સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 8.19

સનત્કુમાર ઉવાચ
આત્મા સૂક્ષ્મો મનોબુદ્ધિરહઙ્કારો ગુણાસ્તથા ।
ભૂતાનીન્દ્રિયસંઘાતસ્તન્માત્રાણિ દશાનિલાઃ૧

વિભક્તાઃ ક્રમશો દેહે વિભાગેન યથાશ્રયમ્ ।
સ્વપ્નજાગ્રત્સુષુપ્તેષુ૨ સ્થાનેષુ ત્રિષુ સુવ્રત ॥૨ । ।
- - - - - - - - -- - -
૧ સ્તન્માત્રણ્યનિલાત્મકઃ - ખ. । ૨ જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તેષુ (?) ।
સુષુપ્તેષુ ()
- - - - - - - - -- - -
968
હૃદયે કર્ણિકાયાન્તુ યત્ પદ્મં સર્વતોમુખમ્ ।
વેષ્ટિતં તન્તુભિઃ૩ સૂક્ષ્મૈસ્તદૂર્ધ્વં સર્વદેહિનામ્ । । ૩ ॥
આત્મા તત્ર સજીવસ્તુ સમનસ્કઃ૪ પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
તત્૫ સુષુપ્તમિતિ પ્રાહુઃ સંસિદ્ધાઃ શિવયોગિનઃ ॥૪। ।
જ્વાલિની૬ સ્તિમિતા ધૂમ્રા વિદ્યુન્મેઘા વિશાલિની ।
માલિની શઙ્કરી ચૈવ સુમૈત્રી બોધની તથા૭

એતા દશ૮ મહાનાડ્યો જીવે તસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
શયાનં પ્રતિબુદ્ધં વા યાસ્તા બિભ્રતિ દેહિનમ્ । । ૬ । ।
શબ્દાદિવિષયેભ્યસ્તુ આત્મા સર્વગતશ્ચ યઃ ।
અગ્નિવાયુસમાયુક્તો જીવ ઇત્યુચ્યતે પુનઃ

અહઙ્કારો મતો બુદ્ધિર્ભાવાશ્ચેતશ્ચ દેહજાઃ ।
સહ જીવેન તિષ્ઠન્તિ ધારયન્તઃ શરીરિણમ્ ॥૮। ।
ત એવ સહિતાઃ સર્વે જીવશ્ચૈવ તુ પઞ્ચમઃ ।
કર્ણિકા તન્તુભિર્વ્યોમ્નિ સંસ્થિતા સર્વતોમુખાઃ

સ્થિતો મનસિ સૂક્ષ્મસ્તુ શીતાંશુર્નામ તન્તુકઃ ।
ચેતઃ સ એવ સંપ્રોક્તઃ સ એવ પુરુષઃ સ્મૃતઃ । । 8.181.૧૦ । ।
અહંકારોથ જીવસ્તુ તન્તુર્ભાસ્કરસંભવઃ૧૦ ।
મનઃ સોમઃ સુખં બ્રહ્મા જ્ઞાનં૧૧ ધર્મો૧૨ રતિસ્તથા । ।૧ ૧ ॥
રસમાત્મા મહૌષધ્યઃ સત્વજો ભાવવિસ્તરઃ ।
અહંકારો હુતાશશ્ચ મૃત્યુર્દુઃખમથામયમ્૧૩ । ।૧ ૨। ।
કામરોષૌ જરા તૃષ્ણા અધર્મશ્ચેતિ તામસાઃ ।
વિષ્ણુર્બુદ્ધિસ્તથા કાર્યં કારણં૧૪ ભૂમિરેવ ચ । । ૧૩ । ।
જ્ઞાનં વૈરાગ્યમાકાશં રાજસો૧૫ ભાવવિસ્તરઃ૧૬ ।
જીવમધ્યે સ્થિતા સૂક્ષ્મા વિધૂમા પાવકી શિખા । ।૧૪॥
- - - -- - - - - - - - -
૩ દશભિઃ - ક. ખ. । ૪ સુમનસ્કઃ - ક. । ૫ તં - ખ. । ૬ જ્વલિની - ક. । ૭ સ્નુષા - ખ. । ૮ એકાદશ - ખ. । ૯ - સ્સર્વતોમુખા - ખ., - મુખાઃ (?),. .. મુખી (?) । ૧૦ સંજ્ઞકઃ (?) । ૧૧ બ્રહ્મજ્ઞાનં - ક. । ૧૨. .જ્ઞાનૈશ્વર્યો (ર્યે?) - ક. । ૧૩ મૃત્યુર્દુઃખમનામયમ્ - ક. ખ. । ૧૪ કાર્યકારણે - ક.। ૧૫ રાજસં - ક. ખ. । ૧૬ વિસ્તરમ્ - ક. ખ. ।
- - - -- - - - - - - - -
969
અમૃતં સર્વભૂતાનાં ગતિશ્ચૈવ હિ સા પરા ।
મધ્યે તસ્યાઃ સ્થિતં સૌમ્યમમૃતં શશિમણ્ડલમ્ । । ૧ ૫॥
મધ્યે તસ્યાગ્નિસંકાશો જીવ ઈશઃ૧૭ પ્રદૃશ્યતે ।
સરસા લોહિતા મુખ્યા પ્રીતા રસવતી તથા ॥૧ ૬॥
વિધૂમા ચામૃતા ચૈવ નિકુણ્ઠા બહુવિસ્તરા ।
એતાઃ સૂક્ષ્મતરા નાડ્યઃ સંભિદ્ય દશપાવકમ્ ।
તર્પયન્તિ સદા સોમં ભૂતાધારં પયોમૃતમ્ । । ૧૭। ।
સ તાભિસ્તર્પિતઃ સોમઃ૧૮ સર્વાન્નરસવીર્યતઃ ।
સંછાદયતિ વૃદ્ધસ્તાં૧૯ જીવમધ્યગતાં શિખામ્

તદેવામૃતમાખ્યાતમીશ્વરાસ્પદમુત્તમ્ ।
રસો યદા હિ સોમસ્ય શિખયા કર્ષિતોધિકમ્૨૦ । । ૧ ૯॥
જાગર્ત્યેષ તદા જન્તુઃ સર્વયોનિસમુદ્ભવઃ ।
યામૃતેત્યપરા નાડી સા તુ સ્વપ્ને૨૧ પ્રતિષ્ઠિતા

