સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 9

અધ્યાયાઃ ૨૮૧ - ૩૬૫
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય ત્રિદશાવશ્વિનૌ પ્રિયે ॥કૃતાભિષેકાં વિવૃતાં સુકન્યાં
તામપશ્યતામ્

તાં દૃષ્ટ્વા દર્શનીયાંગીં દેવરાજસુતામિવ ॥ ઊચતુઃ સમભિ દ્રુત્ય નાસત્યાવશ્વિનાવથ

કસ્ય ત્વમસિ વામોરુ કિં વનેઽસ્મિંશ્ચિકીર્ષસિ॥ ઇચ્છાવસ્ત્વાં ચ વિજ્ઞાતું
તત્ત્વમાખ્યાહિ શોભને

તતઃ સુકન્યા સંવીતા તાવુવાચ સુરોત્તમૌ ॥ શર્યાતિતનયાં વિત્તં ભાર્યાં ચ ચ્યવનસ્ય
મામ્

તતોઽશ્વિનૌ પ્રહસ્યૈનામબ્રૂતાં પુનરેવ તુ ॥ કથં ત્વં ચ વિદિત્વા તુ પિત્રા
દત્તાઽઽગતા વને

ભ્રાજસે ગગનોદ્દેશે વિદ્યુત્સૌદામની યથા ॥ ન દેવેષ્વપિ તુલ્યાં હિ તવ પશ્યાવ
ભામિનિ

સર્વાભરણસંપન્ના પરમાંબરધારિણી ॥ મામૈવમનવદ્યાંગિ ત્યજૈનમવિવેકિનમ્

કસ્માદેવંવિધા ભૂત્વા જરાજર્જરિતં ભુવિ ॥ ત્વમુ પાસ્યે હિ કલ્યાણિ
કામભાવબહિષ્કૃતમ્

અસમર્થં પરિત્રાણે પોષણે વા શુચિસ્મિતે ॥ સા ત્વં ચ્યવનમુત્સૃજ્ય વરયસ્વૈકમાવયોઃ

પત્યર્થં દેવગર્ભાભે મા વૃથા યૌવનં કૃથાઃ ॥ એવમુક્તા સુકન્યા સા સુરૌ
તાવિદમબ્રવીત્ ॥
7.1.2
8
1.
૧૦
॥
રતાઽહં ચ્યવને પત્યૌ ન ચૈવં પરિશંકતમ્ ॥ તાવબ્રૂતાં પુનશ્ચૈતામાવાં દેવભિષગ્વરૌ

166બ્
યુવાનં રૂપસંપન્નં કરિષ્યાવઃ પતિં તવ ॥ તતસ્તસ્યાવયોશ્ચૈવ પતિમેકતમં વૃણુ

એતેન સમયેનાવાં શમં નય સુમધ્યમે ॥ સા તયોર્વચનાદ્દેવિ ઉપસંગમ્ય ભાર્ગવમ્ ॥
ઉવાચ વાક્યં યત્તાભ્યામુક્તં ભૃગુસુતં પ્રતિ

તદ્વાક્યં ચ્યવનો ભાર્યામુવાચાદ્રિયતામિતિ ॥ ઇત્યુક્તા ચ્યવનેનાથ સુકન્યા તાવુવાચ
વૈ

એવં દેવૌ ભવદ્ભ્યાં યત્પ્રોક્તં તત્કિયતાં લઘુ ॥ ઇત્યુક્તૌ ભિષજૌ તત્ર તયા ચૈવ
સુકન્યયા ॥
ઊચતૂ રાજપુત્રીં તાં પતિસ્તવ વિશત્વપઃ

તતોઽપશ્ચ્યવનઃ શીઘ્રં રૂપાર્થી પ્રવિવેશ હ ॥ અશ્વિનાવપિ તદ્દેવિ તતઃ પ્રાવિશતાં
જલમ્

તતો મુહૂર્ત્તાદુત્તીર્ણાઃ સર્વે તે સરસસ્તતઃ ॥ દિવ્યરૂપધરાઃ સર્વે યુવાનો
મૃષ્ટકુણ્ડલાઃ

દિવ્યવેષધરાશ્ચૈવ મનસઃ પ્રીતિવર્દ્ધનાઃ ॥ તેઽબ્રુવન્સહિતાઃ સર્વે વૃણીષ્વાન્યતમં
શુભે

અસ્માકમીપ્સિતં ભદ્રે યતસ્ત્વં વરવર્ણિની ॥ યત્ર વાપ્યભિ કામાસિ તં વૃણીષ્વ
સુશોભને

સા સમીક્ષ્ય તુ તાન્સર્વાંસ્તુલ્યરૂપધરાન્સ્થિતાન્ ॥ નિશ્ચિત્ય મનસા બુદ્ધ્યા દેવિ
વવ્રે પતિં સ્વકમ્ ॥
7.1.2
8
1.
૨૦ ॥
લબ્ધ્વા તુ ચ્યવનો ભાર્યાં વયોરૂપમવસ્થિતઃ ॥ હૃષ્ટોઽબ્રવીન્મહાતેજાસ્તૌ
નાસત્યાવિદં વચઃ

યદહં રૂપસંપન્નો વયસા ચ સમન્વિતઃ ॥ કૃતો ભવદ્ભ્યાં વૃદ્ધઃ સન્ભાર્યાં ચ
પ્રાપ્તવાન્નિજામ્ ॥
તદ્બ્રૂતં વૈ વિધાસ્યામિ ભવતોર્યદભીપ્સિતમ્

॥ અશ્વિનાવૂચતુઃ ॥ ॥
આવાં તુ દેવભિષજૌ ન ચ શક્રઃ કરોતિ નૌ ॥ સોમપાનાર્હતાં તસ્માત્કુરુ નૌ સોમપાયિનૌ

॥ ચ્યવન ઉવાચ ॥ ॥
અહં વાં યજ્ઞભાગાર્હૌ કરિષ્યે સોમપાયિનૌ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતસ્તૌ હૃષ્ટમનસૌ નાસત્યૌ દિવિ જગ્મતુઃ ॥ ચ્યવનોઽપિ સુકન્યા ચ સુરાવિવ વિજહ્રતુઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે ચ્યવનેશ્વર
માહાત્મ્યવર્ણનંનામૈકાશીત્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતઃ શ્રુત્વા ચ શર્યાતિર્વલભીસ્થાન સંસ્થિતઃ ॥ વયસ્થં ચ્યવનં શ્રુત્વા
આનન્દોદ્ગતમાનસઃ

પ્રહૃષ્ટઃ સેનયા સાર્દ્ધં સ પ્રાયાદ્ભાર્ગવાશ્રમમ્ ॥ ચ્યવનં ચ સુકન્યાં ચ હૃષ્ટાં
દેવ સુતામિવ

ગતો મહીપઃ શર્યાતિઃ કૃત્સ્નાનંદમહોદધિઃ ॥ ઋષિણા સત્કૃતસ્તેન સભાર્યઃ પૃથિવીપતિઃ ॥
તત્રોપવિષ્ટઃ કલ્યાણીઃ કથાશ્ચક્રે મહામનાઃ

અથૈનં ભાર્ગવો દેવિ હ્યુવાચ પરિસાંત્વયન્ ॥ યાજયિષ્યામિ રાજંસ્ત્વાં
સંભારાનુપકલ્પય

તતઃ પરમસંહૃષ્ટઃ શર્યાતિઃ પૃથિવીપતિઃ ॥ ચ્યવનસ્ય મહાદેવિ તદ્વાક્યં પ્રત્યપૂજયત્

પ્રશસ્તેઽહનિ યાજ્ઞીયે સર્વકામસમૃદ્ધિમત્ ॥ કારયામાસ શર્યાતિર્યજ્ઞાયતન મુત્તમમ્

તત્રૈવ ચ્યવનો દેવિ યાજયામાસ ભાર્ગવમ્ ॥ અદ્ભુતાનિ ચ તત્રાસન્યાનિ તાનિ મહેશ્વરિ

167અ
અગૃહ્ણાચ્ચ્યવનઃ સોમમશ્વિનોર્દેવયોસ્તદા ॥ તમિન્દ્રો વારયામાસ મા ગૃહાણ
તયોર્ગ્રહમ્ ॥ ૮
.
॥
॥ ઇન્દ્ર ઉવાચ ॥ ॥
ઉભાવેતૌ ન સોમાર્હૌ નાસત્યાવિતિ મે મતિઃ ॥ ભિષ જૌ દેવતાનાં હિ કર્મણા તેન ગર્હિતૌ

