કયા ।
રાજમાર્ગેષુ ગચ્છન્તિ દૃષ્ટ્વા મણિચિતાં ભુવમ્ । ૫। ।
કાચિત્ પ્રિયેણ સન્ત્યક્તા રક્તેનાન્યેન નિર્ગતા ।
ગૃહાચ્ચન્દ્રાંશુભિઃ સ્પૃષ્ટા પપાત મદનાલસા

પતિતૈવ૪ ચ સા સોમમુવાચેદં કુલાઙ્ગના ।
ભૂયો માં ત્વં કરૈસ્તીક્ષ્ણૈર્દહસે નલિનીમિવ

સૂર્યેણ કિલ દગ્ધાનિ જીવયસ્યૌષધાનિ(?) હ ।
મદનેન કથં દગ્ધાં ન જીવયસિ માં દૃઢમ્ ॥૮। ।
૫૩ નિર્વૃતિં - ખ. । ૫૪ પુરપ્રવેશો નામ - ઘ- । ૫૫ ચતુઃસપ્તતિતમો - ક. ।
૧ નેત્ય - ક. ખ. । ૨ શરદવિકચામ્બુજં - ખ. ૩ માન્યા - ક. । ૪ પતિતા - ખ ।
444
કાશ્ચિદ્૫ રમણ્યો દોલાસુ દોલયન્ત્યો પરસ્ત્રિયઃ ।
જલચન્દ્ર ઇવાભાન્તિ વીચિચઞ્ચલમૂર્ત્તયઃ । । ૯ । ।
કેચિદ્ ગાયન્તિ સહિતાઃ સ્ત્રીભિર્દૈત્યા મહાબલાઃ ।
ગન્ધર્વા નન્દનવને અપ્સરોભિર્યથા સહ

રાજમાર્ગઃ ક્વચિદ્ ભાતિ સ્ત્રીભિર્બહ્વીભિરાવૃતઃ ।
યથા નભસિ ચિત્રોસૌ દિવ્યો દેવપથઃ શુભઃ ॥૧ ૧ ॥
ક્વચિન્નૂપુરકાઞ્ચીના કોકિલાનાઞ્ચ૬ નિસ્વનઃ ।
બભૌ શ્રોત્રસુખઃ શ્રોતુઃ૭ કલામદનદીપનઃ । । ૧ ૨। ।
ક્વચિદ્રમણરક્તાનાં સ્ત્રીણાં વ્યાસ પ્રિયૈઃ સહ ।
હૃદયવ્યાકુલકરઃ શ્રૂયતે મધુરઃ સ્વરઃ૮ । । ૧૩ । ।
એવં સમભવદ્ વ્યાસ બહુચિત્રઃ સ ઉત્સવઃ૯ ।
દાનવાનાં તદા પ્રીતિસૌખ્યવિશ્રમ્ભવર્દ્ધનઃ । । ૧૪॥
તસ્મિન્નુપરયે ભૂયઃ પૂર્વવત્સંપ્રતિષ્ઠિતે ।
પ્રકૃતિસ્તે જને વ્યાસ દાનવાસ્તે સમાગતાઃ । । ૧ ૫। ।
વિવિશુર્ભીમસંહ્રાદાઃ સભાં દિવ્યાં મનોરમામ્ ।
જામ્બૂનદમયસ્તમ્ભાં વજ્રવૈદૂર્યવેદિકામ્ । । ૧૬ । ।
મુક્તાદામાવલમ્બાઢ્યાં૧૦ સ્રગ્દામોત્તમભૂષિતામ્ ।
વજ્રવૈદૂર્યનીલેન્દ્રમહાનીલામ્રપલ્લવૈઃ । । ૧૭। ।
લોહિતૈઃ સ્ફાટિકૈશ્ચૈવ તથા મરકતૈરપિ ।
દિવ્યજાલોપસન્નદ્ધાં૧૧ કિઙ્કિણીચિત્રશોભિતામ્૧૨

બહુપુષ્પફલૈશ્ચૈવ સર્વકામપ્રદૈર્દ્રુમૈઃ ।
ઉપેતાં દીર્ઘિકાભિશ્ચ બહુશય્યાસનાં શુભામ્ । ।૧ ૯। ।
અક્લમા બહુનિષ્યન્દાં૧૩ સર્વદુઃખવિવર્જિતામ્ ।
સર્વકામસમૃદ્ધાં ચ બહુસ્ત્રીપુરુષાકુલામ્ ॥ 8.76.૨૦ । ।
૫ કાચિદ્ - ક. । ૬ નૂપુરાણાં ચ-- ખ। ૭ શ્રોતું - ક ખ । ૮ સ્વનઃ - ખ. । ૯. સ્તદોત્સવઃ ક। ૧૦ વિલમ્બાન્તાં - ખ । ૧૧ દીવ્યજ્જાલોપસન્નદ્ધાં (?), દિવ્યલાજો. - ખ, દિવ્યચિત્રી (?) ૧૨. -જાલશોભિતામ્ - (?) । ૧૩ નિસ્પન્નાં - ઘ,
445
વિવિશુસ્તાં સભાં દિવ્યાં દૈત્યા દર્પસમાવૃતાઃ ।
પ્રહ્રાદશ્ચાનુહ્રાદશ્ચ સિનિર્વાષ્કલ એવ૧૪ ચ । ।૨૧ । ।
વિરોચનો બલિશ્ચૈવ બલિપુત્રાશ્ચ વિશ્રુતાઃ ।
સહસ્રાણિ દશ દ્વે ચ યેષાં શ્રેષ્ઠો મહાબલઃ

બાણો નામ મહામાયો રાજા બાહુસહસ્રધૃક્ ।
બાણસ્ય પુત્રા યે ચાન્યે સહસ્રાણિ દશૈવ તે ॥૨૩ । ।
મુરો ધમુષુમણ્ડશ્ચ (?) વિપ્રચિત્તિશ્ચ દાનવઃ ।
કાલો હયશિરાશ્ચૈવ સમ્બરઃ કાલસમ્બરઃ । ।૨૪॥
વિશ્રુતશ્ચેન્દ્રદમનઃ કાલનેમી ચ દાનવઃ ।
તથા સુન્દનિસુન્દૌ ચ વિપાકઃ પાક એવ ચ

રાહુશ્ચ શતકેતુશ્ચ ધ્વજસ્તારઃ સતારકઃ ।
મહિષો દુન્દુભિશ્ચૈવ કાલકશ્ચ મહાબલઃ । ।૨૬॥
અન્ધકશ્ચ તથાટિશ્ચ બકઃ શરભ એવ ચ ।
સ્વર્ભાનુર્વૃષપર્વા ચ મધુઃ કૈટભ એવ ચ ॥૨૭। ।
મહાકાયઃ શતાનન્દઃ શતદુન્દુભિરેવ ચ ।
કાર્ત્તસ્વનશ્ચ હસ્તી ચ બલો નરક એવ ચ

ધ્વાઙ્ક્ષો મૂકેલ્વલૌ ચાપિ વાતાપી સાસૃપુઞ્જિકઃ? ।
કણ્ડલશ્ચૈવ મીઢશ્ચ દુર્લોમા ચૈવ વિશ્રુતઃ ॥૨૯। ।
ધુન્ધુશ્ચ શતમાયશ્ચ શતાવર્તોથ દુસ્સહઃ ।
ચન્દ્રસૂર્યૌ નરશ્ચૈવ દેવાન્તકનરાન્તકૌ ॥8.76.૩ ૦ ॥
બ્રહ્મહા યજ્ઞહા ચૈવ ઇલ્વલઃ (?) પિલ્વકસ્તથા ।
મયશ્ચ દાનવશ્રેષ્ઠો મયપુત્રાશ્ચ વિશ્રુતાઃ । ।૩ ૧ । ।
તેષામષ્ટૌ સહસ્રાણિ સર્વે ચ કૃતનિશ્ચયાઃ ।
વૃત્રશ્ચ દાનવશ્રેષ્ઠો નમુચિર્ભજહસ્તથા ॥૩ ૨ ॥
શતોદરશ્ચ વ્યંસશ્ચ તાથાયશ્ચ (?) હ્રદોદરઃ ।
કેશી તથા પ્રલમ્બશ્ચ કબન્ધો ધેનુકશ્ચ હ । ।૩ ૩ ॥
૧૪ બાષ્કલિરેવ ક।
446
હાલો ગાર્ગ્યશિરાશ્ચૈવ કુશઃ શમ્ભુસ્તથૈવ ચ ।
તથા ગગનમૂર્ધા ચ સાલુકઃ શાલ્વ એવ ચ । ।૩૪। ।
મેઘનાદશ્ચ વિખ્યાતો મહાનાદસ્તથૈવ ચ
ખરોથ ખરરોમા ચ સૂચીલોમા ચ દાનવઃ ॥ ૩૫। ।
પરિઘોપરિઘશ્ચૈવ દણ્ડઃ કાશ્યપ એવ ચ ।
દુન્દુભિશ્ચ મહાકાયઃ સૈંહિકેયશ્ચ યો ગણઃ । ।૩ ૬ ॥
તથા હાલાહલશ્ચૈવ અન્ધકારક એવ ચ ।
પૌલોમાઃ ષષ્ટિસાહસ્રાઃ કાલકેયાશ્ચ૧૫ વિશ્રુતાઃ ।
કાલકઞ્જાઃ સહસ્રાણિ અષ્ટૌ તે દેવકણ્ટકાઃ

નિવાતકવચાનાઞ્ચ તિસ્રઃ કોટ્યો મહાબલાઃ ।
તા એતા ગણિતાઃ સર્વાઃ કોટ્યઃ ષષ્ટિઃ સુરદ્વિષામ્ ॥૩૮। ।
તત્પક્ષાન્ વર્જયિત્વા તુ મનુષ્યાન્પન્નગાનપિ ।
રાક્ષસાઁશ્ચ૧૬ પિશાચાઁશ્ચ૧૭ યક્ષાન્૧૮ પક્ષિણ એવ ચ ।
તેષામપિ તદા વ્યાસ કોટ્યો વિંશતિસંમિતાઃ૧૯ ॥૩૯। ।
તે તાં સભાં સમાવિશ્ય સર્વે દર્પાત્ સુરદ્વિષઃ ।
સવિદ્યુદુલ્કા ભાન્તિ સ્મ પ્રાવૃડ્જલધરા ઇવ । ।8.76.૪૦ । ।
તે સ્વનન્ત૨૦ ઇવામ્ભોદા સધૂમા ઇવ પર્વતાઃ ।
મહિષા ઇવ નર્દન્તઃ કેતવોનાગતા ઇવ । ।૪૧ । ।
ઉત્પાતા ઇવ નિર્મુક્તાઃ સવિષા ઇવ પન્નગાઃ ।
ગજા ઇવ ચ સંમત્તાઃ પવના ઇવ વેગિતાઃ ॥૪૨। ।
સુરાણાં વિપ્રકારાર્થં તસ્થુરાપૂર્ય તાં સભામ્ ।
અથ ગત્વા સભાપાલો રાજાનમિદમબ્રવીત્ । ।૪૩ । ।
સુખાસીનં તદા વ્યાસ સિંહાસનગતં યુવા ।
પ્રણમ્ય શિરસા પૂર્વં જાનુભ્યામવનિં ગતઃ