યદાસૌ સોમમાપીતિ? સુપ્ત ઇત્યુચ્યતે તદા૨૨ ।
ઉભાવેતૌ મુનિર્જિત્વા સ્વપ્નજાગરણાશ્રયૌ । । ૨૧ । ।
અજાગ્રન્નસ્વપઁશ્ચૈવ ધ્યાનયોગેન ચિન્તયેત્૨૩ ।
મમત્વાદ્યાશ્ચ યે ભાવા મનસશ્ચૈવ યાઃ૨૪ ઘૃણા । ।૨ ૨ । ।
ન બુદ્ધેર્યચ્ચ વૈરાગ્યં તેન બુધ્યન્તિ યોગિનઃ ।
મન્યતે૨૫ યન્મનઃ૨૬ કિઞ્ચિદ્ બુદ્ધિર્યચ્ચ વિકલ્પયેત્ । ।૨૩ ॥
યદ્વા કુર્યાદહઙ્કારસ્તજ્જ્ઞાનાત્ સર્વમુત્સૃજેત્ ।
નિષ્ક્રિયસ્ય કુતઃ કર્મ તદ્વિના બન્ધનં કુતઃ । । ૨૪। ।
કર્મબન્ધવિહીનસ્તુ સંશુદ્ધો બદ્ધ્યતે૨૭ કથમ્ ।
ય ઇમાન્ વિષયાન્ કેચિન્ન વિદ્યુઃ સોમસંભવાન્૨૮ । ।૨૫। ।
ભોક્તા વહ્નિઃ૨૯ સ્મૃતસ્તેષાં તજ્જ્ઞાતા કેન બદ્ધ્યતે૩૦ ।
ઇતિ જ્ઞાત્વા ત્યજેચ્ચિન્તાં ભવેદ્યોગપરઃ સદા । ।૨૬। ।
- - - -- - - - - - - - -
૧૭ ઈષિન્ ( ઈષત્?) - ક. । ૧૮ સોમો - ખ । ૧૯ વૃદ્ધાં તાં - ખ. । ૨૦.. ધિક. - ક । ૨૧ સુષુપ્તે - ખ. । ૨૨ સદા - ખ. । ૨૩ ધ્યાનયોગ વિચિન્તયેત્ - ક. । ૨૪ યે - ખ. । ૨૫ મન્યન્તે - ક. ખ ૨૬ યન્મયઃ - ક. । ૨૭ મુચ્યતે - ક. ખ. । ૨૨ વિદ્યાત્સોમસંભવાન્ - ક. ખ. । ૨૯ ભોક્તૃવહ્નિઃ - ખ. । ૩૦ બદ્ધ્યતિ - ક. ખ. ।
- - - -- - - - - - - - -
970
વહ્વેર્યદૌષ્ણ્યં તત્પાપં તેજોધર્મ ઉદાહૃતઃ ।
પ્રકૃતિર્યા સ જીવસ્તુ યા શિખા સ મહેશ્વરઃ । ।૨૭॥
યો દહેત્૩૧ તેજસા વહ્નિં૩૨ ન ચ તેન વિદહ્યતે૩૩ ।
અતીતા પ્રકૃતિસ્તેન વિત્ત૩૪સ્તેન મહેશ્વરઃ । ।૨૮॥
કર્મબન્ધો હ્યયં લોકો નિષ્કર્મા બદ્ધ્યતે કથમ ।
નિર્મમા યોગવિદુષઃ શંકરવ્રતમાસ્થિતાઃ । ।૨૯॥
ગચ્છન્તિ સ્વતનું ત્યક્ત્વા હિત્વા૩૫ માયાં પરં પદમ્ ।
ઇદમન્યત્ પરં જ્ઞાનમસ્માત્ સૂક્ષ્મતરં પુનઃ । ।8.181.૩ ૦ ॥
પ્રવક્ષ્યામિ તવ વ્યાસ ભક્તસ્ત્વમસિ શઙ્કરે ।
યોગિનોન્યે ન જાનન્તિ યદ્ ગુહ્યં પરમાદ્ભુતમ્૩૬ ॥ ૩૧ । ।
મુક્ત્વા પાશુપતાન્ સિદ્ધાન્ યન્ન ભૂતેષુ વિદ્યતે ।
મનો બુદ્ધિરહઙ્કાર ઇન્દ્રિયાણિ ગુણત્રયમ્ ॥ ૩૨ । ।
ન સ્પૃશન્તિ તદાત્માનં૩૭ વિકારાસ્તસ્ય તે બહિઃ ।
સર્વત્ર દૃશ્યતે સોથ ન ચ સર્વૈઃ પ્રદૃશ્યતે ।
સ એવં દૃસ્યતે ધ્યાનાન્નાન્યોપાયાત્ કથઞ્ચન૩૮ ॥૩ ૩ । ।
સર્વભાવગુણાતીતં સુચિન્ત્યં૩૯ પરમેશ્વરમ્ ।
જ્ઞાનેન યે પ્રપશ્યન્તિ યોગિનસ્તે પરે સ્મૃતાઃ । ।૩૪। ।
છાયૈષા દૃશ્યતે યા તુ ચક્ષુર્વિષયમાશ્રિતા ।
સ જીવઃ કીર્તિતો વ્યાસ સ્થિતિહેતુઃ શરીરિણામ્ । ।૩ ૫। ।
તત્રાસ્તે સ પરો હ્યાત્મા સૂક્ષ્મો મધ્યગતોવ્યયઃ
મહાનાગઃ સ્મૃતો નામ્ના વાયુરાકાશગોચરઃ ॥૩ ૬॥
આકાશે કર્ણિકાયાં ચ નાડ્યાં જીવે ચ સંસ્થિતઃ ।
ગાન્ધારી વિજયા ચૈવ સઞ્જ્ઞયા તલવર્તિની ॥ ૩૭। ।
નાગ એતાસુ નાડીષુ વાયુઃ સંપરિવર્તતે ।
સા જયા૪૦ વિજયા યા ચ દ્વે તે પ્રાણવહે સ્મૃતે ॥૩૮ । ।
- - - -- - - - - - - - -
૩૧ દેહ - ક. । ૩૨ વહ્નિર્ન - ખ. । ૩૩ વિદહ્યતિ - ક. ૩૪ વિદ્ધઃ - ખ., વિન્નઃ - ક. । ૩૫ ભિત્વા - ખ । ૩૬ પરમદ્ભુતમ્ - ખ. । ૩૭ તમાત્માન (?) । ૩૮ તાનુપાયાન્ - ક.,.. .પાયાન્ન તુ - ખ. । ૩૯ સ્વભાવગુણાતીતમ- ચિન્ત્યં - ખ. । ૪૦ સઞ્જયા (?) ।
- - - -- - - - - - - - -
971
અપાને તલગાન્ધાર્યૌ નાડ્યૌ નાગેન સંયુતે ।
યોગાદપાનમનસોર્નાગેન સમુદીરિતાઃ૪૧ । ।૩ ૯ ॥
સ પ્રાણો બહિરન્તશ્ચ તર્પયન્ હવ્યવાહનમ્ ।
વૃદ્ધં૪૨ સંધારયેદ્ દેહમાયુષા ચ બલેન ચ । ।8.181.૪૦ ॥
નાડી ત્વન્યા સુષુમ્ણેતિ૪૩ સોમવહ્નિમનઃસ્થિતા ।
સાસ્મિન્ સધાતુકે દેહે કૂર્મારે૪૪ ચાનિલે સ્થિતા ॥૪૧ । ।
ગુલ્ફે૪૫ કરતલે૪૬ સક્તા૪૭ નિકુઞ્ચા સપ્રસારિણી૪૮ ।
સમાનવ્યાનસંયુક્તા રક્તમાંસે હિ તર્પયેત્૪૯ ॥૪૨। ।
ઉદાનો યોપરો વાયુર્યઞ્જ કૂર્માર૫૦ ઉચ્યતે ।
નાડ્યાં નાભિનિબદ્ધાયાં તુલાયાં તૌ પ્રતિષ્ઠિતૌ । ।૪૩ ॥
અધ એકશ્ચરેન્નાડ્યા વાયુરન્યસ્તદૂર્ધ્વગઃ ।
અધઃસ્થઃ પાદસંબદ્ધ ઊર્ધ્વગઃ શિરસિ સ્થિતઃ । ।૪૪॥
યો વાયુર્દેવદત્તાખ્યઃ કૃતકો૫૧ યોપરોનિલઃ ।
વહ્નિસોમનિબદ્ધૌ તૌ પ્રાણહેતૂ મહાબલૌ૫૨

એકો વિવર્દ્ધયત્યગ્નિમન્યઃ સોમઞ્ચ તર્પયેત્૫૩ ।
દેવદત્તમહાનાગકૃતકૂર્મધનઞ્જયાઃ૫૪ । ।૪૬ ॥
પ્રાણાસ્તે પઞ્ચ વિખ્યાતા વહ્નયો- - યાજિનઃ ।
હુતમેષુ યદિષ્ટં વા સોમં તદુપતિષ્ઠતિ૫૫

સોમં વિશન્તિ યજ્વાનો ન તેષાં મુક્તિલક્ષણમ્ ।
દીપ્તિરગ્નેઃ સ્મૃતા યા તુ ઓષધિભ્યશ્ચ યદ્રસમ્

તર્પણં યચ્ચ સોમસ્ય કર્ણિકાયાં તદાસ્થિતમ્ ।
નેત્રેષુ દૃશ્યતે યોયં જ્યોતિઃ છાયાપ્રકાશકઃ