॥ ચ્યવન ઉવાચ ॥ ॥
માઽવમંસ્થા મહાત્માનૌ રૂપદ્રવિણવર્ચસૌ ॥ યૌ ચક્રતુશ્ચ મામદ્ય વૃંદા રકમિવાજરમ્ ॥
7.1.2
8
2.
૧૦ ॥
સમત્વેનાન્યદેવાનાં કથં વૈ નેક્ષતે ભવાન્॥ અશ્વિનાવપિ દેવેન્દ્ર દેવૌ વિદ્ધિ પરંતપ

॥ ઇન્દ્ર ઉવાચ ॥ ॥
ચિકિત્સકૌ કર્મકરૌ કામરૂપસમન્વિતૌ ॥ લોકે ચરંતૌ મર્ત્યાનાં કથં સોમમિહાર્હતઃ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
એતદેવ યદા વાક્યમામ્રેડયતિ વાસવઃ ॥ અનાદૃત્ય તતઃ શક્રં ગ્રહં જગ્રાહ ભાર્ગવઃ

ગ્રહીષ્યંતં તતઃ સોમમશ્વિનોઃ સત્તમં તદા ॥ સમીક્ષ્ય બલભિદ્દેવ ઇદં વચનમબ્રવીત્

આભ્યામર્થાય સોમં ત્વં ગ્રહીષ્યસિ યદિ સ્વયમ્ ॥ વજ્રં તે પ્રહરિષ્યામિ
ઘોરરૂપમનુત્તમમ્

એવમુક્તઃ સ્વયમિન્દ્ર મભિવીક્ષ્ય સ ભાર્ગવઃ ॥ જગ્રાહ વિધિવત્સોમમશ્વિભ્યામુત્તમં
ગ્રહમ્

તતોઽસ્મૈ પ્રાહરત્કોપાદ્વજ્રમિંદ્રઃ શચીપતિઃ ॥ તસ્ય પ્રહરતો બાહું સ્તંભયામાસ
ભાર્ગવઃ

સ્તંભયિત્વાથ ચ્યવનો જુહુવે મન્ત્રતોઽનલમ્ ॥ કૃત્યાર્થી સુમહાતેજા દેવં
હિંસિતુમુદ્યતઃ

તત્ર કૃત્યોદ્ભવો યજ્ઞે મુનેસ્તસ્ય તપોબલાત્ ॥ મદોનામ મહાવીર્યો મહાકાયો મહાસુરઃ

શરીરં યસ્ય નિર્દેષ્ટુમશક્યં ચ સુરાસુરૈઃ ॥ તસ્ય પ્રમાણં વપુષા ન તુલ્યમિહ વિદ્યતે
॥
7.1.2
8
2.
૨૦ ॥
તસ્યાસ્યંચાભવેદ્ઘોરં દંષ્ટ્રા દુર્દર્શનં મહત્ ॥ હનુરેકઃ સ્થિતસ્તસ્ય ભૂમાવેકો
દિવં ગતઃ

ચતસ્રશ્ચાપિ તા દંષ્ટ્રા યોજનાનાં શતંશતમ્ ॥ ઇતરે ત્વસ્ય દશના બભૂબુર્દશયોજનાઃ

પ્રાકારસદૃશાકારા મૂલાગ્રસમદર્શનાઃ ॥ નામ્ના પર્વતસંકાશા શ્ચાયુતાયુતયોજનાઃ

નેત્રે રવિશશિપ્રખ્યે ભ્રુવાવંતકસન્નિભે ॥ લેલિહજ્જિહ્વયા વક્ત્રં
વિદ્યુચ્ચલિતલોલયા ॥
વ્યાત્તાનનો ઘોરદૃષ્ટિર્ગ્રસન્નિવ જગદ્બલાત્

સ ભક્ષયિષ્યન્સંક્રુદ્ધઃ શતક્રતુમુપાદ્રવત્ ॥ મહતા ઘોરનાદેન લોકાઞ્છબ્દેન છાદયન્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે ચ્યવનેશ્વરમાહાત્મ્યે ચ્યવનેન નાસત્યયજ્ઞભાગપ્રતિરોધકવજ્ર
મોચનોદ્યતશક્રનાશાય કૃત્યોદ્ભવમદનામકમહાઽસુરોત્પાદનવૃત્તાન્તવર્ણનંનામ
દ્વ્યશીત્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥ ॥ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તં દૃષ્ટ્વા ઘોરવદનં મદં દેવઃ શતક્રતુઃ ॥ આયાંતં ભક્ષયિષ્યન્તં
વ્યાત્તાનનમિવાન્તકમ્

ભયાત્સ્તંભિતરૂપેણ લેલિહાનં મુહુર્મુહુઃ ॥ પ્રણતોઽબ્રવીન્મહાદેવિ ચ્યવનં ભયપીડિતઃ

સોમાર્હાવશ્વિનાવેતાવદ્યપ્રભૃતિ ભાર્ગવ ॥ ભવિષ્યતઃ સર્વમેતદ્વચઃ સત્યં બ્રવીમિ તે

167બ્
મા તે મિથ્યા સમારમ્ભો ભવત્વથ તપોધન ॥ જાનામિ ચાહં વિપ્રર્ષે ન મિથ્યા ત્વં
કરિષ્યસિ

સોમાર્હાવશ્વિનાવેતૌ યથૈવાદ્ય ત્વયા કૃતૌ ॥ ભૂય એવ તુ તે વીર્યં પ્રકાશેદિતિ
ભાર્ગવ

સુકન્યાયાઃ પિતુશ્ચાસ્ય લોકે કીર્તિર્ભવેદિતિ ॥ અતો મયૈતદ્વિહિતં તદ્વીર્યસ્ય
પ્રકાશનમ્ ॥
તસ્માત્પ્રસાદં કુરુ મે ભવત્વેતદ્યથેચ્છસિ

એવમુક્તસ્ય શક્રેણ ચ્યવનસ્ય મહાત્મનઃ ॥ મન્યુર્વ્યુપારમચ્છીઘ્રં માનશ્ચૈવ
સુરેશિતુઃ

મદં ચ વ્યભજદ્દેવિ પાને સ્ત્રીષુ ચ વીર્યવાન્ ॥ અક્ષેષુ મૃગયાયાં ચ પૂર્વં સૃષ્ટં
પુનઃપુનઃ ॥
તથા મદં વિનિક્ષિપ્ય શક્રં સંતર્પ્ય ચેંદુના

અશ્વિભ્યાં સહિતાન્સર્વાન્યાજયિત્વા ચ તં નૃપમ્ ॥ વિખ્યાપ્ય વીર્યં સર્વેષુ લોકેષુ
વરવર્ણિનિ

સુકન્યયા મહારણ્યે ક્ષેત્રેઽસ્મિન્વિજહાર સઃ ॥ તસ્યૈતદ્દેવિ સંયુક્તં
ચ્યવનેશ્વરનામભૃત્ ॥
7.1.2
8
3.
૧૦ ॥
લિંગં મહાપાપહરં ચ્યવ નેન પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥ પૂજયેત્તં વિધાનેન સોઽશ્વમેધફલં લભેત્

તસ્માચ્ચન્દ્રમસસ્તીર્થમૃષયઃ પર્યુપાસતે ॥ વૈખાનસાખ્યા ઋષયો વાલખિલ્યાસ્ત થૈવ ચ

અત્રાશ્વિને માસિ નરઃ પૌર્ણમાસ્યાં વિશેષતઃ ॥ શ્રાદ્ધં કુર્યાદ્વિધાનેન
બ્રાહ્મણાન્ભોજયેત્પૃથક્ ॥
કોટિતીર્થફલં તસ્ય ભવેન્નૈઽવાત્ર સંશયઃ

ય ઇમાં શૃણુયાદ્દેવિ કથાં પાતકનાશિનીમ્ ॥ સમસ્તજન્મસંભૂતાત્પાપાન્મુક્તો ભવેન્નરઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે ચ્યવનેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ
ત્ર્યશીત્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ સુકન્યાસર ઉતમમ્ ॥ યત્રાશ્વિનૌ નિમગ્નૌ તૌ ચ્યવનેન સહાંબિકે ॥
સમાનરૂપો હ્યભવચ્ચ્યવનો યત્ર સોઽશ્વિના

યત્ર પ્રાપ્તવતી કામં સુકન્યા વરવર્ણિની ॥ સરઃસ્નાનપ્રભાવેન તેન કન્યાસરઃ સ્મૃતમ્
॥
તત્ર સ્નાતા શુભા નારી તૃતીયાયાં વિશેષતઃ