૧૫ કાલકેશાશ્ચ ક । ૧૬ રાક્ષસાશ્ચ - ક. । ૧૭ પિશાચાશ્ચ - ક. । ૧૮ યક્ષાઃ - ક. । ૧૯ સંગતાઃ - ક. । ૨૦ સ્રવન્ત ક।
447
બદ્ધાઞ્જલિપુટઃ સમ્યગ્ વાચા શ્લક્ષ્ણપદાક્ષરમ્ ।
સ્વામી૨૧ જયતુ સર્વેષામસુરાણાં જયાવહઃ । ।૪૫॥
પ્રહ્રાદાદ્યાઃ૨૨ સભાં સર્વે વિપ્રચિત્તિપુરોગમાઃ ।
પ્રાપ્તા વિદિતમસ્ત્વેવ યદન્યત્ કર્તુમર્હસિ૨૩

સનત્કુમાર ઉવાચ
તતઃ સુરદ્વિષઃ શ્રુત્વા સર્વાન્પ્રાપ્તાન્ સભાં તદા ।
ઉત્તસ્થૌ સહસા રાજા શક્રકેતુરિવોત્સવે

સ કિરીટી મહાદંષ્ટ્રો મુંજકેશો મહાહનુઃ ।
આકર્ણાદ્દારિતાસ્યશ્ચ મહાચ્છત્રશિરાસ્તથા

આજાનુબાહુર્વૃત્તાક્ષઃ પિઙ્ગાક્ષશ્ચોર્ધ્વરોમવાન્ ।
વજ્રસંહનનશ્ચૈવ મહાયોગી મહાબલ

કિરોટેનાતિ સંભાતિ સવિત્રેવોદયસ્તથા ।
હારવર્યાઙ્કિતોરસ્કઃ સબલાક ઇવામ્બુદઃ ।
સપુત્રઃ પ્રયયૌ વ્યાસ હિમવાનિવ મૂર્ત્તિમાન્

સ તાં તદા દાનવરાજસત્તમો વિચિત્રરત્નાંશુપરીતકુણ્ડલઃ ।
સભાં વિવેશાસુરદૈત્યપુંગવૈઃ સમાવૃતાં દ્યામુદિતૈર્ગ્રહૈરિવ

ઇતિ સ્કન્દપુરાણે હિરણ્યાક્ષસ્ય સભાપ્રવેશો નામ ષટ્સપ્તતિતમો૨૪ધ્યાયઃ
સનત્કુમાર ઉવાચ
સ ગત્વા તાં સભાં વ્યાસ અપશ્યદ્ દૈત્યદાનવાન્૧ ।
પ્રાવૃટ્કાલેમ્બુદાન્મત્તાન્ યથેન્દ્રઃ સમુપસ્થિતાન્

તસ્ય પ્રવિષ્ટસ્ય૨ તદા સર્વ એવ સુરદ્વિષઃ ।
જયેતિ ચક્રુરુત્થાય વેદા ઇવ પિતામહમ્ । ।૨ ॥
૨૧ સ્વામિન્ - ક. ટિ. ૨૨ પ્રહ્રાદાભ્યાં - ક. । ૨૩ .મર્હતિ (?) । ૨૪ પંચસપ્તતિતમો - ક. । ૧ ઇતઃ પરં હિરણ્યાક્ષકર્તૃકવરાહદર્શનાવધિકઃ ત્રયસ્ત્રિંશદધ્યાયાત્મકો ગ્રન્થો નષ્ટઃ ક પુસ્તકે ઇતિ । ૨ તસ્યોપવિષ્ટસ્ય - ઘ. ।
448
મોત્તિષ્ઠતેતિ૩ તાન્સર્વાનવોચદસુરાધિપઃ ।
માયાપંચકમાસાદ્ય૪ ભોગી વાયુધરાનિવ૫ । ।૩ ॥
સ તેષામગ્રગો૬ ભાતિ હિરણ્યાક્ષો મહાસુરઃ ।
મધ્યે કલભવૃન્દાનાં યથા મત્તો મહાગજઃ । ।૪॥
તતો જામ્બૂનદે દિવ્યે ઉપવિષ્ટો વરાસને ।
- - - - - - - - - - - - - - - - । । ૫ । ।
ભાતિ સિંહાસનાસીનઃ સ રાજા સુરવિદ્વિષામ્ ।
મેરુશૃંગમિવાસાદ્ય૭ સબલાકો મહામ્બુદઃ । ।૬। ।
બભૂવુરુપવિષ્ટાશ્ચ તૂષ્ણીમેવાસુરાસ્તદા ।
સિસૃક્ષવો જલં કાલે નીલામ્ભોદા ઇવોન્નતાઃ ॥૭। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
સ તેષાંમિઙ્ગિતં જ્ઞાત્વા કાલં ચ સુરતાપનઃ ।
હિરણ્યાક્ષઃ સ્વયં રાજા તાનુવાચ સુરદ્વિષઃ

યૂયં સર્વે મહામાયા શૃણુધ્વં સંયતાઃ સમમ્ ।
કાલપ્રાપ્તઞ્ચ પથ્યઞ્ચ શિષ્યા ઇવ ગુરોર્વચઃ । ।૯ ॥
મમ ભ્રાતા પ્રિયો હ્યાસીજ્જ્યેષ્ઠઃ પૂજ્યો યથા પિતા ।
હિરણ્યકશિપૂ રાજા મહાત્મા સત્યસંગરઃ ॥8.77.૧ ૦ । ।
ધાર્મિકશ્ચ વદાન્યશ્ચ યજ્વા દાતા તપોન્વિતઃ ।
આહિતાગ્નિશ્ચતુર્વેદઃ સર્વભૂતસુખાવહઃ । । ૧૧ ॥
રાજ્યાર્થે સ હતો દેવૈર્વિકૃત્યા૮ મૂઢમાનસૈઃ ।
તસ્ય દુઃખેન તપ્યામિ શુષ્યામિ ચ મહાસુરાઃ । । ૧૨ । ।
સલિલાદુદ્ધૃતં ગ્રીષ્મે પદ્મં કુસુમિતં યથા ।
તેષાં કર્તુમહં દણ્ડં શક્તોસ્મ્યસુરવિદ્વિષામ્ । । ૧૩ । ।
૩ યોતિષ્ઠ (ન્ન) પિ - ખ. । ૪ સમાસાદ્ય (?) । ૫ ણિવ - ઘ. । ૬.. .મગ્ર્યશો - ખ, મધ્યગો - ઘ । ૭ ...ખ્યાય (?) । ૮ ...નિકૃત્યા (?) ।
449
ભવતાં૯ તત્ર બાલાનાં રક્ષાર્થં નોદ્યતો હ્યહમ્૧૦ ।
સોહં દણ્ડં સ્વયં કર્તુમેકાક્યસુરવિદ્વિષામ્ ।
ગમિષ્યામિ ન સન્દેહો મા ભીર્ભવતુ વોસુરાઃ

સનત્કુમાર ઉવાચ
તસ્ય તદ્વચન શ્રુત્વા દાનવાસ્તે મુદાન્વિતાઃ૧૧ ।
પરસ્પરમુદૈક્ષન્ત વ્રીડયા પરયાન્વિતાઃ । । ૧ ૫। ।
વિપ્રચિત્તિસ્તદનુજો ભ્રાતરં તં મહાબલઃ ।
ઉવાચ પ્રણતઃ સમ્યગર્થવન્મધુરં વચઃ ॥૧ ૬॥
ન સન્દેહો મહાસત્વ ત્વયૈકેનાસુરદ્વિષઃ ।
? --- --- - - - - - - - - -

યદિ યુદ્ધે ન તિષ્ઠન્તિ માયાં કાઞ્ચિદ્વિનાશ્રિતાઃ ।
અબલાસ્તે ન સન્દેહો નિકૃત્યા બલિનસ્તુ તે । ૧૮ ॥
પ્રસાદયિત્વા શિરસા યદ્ બ્રવીમિ નિબોધ તત્ ।
બાલૈરપિ૧૨ હિરણ્યાક્ષ સૂપપત્ત્યા પ્રસાધિતમ્૧૩ ॥૧ ૯॥
તદ્ ગ્રાહ્યમિતિ - - - ૧૪ શાસ્ત્રવિદ્ભિઃ સમીરિતમ્ ।
હિરણ્યકશિપૂ રાજા ભ્રાતા નો જ્યેષ્ઠ ઉત્તમઃ । ।8.77.૨ ૦ । ।
સોપિ શક્તોહમિત્યેવ એકાકી દૈવતૈર્હતઃ ।
મહાબલોપિ ચ હરિરશક્તૈર્હન્યતે બલાત્ ॥૨ ૧ । ।
આક્રન્દન્તં વિના રાજન્નતો વિજ્ઞાપયામિ તે ।
ભવતસ્તુ વયં બાલા ન તેષામસુરેશ્વર ॥ ૨૨ । ।
શક્તા વયં સુયુદ્ધેન તાન્હન્તું કુલપાંસનાન્ ।
તપોયોગબલોપેતા માયાભિશ્ચ સમન્વિતાઃ । । ૨૩ । ।
અનુસ્મરન્તો વૈરઞ્ચ વયં હંસ્યામ દૈવતાન્ ।
યથા તવ ન નિદ્રાસ્તિ હિરણ્યકશિપોર્વધાત્

૯ ભવતા - ખ. । ૧૦ નોદ્યતામ્યહં - ખ । ૧૧ તિમુદાન્વિતાઃ - ખ. । ૧૨ બલેરવિ - ખ. । ૧૩.. મુપપત્ત્યા પ્રસાદિતમ્ - ખ. । ૧૪ વેદોતિ ( વિદ્વદ્ભિઃ?) - ખ ।
450
તથાસ્માકં મહારાજ મા નો બાલાન્યથા ચર ।
યત્ર નો યોક્ષ્યસે રાજન્ સમે વા વિષમેપિ વા

તરિષ્યામો વયં તદ્ વૈ બાલમત્સ્યા ઇવાર્ણવમ્ ।
પ્રહ્રાદોયં સહભ્રાતા સસુતઃ સસુહૃજ્જનઃ ॥૨૬ । ।
એક એવાહ્વયેત્સર્વાન્યથા સિંહો મહાદ્વિપાન્ ।
બલિરેષ ચ દૈત્યેન્દ્ર એક એવ સવાસવાન્૧૫ । । ૨૭। ।
સુરાન્ સયમ૧૬ વિત્તેશાઞ્છક્તઃ સર્વાન્પ્રબાધિતુમ્ ।
અયં બાણશ્ચ૧૭ તત્પુત્રો રાજા બાહુસહસ્રધૃક્