સ જીવઃ સર્વસત્વાનામાત્મા તત્ર સમાસ્થિતઃ ।
જ્યોતિષોન્તર્ગતઃ સૂક્ષ્મસ્તદ્ધર્મં૫૬ પરમં સ્મૃતમ્ । ।8.181.૫૦ ॥
- - - -- - - - - - - - -
૪૧ સમુદીરિતાં - ખ., સમુદીરિતે (?) । ૪૨ વૃદ્ધઃ - ખ । ૪૩ સુષુમ્નેતિ - ક., સુસુપ્તેતિ - ખ. । ૪૪ કુર્મારે - ખ., કુમારે - ક. । ૪૫ ગુલ્ફા - ક. । ૪૬ ખુરતલે - ક., કરતલા - ખ. । ૪૭ શક્તે- ખ । ૪૮ સુપ્રસારિણી - ક. । ૪૯ હ્યતર્પયેત્ - ક ખ. । ૫૦ કુર્માર - ક. । ૫૧ કૃકકો( લો) (?) । ૫૨ સમાનિલૌ - ખ. । ૫૩. .મતર્પયત્ - ક ખ. । ૫૪ કૃકકૂર્મધનઞ્જયાઃ - ખ, । ૫૫ તદુપતિષ્ઠતે - ખ. । ૫૬ તદ્ધર્મા - ક., તદ્ધર્મ - ખ. ।
- - - -- - - - - - - - -
972
તચ્ચામૃતં સમાખ્યાતં જ્ઞાનલભ્યં તદુચ્યતે ।
તસ્માત્ પરતરા૫૭ નાસ્તિ જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોર્ગતિઃ૫૮ । ।૫૧ । ।
જ્ઞાત્વૈવં સન્ત્યજેન્મોહં ગુણત્રયવિકારજમ્ ।
અભિન્નસ્યાત્મનસ્તસ્ય ષડ્વિંશસ્યેશ્વરસ્ય૫૯ । ।૫૨ । ।
ભેદં ભગવતઃ કુર્યાત્ કોન્યો યોગવિશારદઃ ।
નિરઞ્જનં નિર્વિકલ્પં પ્રભું તં ન વિકલ્પયેત્ ॥૫ ૩ । ।
વિમોહાસ્ત્યક્તસંસર્ગાઃ ક્રિયાકાર્યવિવર્જિતાઃ ।
તં વિશન્તિ મહેશાનમીશ્વરવ્રતચારિણઃ । ।૫૪॥
ઇતીદં યોગમાખ્યાતં વ્યાસ માહેશ્વરં તવ ।
સમ્યગીશ્વરસન્ધાનં૬૦ યદન્યત્ર ન વિદ્યતે । ।૫૫॥
સન્દેહો યત્ર તે વિપ્ર પ્રષ્ટવ્યં યચ્ચ મન્યસે ।
તદ્ બ્રહ્મન્ પરિપૃચ્છાશુ નાવક્તવ્યં તવાસ્તિ મે

ઇતિ સ્કન્દપુરાણે પાશુપતયોગવર્ણને યોગવિધાવષ્ટમોયમેકાશીત્યુત્તર૬૧ શતતમોધ્યાયઃ૬૨
વ્યાસ ઉવાચ
ભગવન્ સર્વયોગીશ સર્વામરનમસ્કૃત૧ ।
અહો જ્ઞાનં ત્વયાખ્યાતમજ્ઞાનવિનિવર્તનમ્ । ।૧ ॥
અદ્યાહં ગતસન્દેહો મહાદેવં પરં પ્રતિ ।
શઙ્કરાત્ પ્રકૃતિર્જાતા બ્રહ્મવિષ્ણૂ તદાત્મકૌ । ।૨। ।
જ્ઞાત્વા ષડવિંશમીશાનં મુચ્યતે બન્ધનાદિતિ ।
સર્વયોગપથાત્૨ પૂર્વમુક્ત્વા સકલસંહિતામ્

નિષ્કલં સકલં૩ જ્ઞાનં કોન્ય એવં પ્રભાષતે ।
શ્રવણાદસ્ય વિપ્રેન્દ્ર દેહં મુક્તમબોધિષમ્૪ ॥૪। ।
- - - -- - - - - - - - -
૫૭ પરતર - ખ । ૫૮ જ્ઞાનિજ્ઞાનમન?. - ખ. । ૫૧ ષડ્વિંશસ્ય પરસ્ય - ક. । ૬૦... સન્ધાના[ત્) । - ખ. । ૬૧ એકસપ્તત્યુત્તર - ક । ૬૨ ૧૭૧ - ક, ૨૨૯ - ખ. ।
૧ નમસ્કૃતઃ - ક. । ૨ મથા ખ, ૩ શાઙ્કરં - ખ । ૪ યત્ - ક. ।
- - - -- - - - - - - - -
973
ત્વત્પ્રસાદાદહં તાત પ્રાપ્તજ્ઞાનો ગતાશુભઃ ।
વિસન્દેહો૫ ભવં૬ શાન્તઃ પ્રષ્ટવ્યં કિઞ્ચિદસ્તિ મે । ।૫॥
તત્ત્વાં૭ વિજ્ઞાપયામીદં નિષ્ઠામાખ્યાતુમર્હસિ ।
એવં વિજ્ઞાનસંપન્નઃ પ્રાપ્તયોગો મુનિર્મુને । ।૬। ।
વિનાક્લેશં તનું ત્યક્ત્વા યોગી યોગબલાન્વિતઃ ।
કથમાપ્નોતિ તદ્ બ્રહ્મ નિષ્કલં પરમેશ્વરમ્ । ૭। ।
ઈશ્વરાધાનસંપ્રાપ્તેરુપાયં૮ મોક્ષલમ્ભનમ્ ।
કથયસ્વ મુનિશ્રેષ્ઠ પ્રષ્ટવ્યં નાન્યદસ્તિ મે । ।૮। ।
એવમુક્તઃ સ શિષ્યેણ વ્યાસેન સુમહાત્મના ।
કથયામાસ વિપ્રેન્દ્રઃ શિવસિદ્ધાન્તનિશ્ચયમ્ । ।૯। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
શૃણુ વ્યાસ પરં જ્ઞાનમીશ્વરાધાનકારણમ્૯ ।
સ્વેચ્છયા૧૦ યેન મુચ્યન્તે૧૧ યોગિનો જ્ઞાનતત્પરાઃ । । 8.182.૧૦ । ।
ત્રિધોત્ક્રાન્તિમિમાં૧૨ જ્ઞાત્વા મુહુરભ્યસ્ય ચૈવ હિ ।
સ્વદેહં રિપુવત્ ત્વક્ત્વા૧૩ ષડ્વિંશે લયમાપ્નુયાત્ ॥૧ ૧ ॥
યા નાડ્યો વાય્વવષ્ટબ્ધાઃ૧૪ સંવરન્તિ૧૫ શરીરિણમ્૧૬ ।
શતં તાસાં શતાનાં તુ કર્ણિકામધ્યમાશ્રિતમ્૧૭ । । ૧૨॥
તમાશ્રિત્યા૧૮ સ્થિતા નાડ્યો૧૯ નાભ્યાં પાદેષ્વધોગતાઃ ।
શિરોબદ્ધાઃ સ્મૃતા ભૂયસ્તા એવ કરમાસ્થિતાઃ૨૦ । ।૧૩ ॥
કરમાશ્રિત્ય તા ભૂયઃ કર્ણિકાં પુનરાશ્રિતાઃ ।
દ્વિસપ્તતિસહસ્રાણિ નાડોનામપરા૨૧ મુને