સપ્તજન્મસહસ્રાણિ ગૃહભંગં ન ચાપ્નુયાત્ ॥ દરિદ્રો વિકલો દીનો નાંધસ્તસ્યા
ભવેત્પતિઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે ચ્યવનેશ્વરમાહાત્મ્યે સુકન્યાસરોમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ
ચતુરશીત્યુત્તર દ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ પુનર્ન્યંકુમતીં નદીમ્ ॥ તત્ર કૃત્વા ગયાશ્રાદ્ધં ગોષ્પદે
તીર્થ ઉત્તમે

તતઃ પશ્યેદ્વરાહં તુ તસ્માદ્ધરિગૃહં વ્રજેત્ ॥ તત્ર માતૃસ્તુ સંપૂજ્ય સ્નાત્વા
સાગરસંગમે

ન્યંકુમત્યર્ણવોપેતે તતઃ પૂર્વમનુ વ્રજેત્ ॥ અગસ્તેરાશ્રમં દિવ્યં
ક્ષુધાહરમિતિસ્મૃતમ્

યત્રેલ્વલં ચ વાતાપિં સંહૃત્ય ભગવાન્મુનિઃ ॥ મુક્ત્વાઽઽપદ્ભ્યો બ્રાહ્મણાંશ્ચ
તેભ્યઃ સ્થાનં તતો દદૌ

168અ
અગસ્ત્યાશ્રમમેતદ્ધિ અગસ્તિપ્રિયમુત્તમમ્ ॥ ન્યંકુમત્યાસ્તટે રમ્યે સર્વપાતકનાશને

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
અગસ્તિનેહ વાતાપિઃ કિમર્થમુપશામિતઃ ॥ અત્ર વૈ કિંપ્રભાવશ્ચ સ દૈત્યો બ્રાહ્મણાંતકઃ
॥
કિમર્થં ચોદ્ગતો મન્યુરગસ્તેસ્તુ મહાત્મનઃ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
ઇલ્વલો નામ દૈત્યેન્દ્ર આસીદ્વૈ વરવર્ણિનિ ॥ મણિમત્યાં પુરા પુર્યાં વાતાપિસ્તસ્ય
ચાનુજઃ

સ બ્રાહ્મણં તપોયુક્તમુવાચ દિતિનંદનઃ ॥ પુત્ર મે ભગવન્નેકમિંદ્રતુલ્યં પ્રયચ્છતુ

તસ્મિન્સ બ્રાહ્મણો નૈચ્છત્પુત્રં દાતું તથાવિધમ્ ॥ ચુક્રોધ દિતિજસ્તસ્ય
બ્રાહ્મણસ્ય તતો ભૃશમ્

પ્રભાસક્ષેત્રમાસાદ્ય સ દૈત્યઃ પાપબુદ્ધિમાન્ ॥ મેષરૂપી ચ વાતાપિઃ
કામરૂપોઽભવત્ક્ષણાત્ ॥
7.1.2
8
5.
૧૦ ॥
સંસ્કૃત્ય ભોજયેત્તત્ર વિપ્રાન્સ ચ જિઘાંસતિ ॥ સમા હ્વયતિ તં વાચા ગતં ચૈવ તતઃ
ક્ષયમ્

સ પુનર્દેહમાસ્થાય જીવન્સ્મ પ્રત્યદૃશ્યત ॥ તતો વાતાપિરપિ તં છાગં કૃત્વા
સુસંસ્કૃતમ્ ॥
બ્રાહ્મણં ભોજયિત્વા તુ પુનરેવ સમાહ્વયત્

સ તસ્ય પાર્શ્વં નિર્ભિદ્ય બ્રાહ્મણસ્ય મહાત્મનઃ ॥ વાતાપિઃ પ્રહસંસ્તત્ર
નિશ્ચક્રામ દ્વિજોદરાત્

એવં સ બ્રાહ્મણાન્દેવિ ભોજયિત્વા પુનઃપુનઃ ॥ વિનિર્ભિદ્યોદરં તેષામેવં હંતિ
દ્વિજાન્બહૂન્

તતો વૈ બ્રાહ્મણાઃ સર્વે ભયભીતાઃ પ્રદુદ્રુવુઃ ॥ અગસ્તે રાશ્રમં જગ્મુઃ
કથયામાસુરગ્રતઃ

ભગવઞ્છૃણુ નો વાક્યમસ્માકં તુ ભયાવહમ્ ॥ નિમંત્રિતાઃ સ્મ સર્વે વા ઇલ્વલેન વયં
પ્રભો

અસ્માકં મૃત્યુરૂપં તદ્ભોજનં નાસ્તિ સંશયઃ ॥ તદસ્માન્રક્ષ ભગવન્વિષણ્ણાગતચેતસઃ

તતઃ પ્રભાસમાસાદ્ય યત્ર તૌ દૈત્યપુંગવૌ ॥ બ્રહ્મઘ્રૌ પાપનિરતૌ દદર્શ સ મહામુનિઃ

વાતાપિં સંસ્કૃતં દૃષ્ટ્વા મેષરૂપં મહાસુરમ્ ॥ ઉવાચ દેહિ મે ભોજ્યં બુભુક્ષા મમ
વર્તતે

ઇત્યુક્તૌ સ્વાગતં તત્ર ચક્રાતે મુનયે તદા ॥ ભગવન્ભોજનં તુભ્યં દાસ્યેઽહં
બહુવિસ્તરમ્ ॥
કિયન્માનસ્તવાહારસ્તાવન્માનં પચામ્યહમ્ ॥
7.1.2
8
5.
૨૦ ॥
॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
અન્નં પચસ્વ દૈત્યેન્દ્ર કિંચિત્તૃપ્તિર્ભવિષ્યતિ ॥ એવમસ્ત્વિતિ દૈત્યેન્દ્રઃ
પક્વમાહ મહામુને

આસ્યતામાસનમિદં ભુજ્યતાં સ્વેચ્છયા મુને ॥ ઇત્યુક્તોઽઘોરમંત્રં સ
જપન્કલ્પાંતકારકમ્ ॥
ધુર્યાસનમથાસાદ્ય નિષસાદ મહામુનિઃ

તં પર્યવેષદ્દૈત્યેંદ્ર ઇલ્વલઃ પ્રહસન્નિવ ॥ શતહ સ્તપ્રમાણેન રાશિમન્નસ્ય સોઽકરોત્

તતો હષ્ટમનાઽગસ્ત્યઃ પ્રાગ્રસત્કવલદ્વયમ્ ॥ રૂપં કૃત્વા મહત્તદ્વદ્યદ્વત્સાગરશોષણે

સમસ્તમેવ તદ્ભોજ્યં વાતાપિં બુભુજે તતઃ ॥ ભુક્તવત્યસુરો હ્વાનમકરોત્તસ્ય ઇલ્વલઃ

તતોઽસૌ દત્તવાનન્નમગસ્ત્યસ્ય મહાત્મનઃ ॥ ભસ્મીચકાર સર્વં સ તદન્નં ચ સદાનવમ્

ઇલ્વલં ક્રોધમુષ્ટ્યા તુ ભસ્મીચક્રે મહામુનિઃ ॥ તતો હાહારવં કૃત્વા સર્વે દૈત્યા
નનંશિરે

168બ્
તતોઽગસ્ત્યો મહાતેજા આહૂય દ્વિજપુંગવાન્ ॥ તત્સ્થાનં ચ દદૌ તેભ્યો દૈત્ય્રાનાં
દ્રવ્યપૂરિતમ્

ક્ષુધા હૃતા તતો દેવિ તત્રાગસ્ત્યસ્ય દાનવૈઃ ॥ તેન ક્ષુધા હરંનામ
સ્થાનમાસીદ્વિજન્મનામ્

તસ્ય પશ્ચિમભાગે તુ નાતિદૂરે વ્યવસ્થિતમ્ ॥ ગંગેશ્વરમિતિ ખ્યાતં ગંગયા
યત્પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
7.1.2
8
5.
૩૦ ॥ વાતાપિભક્ષણેપૂર્વમગસ્ત્યેન
મહાત્મના ॥ દૈત્યસંભક્ષણોત્પન્નસર્વપાતકશુદ્ધયે ॥
સમાહૂતા મહાદેવિ ગંગાપાતકનાશિની

તતો દેવિ સમા યાતા ગંગા પાતકનાશિની ॥ શુદ્ધિં ચકાર તસ્યર્ષેસ્તત્ર સ્થાને
સ્થિતાઽભવત્

અગસ્ત્યસ્યાઽઽશ્રમે રમ્યે નૃણાં પાપભયાપહે ॥ તત્ર ગંગેશ્વરં દૃષ્ટ્વા
અભક્ષ્યોદ્ભવપાતકાત્॥
મુચ્યતે નાત્ર સંદેહઃ સ્નાનદાનજપાદિના