એક એવ સુરાન્સર્વાન્ વિનાશયિતુમુદ્યતઃ ।
ઇમો સુન્દનિસુન્દૌ ચ ભ્રાતરૌ બાહુશાલિનૌ૧૮ । ।૨૯॥
ઉભાવેકાકિનૌ યુદ્ધે દેવાન્ હન્તું સમુદ્યતૌ ।
અયં મયશ્ચ વિક્રાન્તઃ સારકસ્તાર એવ ચ૧૯ ॥8.77.૩ ૦ ॥
અન્યે ચ દાનવાઃ શૂરાઃ શક્તા દેવાન્ પ્રબાધિતુમ્ ।
એતેપ્યતિબલાઃ સર્વે બલવન્તો વયં સદા ॥ ૩૧ । ।
વધિષ્યામઃ સુરાન્ સર્વાન્ વ્યાધા ઇવ મૃગાન્ વને ।
શૂરોયમન્ધકઃ શ્રીમાન્ બ્રહ્મદત્તવરસ્તદા૨૦ ॥૩ ૨। ।
પ્રસહ્ય સર્વાઁસ્તાન્ યુદ્ધે નેષ્યતે વૈ યમાલયમ્ ।
એવમેનં સમાશ્રિત્ય પાલિતાનેન ચૈવ હિ ॥૩ ૩ ॥
કરિષ્યામો મહદ્યુદ્ધં દેવતાનાં ભયંકરમ્ ।
પૂર્વં દેવા વયં સર્વે પશ્ચાત્તે દેવતાભવન્

કથં બિભીમ તેષાં વૈ સિંહાનાં શરભા ઇવ ।
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા અન્ધકસ્સોસુરેશ્વરઃ । ।૩ ૫॥
ઉવાચ વચનં તત્ર હર્ષયન્ દાનવેશ્વરાન્ ।
મહાબલા વયં રાજન્ બલહીનાઃ સુરાસ્તુ તે ॥૩ ૬। ।
૧૫ શરીરવાન્ - ક. ખ. । ૧૬ સમય - ખ. । ૧૭ માનશ્ચ - ખ. । ૧૮ બાહસાદિનો - ખ. । ૧૯...સ્તારક (?), પ્રભુસ્તારક એવ ચ - ઘ - । ૨૦ સ્તથા (?) ।
451
પશ્ય ત્વં દૈવતાન્સર્વાન્ હતાન્ યમપુરોગમાન્ ।
અદ્ય તં રાજહન્તારં દુરાત્માનં કુલાધમમ્

અદ્ય માતા દિતિસ્તેષાં દુઃખ - - - - - - ।
. .. . . . . . .. . .. .. .. . . ... .. .।
મયૈકેન હતં પશ્ય આદિત્યાનાં કનીયસમ્ । ।૩૮। ।
તિષ્ઠધ્વં દાનવાઃ સર્વે પર્યાપ્તોહં દુરાત્મનામ્ ।
અસ્માકં રાજહન્તૄણાં મૃત્યુરસ્મિ સમાગતઃ ॥૩ ૯॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા હિરણ્યાક્ષઃ પ્રતાપવાન્ ।
ઉવાચ દાનવાન્ વ્યાસ જયેપ્સુઃ સુરવિદ્વિષામ્ । ।8.77.૪૦ ॥
અદ્ય પુષ્યં ચ નક્ષત્રમસ્માકં બલકારણમ્ ।
અદ્યૈવ દંશિતાઃ સર્વે દ્રુતં નિર્યાત દાનવાઃ

અથ તે દાનવાઃ શીઘ્રં વાહનાનિ મુદા યુતાઃ ।
પ્રાવારયન્ત૨૧ સંગ્રામે યોગ્યાનિ રિપુબાધને । ।૪૨। ।
શીઘ્રં કુરુધ્વં સજ્જાનિ ગચ્છામો દૈવતાન્પ્રતિ ।
તેષાં સુતુમુલઃ૨૨ શબ્દો બાહનાનાં૨૩ બભૂવ હ । ।૪૩ ॥
મન્દવાતપ્રેરિતસ્ય ક્ષીરોદસ્ય સ્વનો યથા૨૪ ।
મમાશ્વસ્તવ સિંહોયં મમાયં ગજયૂથપઃ । ।૪૪॥
રથોયં કસ્ય સંપન્નો યુદ્ધોપકરણૈર્ભૃશમ્ ।
એહિ નિર્યાહિ વેગેન મુહૂર્તં પ્રતિપાલય

નિર્યાન્તુ સર્વે દૈત્યેન્દ્રા યાસ્યામઃ પૃષ્ઠતો વયમ્ ।
આરોહ સ્વં રથં વીર કિં રથેન મમાદ્ય વૈ ।
પદાતિરેવ સંગ્રામે હંસ્યામ્યદ્ય સુરદ્વિષઃ । ।૪૬ । ।
એવં તેષામમૂચ્છબ્દઃ સુમનોજ્ઞઃ સુરદ્વિષામ્ ।
વંશવીણાસ્વનોન્મિશ્રઃ૨૫ પ્રલાપ ઇવ યોષિતામ્ ॥૪૭। ।
૨૧ પ્રોક્ષાવયન્તુ (?) - ઘ. । ૨૨ સતુમુલઃ - ખ. । ૨૩ સાહનાનાં - ખ. । ૨૪ મહાન, - ઘ, । ૨૫, ખગોન્મિશ્રઃ (સ્વરો?) - ખ., -...રવોન્મિશ્રઃ - ઘ. ।
452
અથ શુક્રસ્તદાભેત્ય ભૃગોઃ પુત્રો મહાતપાઃ ।
હિરણ્યાક્ષમુવાચેદં હર્ષયન્દાનવેશ્વરમ્ । ।૪૮। ।
મયા શાન્તિઃ૨૬ કૃતા તેદ્ય રક્ષા ચ૨૭ સહ દાનવૈઃ ।
જહિ સર્વાન્સુરાન્ યુદ્ધે ન તવાસ્તિ પરાજયઃ

અહં ત્વા સ્વેન તપસા સહભૃત્યં૨૮ સબાન્ધવમ્ ।
ધારયિષ્યામિ યુધ્યન્તં લોકાન્યજ્ઞ ઇવાપરઃ ॥ 8.77.૫૦ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતઃ પ્રદક્ષિણં કૃત્વા શુક્રં મૂર્ધ્ના પ્રણમ્ય ચ ।
ભાર્ગવં૨૯ પુરતઃ કૃત્વા નિર્જગામ સ મન્દિરાત્

તતો ભેર્યશ્ચ શંખાશ્ચ પણવાનકગોમુખાઃ ।
સાડસ્તમા(?) દિણ્ડિમાશ્ચ ભાણ્ડાશ્ચ પટહૈઃ સહ । ।૫૨ ॥
ઝંર્ઝર્યો દર્દુરાશ્ચૈવ સુનવા૩૦ મર્દલાસ્તથા ।
કટંકટાઃ પેપુકાશ્ચ તથા ચૈવૈકપુષ્કલાઃ । । ૫૩ ॥
પઞ્ચાક્ષાઃ સરિધીકાશ્ચ મુકુન્દા૩૧ મુરજાસ્તથા ।
લભકા જલમત્તાશ્ચ અવાદ્યન્ત સહસ્રશઃ । ।૫૪। ।
ગાયનૈ૩૨શ્ચૈવ ગાયદ્ભિઃ સ્તુવદ્ભિઃ સૂતમાગધૈઃ ।
દિવ્યાભિઃ કુલવૃદ્ધાભિઃ સ્ત્રીભિશ્ચ કૃતમઙ્ગલા ॥ ૫૫। ।
દ્વાર્ય૩૩ પશ્યન્ રથં ક્લૃપ્તં યયા દેવમયં હરઃ ।
શતનલ્વપ્રમાણાઙ્કં૩૪ દિવ્યં જામ્બૂનદં દૃઢમ્ । ।૫૬ ॥
અસંગતુરગૈઃ શ્વેતૈ૩૫સ્ત્રિસાહસ્રૈર્મનોજવૈઃ ।
અમરૈઃ કામગૈર્દિવ્યૈઃ શ્રમદુઃખવિવર્જિતૈઃ ॥૫૭। ।
યન્તા રથસ્ય તસ્યસિલ્મકરો નામ વિશ્રુતઃ ।
પુત્રો ગરુત્મતો વ્યાસ ખગઃ કામગમઃશુભઃ ॥ ૫૮। ।
૨૬ મહાશાન્તિઃ - ઘ । ૨૭ મે દાના દષ્ટજાગત્ય દૃશા - ખ. । ૨૮ સહ ભૃત્યૈઃ - ખ. । ૨૯ તમેવ - (?) । ૩૦ સુઘોષા - ઘ. । ૩૧ મુક્યન્દા - ખ. । ૩૨ ગાયના - ખ. । ૨૩ ધાર્ય (?) - ખ । ૩૪ શતકલ્પ- પ્રમાણાઙ્ક - ખ. । ૩૫ સંયુક્તં તુરગૈર્દિવ્યૈ (?) - ઘ ।
453
તમસૌ રાજશબ્દેન૩૬ આશીર્ભિશ્ચાભિપૂજિતઃ।
આરુરોહ રથં રાજા એકચક્રં યથા રવિઃ ।

કવચી બદ્ધતૂણીરઃ શરી ખડ્ગી શરાસની ।
બદ્ધગોધાંગુલિત્રશ્ચ કણ્ઠત્રાણકૃતસ્તથા । ।8.77.૬ ૦॥
ધ્વજેન મહતા ચૈવ છત્રેણ ચ વિભૂષિતઃ ।
બહ્વીભિર્વૈજયન્તીભિઃ સબલાક ઇવામ્બુદઃ

તસ્ય છત્રં તદા ભાતિ કિરીટોપરિ સંસ્થિતમ્ ।
આવિષ્કૃતપયોદાભઃ પૌર્ણમાસ્યાં યથા શશી ॥૬૨। ।
ખટ્વાઙ્ગસ્તસ્ય ચાભાતિ ધ્વજો દિવમિવાક્રમન્ ।
ત્રૈલોક્યસ્યોપઘાતાર્થં૩૭ કેતુર્દીપ્ત ઇવોદિતઃ

તાદૃગેવ રથો હ્યાસીત્ સુતસ્ય સુમહાત્મનઃ ।
અન્ધકસ્ય તદા વ્યાસ મહાજલદનિસ્વનઃ ।

અથ યાહીતિ તેનોક્તૌ૩૮ રથયન્તા સુરદ્વિષઃ ।
ત્રિસાહસ્રાન્૩૯ હયાગ્ર્યાઁસ્તુ રથે૪૦ પ્રસ્યચૂચુદત્?