તાસામેકૈકશો ભેદાઃ૨૨ સૂક્ષ્મસૂક્ષ્મતરાઃ૨૩ સ્મૃતાઃ૨૪ ।
તાસુ સઞ્ચરતે પ્રાણઃ કર્ણિકાવ્યોમસંભવઃ ॥ ૧ ૫। ।
- - - -- - - - - - - - -
૫ નિઃસન્દેહો - ખ. । ૬ ભવાન્ - ક. ખ. । ૭ તન્ત્વા - ખ । ૮ ઈશ્વરધ્યાનસંપ્રાપ્તેરુપાયં - ખ. । ૯ ધ્વાનકારણમ્ - ખ. । ૧૦ સ્વેપ્સયા - ખ. । ૧૧ મુચ્યન્તિ - ક ખ. । ૧૨.. .મિમં - ક । ૧૩ કૃત્વા - ખ. । ૧૪ વેષ્ટિતાષ્ટબ્ધા? - ક । 7। ૯ સંચરન્તિ - ખ. । ૧૬ શરીરિણ - ક. । ૧૭ સમાશ્રિતાઃ - ક. । ૧૮ તમાશ્રિતા - ખ. । ૧૯ નાડી - ક. ખ. । ૨૦. શ્રિય?. - ક । ૨૧ મપરં - ક ખ. । ૨૨ ભેદે - ક. । ૨૩ સૂક્ષ્માતરા . ક । ૨૪ સ્થિતા - ક ।
- - - -- - - - - - - - -
974
તત્રાત્મા સૂક્ષ્મસંલક્ષ્યઃ પ્રાગુક્તસ્તિષ્ઠતિ દ્વિજ ।
યા પ્રભા દુર્દૃશા તસ્ય તાં ભજેદ્ યોગવિન્મુનિઃ ॥ ૧ ૬। ।
તત્તેજઃ સર્વનાડીષુ વિભક્તં સર્વદેહિનામ્ ।
તેન નાડ્યો બહિઃ સ્પર્શાન્મનઃ કુર્વન્તિ વિસ્તૃતમ્ । । ૧૭॥
તત્તેજશ્ચક્ષુષા હૃત્વા સર્વનાડીસમાશ્રિતમ્ ।
મન એકગતં કુર્યાત્ તચ્ચાત્મનિ નિયોજયેત્ । । ૧૮॥
વાયુર્ધનઞ્જયો નામ્ના યો હૃદિ સ્ફુરતે સદા ।
ત્રીણિ તસ્ય મુખાન્યાહુઃ શિરો નાભિ૨૫ ર્હૃદેવ ચ । ।૧ ૯। ।
યેન્યે પ્રાણા નવાખ્યાતા વાયવઃ કીર્તિતા મયા ।
ધનઞ્જયસ્ય સર્વે તે વશગાસ્તન્નિબન્ધનાઃ । ।8.182.૨ ૦ ॥
તદ્વશાદુત્ક્રમન્ત્યેતે તસ્મિઁતિષ્ઠન્તિ સંસ્થિતાઃ ।
નાભીબન્ધનમાસાદ્ય૩૬ નાડીનાં વક્ત્રમાસ્થિતમ્ । । ૨૧ । ।
દ્વિતીયં કર્ણિકાયાન્તુ તૃતીયં તાલુસંસ્થિતમ્૨૭ ।
ક્ષુરિકા પરશુઃ શૂલં ત્રિવિધોત્ક્રાન્તિરુચ્યતે । ।૨૨ ॥
શૂલં હૃદિ ક્ષુરં નાભ્યાં તાલૌ પરશુરાસ્થિતઃ ।
તાલુકે હૃદિ વા૨૮ બદ્ધ ત્રયં૨૯ નાભ્યાં પ્રતિષ્ઠિતમ્

તાલૌ વિયોજિતં સર્વં પ્રાણમેવ વિમુઞ્ચતિ ।
આક્ષિપ્તં ત્રિતયં નાભ્યાં કર્ણિકાયાં વિયોજિતમ્૩૦ । । ૨૪॥
સ્થિતમ્ (?) આત્મનિ સંયોજ્ય વિક્ષિપેદૂર્ધ્વતો મનઃ ।
પ્રયોગાદસ્ય વિપ્રેન્દ્ર મુચ્યતે તત્ક્ષણાન્મુનિઃ । ।૨૫। ।
સ્વચ્છન્દતનુસંત્યાગ એષ તે પરિકીર્તિતઃ ।
ધર્માધર્મનિબદ્ધૈસ્તુ કર્મભિઃ પ્રાગનુષ્ઠિતૈઃ

યથા૩૧ જીવો ન બદ્ધ્યેત૩૨ યોગિનસ્તદિદં૩૩ શૃણુ ।
બાહ્યઃશરીરજશ્ચૈવ મૃત્યુર્દ્વિવિધ ઉચ્યતે । । ૨૭ ॥
- - - -- - - - - - - - -
૨૫ નામા(સા) - ક. । ૨૬ નાડીબન્ધનમાસાદ્ય - ખ । ૧૭ તાલુસંસ્થિતા - ખ ૨૮ વા હૃદિ - ક. । ૨૯ બન્ધત્રયં - ખ. । ૩૦ વિયોજયેત્ - ક । ૩૧ તથા - ખ । ૩૨ બુદ્ધ્યેત - ખ. । ૩૩ ...સ્તદિમં - ક, સ્તમિમં - ખ. ।
- - - -- - - - - - - - -
975
વિષશસ્ત્રાગ્નિયોગૈસ્તુ સર્પદંષ્ટ્રિમરુજ્જલૈઃ ।
બાહ્યો મૃત્યુરિતિ ખ્યાતઃ શારીરં તુ નિબોધ મે । ।૨૮ ॥
રોગજઃ કાલજો વાપિ મૃત્યુરાભ્યન્તરો૩૪ ભવેત્ ।
કાલજો જરયા પ્રોક્તો રોગજો વ્યધિસંક્ષયાત્? । ।૨૯। ।
દુર્લભો મૃત્યુરન્યોયં૩૫ યોગસંધાનજો મુને ।
યોગોપાયકૃતો યશ્ચ યશ્ચ કાલક્ષયાગતઃ ॥8.182.૩ ૦ । ।
તયોર્ભેદવિકારે તુ શૃણુ વ્યાસ સમાસતઃ ।
કાલક્ષયાદ્ ભવત્યેકો દ્વિતીયો મનસેપ્સિતઃ । ।૩ ૧ । ।
યોયમાઘોષજઃ શબ્દઃ શ્રૂયતે શ્રોત્રસન્ધિતઃ૩૬ ।
સ પૂર્વં લીયતે કૂર્મે તેન વહ્નિસ્ત્યજેત્ પ્રભામ્ ॥૩ ૨॥
નિષ્પ્રભઃ સ તતો વહ્નિઃ શબ્દયોગાદ્વિયુજ્યતે ।
શબ્દસ્પર્શગુણાતીતો રૂપયોગં વિમુઞ્ચતિ ॥૩ ૩ ॥
એવમગ્નૌ પ્રણષ્ટે તુ સર્વ એવાનિલાસ્તતઃ ।
એકતો યોગમિચ્છન્તો૩૭ મર્માણિ વિનિકૃન્તતે । ।૩૪॥
કૂર્મારો૩૮ દેવદત્તશ્ચ કૃકરો નાગ એવ ચ ।
ઉદાનેનાશુ સંયુજ્ય કર્ણિકાયાં વિશન્તિ૩૯ હિ ॥૩ ૫। ।
તત૪૦ ઊર્ધ્વો ભવેચ્છ્વાસો મનોજીવવિનિર્ગમઃ ।
તતો જ્યોતિર્યદક્ષિભ્યાં૪૧ તત્સોમં વિશતિ દ્રુતમ્૪૨ ॥૩ ૬॥
ઇન્દ્રિયાણિ મનો યાન્તિ મનઃ પ્રાણવિનિર્ગમમ્ ।
તેષુ સર્વેષુ લીનેષુ પ્રાણાન્ વાયુર્નિપીડયેત્ । ।૩૭॥
પીડ્યમાનાસ્તતઃ સર્વે૪૩ તે ભવન્ત્યેકતોનિલાઃ૪૪ ।
સ્વં સ્વં ત્યક્ત્વા તતઃ સ્થાનં યચ્ચ૪૫ કર્મ યદાત્મકમ્