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે
પ્રથમેપ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે
ન્યંકુમતીમાહાત્મ્યેઽગસ્ત્યાશ્રમગંગેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ
પઞ્ચાશીત્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ બાલાર્કં પાપનાશનમ્ ॥ અગસ્ત્યાશ્રમતો દેવિ ઉત્તરે નાતિદૂરતઃ

બાલ એવ તુ યત્રાર્કસ્તપસ્તેપે પુરા પ્રિયે ॥ તેન બાલાર્ક ઇત્યેતન્નામ ખ્યાતં
ધરાતલે

તં દૃષ્ટ્વા રવિવારેણ ન કુષ્ઠી જાયતે નરઃ ॥ બાલાનાં રોગજા પીડા ન સંભૂયાત્કદાચન

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્ર માહાત્મ્યે બાલાર્કમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ષડશીત્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ અજાપાલેશ્વરીં શુભામ્ ॥ અગસ્ત્યસ્થાનપૂર્વેણ નાતિદૂરે
વ્યવસ્થિતામ્

રઘુવંશસમુદ્ભૂતો હ્યજાપાલો નૃપોત્તમઃ ॥ સ તત્ર દેવી મારાધ્ય પાપરોગવશંકરીમ્

અજારૂપાંશ્ચ રોગાન્વૈ ચારયામાસ ભૂમિપઃ ॥ તત્ર તાં સ્થાપયામાસ સ્વનામ્ના
પાપનાશિનીમ્ ॥।

યસ્તાં પૂજયતે ભક્ત્યા તૃતીયાયાં વિધાનતઃ ॥ બલ બુર્દ્ધિયશો વિદ્યાં સૌભાગ્યં
પ્રાપ્નુયાન્નરઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિ સાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખંડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યેઽજાપાલેશ્વરીમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ
સપ્તાશીત્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ ત। ૨૮૭ ॥ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ બાલાદિત્યમિતિ શ્રુતમ્ ॥ અગત્સ્યસ્થાનતઃ પૂર્વે
ગવ્યૂતિદ્વિતયેન તુ

સ્થાનં સપાટિકાનામ તસ્યદક્ષિણતઃ સ્થિતમ્ ॥ ગવ્યૂતિમાત્રં દેવેશિ બાલાર્ક ઇતિ
વિશ્રુતમ્

યત્ર ચારાધિતા વિદ્યા વિશ્વામિત્રેણ ધીમતા ॥ સંસ્થાપ્ય લિંગત્રિતયં પ્રતિષ્ઠાપ્ય
તથા રવિમ્

વિદ્યાયાઃ સાધનં ચક્રે સિદ્ધિં સૂર્યાદવાપ્તવાન્ । બાલાદિત્યેતિ તેનાસૌ તતઃ
ખ્યાતિમગાત્પ્રભુઃ

169અ
તં દૃષ્ટ્વા માનવો દેવિ ભાસ્કરપાપતસ્કરમ્॥ ન દારિદ્ર્યમવાપ્નોતિ યાવજ્જીવતિ માનવઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે બાલાર્કમાહાત્મ્યવર્ણનંનામાષ્ટાશીત્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥
॥ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તસ્યૈવ દક્ષિણે દેવિ તસ્માદ્ગવ્યૂતિમાત્રતઃ ॥ પાતાલગામિની ગંગા સંસ્થિતા પાપનાશિની

વિશ્વામિત્રેણ ચાહૂતા સ્નાનાર્થં વરવર્ણિનિ ॥ તત્ર સ્નાત્વા મહાદેવિ મુચ્યતે
સર્વપાતકૈઃ

તત્ર ગંગેશ્વરં દૃષ્ટ્વા વિશ્વામિત્રેશ્વરં તથા ॥ બાલેશ્વરં ચ સંપ્રેક્ષ્ય
સર્વાન્કામાન વાપ્નુયાત્

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે બાલાર્કમાહાત્મ્યે પાતાલ
ગંગેશ્વરવિશ્વામિત્રેશ્વરબાલેશ્વરાભિધલિંગત્રયમાહાત્મ્યવર્ણનંનામૈકોનનવત્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

છ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ કુબેરસ્થાનમુત્તમમ્ ॥ યત્ર સિદ્ધઃ પુરા દેવિ કુબેરો ધનદોઽભવત્

બ્રાહ્મણશ્ચૌરરૂપેણ તત્ર સ્થાનેઽવસત્પુરા ॥ સ ચ મે ભક્તિયોગેન પુરા વૈ ધનદઃ કૃતઃ

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
કથં સ બ્રાહ્મણો ભૂત્વા ચૌરરૂપો નરાધમઃ ॥ તન્મે કથય દેવેશ ધનદઃ સ યથાઽભવત્

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તસ્મિન્નર્થે મહાદેવિ યદ્વૃત્તં ચૌત્તમેંઽતરે ॥ કથયિષ્યામિ તત્સર્વં
શિવમાહાત્મ્યસૂચકમ્

કશ્ચિદાસીદ્દ્વિજો દેવિ દેવશર્મેતિ વિશ્રુતઃ ॥ પ્રભાસક્ષેત્રનિલયો
ન્યંકુમત્યાસ્તટેઽવસત્

પુત્રક્ષેત્રકલત્રાદિવ્યાપારૈકરતઃ સદા ॥ વિહાયાથ સ ગાર્હસ્થ્યં ધનાર્થં લોભ મોહિતઃ
॥
પ્રચચાર મહીમેતાં સગ્રામનગરાંતરામ્

ભાર્યા તસ્ય વિલોલાક્ષી તસ્ય ગેહાદ્વિનિર્ગતા ॥ સ્વચ્છંદચારિણી નિત્યં નિત્યં
ચાનંગમો હિતા

તસ્યાં કદાચિત્પુત્રસ્તુ શૂદ્રાજ્જાતો વિધેર્વશાત્ ॥ દુષ્ટાત્માઽતીવ નિર્મુક્તો
નામ્ના દુઃસહ ઇત્યતઃ

સોઽથ કાલેન મહતા નામકર્મપ્ર વર્તિતઃ ॥ વ્યસનોપહતઃ પાપસ્ત્યક્તો બન્ધુજનૈસ્તથા

પૂજોપકરણં દ્રવ્યં સ કસ્મિંશ્ચિચ્છિવાલયે ॥ બહુદોષામુખે દૃષ્ટ્વા
હર્તુકામોઽવિશત્તતઃ॥। ॥
7.1.290.
૧૦॥
યાવદ્દીપો ગતપ્રાયો વર્ત્તિચ્છેદોઽભવત્કિલ ॥ તાવત્તેન દશા દત્તા
દ્રવ્યાન્વેષણકારણાત્

પ્રબુદ્ધશ્ચોત્થિતસ્તત્ર દેવપૂજાકરો નરઃ ॥ કોઽયં કોયમિતિ
પ્રોચ્ચૈર્વ્યાહરત્પરિઘાયુધઃ

સ ચ પ્રાણભયાન્નષ્ટઃ શૂદ્રજશ્ચાપિ મૂઢધીઃ ॥ વિનિન્દન્નાત્મનો જન્મ કર્મ ચાપિ
સુદુઃખિત

પુરપાલૈર્હતોઽવન્યાં મૃતઃ કાલાદભૂચ્ચ સઃ॥ ગંધારવિષયે રાજા ખ્યાતો નામ્ના
સુદુર્મુખઃ

ગીતવાદ્યરતસ્તત્ર વેશ્યાસુ નિરતો ભૃશમ્॥ પ્રજોપદ્રવકૃન્મૂર્ખઃ સર્વધર્મબહિષ્કૃતઃ

169બ્
કિન્ત્વર્ચયન્સદૈવાસૌ લિંગં રાજ્યક્રમાગતમ્ ॥
પુષ્પસ્રગ્ધૂપનૈવેદ્યગંધાદિભિરમન્ત્રવત્

મુખ્યેષુ ચ સદા કાલે દેવતાયતનેષુ ચ ॥ દદ્યાત્સ બહુલાન્દીપાન્વર્તિભિશ્ચ
સમુજ્જ્વલાન્