પ્રચોદિતાસ્તમૂઢુસ્તે૪૧ જવના વાતરંહસઃ ।
હયાઃ કામગમાઃ સપ્ત રવેરિવ મહારથમ્

તસ્યાગ્રતસ્તદા શુક્રો રથેનામ્બુદનાદિના ।
ઉદ્ગચ્છત ઇવ વ્યોમ્નિ તસ્યાભૂદ્ યથા બુધઃ ॥૬૭। ।
દક્ષિણે તસ્ય પાર્શ્વે ચ અભૂદન્ધકદાનવઃ ।
દક્ષિણાયનમાસાદ્ય યથા લોકસ્ય ભાસ્કરઃ ॥૬૮। ।
દ્વિતીયં પાર્શ્વમાશ્રિત્ય વિપ્રચિત્તિરભૂત્ સ્થિતઃ ।
ભારતસ્યેવ વર્ષસ્ય હિમવાન્ પર્વતોત્તમઃ

પૃષ્ઠતશ્ચાગ્રતશ્ચૈવ યથાપ્રીતિ યયુસ્તદા ।
અપરે દાનવાઃ શૂરાઃ શશાઙ્કસ્ય યથા ગ્રહાઃ । ।8.77.૭૦ ॥
૩૬ જયશબ્દેન - ઘ. । ૩૭ ત્રૈલોક્યસ્યોપઘાતાય - ઘ । ૩૮ .. .નોક્તો (?) । ૩૯ દ્વિસાહસ્રાન્ - ખ. । ૪૦ સારથિઃ - ઘ । ૪૧.. સ્તમૂચુસ્તે - ખ ।
454
તત્સૈન્યં પ્રચલદ્ ભાતિ વ્રજતાં મુનિસત્તમ ।
સવિદ્યુત્સ્તનયિત્નૂનામભ્ભોદાનામિવાત્યયે । ।૭૧ ॥
હયહ્રેષિતશબ્દઞ્ચ મત્તદ્વિરદ બૃંહિતમ્ ।
વલ્ગિતાસ્ફોટિતોત્ક્રુષ્ટં સિંહનાદોદ્ધતં યયૌ ॥૭૨। ।
તદ્ધિ તૂર્યરવસિંહનાદિતૈરશ્વહેષિતગજોગ્રબૃંહિતૈઃ ।
બાહુશબ્દકુચિતાવનાદિતૈર્યાતિ દાનવબલં ભયાવહમ્

ઇતિ સ્કન્દપુરાણે હિરણ્યાક્ષનિર્યાણં નામ સપ્તસપ્તતિતમો૪૨ધ્યાયઃ
કૃષ્ણદ્વૈપાયન ઉવાચ
ભગવન્ દિતિપુત્રેષુ પ્રયાતેષ્વમરાવતીમ્ ।
અમરાઃ કિમકુર્વન્ ત એતદિચ્છામિ દેદિતુમ્ ॥૧ । ।
કથમન્તર્હિતં૧ તેષાં કો મન્ત્રશ્ચેષ્ટિતં ચ કિમ્ ।
ઉત્તરં કિઞ્ચ દેવાસ્તે પ્રત્યપદ્યન્ત યત્નતઃ

ધાર્મિકાશ્ચ વદાન્યાશ્ચ વિદ્વાંસશ્છિન્નસંશયાઃ ।
ઇષ્ટાઃ સર્વસ્ય લોકસ્ય કિમકુર્વત દેવતાઃ । । ૩ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
શૃણુ વ્યાસ યથા દેવા ઉત્તરં પ્રતિપેદિરે ।
અસુરાણાઞ્ચ યદ્યુક્તં પ્રત્યકુર્વત દંશિતાઃ

ઉદ્યુક્તેષ્વેવ દૈત્યેષુ દેવાનાં ભયસૂચકાઃ ।
સંજજ્ઞિરેમરાવત્યા૩મુત્પાતા દારુણા ભૃશમ્ । ।૫।
પિશિતાશાઃ ખગાસ્તત્ર ભ્રમન્ત્યુપરિ સર્વતઃ ।
મમ્લુર્માલ્યાનિ દેવાનાં ગન્ધશ્ચૈવાશુભં વવૌ૪। ।૬। ।
૪૨ અધ્યાયઃ ૧૩૩ ખ., ક.પુસ્તકાનુસારં ૭૬ તમેન ભાવ્યમ્ ।
૧ કથમન્તર્દ્ધિતં - ખ. । ૨ પ્રત્યકુર્વન્ત ખ. । ૩ સંજજ્ઞુરમરાવત્યા - ખ. । ૪ બભૌ - ખ. ।
455
હયાદયો ન હેષન્તે વિમનાશ્ચ ગજોભવત્ ।
અનભ્રં૫ ભયદં સર્વમપતદ્રુધિરં બહુ । ।૭। ।
આયુધાનિ ચ દીપ્યન્તે સધૂમં શક્તિનન્દન ।
કબન્ધાશ્ચ તથાદિત્યે૬ યુદ્ધં ચાત્ર પ્રદૃશ્યતે

દ્વયોઃ પુરુષયોર્વ્યાસ હાહાકારશ્ચ સર્વશઃ ।
દેવાનામરતિઞ્ચૈવ૭ ચિત્તં ચાપિ સમશ્નુતે૮

સ્ફુરન્તિ વામનેત્રાણિ જૃમ્ભિકા ચોપજાયતે ।
વયાંસિ ચ વિકૂજન્તિ૯ ભયદાન્યપરે યથા ।
અગ્નિશ્ચ દીપ્યતે તત્ર સશબ્દો રૂક્ષ એવ ચ

એતાઁશ્ચાન્યાંશ્ચ વિવિધાનુત્પાતાન્ભયસૂચકાન્ ।
દૃષ્ટ્વા પ્રાહ ગુરું શક્રો બૃહસ્પતિમિદં વચઃ

ભગવન્ કિમિદં ઘોરં ભયં નઃ સમુપસ્થિતમ્ ।
યદિમે સૂચયન્ત્યુગ્રા ઉત્પાતા નઃ સુદારુણાઃ ॥૧ ૨ ॥
નેમે નિષ્કારણં મન્યે ન ચાપ્યલ્પં હિ તદ્ધિ નઃ ।
યદિમે સૂચયન્ત્યુગ્રાઃ કલ્પાન્ત ઇવ દારુણાઃ । । ૧૩ ॥
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા દેવાચાર્યો બૃહસ્પતિઃ ।
નિરીક્ષ્ય બુદ્ધ્યા સંચિન્ત્ય પ્રોવાચેદં તતો વચઃ । ।૧૪॥
યદ્ ભવાનાહ તત્તથ્યં નેમે નિષ્કારણં તથા ।
નિમિત્તમત્ર સુમહદ્ ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

નિમિત્તમાદિદૈત્યેન્દ્રો હિરણ્યકશિપુઃ પુરા ।
સઽ હતો નરસિંહેન પ્રાપ્તં રાજ્યં ચ નઃ પુનઃ ॥૧ ૬॥
અદ્ય વર્ષસહસ્રાણિ દ્વાદશૈવ સુનિર્વૃતૈઃ૧૦ ।
યુષ્માભિરખિલા લોકા ભુજ્યન્તે સુમહાત્મભિઃ

દૈત્યાધિપા નિરુત્સાહા દાનવૈઃ સહ શેરતે ।
પાતાલે દનુપુત્રાશ્ચ દુઃખશોકસમાહતાઃ । ।૧૮॥
૫ અનભ્રે - ખ, અદભ્ર (?) । ૬ યથાદિત્યો - ખ। ૭ મરતિશ્ચૈવ - ઘ. । ૮ સમુત્સુકં - ઘ. । ૯ ધૂમો ગાયન્તિ - ખ., ખગાદયો વિકૂજન્તિ - ઘ. । ૧૦ સુનિર્વૃતાઃ - ખ. ।
456
હિરણ્યાક્ષસ્તુ દૈત્યેન્દ્રો હિરણ્યકશિપોર્વરઃ૧૧ ।
સ નૂનં ભ્રાતુરન્વિચ્છન્ હતસ્ય પ્રતિકારિતામ્ । ।૧ ૯। ।
સર્વૈરભ્યેતિ દૈત્યેન્દ્રૈર્દાનવૈશ્ચ સમાવૃતઃ ।
સપુત્રપૌત્રો દૈત્યેન્દ્રો મહાબલપરાક્રમઃ

અન્ધકશ્ચાસ્ય પુત્રોપિ બ્રહ્મણા હ્યમરઃ કૃતઃ ।
ન સ શક્યો યુવા હન્તું૧૨ તતો વો ભયમુત્થિતમ્

તદ્ભવન્તઃ૧૩ સુસન્નદ્ધાઃ સર્વે યુદ્ધાય દંશિતાઃ ।
પ્રતીક્ષધ્વં મહાસત્વા યાવદૌત્પાતિકં સ્થિતમ્

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા શક્રઃ સર્વાન્ તદા સુરાન્ ।
ઉવાચ સજ્જીભવત યુદ્ધાય કૃતનિશ્ચયાઃ

ભયં મહદિદં પ્રાપ્તં મા તિષ્ઠત નિરુદ્યમાઃ ।
મા નઃ સંપ્રાપ્ય દૈત્યેંદ્રા હન્યુર્મત્તાનિવામરાઃ

અથ વાયુસ્તદાભ્યેત્ય શક્રં સર્વાસુરાન્તકમ્ ।
ઉવાચ પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા દેવાનામેવ સંસદિ । ।૨૫॥
એષ દૈત્યો હિરણ્યાક્ષઃ સર્વાસુરસમાવૃતઃ ।
આયાતિ દેવતા હન્તું ભ્રાતુર્વધમનુસ્મરન્ ॥૨૬। ।
તદ્ભવાન્ દંશિતઃ સમ્યક્ સહાસ્માભિર્મહાબલઃ ।
જયાયોત્તિષ્ઠ૧૪ દેવેન્દ્ર વિનાશાય સુરદ્વિષામ્૧૫

સનત્કુમાર ઉવાચ
તતઃ સ ભગવાન્ વ્યાસ મહાત્મા દેવરાટ્ સ્વયમ્ ।
અભેદ્યં કવચં દિવ્યં જામ્બૂનદવિભૂષિતમ્