એકસ્થા વાયવઃ સર્વે પૂરયન્તિ ધનઞ્જયમ્ ।
શેષસ્તત્ર હિ કૂર્મારો જીવં ત્યક્ત્વા સ તિષ્ઠતિ

- - - -- - - - - - - - -
૩૪ મૃત્યુરભ્યન્તરો - ખ. । ૩૫ રભ્યાસાદ્ - ક. । ૩૬ સન્ધિતે (તૈઃ) - ખ. । ૩૭ લોકમિચ્છન્તો - ખ. । ૩૮ કુર્મારો - ક ખ. । ૩૯. ..માવિશન્તિ - ખ. । ૪૦ અતઃ - ખ, । ૪૧ જ્યોતિર્યદક્ષિભ્યાં - ક. । ૪૨ દ્રુતે - ખ. । ૪૩ ભવન્ત્યેકગતો - ક., ભવન્ત્યન્તગતો - ખ. । ૪૪ તા - ખ. । ૪૫ ધર્મ - ખ. ।
- - - -- - - - - - - - -
976
મનોબુદ્ધિરહઙ્કારશ્ચેતો જીવસ્તથૈવ ચ ।
નિષ્ક્રમન્તિ તતો દેહાત્ત્વરિતં વાયુનેરિતાઃ ॥8.182.૪૦ । ।
પ્રાગુપાત્તસ્તતોસ્યાન્યો દેહઃ સૂક્ષ્મો વિજાયતે ।
સ તત્ર સન્ધિતો૪૬ જીવો ભૂયો મૂઢશ્ચ તિષ્ઠતિ૪૭ । ।૪૧ ॥
એવં કાલકૃતા હ્યેષા સર્વભૂતગણસ્થિતિઃ૪૮ ।
વિના યોગં ન જીયેત સૂક્ષ્મં માહેશ્વરં પદમ્ । ।૫૨ । ।
ઉપવિષ્ટઃ પ્રસુપ્તો વા ઉત્ક્રાન્ત્યભ્યસ્તસંયમઃ૪૯ ।
સ્વેચ્છયા મુચ્યતે વ્યાસ જ્ઞાત્વા તન્તુઃ૫૦ મહેશ્વરમ્ । ।૪૩ ।
ક્ષુરિકાં પરશું વાથ શૂલં વા ધારયેન્મુનિઃ ।
તતઃ સર્વેસ્ય લીયન્તે૫૧ વિકારાઃ કરણૈઃ સહ ॥૪૪। ।
વીક્ષતે ચેશ્વરં બ્રહ્મ ષડ્વિંશં સ્વતનુસ્થિતમ્ ।
મનસ્તીવ્રં જડં જન્તોઃ પ્રયચ્છતિ વિપદ્યતઃ૫૨ । ।૪૫ ॥
સ રુજા મોહમાપન્નો જ્ઞાનવસ્તુ ન વિન્દતિ ।
અનેન કર્મણા વિપ્ર સર્વરુક્પરિવર્જિતઃ

સુખમારોહતિ બ્રહ્મ હર્મ્યપૃષ્ઠં૫૩ તલાદિવ ।
પદાર્થં પઞ્ચ વિજ્ઞાય દુઃખાન્તપરિનિષ્ઠિતઃ । ।૪૭। ।
પઞ્ચભિર્બ્રહ્મભિઃ પૂતો ભસ્મસા૫૪ દીક્ષિતો દ્વિજઃ ।
શઙ્કરૈકમના યોગી જ્ઞાનમેતદવાપ્નુતે । ।૪૮ । ।
માહેશ્વરમિમં યોગં નિષ્કલં મુક્તિકારણમ્૫૫ ।
યત્નાદપિ ન વિન્દન્તિ વ્રતમપ્રાપ્ય શાંકરમ્૫૬ ॥૪૯ । ।
સ ત્વં વ્યાસ મહાબુદ્ધે૫૭ ચરન્૫૮ પાશુપતં વ્રતમ્ ।
મહાદેવપરો ભૂત્વા જ્ઞાનમેતદવાપ્નુહિ । ।8.182.૫૦ । ।
નૈવમેતત્૫૯ પરં બ્રહ્મ અન્યે વિન્દન્તિ યોગિનઃ ।
મહાદેવં પ્રપન્ના૬૦ યે તાન્મુક્ત્વા શિવયોગિનઃ ॥૫૧ । ।
- - - -- - - - - - - - -
૪૬ તત્રાપસ્થિતો (?) । ૪૭ મૂઢસ્મૃતિ? - ક. ઽ ૪૮. ગણાસ્થિતિ - ખ. । ૪૯ ઉત્ક્રાન્તાભ્યસ્તસંયમઃ -ખ.। ૫૦ તત્ત્વં - ખ. । ૫૧ લીયન્તિ - ખ. । ૫૨ વિપદ્યતે - ખ. । ૫૩ હર્મ્યમૃષ્ઠે - ક. ખ. । ૫૪ ભસ્મના (?) । ૫૫ મૂર્તિકારણં - ક, મૂર્ત્તકારણમ્ - ખ । ૫૬ શંકરમ્ - ક. ખ. । ૫૭ મહાપ્રજ્ઞ - ખ. । ૫૮ ચર - ખ. । ૫૯ દૈવમેતત્ - ખ. । ૬૦ મહાદેવ પ્રપન્ના - ક ।
- - - -- - - - - - - - -
977
એષ૬૧ મોક્ષવિધિઃ કૃત્સ્નઃ૬૨ સર્વપ્રત્યયવજિતઃ૬૩ ।
નિષ્કલઃ૬૪ કથિતો વ્યાસ પરો યસ્માન્ન વિદ્યતે૬૫ ॥ ૫૨। ।
એવં પાશુપતા વિપ્રા નિષ્કલં તં મહેશ્વરમ્ ।
યોગાદાવિશ્ય મુચ્યન્તે૬૬ પુનર્જન્મવિવર્જિતાઃ

સકલસ્યાસ્પદં દિવ્યં બ્રહ્મલોકાત્ પરે૬૭ સ્થિતમ ।
મહાદેવસ્ય વક્ષ્યામિ તદ્ભક્તા યત્ર યાન્તિ તે૬૮ । ।૫૪॥
ઇતિ સ્કન્દપુરાણે પાશુપતયોગવર્ણને યોગવિધૌ નવમઃ દ્વ્યશીત્યુત્તર૬૯ શતતમોધ્યાયઃ૭૦
સનત્કુમાર ઉવાચ
સત્યસ્ય મહતશ્ચૈવ જનસ્ય તપસસ્તથા ।
ભવ્યભૂતભવાનાં ચ સપ્તાનામૂર્ઘ્વતઃ સ્થિતઃ૧ । । ૧ ॥
લોકો ભગવતઃ શમ્ભોર્યત્રાસ્તે સકલઃ શિવઃ ।
નાસૌ તર્કવિનિર્દેશ્યો લોકાસ્તસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ॥૨ । ।
ઊર્ધ્વં તિર્યગધસ્તાચ્ચ લોકાસ્તદ્વિનિબન્ધનાઃ ।
બ્રહ્માણ્ડં સકલં તસ્મિઞ્છિવલોકે પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥૩ । ।
નાસૌ નશ્યતિ સંહારે ધ્રુવઃ સ્થાણુઃ સુરાલયઃ૩ ।
યત્રાહં સનકાદ્યાશ્ચ બ્રહ્મા ચૈવ પિતામહઃ૪