કદાચિન્મૃગયાસક્તો બભ્રામ
સ ચ વીર્યવાન્॥ પ્રભાસ ક્ષેત્રમાગાત્ય પૂર્વસંસ્કારભાવિતઃ

પરૈરભિહતો યુદ્ધે ન્યંકુમત્યાસ્તટે શુભે ॥ શિવપૂજાવિધાનેન વિધ્વસ્તાશેષપાતકઃ

તતો વિશ્ર વસશ્ચાસૌ પુત્રોઽભૂદ્ભુવિ વિશ્રુતઃ ॥ યઃ સ એવ મહાતેજાઃ સર્વયજ્ઞાધિપો
બલી ॥
7.1.290.
૨૦ ॥
કુબેર ઇતિ ધર્માત્મા શ્રુતશીલસમન્વિતઃ ॥ લિંગં પ્રતિષ્ઠયા માસ ન્યંકુમત્યાશ્ચ
પૂર્વતઃ

કૌબેરાત્પશ્ચિમે ભાગે સોમનાથેતિ વિશ્રુતમ્ ॥ સંપૂજ્ય ચ યથેશાનં ન્યંકુમત્યાસ્તટે
શુભે ॥
સ્તોત્રેણાનેન ચાસ્તૌષીદ્ભક્ત્યા તં સર્વકામદમ્

મૂર્તિઃ ક્વાપિ મહેશ્વરસ્ય મહતી યજ્ઞસ્ય મૂલોદયા તુમ્બી તુંગફલાવતી ચ શતશો
બ્રહ્માણ્ડકોટિસ્તથા ॥
યન્માનં ન પિતામહો ન ચ હરિર્બ્રહ્માણ્ડમધ્યસ્થિતો જાનાત્યન્યસુરેષુ કા ચ ગણના સા
સંતતં વોઽવતાત્

નમામ્યહં દેવમજં પુરાણમુ પેન્દ્રમિન્દ્રાવરરાજજુષ્ટમ્ ॥ શશાંકસૂર્યાગ્નિસમાનનેત્રં
વૃષેન્દ્રચિહ્નં પ્રલયાદિહેતુમ્

સર્વેશ્વરૈકત્રિબલૈકબન્ધું યોગાધિગમ્યં
જગતોઽધિવા સમ્ ॥ તં વિસ્મયાધારમનંતશક્તિં જ્ઞાનોદ્ભવં ધૈર્યગુણાધિકં ચ

પિનાકપાશાંકુશશૂલહસ્તં કપર્દિનં મેઘસમાનઘોષમ્ ॥ સકાલકણ્ઠં સ્ફ ટિકાવભાસં નમામિ
શંભું ભુવનૈકનાથમ્

કપાલિનં માલિનમાદિદેવં જટાધરં ભીમભુજંગહારમ્ ॥ પ્રભાસિતારં ચ સહસ્રમૂર્તિં
સહસ્રશીર્ષં પુરુષં વિશિષ્ટમ્

યદક્ષરં નિર્ગુણમપ્રમેયં સજ્યોતિરેકં પ્રવદંતિ સંતઃ ॥ દૂરંગમં વેદ્યમનિંદ્યવન્દ્યં
સર્વેષુ હૃત્સ્થં પરમં પવિત્રમ્

તેજોનિભં બાલમૃગાંકમૌલિં નમામિ રુદ્રં સ્ફુરદુગ્રવક્ત્રમ્ ॥ કાલેન્ધનં
કામદમસ્તસંગં ધર્માસનસ્થં પ્રકૃતિદ્વયસ્થમ્

અતીન્દ્રિયં વિશ્વ ભુજં
જિતારિં ગુણત્રયાતીતમજં નિરીહમ્ ॥ તમોમયં વેદમયં ચિદંશં પ્રજાપતીશં
પુરુહૂતમિન્દ્રમ્ ॥ અનાગતૈકધ્વનિરૂપમાદ્યં ધ્યાયંતિ યં યોગવિદો યતીન્દ્રાઃ ॥
7.1.290.
૩૦ ॥
સંસારપાશચ્છિદુરં વિમુક્તઃ પુનઃ પુનસ્ત્વાં પ્રણમામિ દેવમ્

નિરૂપમાસ્યં ચ બલપ્રભાવં ન ચ સ્વભાવં પરમસ્ય પુંસઃ ॥
વિજ્ઞાયતે વિષ્ણુપિતામહાદ્યૈસ્તં વામદેવં પ્રણમામ્યચિંત્યમ્

શિવં સમારાધ્ય તમુગ્રમૂર્ત્તિં પપૌ સમુદ્રં ભગવાનગસ્ત્યઃ ॥
લેભે દિલીપોઽપ્યખિલાંશ્ચ કામાંસ્તં વિશ્વયોનિં શરણં પ્રપદ્યે

દેવેન્દ્રવન્દ્યોદ્ધર મામનાથં શમ્ભો કૃપાકારુણિકઃ કિલ ત્વમ્ ॥
દુઃખા ઽર્ણવે મગ્નમુમેશ દીનં સમુદ્ધર ત્વં ભવ શંકરોઽસિ

સંપૂજયન્તો દિવિ દેવસંઘા બ્રહ્મેન્દ્રરુદ્રા વિહરંતિ કામમ્ ॥
તં સ્તૌમિ નૌમીહ જપામિ શર્વં વન્દેઽભિવંદ્યં શરણં પ્રપન્નઃ

સ્તુત્વૈવમીશં વિરરામ યાવત્તાવત્સ રુદ્રોઽર્કસહસ્રતેજાઃ ॥ દદૌ ચ તસ્મૈ
વરદોંઽધકારિર્વરત્રયં વૈશ્રવણાય દેવઃ॥
170અ
સખ્યં ચ દિક્પાલપદં ચતુર્થં ધનાધિપત્યં ચ દિવૌકસાં ચ

યસ્માદત્ર ત્વયા સમ્યઙ્ન્યંકુમત્યાસ્તટે શુભે ॥ આરાધિતોઽહં વિધિવત્કૃત્વા
મૂર્ત્તિં મહીમયીમ્

તસ્માત્તવૈવ નામ્ના તત્સ્થાનં ખ્યાતં ભવિષ્યતિ ॥ કુબેરનગરેત્યેવં મમ
પ્રીતિપ્રદાયકમ્

ત્વયા પ્રતિષ્ઠિતં લિંગમ સ્માત્સ્થાનાચ્ચ પશ્ચિમે ॥ ઉમાનાથસ્ય વિધિવત્સોમનાથેતિ
તત્સ્મૃતમ્

શ્રીપંચમ્યાં વિધાનેન યસ્તચ્ચ પૂજયિષ્યતિ ॥ સપ્તપુરુષાવધિર્યાવ ત્તસ્ય
લક્ષ્મીર્ભવિષ્યતિ ॥
7.1.290.
૪૦ ॥
ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખંડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે ન્યંકુ મતીમાહાત્મ્યે
કુબેરનગરોત્પત્તિકુબેરસ્થાપિતસોમનાથમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ નવત્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તસ્માદુત્તરભાગે તુ સ્થાનાત્કૌબેરસંજ્ઞકાત્ ॥ ભદ્રકાલી મહાદેવિ
વાંછિતાર્થપ્રદાયિની

દક્ષયજ્ઞસ્ય વિધ્વંસે વીરભદ્રસમન્વિતા ॥ ભદ્રકાલી મહાદેવી દક્ષયજ્ઞવિનાશિની

ચૈત્રે માસિ તૃતીયાયાં દેવીં તાં યસ્તુ પૂજયેત્ ॥ નવકોટ્યસ્તુ ચામુણ્ડા ભવિષ્યંતિ
સુપૂજિતાઃ ॥
સૌભાગ્યં વિજયં ચૈવ તસ્ય લક્ષ્મીર્ભવિષ્યતિ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે ન્યંકુમતીમાહાત્મ્યે
ભદ્રકાલીમાહાત્મ્યવર્ણનંનામૈકનવત્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તસ્માદુત્તરભાગે તુ સ્થાનાત્કૌરવસંજ્ઞકાત્ ॥ ભદ્રકાલી મહાદેવિ તપઃ કૃત્વા
સુદુસ્તરમ્

રવિં સંસ્થાપયામાસ ભક્ત્યા પરમયા યુતા ॥ રવિવારેણ સપ્તમ્યાં રક્ત પુષ્પાનુલેપનૈઃ

યસ્તં પૂજયતે ભક્ત્યા કોટિયજ્ઞફલં લભેત્ ॥ મુચ્યતે વાતપિત્તોત્થૈ રોગૈરન્યૈશ્ચ
પુષ્કલૈઃ

અશ્વસ્તત્રૈવ દાતવ્યઃ સમ્ય ગ્યાત્રાફલેપ્સુભિઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે ન્યંકુમતીમાહાત્મ્યે ભદ્રકાલીબાલાર્કમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ
દ્વિનવત્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તસ્માદ્વૈશ્રવણ સ્થાનાન્નૈરૃત્યાં વરવર્ણિનિ ॥ સ્વયં સ્થિતઃ કુબેરસ્તુ
સર્વદારિદ્ર્યનાશનઃ