દત્તં મન્ત્રેણ વિધિવત્ પુત્રેણાઙ્ગિરસઃ સ્વયમ્ ।
આબબદ્ધાત્મના૧૬ શક્રો મેઘદુન્દુભિનિસ્વનઃ । ।૨૯। ।
સ તેન કવચેન સ્મ ભાતિ શક્રઃ પ્રતાપવાન્ ।
સવિદ્યુદુલ્કૈરમ્ભોદૈર્બદ્ધો મેરુરિવાચલઃ । ।8.78.૩ ૦ । ।
૧૧ હિરણ્યકશિપોર્વંશઃ? -ખ., પરઃ(?) ૧૨ યુદ્ધ્ય હન્તું - ઘ. । ૧૩ સમુદ્ભવન્તઃ - ખ. । ૧૪ જયાય તિષ્ઠ - ખ. । ૧૫ સુરદ્વિષાઃ (ષઃ) - ખ. । ૧૬ આબબદ્ધાત્મને - ખ., -આબબન્ધાત્મના - ઘ. ।
457
તતો ગોધાંગુલિત્રાણિ૧૭ તલત્રં ચૈવ ભાસુરમ્ ।
આબબદ્ધ સ્વયં મન્ત્રૈસ્તસ્ય દેવો બૃહસ્પતિઃ । । ૩૧ । ।
ઇષુધીનક્ષયાઁશ્ચૈવ ખઙ્ગઃ ચૈવામૃતોદ્ભવમ્ ।
આબબદ્ધાસ્ય મન્ત્રેણ યદજર્યં શરાદિભિઃ । ।૩ ૨ । ।
તતોસ્મૈ સશરં ચાપં પઞ્ચવજ્રં સુદારુણમ્૧૮ ।
મન્ત્રાભિમન્ત્રિતં સમ્યક્ પ્રદદૌ જયવર્દ્ધનમ્ ॥ ૩ ૩। ।
મંગલાનિ તતસ્તસ્ય દર્શયામાસ વીર્યવાન્ ।
ઘટઞ્ચ પૂર્ણમસ્ત્રઞ્ચ૧૯ ઐરાવતમથાપિ ચ । । ૩૪॥
કલ્પિતં બહુભિર્દિવ્યૈ૨૦રાચાર્યૈઃ કલ્પવાસિભિઃ ।
અર્ચિતં ધૂપિતં ચૈવ ધૂપિતં ક્રોધદર્પણૈઃ । ।૩ ૫। ।
તતસ્તં સ તદા દેવ આરુરોહ મતઙ્ગજમ્ ।
ભદ્રલક્ષણસંપન્નં ચતુર્દન્તં ક્ષરન્મદમ્ । ।૩ ૬ । ।
આરૂઢઃ સ તદા ભાતિ ઐરાવતગજં વિભુઃ ।
ઉદયાચલમૌલિસ્થ ઉદ્યન્નિવ દિવાકરઃ ॥૩૭ । ।
પાણ્ડરેણાતપત્રેણ સુરરાટ્ સંબભૌ તદા ।
શ્વેતપર્વતરાજોસૌ શશિનેવ મહામુને ॥૩૮ । ।
ચામરાબીજિતં ભાતિ તસ્ય વક્ત્રમતિપ્રભમ્ ।
હંસસંબીજિતં ફુલ્લં૨૧ શરદીવ મહોત્પલમ્ । ।૩૯। ।
તસ્ય પાર્શ્વે જયન્તશ્ચ પુત્રઃ શક્રસ્ય ધાર્મિકઃ ।
કાર્તિકેય ઇવાભાતિ રુદ્રસ્ય દયિતઃ સુતઃ ॥8.78.૪૦ । ।
તતો યમશ્ચ પુણ્ડ્રેણ૨૨ મહિષેણ મહાબલઃ ।
કાલદણ્ડં પુરસ્કૃત્ય કોટીભિર્દશભિર્વૃતઃ । ।૪૧ ॥
નિર્જગામ કુબેરશ્ચ રાક્ષસૈર્બહુભિર્વૃતઃ ।
યક્ષૈઃ પુણ્યજનૈશ્ચાપિ તથાન્યૈર્દેવતૈરપિ ॥૪૨। ।
૧૭ ગોધાઙ્ગુલિત્રાણં - ઘ. । ૧૮ વજ્રં ચાસુરદારણં - ઘ । ૧૯ પૂર્ણમશ્વઞ્ચ (?) । ૨૦ .. ર્દેવ્યૈ (વૈ?) - ખ-, ર્મન્ત્રૈઃ - ઘ. । ૨૧ હંસાબીજિતમુત્કુલ્લં - ઘ., હસા સા? - ખ. । ૨૨ પુણ્ડૌ - ખ., પુત્રેણ - ઘ. ।
458
તેષાં દ્વાદશ કોટ્યસ્તાઃ સહસ્રાણિ ચ વિંશતિઃ ।
શતાનિ ચ તથાશીતિસ્તથૈવાષ્ટાધિકા પુનઃ

વરુણો નિર્યયૌ દેવઃ પુત્રાણાં દશભિઃ શતૈઃ ।
યાદોભિસ્તે વૃતાઃ સર્વે કોટ્યસ્તાશ્ચૈકવિંશતિઃ૨૩

અનલશ્ચ તતો દેવઃ કોટીભિર્દશભિર્વૃતઃ ।
નિર્યયૌ સહ પુત્રેણ સસુહૃદ્વર્ગબાન્ધવઃ

તતો વાયુર્મહાતેજાઃ સર્વવ્યાપી મહાજવઃ૨૪ ।
અક્ષૌહિણીભિર્દશભિર્નિર્જગામ મહાબલઃ

આદિત્યા નિર્યયુઃ સર્વે દ્વાદશાક્ષૌહિણીવૃતાઃ૨૫ ।
એકૈકશશ્ચ તે૨૬ વ્યાસ સર્વે દિવ્યાસ્ત્રયોધિનઃ

તથા રુદ્રાશ્ચ નિર્જગ્મુર્મહામાયામહાબલાઃ ।
એકૈકશસ્તદા સર્વે ષોડશાક્ષૌહિણીવૃતાઃ ॥૪૮। ।
વસવો દશભિશ્ચૈવ અષ્ટાભિશ્ચાશ્વિનાવુભૌ ।
તથૈવાંગિરસો દેવાઃ સર્વે તેક્ષૌહિણીવૃતાઃ । ।૪૯॥
યામા દામાશ્ચ સાધ્યાશ્ચ લેખા યે ચ મહાબલાઃ ।
તેપિ કોટીશતૈઃ સર્વે દશભિઃ સહ સંગતાઃ

અભૂવન્ વિંશતિઃ૨૭ કોટ્યો ગન્ધર્વાણાં૨૮ મહાત્મનામ્ ।
પન્નગાનાં ચતુઃષષ્ટિઃ ખગાનાં ચૈવ વિંશતિઃ

પિશાચાનાં ચ કોટ્યસ્તાઃ પંચાશત્તત્ર સંગતાઃ ।
રાજ્ઞાં સ - - - - - - - - નાં મહાત્મનામ્ ॥૫૨। ।
એતદ્દેવબલં દે હં સર્વમભૂત્તત્રાભિસંગતમ્ ।
દૃષ્ટ્વા તદ્ બહ્વપર્યન્તં દેવાનાં બલમુત્તમમ્

ઉવાચ જીવજીવાનાં રાજા પરમધર્મવિત્ ।
ભગવન્ ક્રિયતાં વ્યૂહો યસ્માત્તેષાં દુરાત્મનામ્ । ।૫૪॥
૨૩ એકવિંશતિઃ - ઘ., ઇતઃ પરં
તતો દેવબલં પશ્યન સન્નદ્ધાન્ યુદ્ધકાંક્ષિણઃ । કોટિભિદશભિશ્ચૈવ રથનાગ- હયૈર્વૃતઃ
ઇતિ પદ્યમુપલભ્યતે ઘ. પુસ્તકે । ૨૪ મહાબલઃ - ખ. । ૨૫ યુતાક્ષૌહિણિકર્ષિણઃ -ખ । ૨૬ એકૈકશ્ચ શતે - ખ. । ૨૭ ગન્ધર્વાણામભૂત્ - ખ. । ૨૮ વિંશત્યેવ - ખ. । ૨૯ એતે દેવબલં... - ખ. ।
459
અધૃષ્યશ્ચાપ્રમેયશ્ચ યન્ન૩૦ વેત્તિ ચ ભાર્ગવઃ ।
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા બૃહદ્બુદ્ધિર્બૃહસ્પતિઃ । ।૫૫ ॥
ઉવાચ દેવતાધ્યક્ષં શક્રં દૈવતસન્નિધૌ ।
ન તદસ્તિ મહેષ્વાસ મયિ યદ્ ભાર્ગવો મહાન્

ન વેત્તિ યસ્ય વા૩૧ ભેદં ન કુર્યાત્ પાકશાસન ।
ઉશનાઃ સ તુ યદ્વેત્તિ મહાયોગી મહાયશાઃ

ન ચૈવ તદહં વેદ્મિ મત્તો વરતરો હિ સઃ ।
સ તુ તીક્ષ્ણતયા ચૈવ માનાચ્ચૈવ શચીપતે

પ્રમાદં કુરુતે તેષુ ન ચ સર્વત્ર લભ્યતે ।
અહં ચ વિજ્ઞભાવેન માર્દવેન પરેણ ચ

અપ્રમત્તશ્ચ સર્વત્ર તવ સૈન્યૈશ્ચ રક્ષિતઃ ।
બુદ્ધ્યા તમતિરિચ્યામિ વિબુધેશ્વર નિત્યશઃ ॥8.78.૬૦ । ।
તસ્માત્તેહં કરિષ્યામિ વ્યૂહં શ્યેનમતિપ્રભમ્ ।
યેન તાન્દાનવાન્ સંખ્યે કઞ્ચિત્ કાલં વિજેષ્યથ । ।૬૧ ॥
તતઃ સ ભગવાન્ જીવશ્ચક્રે વ્યૂહમતિપ્રભમ્ ।
શ્યેનં નામ મહાયોગી દેવાનાં હિતમાદધત્ ॥૬૨। ।
ગ્રીવાયાં તસ્ય સંચક્રે વિત્તેશં વરુણં તથા ।
અનલં ચૈવ વાયુઞ્ચ જયન્તં ચૈવ શક્રજમ્ । ।૬૩ ॥
શિરશ્ચૂડાં૩૨ યમં તસ્ય૩૩ મૃત્યું કાલં ચ તાવુભૌ ।
વક્ત્રં તસ્યાકરોજ્જીવ૩૪ શ્ચન્દ્રસૂર્યૌ ચ ચક્ષુષી

એકં પક્ષં ચકારાસ્ય રુદ્રાન્સર્વાન્સ વૈ દ્વિજઃ ।
દ્વિતીયં પક્ષમાદિત્યાન્મધ્યં તસ્ય પુરન્દરમ્