બાલખિલ્યપુરોગાશ્ચ૫ સિદ્ધાશ્ચ કપિલાદયઃ ।
શિવયોગપરિપ્રાપ્ત્યા૬ સત્વાદિગુણવર્જિતાઃ ॥૫ । ।
તિષ્ઠામો નિર્વૃતા વ્યાસ સેવમાનાસ્તમીશ્વરમ્ ।
પરમાણુરસાવીશો ભાવગમ્યો મનીષિણામ્ । ।૬॥
પરમૈશ્વર્યસંયુક્તસ્તત્રાસ્તે વિગ્રહેશ્વરઃ ।
ક્ષમા સત્યં ધૃતિશ્ચૈવ તપો વૈરાગ્યમેવ ચ । ।૭॥
- - - -- - - - - - - - -
૬૧ એષા - ક. ખ. । ૬૨ કૃત્સ્ના - ક. ખ. । ૬૩.. વર્જિતા - ક. ખ. । ૬૪ નિષ્કલા -ક ખ। ૬૫ પરં યસ્યા ન વિદ્યતે - ક. ખ. । ૬૬ મુચ્યન્તિ - ક. । ૬૭ પરા - ખ. । ૬૮ યાન્તીતિ - ક. । ૬૯ દ્વિસપ્તત્યુત્તર - ક. । ૭૦ અધ્યાયાઙ્કો ન વિદ્યતેત્ર ખ પુસ્તકે ।
૧ સ્થિતમ્ - ખ. । ૨ વિનિબન્ધનાત્ - ક. । ૩ સ્થાણ્વીશ્વરાલયઃ (?) । ૪ પિતા મમ - ખ. । ૫ બાલિખિલ્યપુરોગાશ્ચ - ક. ખ. । ૬ પરિપ્રાપ્તાઃ - ખ. ।
- - - -- - - - - - - - -
978
સ્રષ્ટૃત્વં૭ જ્ઞાનવૈરાગ્યાદાત્મબોધો૮ મહેશતા ।
નિત્યમેતાનિ તિષ્ઠન્તિ તસ્મિન્દેવે મહેશ્વરે । ।૮। ।
યોગવહ્નિરસાવાત્મા બ્રહ્મસૃક્પરમેશ્વરઃ ।
સાકલ્યાન્મૂર્ત્તિમાસ્થાય૯ કરોતિ જગતઃ સ્થિતિમ્ । ।૯। ।
અષ્ટમં ધ્રુવમધ્યેય(? )મક્ષરં૧૦ મુક્તિકારણમ્ ।
માયાધામ તદીશસ્ય જગત્સંહારહેતુમત્ । ।8.183.૧ ૦ ॥
ઊર્ધ્વતો બ્રહ્મલોકસ્ય યોજનાનાં મહાત્મનઃ ।
વિંશતીનાન્તુ કોટીનાં પુરં સ્થાણોઃ સમાસ્થિતમ્ । ।૧ ૧॥
એતાવાનૂર્ધ્વસઞ્ચારો ગત્યન્તશ્ચ તતઃ સ્મૃતઃ ।
અસંખ્યાતાઃ પુરે તસ્મિન્નિત્યાઃ સૂક્ષ્માસ્તથાવ્યયાઃ

જ્ઞાનાધિકારધર્મિણ્યઃ શૈવીપ્રકૃતયઃ સ્થિતાઃ ।
યાભ્યો જજ્ઞે૧૧ મહેશાનૌ બ્રહ્મવિષ્ણૂ પ્રજાપતી । । ૧૩ । ।
તાભ્યાં પ્રકૃતિભૂતાભ્યાં સ્રષ્ટૃત્વં પરમં દદૌ ।
અક્ષયો વિમલઃ સૂક્ષ્મો નિષ્કલઃ સકલોપિ ચ । । ૧૪॥
સ્થિરે મૂર્તે૧૨ પરે દિવ્યે પરમાણુપદે સ્થિતઃ ।
મનસઃ પ્રાક્તમસ્યાદૌ૧૩ તત્તેજઃસંપ્રકાશનમ્

યદાસીદ્ધૈમમણ્ડન્તુ૧૪ લૌકિકં ત્વાપવર્ગિકમ્ ।
મહત્તત્૧૫ સર્વતો નિત્યમીશ્વરાત્તદભૂત્તદા । ।૧૬॥
તસ્માદ્બીજસ્ય નિર્ભેદઃ ક્ષેત્રજ્ઞઃ સ વિભુઃ સ્મૃતઃ ।
પ્રકૃતિર્વૈષ્ણવી પ્રોક્તા સા ચ તસ્માદ્વિનિર્ગતા

સુરાસુરાદિસૃષ્ટ્યર્થં બ્રહ્મત્વં૧૬ પુનરાસ્થિતા ।
અણ્ડસ્ય ભેદતઃ૧૭ પદ્મબ્રહ્મણઃ૧૮ શંકરાત્મનઃ ।
બ્રહ્મલોકપુરસ્તાચ્ચ પુરં તેજોમયં મહત્ ॥૧૮। ।
યત્ સ્થાનં વિગ્રહેશસ્ય ઈશ્વરસ્ય પરાત્મનઃ ।
નામ્ના શિવપુરં વ્યાસ ગતિરીશ્વરયોગિનામ્

- - - -- - - - - - - - -
૭ સૃષ્ટિતં ક., સંસ્કૃતં ખ। ૮ . . .ત્મ બોધૌ ખ.। ૯ સાકલ્યાન્મુક્તિમાસ્થાય - ક. । ૧૦ દક્ષરં(?) । ૧૧ અન્તર્ભાવિતણ્યર્થોત્ર જજ્ઞે શબ્દઃ, જનયામાસેત્યર્થઃ । ૧૨ પૂતે - ખ. । ૧૩ પ્રાપ્તત - ક., પ્રાપ્તમસ્યાદૌ - ખ., પ્રાક્તનસ્યાદૌ (?) । ૧૪ દ્ધૈમમણ્ડસ્તુ - ક. । ૧૫ મહાન્તં - ક. ખ., મહાન્તત્ (?) । ૧૬ બ્રહ્મત્વે - ક. । ૧૭ ભિદ્યતઃ (?) । ૧૮ પદ્મં બ્રહ્મણઃ (?) ।
- - - -- - - - - - - - -
979
શતં શતસહસ્રાણાં યોજનાનાં તદુચ્યતે ।
મહીમણ્ડલસંસ્થાનં તન્મધ્યે વિસ્તૃતં૧૯ સ્મૃતમ્ ॥8.183.૨ ૦ ॥
સ્ફુરદાદિત્યરૂપેણ વહ્નેરધિકતેજસા ।
મહતા હૈમજાતેન૨૦ પ્રાકારેણ સુવેષ્ટિતમ્ । ।૨૧ । ।
ચતુર્ભિર્હેમજૈર્દ્વારૈર્મણિમુક્તાવિભૂષિતૈઃ૨૧ ।
શોભિતં તત્પુરં૨૨ રમ્યં શુશુભે સિદ્ધસેવિતમ્ ॥ ૨૨। ।
જરામૃત્યુશ્રમવ્યાધિકોપમોહમદાદયઃ૨૩ ।
ન ક્રમન્ત્યશુભાસ્તસ્મિન્ ભાવાઃ શિવપુરે મુને । ।૨૩ ॥
શતં શતસહસ્રાણાં યોજનાનાં યથાદિશમ્ ।
તત્ પુરં વૃષભાઙ્કસ્ય સર્વવ્યાપિ સમૃદ્ધિમત્ । । ૨૪॥
દિવ્યા મારકતી૨૪ ભૂમિઃ સ્પર્શમાત્રસુખાવહા૨૫ ।
વૈદૂર્યમણિકલ્પાનિ૨૬ બાલાર્કસદૃશાનિ ચ ॥૨૫। ।
ક્વચિદ્રક્તાનિ પદ્માનિ ક્વચિચ્છ્વેતાનિ રેજિરે ।
મહાહ્રદપ્રમાણાનિ નાલૈર્વૈદૂર્યસન્નિભૈઃ