મકરાદિનિધાનૈસ્તુ અષ્ટાભિઃ પરિભૂષિતઃ ॥ પઞ્ચમ્યાં પૂજયે દ્ભક્ત્યા
ગન્ધપુષ્પાનુલેપનૈઃ ॥
નિધાનપ્રાપ્તિરતુલા નિર્વિઘ્ના તસ્ય જાયતે

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સહિતાયાં
સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે પ્રભામક્ષેત્રમાહાત્મ્યે
ન્યંકુમતીમાહાત્મ્યે કુબેરસ્થાનોત્પત્તૌ કુબેરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ
ત્રિનવત્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥।
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ કૌબેરાત્પૂર્વસંસ્થિતમ્ ॥ ગવ્યૂતિપંચકે દેવિ પુષ્કરંનામ નામતઃ
॥
યત્ર સિદ્ધો મહાદેવિ કૈવર્તો ।મત્સ્યઘાતકઃ

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
સવિસ્તરં મમ બ્રૂહિ કથં સ સિદ્ધિમાપ વૈ ॥ કથયસ્વ પ્રસાદેન દેવદેવ મહેશ્વર

170બ્
॥ ॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ ત્વં યત્પુરાવૃત્તં દેવિ સ્વારોચિષેંતરે ॥ આસીત્કશ્ચિદ્દુરાચારઃ કૈવર્તો
મત્સ્યઘાતકઃ

સ
કદાચિચ્ચરન્પાપઃ પુષ્કરે તુ જગામ વૈ ॥ દદર્શ શાંકરં વેશ્મ
લતાપાદપસંકુલમ્

સ માઘમાસે શીતાર્ત્તઃ ક્લિન્નજાલસમન્વિતઃ ॥ પ્રાસાદ મારુરોહાર્ત્તઃ
સૂર્યતાપજિઘૃક્ષયા

તતઃ સ ક્લિન્નજાલં તચ્છોષણાય રવેઃ કરૈઃ ॥ પ્રાસાદધ્વજદંડાગ્રે સંપ્રસારિતવાંસ્તદા

તતઃ પ્રાસાદતો દેવિ જાડ્યાત્સંપતિતઃ ક્રમાત્ ॥ સ મૃતઃ સહસા દેવિ તસ્મિન્ક્ષેત્રે
શિવસ્ય ચ

જાલં તસ્ય પ્રભૂતેન જીર્ણકાલેન યત્તદા ॥ ધ્વજા બદ્ધા યતો જાલૈઃ પ્રાસાદે સા
શુભેઽભવત્

તતોઽસૌ ધ્વજમાહાત્મ્યાજ્જાતોઽવન્યાં નરાધિપઃ ॥ ઋતધ્વજેતિ વિખ્યાતઃ સૌરાષ્ટ્રવિષયે
સુધીઃ ॥
સ હિ સ્ફૂર્જદ્ધ્વજાગ્રેણ રથેન પર્યટન્મહીમ્

કામભોગાભિભૂતાત્મા રાજ્યં ચક્રે પ્રતાપવાન્ ॥ તતોઽસૌ ભવને શંભોર્દદૌ
શોભાસમન્વિતામ્ ॥
ધ્વજાં શુભ્રાં વિચિત્રાં ચ નાન્યત્કિંચિદપિ પ્રભુઃ ॥
7.1.294.
૧૦ ॥
તતો જાતિસ્મરો રાજા પ્રભાસક્ષેત્રમાગતઃ॥ તત્રાયતનં ધ્વજાજાલસમન્વિતમ્

અજોગન્ધસ્ય દેવસ્ય પૂર્વમારાધિતસ્ય ચ ॥પ્રાસાદં કારયામાસ શિવોપકરણાનિ ચ

નિત્યં પૂજયતે ભક્ત્યા તલ્લિંગં પાપનાશનમ્ ॥ દશવર્ષસહસ્રાણિ રાજ્યં ચક્રે મહામનાઃ

તલ્લિંગસ્ય પ્રભાવેન તતઃ કાલાદ્દિવં ગતઃ ॥ તસ્માત્તત્ર પ્રયત્નેન ગત્વા લિંગં
પ્રપૂજયેત્

સ્નાત્વા પશ્ચિમતઃ કુણ્ડે પુષ્કરે પાપતસ્કરે ॥ યત્ર બ્રહ્માઽયજત્પૂર્વં
યજ્ઞૈર્વિપુલદક્ષિણૈઃ

સમાહૂય ચ તીર્થાનિ પુષ્કરાત્તત્ર ભામિનિ ॥ તસ્મિન્કુણ્ડે તુ વિન્યસ્ય અજો ગન્ધ
સમીપતઃ ॥
પ્રતિષ્ઠાપ્ય મહાલિંગમજોગન્ધેતિ નામતઃ

ત્રિપુષ્કરે મહાદેવિ કુણ્ડે પાતકનાશને ॥ સૌવર્ણં કમલં તત્ર દદ્યાદ્બ્રાહ્મણપુંગવે

દેવં સંપૂજ્ય વિધિવદ્ગન્ધપુષ્પાક્ષતાદિભિઃ ॥ મુચ્યતે પાતકૈઃ સર્વૈઃ
સપ્તજન્માર્જિતૈરપિ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે પુષ્કર માહાત્મ્યેઽજોગન્ધેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ
ચતુર્ણવત્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તસ્માદીશાન દિગ્ભાગે ઇન્દ્રસ્થાનમનુત્તમમ્ ॥ ગવ્યૂતિપઞ્ચમાત્રેણ યત્ર ચન્દ્રસરઃ
પ્રિયે

તસ્માદુત્તરદિગ્ભાગે નાતિદૂરે વ્યવસ્થિતમ્ ॥ યત્ર ચન્દ્રોદકં દેવિ
જરાદારિદ્ર્યનાશનમ્

ચન્દ્રાનુવૃદ્ધ્યા તદ્વૃદ્ધિઃ ક્ષયસ્તત્સંક્ષયે ભવેત્॥ તસ્મિન્પાપયુગેઽપ્યેવં
કદાચિત્સંપ્રદૃશ્યતે

તત્ર સ્નાત્વા મહાદેવિ યદિ પાપસહસ્રકમ્॥ કૃતં સોઽત્ર સમાયાતિ નાત્ર કાર્યા
વિચારણા

તત્રાહિલ્યાપ્રસંગોત્થમહાપાતકભીરુણા॥ ગૌતમોદ્ભવશાપેન વિલક્ષ્યીકૃતચેતસા

171અ
ઇન્દ્રેણ ચ પુરા દેવિ ઇષ્ટં વિપુલદક્ષિણૈઃ ॥ તત્ર વર્ષસહસ્રાણિ સંસ્થાપ્ય
શિવમીશ્વરમ્ ॥
ઇન્દ્રેશ્વરેતિ નામ્ના વૈ સર્વપાતક નાશનમ્

ચન્દ્રતીર્થે નરઃ સ્નાત્વા સંતર્પ્ય પિતૃદેવતાઃ ॥ ઇન્દ્રેશ્વરં ચ સંપૂજ્ય મુચ્યતે
નાત્ર સંશયઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે ચન્દ્રોદકતીર્થમાહાત્મ્ય ઇન્દ્રેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ
પઞ્ચનવત્યુત્તર દ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તસ્માદાગ્નેયદિગ્ભાગે ગવ્યૂતિસપ્તકેન ચ ॥ સ્થાનં દેવકુલંનામ દેવાનાં યત્ર સંગમઃ

ઋષીણાં યત્ર સિદ્ધાનાં પુરા લિંગે નિપાતિતે ॥ યસ્માજ્જાતો મહાદેવિ તસ્માદ્દેવકુલં
સ્મૃતમ્

તસ્ય પશ્ચિમદિગ્ભાગ ઋષિતોયા મહાનદી ॥ ઋષીણાં વલ્લભા દેવિ સર્વપાતકનાશિની

તત્ર સ્નાત્વા નરઃ સમ્યક્પિતૄણાં નિર્વપેન્નરઃ ॥ સપ્તવર્ષાયુતાન્યેવ પિતૄણાં
તૃપ્તિમાવહેત્

સુવર્ણં તત્ર દેયં તુ અજિનં કંબલં તથા ॥ આષાઢે ત્વમાવાસ્યાયાં યત્કિઞ્ચિદ્દીયતે
ધ્રુવમ્