પાદૌ ચ વસવસ્તસ્ય અશ્વિનૌ ચ મહાતલૌ ।
ગન્ધર્વાઃ પન્નગાશ્ચૈવ નખાન્ તસ્ય સમાશ્રિતાઃ । ।૬૬॥
૩૦. યથા - ઘ. । ૩૧ વો - ખ. । ૩૨ શિરશ્ચૂડા - ખ. । ૩૩ યમસ્તસ્ય - ખ. । ૩૪ વક્ત્રમસ્યાકરોજ્જીવ - ખ. ।
460
પક્ષિણશ્ચ મહાસત્વાઃ પિશાચાશ્ચ મહાબલાઃ ।
પુચ્છં૩૫ તસ્યાકરોત્ સર્પાન્૩૬ દેવાનન્યાઁસ્તદોદરમ્૩૭ ॥૬૭। ।
રાજાનસ્તસ્ય પાદસ્થાસ્તલે૩૮ ભૂતાન્ ન્યવેશયત ।
મહાબલાન્મહોત્સાહાન્સર્વાન્ દેવાન્ સભાસદઃ । ।૬૮॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
સ કૃત્વા તં ખગવ્યૂહં મન્ત્રેણૈવાભિમન્ત્ર્ય ચ ।
ઉવાચ દેવરાજં તં બૃહસ્પતિરિદં વચઃ । ।૬૯ ॥
કલ્પિતોયં મયા વ્યૂહઃ કૃત્વા રાક્ષસપાર્થિવમ્ (?) ।
અતઃ પરં વિધાનસ્ય કર્મ નાસ્માસુ વિદ્યતે । ।8.78.૭૦ । ।
જય શત્રૂન્ રણે શક્ર દેવતૈરભિરક્ષિતઃ ।
મયા ચાર્થવણૈર્મન્ત્રૈસ્તપસાં ચ બલેન ચ

કુરુ કર્મ યથાશક્તિ હ્યમરો હ્યસિ પાર્થિવ૩૯ ।
દેવાશ્ચાપ્યમરાઃ સર્વે યુધ્યન્તુ સુરપાર્થિવ । ।૭૨ । ।
ભાગ્યાન્નો જય લાભાય નાન્યત્ર સુરપુંગવ૪૦ ।
જહિ શત્રૂન્ મહાબાહો માભીર્ભવતુ તે રણે । ।૭૩ ॥
તતઃ શંખાશ્ચ ભેર્યશ્ચ પટહા ડિણ્ડિમાસ્તથા ।
આડમ્બરાશ્ચ નમ્ભા(?)શ્ચ કૃકવા ગોવિષાણકાઃ ॥૭૪। ।
મર્દલાઃ પેપુકાશ્ચિત્રા નેદુ૪૧ સ્તૂર્યાણિ સર્વશઃ ।
તેન શબ્દેન યોધાનાં યુદ્ધહર્ષો મહાનભૂત્ ।
સિંહનાદા૪૨ નકુર્વન્ તે૪૩ વાદિતાસ્ફોટિતાનિ ચ । ।૭૫॥
દેવાસ્તતઃ૪૪ શંખમૃદઙ્ગવાદ્યૈરમોઘસર્વાયુધદીપ્તહસ્તાઃ ।
નિર્જગ્મુ૪૫રિન્દ્રાદિસુરપ્રધાના જયૈષિણઃ શત્રુવધેપ્સવશ્ચ ॥૭૬। ।
ઇતિ સ્કન્દપુરાણે વ્યૂહરચનો નામષ્ટસપ્તતિતમો૪૬ ધ્યાયઃ
૩૫ પૃષ્ઠં - ઘ. । ૩૬ સર્વાન્ - ખ । ૩૭ .. મ્તદોદરાન્ - ખ । ૩૮.. .ન્તલે - ખ । ૩૯ પાર્થિવઃ - ખ । ૪૦ - પુંગવે - ઘ, સંગવે (?) । ૪૧ મેઘ - ખ. । ૮૨ સિંહનાદા - ખ । ૪૩ નકુર્વન્ત - ખ. ઘ. । ૪૪ ...દેવતા - ખ. । ૪૧ નિર્જઘુ (ઘ્નુ?) - ખ ૪૨ સન્નહતિકાધ્યાયઃ? - ઘ, ૧૩૪ ઇતિ ખ. પુસ્તકે ।
461
સનત્કુમાર ઉવાચ
વ્યૂઢે સુરાણાં સૈન્યેથ સ્થિતે યુદ્ધાય દંશિતે ।
દાનવાનાં બલં ઘોરં સમદૃશ્યત ભીષણમ્ । ।૧ । ।
તદ્૧ દાનવબલં દૃષ્ટ્વા દેવાઃ સર્વે સવાસવાઃ ।
સિંહનાદાનકુર્વઁસ્તે૨ વાદિત્રરવમિશ્રિતાન્

સ નાદઃ સુમહાન્ વ્યાસ સાગરસ્યેવ મથ્યતઃ ।
આપૂરયજ્જગત્૩ સર્વં યુગાન્તામ્બુદનિસ્વનઃ ॥ ૩। ।
તતો દાનવશાર્દૂલાઃ સર્વે દૃષ્ટ્વા સુરોત્તમાન્ ।
વ્યૂહ્ય સૈન્યં સ્થિતાન્૪ સમ્યગ્ વીક્ષાઞ્ચક્રુઃ૫ પરસ્પરમ્

તાન્ વીક્ષમાણાન્૬ સન્દૃશ્ય સ્થિતો દાનવયૂથપાન ।
ઉવાચ ભાર્ગવં વ્યાસ હિરણ્યનયનઃ સ્વયમ્ ॥૫। ।
એતે વ્યૂહમિમં કૃત્વા દેવાસ્તિષ્ઠન્ત્યભીતવત્ ।
મન્યન્તે૭ દાનવાન્ યુદ્ધે વયં જેષ્યામ સર્વશઃ

સ ભવાન્યુક્તમસ્યૈવ૮ દેવવ્યૂહસ્ય ભેદકમ્ ।
કુરુ માયાપ્રતિવ્યૂહમસ્માકમપિ મા ચિરમ્

સનત્કુમાર ઉવાચ
એવમસ્ત્વિતિ સ પ્રોચ્ય૯ હ્યર્ધચન્દ્રઞ્ચકાર સઃ૧૦ ।
ખગસ્ય તસ્ય યચ્છેત્તું શિરઃ કાયાદિયેષ ચ૧૧

ચકાર તસ્ય શૃંગે તુ પ્રહ્લાદાન્ધકદાનવૌ ।
ધારાન્૧૨ નિવાતકવચાન્પૌલોમાન્કાલકાસુતાન્

વિરોચનં બલિં ચૈવ વિપ્રચિત્તિં સહાનુજૈઃ ।
પ્રહ્લાદભ્રાતરં ચૈવ સસુહૃદ્વર્ગબાન્ધવાન્૧૩ । ।8.79.૧ ૦ ॥
પૃષ્ઠં ચક્રે મહાયોગી મધ્યં રાજાનમેવ૧૪ ચ ।
ઉવાચ ચૈનં૧૫ વિશ્રબ્ધો ભાર્ગવઃ શત્રુતાપનઃ ॥૧ ૧ । ।
૧ તે - ખ । ૨.. નકુર્વન્ત - ખ. ઘ- । ૩ અપૂરયઞ્જગત્ - ઘ. । ૪ વ્યૂહસ્કન્ધાસ્થિતાન્ । ૫ ચક્રે - ખ. । ૬ વીક્ષમાણો (ણઃ?) - ખ । ૭ મન્યન્તો (?) । । ૮ શ્યેન (?) । ૯ સ પ્રોચ્ય - ખ । ૧૦ ...મકુર્વત - ખ ૧૧ કાયાદિવેષવઃ - ખ. । ૧૨ ધારો - ખ. । ૧૩ બાન્ધવં (?) । ૧૪ તથૈવ - ખ. । - ૧૫ ચેદં - ખ. ।
462
હિરણ્યાક્ષમિદં યુક્તં કાલે પથ્યઞ્ચ સર્વશઃ૧૬ ।
દૈવતભવ્યૂહભેત્તાયં મહાવ્યૂહો હિ વઃ કૃતઃ ॥૧ ૨। ।
યુક્તં કુરુત ભદ્રં વો મયા નુ૧૭ પરિપાલિતાઃ ।
પરસ્પરં ચ રક્ષન્તઃ સર્વે ચિત્રાસ્ત્રયોધિનઃ ।
મહામાયાઃ સુરાઃ સર્વે યથા નૈવાભિમન્યત૧૮ ॥૧ ૩ ॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતઃ શંખાશ્ચ ભેર્યશ્ચ પણવાનકગોમુખાઃ ।
આડમ્બરા ડિણ્ડિમાશ્ચ પટહાશ્ચ મહાસ્વનાઃ ॥૧૪। ।
નાનાવિધાનિ ચાન્યાનિ૧૯ પ્રાવાદ્યન્ત સહસ્રશઃ ।
દેવાનાં દાનવાનાઞ્ચ મદસત્વપ્રદાનિ વૈ ॥૧ ૫॥
તતઃ પ્રમથ્નતે૨૦ત્યુક્તા૨૧ દાનવા દાનવેશ્વરૈઃ ।
મમર્દુર્દેવતાનીકં પ્રહતાઃ સર્વશસ્તથા ॥૧ ૬ । ।
દેવાસ્તેપિ ચ સંયત્તાસ્તપોયોગબલાન્વિતાઃ ।
દાનવાન્ વિવિધૈઃ શસ્ત્રૈરભિજઘ્નુઃ કૃતાગસઃ

અસીનાં પાત્યમાનાનાં શિરસાં હસ્તિનામપિ ।
આસીચ્છબ્દો મહાઘોરો વંશાનામિવ પાટ્યતામ્

વિકૃષ્યતાં ચ ધનુષાં બાણાનાં ચ વિમુચ્યતામ્ ।
આસીત્તત્ર મહાઞ્છબ્દો ગિરીણામિવ ભિદ્યતામ્

ગચ્છદ્ભિર્ભિન્દિપાલૈશ્ચ શક્તિભિસ્તોમરૈસ્તથા ।
આકાશમભવત્ સર્વં ખદ્યોતૈરિવ સંવૃતમ્ ॥8.79.૨ ૦ ॥
શિરોભિશ્ચરણૈશ્ચૈવ બાહુભિશ્ચ નિપાતિતૈઃ ।
ક્ષણેન યુદ્ધભૂમિઃ સા વિષમા સમપદ્યત