ગન્ધવન્તિ મહાર્હાણિ વિન્યસ્તાનિ મહીતલે ।
ઇન્દ્રનીલનિકાશાનિ મહામણિનિભાનિ ચ

કચિત્ કૃષ્ણાર્ધરક્તાનિ દિવ્યગન્ધવહાનિ ચ ।
- - - - - - તત્ર ઉત્પલાનિ સમન્તતઃ

પ્રવહન્તિ મહાનદ્યો યાસ્તસ્મિન્નમૃતોદકમ્ ।
પુરે ભગવતઃ શમ્ભોઃ પારાશર્ય નિબોધ તાઃ૨૭ ॥૨૯। ।
વરદા ચ વરેણ્યા ચ વરેશા વરવર્ણિની ।
વારાહી૨૮ વારિભદ્રા ચ વરા ચૈવ મહાપગાઃ

નાનાકુસુમસંમિશ્રં તા વહન્તિ જલામૃતમ્ ।
ન દેવા ન મુનીન્દ્રાશ્ચ નાસુરાઃ પિતરો ન ચ । ।૩ ૧ ॥
- - - -- - - - - - - - -
૧૯ વિસ્ત્રિતં - ક. । ૨૦ જાતહેમેન - ક., જાતરૂપેણ (?) । । ૨૧ મુક્તામણિવિભૂષિતૈઃ (?) । ૨૨ તત્પરં (?) । ૨૩ મહાદયઃ - ક. । ૨૪ મરકતી - ક. । ૨૫ સ્પર્શમાત્રત્ સુખાવહા (?) । ૨૬ તુલ્યાનિ(?) । ૨૭ નિબોધત - ક. । ૨૮ વરાહી - ક. ।
- - - -- - - - - - - - -
980
ન ચૈવાન્યે સમર્થાઃ૨૯ સ્યુર્જ્ઞાતું તત્પુરમદ્ભુતમ્ ।
અન્તર્મનસિ બુદ્ધા૩૦ યે સર્વતો ભક્તિભાવિતાઃ ।
શિવૈકમનસો વ્યાસ તસ્મિન્મોદન્તિ તે નરાઃ૩૧ ॥૩૨। ।
તસ્ય મધ્યે પુરેન્દ્રસ્ય સૂર્યજ્વલનવર્ચસઃ ।
મેરુશૃઙ્ગપ્રતીકાશો દિગ્ભદ્રસ્તપનપ્રભઃ ॥૩ ૩ । ।
પ્રાસાદો લક્ષપાદસ્તુ કામગઃ કનકામયઃ ।
અનિરીક્ષ્યૈર્મહારત્નૈઃ૩૨ સમન્તાત્ પરિશોભિતમ્

વૈદૂર્યૈર્વ્યોમસંકાશૈઃ સ્ફાટિકૈશ્ચન્દ્રસપ્રભૈઃ૩૩ ।
પ્રવાલૈરર્કસંકાશૈરિન્દ્રનીલમયૈઃ પરૈઃ૩૪ । । ૩૫ ॥
શશિરશ્મિપ્રકાશાભિઃ ક્વચિદર્કાંશુરૂપિભિઃ ।
શોભિતં તત્પતાકાભિર્વિરરાજ સુખાનિલમ્ । ।૩ ૬। ।
સર્વર્તુકુસુમૈશ્ચિત્રૈરિચ્છારત્નફલૈરપિ ।
શુશુભે તત્પુરં કીર્ણં પાદપૈર્ગિરિસન્નિભૈઃ । ।૩૭। ।
મહીધ્રાણાં યથા મેરુસ્સર્વેષાં પ્રવરો મહાન્ ।
તથૈવ તત્પુરં રેજે સર્વલોકોપરિ સ્થિતમ્ । ।૩૮। ।
તત્ર વિશ્વેશ્વરઃ સાક્ષાન્મહાભૂતપતિર્હરઃ ।
સદાસ્તે સહિતઃ પત્ન્યા ષડ્વિંશઃ પરમેશ્વરઃ

લક્ષ્મીર્મેધા ધૃતિશ્ચૈવ હ્રીઃ શ્રીઃ કિર્ત્તિઃ સરસ્વતી ।
ઉમયા સહિતાસ્તત્ર મોદન્તે લોકમાતરઃ । ।8.183.૪૦ ॥
શિવભાવર્પિતાત્માનો યે નરા રુદ્રતત્પરાઃ ।
યત્ર તત્ર મૃતા વત્સ તેષાં તત્રાસ્પદં સ્મૃતમ૩૫ ॥૪૧ । ।
યે ચ માહેશ્વરા વ્યાસ તિષ્ઠન્તે શઙ્કરાલયે ।
મુનયઃ શઙ્કરં ભક્તાસ્તાન્ શૃણુષ્વ સમાહિતઃ

અહં સનન્દનશ્ચૈવ સનકઃ સસનાતનઃ ।
ઋભુર્બ્રહ્મા સુરજ્યેષ્ઠો નરનારાયણાવપિ । ।૪૩ । ।
- - - -- - - - - - - - -
૨૯ મહેશસ્ય - ક. । ૩૦ શુદ્ધા (?) । ૩૧ નેતરા (રે)? । ૩૨ અનિરીક્ષૈર્મહારત્નૈઃ - ક, । ૩૩ શ્ચેન્દુસપ્રભૈઃ ક. ખ. । ૩૪ પુરૈઃ - ક. । ૩૫ ઇત પરં ખણ્ડિતં ક પુસ્તકે ।
- - - -- - - - - - - - -
981
- - - - - - શિષ્યઃ સિદ્ધઃ પઞ્ચશિખસ્તથા ।
મુનિર્હયશિરા યશ્ચ યજ્ઞવલ્કાદયસ્તથા૩૬

ત્ર્યક્ષાઃ શઙ્કરવર્ષ્માણઃ પરમૈશ્વર્યસંયુતાઃ ।
તિષ્ઠન્તીશ્વરમૂલસ્થા ગુણાતીતા મુમુક્ષવઃ । ।૪૫। ।
ઉત્પન્ને જગતો નાશે મહાપ્રલયસંજ્ઞકે ।
ઈશ્વરં તે સમાવિશ્ય પ્રાપ્નુવન્ત્યપવર્ગિકમ્

યૈશ્ચ દૃષ્ટાનિ વિપ્રેન્દ્ર શિવલિઙ્ગાનિ તાનિ તુ૩૭ ।
કેદારો મધ્યમશ્ચૈવ ગિરીશશ્ચ૩૮ મહાલયે । ।૪૭। ।
ચતુઃશૃઙ્ગેશ્વરો દેવઃ શ્રીગિરૌ ચ મહેશ્વરઃ ।
કારોહણો ચ દેવેશો ગઙ્ગાદ્વારે ચ શઙ્કરઃ ।
ભદ્રેશશ્ચ મહાદેવઃ શંકુકર્ણેશ્વરસ્તથા । ।૪૮॥
મહાકાલેશ્વરશ્ચૈવ ગોકર્ણે ચ તથા હ્યુભૌ ।
અવિમુક્તેશ્વરશ્ચૈવ યાનિ ચાન્યાનિ ભૂતલે

તેપિ યાન્તિ મૃતા વ્યાસ તત્પુરં૩૯ ગિરિજાપતેઃ ।
યોગઃ૪૦ પાશુપતો યશ્ચ મયા તે પરિકીર્ત્તિતઃ । । 8.183.૫૦ ॥
વ્રતં પાશુપતં પ્રાપ્ય સોપિ તત્ર૪૧ પ્રવર્તતે ।
ભક્તિર્યેષાં ભવે નિત્યં કૃતાર્થાસ્તે નરોત્તમાઃ । ।૫૧ । ।
મૃતાઃ શિવપુરે વ્યાસ ત્ર્યક્ષાઃ પટ્ટિશપાણયઃ૪૨ ।
નન્દીશસ્કન્દસંકાશા૪૩ યોગૈશ્વર્યબલાન્વિતાઃ