વર્દ્ધતે ષોડશગુણં યાવ દાયાતિ પૂર્ણિમા

સુવર્ણં તત્ર દેયં તુ અજિનં કંબલં તથા ॥ મુચ્યતે પાતકૈઃ સર્વૈઃ સપ્તજન્મકૃતૈરપિ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય ઋષિતોયાનદીમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ
ષણ્ણવત્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥
॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
દેવદેવ જગન્નાથ સંસારાર્ણવતારક ॥ સવિસ્તરં તુ મે બ્રૂહિ ઋષિતોયામહોદયમ્

ઋષિતોયેતિ તન્નામ કથં ખ્યાતં ધરાતલે ॥ કથં સા પુનરાયાતા દેવદારુવને શુભે

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ દેવિ પ્રવક્ષ્યામિ સાવધાના વચો મમ ॥ માહાત્મ્યમૃષિતો યાયાઃ સર્વપાતકનાશનમ્

દેવદારુવને પુણ્ય ઋષયસ્તપસા યુતાઃ ॥ નિવસંતિ વરારોહે શતશોથ સહસ્રશઃ

તેષાં નિવસતાં તત્ર બહુકાલો ગતઃ પ્રિયે ॥ પુત્રપૌત્રૈઃ પ્રવૃદ્ધાસ્તે દારુકં
વ્યાપ્ય સંસ્થિતાઃ

તે સર્વે ચિંતયામાસુઃ સમેત્ય ચ પરસ્પરમ્ ॥ સરસ્વતી મહાપુણ્યા શિરસ્યાધાય વાડવમ્

પ્રભાસં ચિરકાલેન ક્ષેત્રં ચૈવ ગમિષ્યતિ ॥ વાપીકૂપતડાગાદિ મુક્ત્વા સાગરગામિનીમ્

નાહ્લાદં કુરુતે ચેતઃ સ્નાનદાનજપેષુ ચ ॥ બ્રહ્માણં પ્રાર્થયિષ્યામો ગત્વા
બ્રહ્મનિકેતનમ્

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
એવં નિમન્ત્ર્ય તે સર્વે ઋષયસ્તપસોજ્જ્વલાઃ॥ ગતાસ્તે બ્રહ્મલોકં તુ દ્રષ્ટું દેવં
પિતામહમ્ ॥
તુષ્ટુવુર્વિવિધૈઃ સ્તોત્રૈર્બ્રહ્માણં કમલોદ્ભવમ્

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
નમઃ પ્રણવરૂપાય વિશ્વ કર્ત્રે નમોનમઃ ॥ તથા વિશ્વસ્ય રક્ષિત્રે નમોઽસ્તુ પરમાત્મને
॥
7.1.297.
૧૦ ॥
તથા તસ્યૈવ સંહર્ત્રે નમો બ્રહ્મસ્વરૂપિણે ॥ પિતામહ નમસ્તુભ્યં સુરજ્યેષ્ઠ
નમોઽસ્તુ તે

171બ્
ચતુર્વક્ત્ર નમસ્તુભ્યં પદ્મયોને નમોઽસ્તુ તે ॥ વિરંચયે નમસ્તુભ્યં વિધયે વેધસે
નમઃ

ચિદાનન્દ નમસ્તુભ્યં હિરણ્ય ગર્ભ તે નમઃ ॥ હંસવાહન તે નિત્યં પદ્માસન નમોઽસ્તુતે

એવં સંસ્તુવતાં તેષામૃષીણામૂર્ધ્વરેતસામ્ ॥ ઉવાચ પરમપ્રીતો બ્રહ્મા લોક પિતામહઃ

સ્વાગતં વૈ દ્વિજશ્રેષ્ઠા યુષ્માકં કૃતવાનહમ્ ॥ સ્તોત્રેણાનેન દિવ્યેન વૃણુધ્વં
વરમુત્તમમ્

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
અભિષેકાય નો દેવ નદી પાપપ્રણાશિની ॥ વિલોક્યતે સુરશ્રેષ્ઠ દેહિ નો વરમુત્તમમ્

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્તસ્તૈસ્તદા બ્રહ્મા મુનિભિસ્તપસોજ્જ્વલૈઃ ॥ વીક્ષાંચક્રે તદા સર્વા
મૂર્તિમત્યશ્ચ નિમ્નગાઃ

ગઙ્ગા ચ યમુના ચૈવ તથા દેવી સરસ્વતી ॥ ચન્દ્રભાગા ચ રેવા ચ શરયૂર્ગંડકી તથા

તાપી ચૈવ વરારોહે તથા ગોદાવરી નદી ॥ કાવેરી ચન્દ્રપુત્રી ચ શિપ્રા ચર્મણ્વતી તથા

સિન્ધુશ્ચ વેદિકા ચૈવ નદાઃ સર્વે વરાનને ॥ મૂર્તિમત્યઃ સ્થિતાઃ સર્વાઃ પવિત્રાઃ
પાપનાશિની ॥
7.1.297.
૨૦ ॥
દૃષ્ટ્વા પિતામહઃ સર્વા ગત્વરા ધરણીં પ્રતિ ॥ દેવદારુવને રમ્યે પ્રભાસે ક્ષેત્ર
ઉત્તમે ॥
કમણ્ડલૌ કૃતા દૃષ્ટિર્વિવિશુસ્તાઃ કમણ્ડલુમ્

।
। બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
ધૃતાઃ સર્વા મહાપુણ્યા નદ્યો બ્રહ્મકમણ્ડલૌ॥ પ્રવિષ્ટાઃપૃથિવીં યાંતુ
ઋષીણામનુકમ્પયા

પ્રહિણોમિ યદ્યેકાં ચ હ્યન્યા રુષ્યતિ મે દ્વિજાઃ ॥ તસ્માત્સર્વાઃ પ્રમોક્ષ્યામિ
કમણ્ડલુકૃતા લયાઃ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥
તતો બ્રહ્મા મુમોચાઽથ તત્રસ્થાશ્ચ મહાપગાઃ ॥ મુક્ત્વા બ્રહ્મા
મુનીન્સર્વાન્પ્રોવાચેદં પુનઃપુનઃ

ઋષિભિઃ પ્રાર્થ્યમાનેન નદ્યો મુક્તા મયા યતઃ ॥ તોયરૂપા મહાવેગા અભિષેકાય સત્વરાઃ

ઋષિતોયેતિ નામ્ના સા ભવિષ્યતિ ધરાતલે ॥ ઋષીણાં વલ્લભા દેવી સર્વપાતકનાશિની

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
એવં દેવિ સમાયાતા દેવદારુવને નદી ॥ ઋષિતોયેતિ વિખ્યાતા પવિત્રા ચ વરાનને

તૂર્યદુંદુભિનિર્ઘોષૈર્વેદમઙ્ગલનિઃસ્વનૈઃ ॥ સમુદ્રં પ્રાપિતા દેવી
ઋષિભિર્વેદપારગૈઃ

સર્વત્ર સુલભા દેવી ત્રિષુ સ્થાનેષુ દુર્લભા ॥ મહોદયે મહાતીર્થે મૂલચંડીશસન્નિધૌ

સમુદ્રેણ સમેતા તુ યત્ર સા પૂર્વવાહિની ॥ યત્રર્ષિતોયા લભ્યેત તત્ર કિં મૃગ્યતે
પરમ્ ॥
7.1.297.
૩૦॥
મનુષ્યાસ્તે સદા ધન્યાસ્તત્તોયં તુ પિબંતિ યે ॥ અસ્થીનિ યત્ર લીયંતે
ષણ્માસાભ્યન્તરેણ તુ

પ્રાતઃકાલે વહેદ્ગંગા સાયં ચ યમુના તથા

નદીસહસ્રસંયુક્તા મધ્યાહ્ને તુ સરસ્વતી ॥ અપરાહ્ણે વહેદ્રેવા સાયાહ્ને
સૂર્યપુત્રિકા

એવં જાનન્નરો યસ્તુ તત્ર સ્નાન વિચક્ષ ણઃ ॥ આચરેદ્વિધિના શ્રાદ્ધં સ તસ્યાઃ
ફલભાગ્ભવેત્

એવં સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તમૃષિતોયામહોદયમ્ ॥ સર્વપાપહરં નૃણાં સર્વકામફલપ્રદમ્

172અ
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખંડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય ઋષિતોયામાહાત્મ્યવર્ણનંનામ સપ્તનવત્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
ઋષિતોયાપશ્ચિમે તુ તત્ર ગવ્યૂતિમાત્રતઃ ॥ સંગાલેશ્વરનામાસ્તિ સર્વપાતકનાશનઃ