દન્તિભિઃ પર્વતાકારૈ૨૨ ર્હયવર્યૈરથોત્તમૈઃ૨૩ ।
કબન્ધૈશ્ચાભિનૃત્યદ્ભિર્દુર્નિરીક્ષ્યમભૂદ્રણે૨૪ । ।૨૨। ।
૧૬ મદ્યશઃ? - ખ. । ૧૭ (વઃ) પદ્યં તુ (પર્યન્ત?) - ખ- । ૧૮ નૈવાતિમન્યત - ખ. । ૧૯ મ... - ખ । ૨૦. પ્રમર્દતે (?) । ૨૧ ...ત્યુક્ત્વા - ખ. । ૨૨ ગિરિસંકાશૈઃ (?) । ૨૩ હયૈર્યુદ્ધૈરિવોત્તમૈઃ - ઘ. । ૧૪... રન્તરીક્ષમભૂત્ક્ષણાત્ - ઘ. ।
463
આતપત્રૈશ્ચ હારૈશ્ચ કવચૈસ્તલચૈ (?) રપિ ।
નિષ્કસૂત્રૈઃ સુમુકુટૈઃ કેયૂરૈઃ કુણ્ડલૈરપિ૨૫ । ।૨૩ ॥
કણ્ઠત્રાણૈર્વિચિત્રૈશ્ચ૨૬ દુકૂલૈર્મણિભિશ્ચ હ ।
કુથાભિશ્ચ વિચિત્રાભિર્ભુજૈઃ સાભરણૈરપિ । ।૨૪॥
મુશલૈઃ શૂલદણ્ડૈશ્ચ ઘણ્ટાભિશ્ચાંકુશૈરપિ ।
વિભાતિ ભૂતલં તત્ર જ્યોતિર્ભિર્દ્યૌરિવાવૃતમ્ ॥૨૫। ।
ક્રુદ્ધઃ કેશેષુ સંગૃહ્ય વિરથોપિ મહારથઃ ।
રથિનં રથમાપ્લુત્ય નિજઘાન બલાદ્બલી

તત્ર ચાન્યો ગજે૨૭ ચાશુરભિહત્ય મહાભુજઃ ।
રથં ચિક્ષેપ ચ વૃતૈઃ (?) કુશમુષ્ટિમિવાધ્વરે૨૮

ક્ષિપ્તો ગજાત્ સમુત્પત્ય - નસં - - - ય - ।
શરૈરાશીવિષાકારૈરનયદ્યમસાદનમ્

હતમપ્યેષ તુરગઃ સાદિનં પતિતં ક્ષિતૌ ।
ઉપાસ્તે પાદતઃ સુપ્તં ગુરું શિષ્યો યથાત્મવાન્

સસૂતે નિહતે યોધે રથમેતે હયોત્તમાઃ ।
વહન્તિ પુરુષાઃ ક્ષીવા જ્ઞાનવન્ત ઇવાગમાન્ ॥8.79.૩ ૦॥
અયમન્યઃ સુબદ્ધોપિ દૈત્યેન સુરપુંગવઃ ।
બાહુભ્યાં વેષ્ટયિત્વા તં પ્રયયૌ દેવતાન્તિકમ્૨૯ (?) ॥૩ ૧ ॥
અયમાધાવતઃ પશ્ય ગજસ્ય ભુજમાચ્છિનત્ ।
સ તેનૈવ ગજેનોર્વ્યાં પપાત૩૦ વિનિષૂદિતઃ । ।૩૨॥
અયમન્યેન સંયુક્ત અન્યેનાગત્ય ઘાતિતઃ ।
સ ચાપ્યન્યેન દેવેન સોપ્યન્યેન પુનર્હતઃ ॥૩ ૩ ॥
એતે પદાતયશ્ચાન્યે૩૧ બહવઃ સંહતા ભૃશમ્ ।
રથિનં મોહયિત્વા તુ જઘ્નુરેનમભીતવત્ । ।૩૪॥
૨૫ કુડ્મલૈરપિ - ખ. । ૨૬ કણ્ઠત્રાણવિચિત્રૈશ્ચ - ખ. । ૨૭ તત્રાન્યે ચ ગજે - - । ૨૮ કુશમુષ્ટિં યથાધ્વરે - ખ. । ૨૯ ચૈવ ચાન્તિકમ્ - ખ. । ૩૦ નિપાત્ય (?) । ૩૧ પાદત્રયે ચાન્યે - ખ. ।
464
એવમાકાશગાઃ સિદ્ધા ઋષયશ્ચારણાસ્તથા ।
શાધથન્તિ૩૨ રમન્તે ચ સ્મયન્તિ૩૩ ચ જપન્તિ૩૪ ચ । ।૩૫ । ।
હરન્ત્યપ્સરસશ્ચૈવ યોધાઁસ્તત્ર રણે હતાન્ ।
પિશાચાશ્ચાપિ મોદન્તે૩૫ નૃત્યન્તિ ચ નિકુમ્ભિલાઃ ॥ ૩ ૬। ।
તત્ પ્રવાદિતગાન્ધર્વં છિન્નભિન્નવિદારિતમ્ ।
યુદ્ધગાન્ધર્વમભવદ્ ભીરૂણાં ભયવર્દ્ધનમ્

અન્યોન્યઘાતક્ષતસર્વદેહાઃ સુરાસુરા વૈરમનુસ્મરન્તઃ ।
જઘ્નુસ્તદા રાક્ષસતુલ્યરૂપાઃ સ્વારાજ્યહેતો૩૬ર્જયમીપ્સમાનાઃ૩૭ ॥૩ ૮॥
ઇતિ સ્કન્દપુરાણે દેવાસુરસંગ્રામ૩૮ નામૈકોનાશીતિતમોધ્યાયઃ
સનત્કુમાર ઉવાચ
તસ્મિન્ મહતિ યુદ્ધે૧ તુ વર્તમાને મહાભયે ।
દાનવાન્ વૈ તદા૨ દેવા૩ સમન્તાત્ પર્યવારયન્

મૃત્યુઃ કાલો યમશ્ચૈવ કૃતાન્તઃ કલહસ્તથા ।
નિકૃતિર્વ્યાધયશ્ચૈબ વૈરં ક્રોધશ્ચ વીર્યવાન્ । ।૨। ।
નરકાશ્ચૈવ તે સર્વે યમદૂતાશ્ચ સર્વશઃ ।
પ્રેતાશ્ચ પિતરશ્ચૈવ ચત્વારો યે૪ ગણાસ્ત્વિતિ૫

વામનશ્ચૈવ યો દેવાઃ કિંકરાશ્ચ મહાબલાઃ ।
એતે સર્વે તદાવિશ્ય સંજઘ્નુર્દાનવં બલમ્ । ।૪। ।
યમદૂતૈર્વિભિન્નાંગા ભગ્નવક્ષત્રિકોરસઃ ।
નિષ્ટનન્તિ ક્ષિતૌ દૈત્યા નિરયેષ્વિવ પાપિનઃ । ।૫। ।
અસિચર્મવિનિષ્પિષ્ટા મૃત્યુપાશોવપાશિતાઃ ।
કૃતાન્તવશગાસ્સર્વે સંભજ્યન્તિ દિતેઃ સુતાઃ

૩૨ યોધયન્તિ - ઘ. । ૩૩ ગાયન્તિ - ઘ. । ૩૪ જયન્તિ - ઘ । ૩૫ મોદન્તિ - ખ. । ૩૬ સ્વરાજ્યહેતો - ખ. । ૩૭ ...નેતિ - ખ. । ૩૮ ...મો - ખ. ।
૧ હતનિયુદ્ધે - ય. । ૨ દાનવાઁસ્તાઁસ્તદા - ઘ., દેવા વૈ - ખ. । ૩ દેવાન. - ખ. । ૪ સ્વત્વા યે ચ । ઘ. । ૫ ગણેષ્વિતિ - ઘ. ।
465
તે હન્યમાના દૈત્યેન્દ્રા મૃત્યુના ચ યમેન ચ ।
ત્રાતારમલભન્તો વૈ તત્ર તત્રૈવ બભ્રમુઃ । ।૭॥
તથા તાંસ્તત્ર તત્રૈવ ભ્રમન્તો જઘ્નુરાર્દિતાઃ ।
તતો હાહાકૃતઃ શબ્દો૬ દાનવાનાં બલેભવત્ । ।૮ ॥
સાધુસાધ્વિતિ દેવાનાં યભં પૂજયતામભૂત્ ।
અથ પ્રહ્રાદતનયો વિરોચન ઇતિ શ્રુતઃ । ।૯। ।
સ ગજેન તતોભ્યેત્ય દેવાનાં બલમાર્દયત્૭ ।
સહ તેન મહામાયો ગજેન સમધાવત । । 8.80.૧૦ ॥
યમં પ્રદક્ષિણં કૃત્વા દ્રોણમેઘ ઇવાપરઃ ।
સ શરૈર્બહુભિસ્તીક્ષ્ણૈરકુણ્ઠાગ્રૈરયોમયૈઃ૮ । । ૧૧ ॥
વરુણઞ્ચ ધનેશઞ્ચ વાયુઞ્ચૈવાભ્યવર્ષત ।
સ સંછાદ્ય તદા ભાસં ભાસ્કરસ્ય શિતૈઃ શરૈઃ ।
અવાકિરત્તદા દેવાન્ સંવર્ત્તક ઇવામ્બુદઃ । ૧૨॥
તે શરાર્ચિતસર્વાઙ્ગા વધ્યમાનાઃ પુનઃ પુનઃ ।
ક્ષણેન સમપદ્યન્ત દેવાઃ સર્વે વિચેતસઃ । । ૧૩ । ।
યાન્તમાયાન્તમપ્રાપ્તં પ્રાપ્તં દૂરસ્થમેવ ચ ।
યં યતો વીક્ષતે દૈત્યસ્તં તતોભિજઘાન સઃ । । ૧૪। ।
નિત્યાયતધનુર્દેત્યઃ પરિવેષીવ૯ ભાસ્કરઃ ।
દુર્નિરીક્ષ્યઃ૧૦ સમભવદ્ યુગાન્તાગ્નિરિવોત્થિતઃ । ।૧ ૫॥
અથૈવમસ્યતો વ્યાસ વરુણઃ કાર્મુકં તદા ।
ચિચ્છેદ સુમહદ્ધીમાઁસ્તર્જયન્દાનવેશ્વરમ્ ॥ ૧ ૬। ।
વાયુસ્તીક્ષ્ણશરૈસ્તસ્ય કવચં સર્વતોહરત્ ।
ધનેશોશનિઘાતેન ગજમસ્ય ન્યસૂદયત્ । । ૧૭। ।
તં તથા નિકૃતં દૃષ્ટવા બલિર્બાણશ્ચ તાવુભૌ ।
પ્રહ્લાદો ભ્રાતૃભિઃ સાર્ધ લોકપાલાનુપાદ્રવન્