રુદ્રા ભવન્તિ૪૪ તે વ્યાસ સદા શંકરપાર્શ્વગાઃ ।
એષ તે કથિતઃ સર્વો યોગો માહેશ્વરઃ પરઃ । ।૫૩ । ।
સકલં નિષ્કલં ચૈવ જ્ઞાત્વૈવં પરમીશ્વરમ્ ।
સર્વબન્ધવિનિર્મુક્તઃ પરં૪૫ મોક્ષમવાપ્સ્યસિ । ।૫૪॥
- - - -- - - - - - - - -
૩૬ યજ્ઞાવાલ્કાદયસ્તથા - ખ. । ૩૭ નિભાનિ તુ(?) । ૩૮ ગિરીશસ્ય - ખ । ૩૯ તત્પર - ખ । ૪૦ યોગં - ખ. । ૪૧ તેષુ - ખ. । ૪૨ પટ્ટશપાણયઃ - ખઽ । ૪૩ નન્દીશાઃ સ્કન્દસંકાશા - ખ. । ૪૪ ચ્યવન્તિ - ખ, ।
- - - -- - - - - - - - -
982
ભવિષ્યસિ ચ યોગાત્મા૪૬ જ્ઞાનસ્યાસ્ય પ્રભાવતઃ ।
જગાત્સ્થિતિકરો યોગી સ્માર્ત્તધર્મપ્રવર્તકઃ ॥૫૫। ।
જ્ઞાનશક્ત્યા સ્મૃ - - - બ્રહ્માણ્ડોદ્ભકારણે૪૭ ।
સ્થિતિધર્મનિબોધાર્થં પુરાણાનિ૪૮ કરિષ્યસિ

યજ્ઞધર્મપ્રચારાર્થ વેદં સ્વાયમ્ભુવસ્મૃતમ્ ।
વિજ્ઞાનાત્ ત્વમનુસ્મૃત્ય ચતુર્ધા વિકરિષ્યસિ । ।૫૭॥
મન્વન્તરમિદં૪૯ કૃત્સ્નં વૈવસ્વતમનિન્દિતમ્ ।
લોકસ્થિતિકરા૫૦ ધર્મા વેદસ્મૃતિપુરોગમાઃ ॥૫૮। ।
ત્વત્કૃતાઃ પ્રચરિષ્યન્તિ તીર્થકૃત્ ત્વં ભવિષ્યસિ ।
ભસ્મવ્રતં ચ સંપ્રાપ્ય પશુપાશવિમોચનમ્ । ।૫૯॥
શાંકરજ્ઞાનસંપન્ન૫૧ ઈશ્વરે લયમાપ્સ્યસિ૫૨ ।
એવમુક્તઃ સ વિપ્રેન્દ્રો હૃષ્ટસર્વતનૂરુહઃ ॥8.183.૬ ૦ । ।
ઉપસદ્ય મુનીન્દ્રં તં ભસ્મસંસ્કારમાપ્તવાન્ ।
તત્ક્ષણાચ્ચાસ્ય યોગોસૌ પ્રાદુર્ભૂતો મહામુનેઃ । ।૬૧ । ।
અભિવાદ્ય ગુરું વ્યાસો બ્રહ્મસૂનું મહૌજસમ્ ।
શર્વાયતનવીક્ષાર્થં વિચચાર મહીતલે । ।૬૨ । ।
વાયુરુવાચ ૫૩
એવં સનત્કુમારસ્તુ પૃષ્ટો વ્યાસેન ધીમતા ।
મુનીન્દ્રઃ કથયામાસ પુરાણં સ્કન્દસંભવમ્ ॥ ૬૩ । ।
સર્વાગમસમાયુક્તં મન્વન્તરજગત્સ્થિતિમ્ ।
શિવયોગોદ્ભવં ધ્યાનં સર્વજ્ઞાનાર્ણવં મહત્ ॥૬૪। ।
તસ્માદ્યૂયમપિ જ્ઞાત્વા૫૪ વ્રતં પાશુપતં દ્વિજાઃ ।
અભ્યસ્ય શાંકરં૫૫ યોગમીશ્વરે લયમાપ્નુત ॥૬૫ । ।
- - - -- - - - - - - - -
૪૬ યોગાત્ માં - ખ. । ૪૭ બ્રહ્માણ્ડે ભવકારણે - ખ. । ૪૮ પુરાણા (ણ) ઞ્ચ - ખ । ૪૯ ..મિમં - ખ. । ૫૦ લોકસ્થિતિકરં - ખ. । ૫૧ શઙ્કરજ્ઞાસંપન્ન - ખ. । ૫૨ લયમેષ્યસિ (?) । ૫૩ સૂત ઉવાચ (?) । ૫૪ પ્રાપ્ય - ખ. । ૫૫ શઙ્કરં - ખ ।
- - - -- - - - - - - - -
983
ઇમમાગમમન્વિષ્ય વ્યાસોસૌ મુનિપુઙ્ગવઃ ।
વેદાર્થસ્મૃતિસંબદ્ધા૫૬ વિદ્યાશ્ચકે મહામુનિઃ । ।૬૬ ॥
અતો વિનિર્ગતા ધર્મા યોગવિદ્યાસ્તથૈવ ચ ।
પુરાણં પ્રથમં પ્રાહુરાદ્યં નન્દીશ્વરો૫૭ દ્વિજાઃ (?) ॥૬૭। ।
- - - - - - ખ્યાતો ય ઇમં વેત્તિ તત્ત્વતઃ ।
ત્રિવર્ગઃ પ્રાપ્યતે તેન મુક્તિરેતેન જાયતે । । ૬૮ । ।
આયુઃ પ્રવર્દ્ધતેનેન સર્વમેતેન લભ્યતે ।
કૃત્સ્નસ્ય જગતો વિપ્રા આદિકર્તા યથા હરઃ । ।૬૯॥
તથા સર્વપુરાણાનાં પુરાણોયં પરઃ સ્મૃતઃ૫૮ ।
અધીતો યૈરયં૫૯ વિપ્રૈસ્તત્પ - - - - - - । ।8.183.૭૦ । ।
।
- - - - - - ( ષ્ય )સાયુજ્યં શૃણુયાદ્વિભોઃ । ।૭૧ ॥
સેવનાદ્યોગસંસિદ્ધિં મોક્ષં ચ પરમં લભેત્ ।
આદ્યં પુણ્યમુમાપતે૬૦ર્દ્વિજવૃષાઃ સ્તોત્રાનુવાદં પરં
દેવ્યાશ્ચાપિ મહાપ્રભાવકથનં સર્વાગમૈરંન્વિતમ્ ।
સ્કન્દસ્યોદ્ભવવિક્રમૈ૬૧ - - - - - - - -
- - - - - - - - - - - - - પ્નુયુઃ । ।૭૨। ।
નાગેન્દ્રૈરસુરેન્દ્રયક્ષવિબુધૈઃ સિદ્ધૈર્દ્વિજેન્દ્રૈરપિ
શમ્ભાવર્પિતસર્વભાવહૃદયૈર્યૈયૈરયં૬૨ સેવિતઃ૬૩ ।
સર્વે તે જ્વલદર્કવહ્નિવપુષસ્ત્ર્યક્ષાઃ શશાઙ્કત્વિષઃ
દેવાસ્યાનુચરા બભુર્ગણવરા - - - - - - -

- - - -- - - - - - - - -
૫૬ વેદાર્થસ્મૃતિસમ્બન્ધા - ખ. । ૫૭ નન્દીશ્વરં (?) । ૫૮ પુરાણમિદમુત્તમમ્ (?) । ૫૯ ... રિયં - ખ, . .રિદં (?) । ૬૦ પુરાણઃ.. - ખ. । ૬૧... વિક્રમે - ખ । ૬૨.. રિદં (?) । ૬૩ સેવિતં (?) ।
- - - -- - - - - - - - -