૬ કૃતં સર્વે- ખ. । ૭ વલમદર્શયત્ - ખ- । ૮ ... યન્મયૈઃ ? - ખ. । ૯ પારિવેષીવ - ખ. । ૧૦ દુર્નિરીક્ષઃ ખ.।
466
તેષામાપતતામેવ લોકપાલા મહાબલાઃ ।
શરૈરાશીવિષાકારૈશ્ચક્રરક્ષાનપોથયન્૧૧ ॥ ૧ ૯। ।
વાયુર્બાણસ્ય વિશિખૈઃ કાર્મુકાણિ વિકર્ષતઃ ।
ચિચ્છેદ યુગપદ્ વ્યાસ તદદ્ભુતમિવાભવત્ ॥8.80.૨ ૦ ॥
વિચ્છિન્નધન્વા સ૧૨ ક્રુદ્ધસ્તોમરાણિ તદાસૃજત્ ।
ચિક્ષેપ તાનિ વેગેન વાયુરન્યાં દિશં પુનઃ । ।૨ ૧ । ।
હયાઁશ્ચ પુનરેવાસ્ય શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ ।
સસૂતાન્ પરમાયસ્તો૧૩ હ્યનયદ્યમસાદનમ્

સ રથાદ્બલિજઃ ક્રોધાદવપ્લુત્ય મહાબલઃ ।
ગદાં ગૃહીત્વા વેગેન શ્વસનં સમુપાદ્રવત્ । ।૨૩ । ।
તસ્યાપતત એવાશુ સગદસ્યાનિલસ્તથા૧૪ ।
શરૈરાશીવિષાકારૈર્ગદાં તાં સમકૃન્તત

સ નિકૃત્તગદશ્ચાપિ બાણઃ પ્રહરતાં વરઃ ।
પ્રગૃહ્ય તુ ગદામન્યાં ચિક્ષેપ ચ જહાસ ચ

તામાપતન્તીં વેગેન ગદાં બાણસ્ય૧૫ ખેચરીમ્ ।
આક્ષિપ્ય વાયુર્વ્યધમદન્યાં દિશમદીનવત્ । ।૨ ૬ ॥
વિરથં તમથાલક્ષ્ય૧૬ વાયુના ચ ભૃશાર્દ્દિતમ્૧૭ ।
પુત્રં બલિર્દ્રુતં વ્યાસ સ્વરથે૧૮ સમપાદયત્ । ।૨૭॥
તાવેકરથસંયત્તૌ૧૯ બભતુ૨૦ર્દાનવેશ્વરૌ ।
સૂર્યાચન્દ્રમસૌ યદ્વત્ પૂર્ણમાસ્યાં૨૧ સમાગતૌ ॥૨૮। ।
અથ તેષાઞ્ચ તેષાઞ્ચ તદ્યુદ્ધમભવત્તદા૨૨ ।
. . . .. . . . .. . . . - - - - - - ।
તાન્નિરુદ્ધાનથાજ્ઞાય લોકપાલૈર્મહાબલૈઃ । ।૨૯। ।
૧૧ ન્યપોથયન્ - ખ. । ૧૨ સં - ખ. । ૧૩ પરયાપસ્તો - ખ. । ૧૪ ભગવાનનિલસ્તથા - ખ. । ૧૫ માનસ્ય - ઘ. । ૧૬ વિમુખં તમનાલક્ષ્ય - થ. । ૧૭ શરાર્દિતમ્ - ખ. । ૧૮ સરથે - ઘ., સ્વરથે (?), રથેન - ખ. । ૧૯ અથૈકરથસંપન્નૌ - ઘ. । ૨૦ બભૂવુ - ખ., બિભિદુ - ઘ. । ૨૧ પૌર્ણમાસ્યાં - ઘ. । ૨૨ તદ્યુદ્ધમભવદ્ ઘોરવત્તદા - ઘ. ।
467
નિવાતકવચાઃ સર્વે કાલકેયાશ્ચ દંશિતાઃ ।
પૌલોમાઃ સૈંહિકેયાશ્ચ શમ્બરઃ કાલશમ્બરઃ । ।8.80.૩ ૦ । ।
અન્ધકશ્ચ મહાદૈત્યો હિરણ્યાક્ષશ્ચ વિશ્રુતઃ ।
સર્વે વ્યૂહમમુઞ્ચન્તો દાનવા યુદ્ધલાલસાઃ ॥ ૩૧ । ।
ચક્રુર્વેગં૨૩ મહાવેગાઃ સમેઘા ઇવ સાનવઃ ।
તાનાપતત એવાથ યમો દણ્ડેન વીર્યવાન્ ॥૩ ૨। ।
અવારયત૨૪ તે તસ્થુશ્ચિત્રપટ્ટ૨૫ ઇવાર્પિતાઃ ।
તાન્ યમસ્ય ભયાદ્ દૈત્યાન્૨૬ દૃષ્ટ્વા સર્વાનવસ્થિતાન્ ॥૩ ૩। ।
અન્ધકો યમમભ્યેત્ય તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ ચાબ્રવીત્ ।
મહતા સ રથેનૈત્ય૨૭ ધનુર્વિસ્ફાલ્ય૨૮ ચાસકૃત્

યમં લલાટે દશભિર્બાણૈર્વિવ્યાધ વીર્યવાન્ ।
પઞ્ચભિર્મહિષં ચાસ્ય ષડ્ભિઃ કાલં તથાગ્રતઃ ॥૩ ૫ ॥
મૃત્યુઞ્ચ દશભિશ્ચૈવ કૃતાન્તં ચૈવ સપ્તભિઃ ।
ભ્રામયન્ સ પુનશ્ચાપમિન્દ્રાયુધસમપ્રભમ્ ॥૩ ૬। ।
નનાદામ્બુદવચ્ચૈવ પુનર્વિવ્યાધ દૈવતમ્ ।
હિરણ્યાક્ષસુતો જ્યેષ્ઠો હ્યન્ધકોહં મહાબલઃ । । ૩૭। ।
બ્રહ્મણા ચ વરો દત્તો મહ્યમિત્યવઘોષયન્ ।
તસ્યૈવં વદતસ્તૂર્ણં સૂર્યપુત્રઃ પ્રતાપવાન્ । ।૩૮ ॥
રથં ચિચ્છેદ૨૯ સંક્રુદ્ધો દણ્ડેન વિનિપાતયન્૩૦ ।
સકાર્મુકે રથે તત્ર મથિતે હ્યન્ધકસ્તદા૩૧ । ।૩ ૯। ।
ગદામુદ્યમ્ય વેગેન પ્રેતાધિપમથાદ્રવત્ ।
તસ્ય તાં દણ્ડઘાતેન ગદાં સોપ્યવચૂર્ણયત્ । ।8.80.૪૦ ॥
શિરસ્યેનં પુનઃ ક્રુદ્ધો દણ્ડેન સમતાડયત્ ।
ઽ ઽ ઽ ઽ - - - - - - - । ।૪૧ ॥
૨૩ ... ર્વેગાન્ - ખ । ૨ અવારયન્ત - ખ. । ૨૫ .પટ્ટા - ખ. । ૨૬ દૈત્યા - ખ. । ૨૭ રથેનેત્ય - ખ. । ૨૮ વિસ્ફાર્ય (?) । ૨૯ ધનુશ્ચિચ્છેદ (?) । ૩૦ રથે દણ્ડં ન્યપાતયત્ (?) રથં દણ્ડેન પાતયત્ (?) । ૩૧ ...સ્તથા - ખ. ।
468
જિતેન્દ્રિયો મુનિર્યદ્વત્ સ્પૃષ્ટો વિષયગોચરૈઃ (?) ।
અથાપ્રતિહતં દણ્ડમન્ધકેન પરાહતમ્ ॥૪૨ । ।
પુરઃ૩૨ પ્રતિહતં દૃષ્ટવા જહસુર્દાનવેશ્વરાઃ ।
સિંહનાદાન્ સવાદિત્રાન્ બાહુશબ્દાઁશ્ચ સુસ્વરાન્ । ।૪૩ । ।
ચક્રુઃ સાધ્વન્ધકેત્યેવં ચુક્રુશુશ્ચ મુહુર્મુહુઃ ।
અન્ધકોપિ તદાભ્યેત્ય નર્દમાનો યથાર્ણવઃ । ।૪૪। ।
તલેનાહત્ય૩ મહિષાદ્યમં ભૂમૌ ન્યપાતયત્ ।
તતો હાહાકૃતં દેવૈર્ગૃહ્ણગૃહ્ણેતિ દાનવૈઃ

વ્યૂહભંગશ્ચ દેવાનામભવચ્છક્તિનન્દન ।
અથ મૃત્યુશ્ચ કાલશ્ચ કૃતાન્તશ્ચેતિ તે ત્રયઃ ॥૪૬। ।
અન્ધકં બહુભિઃ૩૪ પાશૈર્બબન્ધુઃ ક્રોધમૂર્ચ્છિતાઃ ।
પાશાઁશ્ચૈવ સ દૈત્યેન્દ્રો વિચ્છિદ્ય સુમહાબલઃ ।
બાહુપાશેન બલવાન્કૃતાન્તમવબધ્નત । ।૪૭। ।
સ બદ્ધો બાહુપાશેન કૃતાન્તઃ ક્રોધમૂર્છિતઃ ।
ઉત્ક્ષિપ્યાન્ધકમુદ્ધૂતો નિનાય બલવાન્ બલાત્ ॥૪૮। ।
તં નીયમાનં સંપ્રેક્ષ્ય હિરણ્યાક્ષઃ સુતં સ્વકમ્ ।
જઘાન સાયકૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ કૃતાન્તં સુભૃશં દૃઢમ્ । ।૪૯। ।
તસ્ય ગાત્રાણિ સર્વાણિ સન્ધીઁશ્ચૈવ મહાબલઃ ।
વિવ્યાધ નિશિતૈર્બાણૈઃ સ વિષ્ટબ્ધો વ્યતિષ્ઠત । ।8.80.૫૦ ॥
તં બાણૈર્વિવૃતં૩૫ દૃષ્ટ્વા દેવાઃ સર્વે સવાસવાઃ ।
રક્ષન્તઃ સમપદ્યન્ત ભીમોદ્યતકરાયુધાઃ

અથ કિખર૩૬ મૃદંગવેણુવીણાપણવસુઘોષકડિણ્ડિમાનકાનામ્ ।
અસુરસુરબલે મહાન્ તદાનીં સમભવદુગ્રતરઃ૩૭ સ તૂર્યનાદઃ૩૮ । ।૫૨ ॥
ઇતિ સ્કન્દપુરાણે યુદ્ધે અશીતિતમોધ્યાયઃ
૩૨ પુનઃ - ખ. । ૩૩ તાલાનાહત્ય - ખ. । ૩૪ બાહુભિઃ (?) ૩। । ૩૫ વાણવિવૃતં - ખ., બાણૈર્વિધૃતં (?) । ૩૬ મુરજ - ઘ. । ૩૭.. .દગ્રવર. - ખ. । ૩૮ સતૂર્યનાદમિતિ - ખ. ।