ગુપ્તસ્તત્ર પ્રયાગશ્ચ દેવો વૈ માધવસ્તથા ॥ જાહ્નવી યમુના ચૈવ દેવી તત્ર સરસ્વતી

અન્યાનિ તત્ર તીર્થાનિ વહૂનિ ચ વરા નને ॥ સ્નાત્વા દૃષ્ટ્વા પૂજયિત્વા
મુક્તઃસ્યાત્સર્વકિલ્વિષૈઃ

॥ પાર્વત્યુવાચ ॥ ॥
કથય ત્વં મહેશાન સર્વદેવનમસ્કૃત ॥ તીર્થરાજઃ પ્રયાગસ્તુ કથં વિષ્ણુઃ સનાતનઃ

કથં ગંગા ચ યમુના તથા દેવી સરસ્વતી ॥ અન્યાન્યપિ બહૂન્યેવ તીર્થાનિ વૃષભધ્વજ

સમાયાતાનિ તત્રૈવ સંગાલેશ્વરસંનિધૌ ॥ સંગાલેશેતિ કિં નામ હ્યેતન્મે વદ કૌતુકમ્

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
પુરા વૈ લિંગપતને સર્વદેવસમાગમે ॥ સાર્ધત્રિતયકો ટીનિ પુણ્યાનિ સુરસુન્દરિ

તીર્થાનિ તીર્થરાજોઽયં પ્રયાગઃ સમુપસ્થિતઃ ॥ આત્માનં ગોપયામાસ તીર્થકોટિભિરાવૃતમ્

તતસ્તત્ર સમાયાતા બ્રહ્મવિષ્ણુપુરોગમાઃ ॥ વિબુધાસ્તીર્થરાજં તં
દદૃશુર્દિવ્યચક્ષુષા

તીર્થકોટિભિરાકીર્ણં પવિત્રં પાપનાશનમ્ ॥ લિંગસ્ય પતનં શ્રુત્વા મહાદુઃખેન સંવૃતાઃ
॥
7.1.298.
૧૦ ॥
સ્થિતાઃ સર્વે તદા દેવિ બ્રહ્માદ્યાઃ સુરસત્તમાઃ

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ દેવો રુદ્રઃ સનાતનઃ ॥ નિરાનંદઃ સમા યાતો વાક્યમેતદુવાચ હ

શૃણુધ્વં વચનં દેવા બ્રહ્મવિષ્ણુપુરોગમાઃ ॥ ઋષિશાપાન્નિપતિતં મમ લિંગમનુત્તમમ્ ॥
તસ્માલ્લિંગં પૂજયત સર્વ કામાર્થસિદ્ધયે

એવમુક્ત્વા મહાદેવો દેશે તસ્મિન્સ્થિતઃ પ્રિયે ॥ બ્રાહ્મં ચ વૈષ્ણવં રૌદ્રં તત્ર
કુણ્ડત્રયં સ્મૃતમ્

ચતુર્થં ત્રિસંગમાખ્યં નદીનાં યત્ર સંગમઃ ॥ ગંગાયાશ્ચ સરસ્વત્યાઃ
સૂર્યપુત્ર્યાસ્તથૈવ ચ

કોટિરેકા ચ તીર્થાનાં બ્રહ્મકુણ્ડે વ્યવસ્થિતા ॥ તથા ચ વૈષ્ણવે કુણ્ડે કોટિરેકા
પ્રકીર્તિતા

સાર્ધકોટિસ્તુ સંપ્રોક્તા શિવકુણ્ડે પ્રકીર્તિતા ॥ પશ્ચિમે બ્રહ્મકુણ્ડં ચ પૂર્વે
વૈ વૈષ્ણવં સ્મૃતમ્

મધ્યભાગે સ્થિતં યચ્ચ રુદ્રકુણ્ડં પ્રકીર્તિતમ્ ॥ કુણ્ડમધ્યાદ્વિનિર્ગત્ય યત્ર
ગંગા વરાનને

સૂર્યપુત્ર્યા સમેતા ચ તત્ત્રિસંગમ ઉચ્યતે ॥ અનયોરંતરે સૂક્ષ્મે તત્ર ગુપ્તા
સરસ્વતી

એષુ સન્નિહિતો નિત્યં પ્રયાગસ્તીર્થનાયકઃ ॥ અત્રાગત્ય નરો યસ્તુ માઘમાસે વરાનને ॥
7.1.298.
૨૦ ॥
સ્નાયાત્પ્રભાતસમયે મકરસ્થે રવૌ પ્રિયે ॥ કિઞ્ચિદભ્યુદિતે સૂર્યે શૃણુ તસ્ય ચ
યત્ફલમ્

આદ્યેનૈકેન સ્નાનેન પાપં યન્મનસા કૃતમ્॥ વ્યપોહતિ નરઃ સમ્ય ક્છ્રદ્ધાયુક્તો
જિતેન્દ્રિયઃ

વાચિકં તુ દ્વિતીયેન કાયિકં તુ તૃતીયકાત્ ॥ સંસર્ગજં ચતુર્થેન રહસ્યં પઞ્ચમેન તુ

ઉપપાતકાનિ ષષ્ઠેન સ્નાનેનૈવ વ્યપોહતિ

અભિષેકેણ કુણ્ડાનાં સપ્તકૃત્વો વરાનને॥ મહાંતિ ચૈવ પાપાનિ ક્ષાલ્યંતે પુરુષૈઃ
સદા

172બ્
યઃ સ્નાતિ સકલં માસં પ્રયાગે ગુપ્તસંજ્ઞકે ॥ બ્રહ્માદિભિર્ન તદ્વક્તું શક્યતે
કલ્પકોટિભિઃ

યાનિ કાનિ ચ તીર્થાનિ પ્રભાસે સંતિ ભામિનિ ॥ તેભ્યોઽતિવલ્લભં તીર્થં
સર્વપાપપ્રણાશનમ્

એષાં સંરક્ષણાર્થાય મયા વૈ તત્ર માતરઃ ॥ પૂજનીયાઃ પ્રયત્નેન નૈવેદ્યૈર્વિવિધૈઃ
શુભૈઃ

કૃષ્ણપક્ષે ચતુ ર્દશ્યાં શ્રદ્ધાયુક્તેન ચેતસા ॥ તાસામનુચરા દેવિ ભૂતપ્રેતાશ્ચ
કોટિશઃ

તેષાં ભયવિનાશાય તા માતૃશ્ચ પ્રપૂજયેત્ ॥ અસ્મિંસ્તીર્થે નરઃ સ્નાત્વા
બ્રહ્મહત્યાં વ્યપોહતિ ॥
7.1.298.
૩૦॥
યઃ કશ્ચિત્કુરુતે શ્રાદ્ધં પિતૄનુદ્દિશ્ય ભક્તિતઃ ॥ ઉદ્ધરેચ્ચ પિતુર્વર્ગં
માતુર્વર્ગં નરોત્તમઃ

વૃષભસ્તત્ર દાતવ્યઃ સમ્યગ્યાત્રાફલેપ્સુભિઃ ॥ એવં યઃ કુરુતે યાત્રાં તસ્ય
ફલમનન્તકમ્

એવં ગુપ્તપ્રયાગસ્ય માહાત્મ્યં કથિતં તવ ॥ શ્રુત્વાભિનન્દ્ય પુરુષઃ
પ્રાપ્નુયાચ્છંકરાલયમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદેમહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે ગુપ્તપ્રયા
ગમાહાત્મ્યવર્ણનંનામાષ્ટનવત્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તસ્યૈવ દક્ષિણે ભાગે નાતિદૂરે વ્યવસ્થિ
તમ્॥ શંખચક્રગદાધારી માધવસ્તત્ર સંસ્થિતઃ

એકાદશ્યાં સિતે પક્ષે સોપવાસો જિતેન્દ્રિયઃ ॥ યસ્તં પૂજયતે ભક્ત્યા
ગંધપુષ્પાનુલેપનૈઃ ॥
સ યાતિ પરમં સ્થાનમપુનર્ભવદાયકમ્

અત્ર ગાથા પુરા ગીતા બ્રહ્મણા લોકકર્તૃણા ॥ વિષ્ણુકુણ્ડે નરઃ સ્નાત્વા યો વૈ
માધવમર્ચયેત્ ॥
સ યાસ્યતિ પરં સ્થાનં
યત્ર દેવો હરિઃ સ્વયમ્

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં માહાત્મ્યં વિષ્ણુદૈવતમ્ ॥ સર્વકામપ્રદં નૃણાં
સર્વપાતકનાશનમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખંડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે માધવમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ નવનવત્યુત્તરદ્વિ શતતમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તસ્યૈવોત્તરદિગ્ભાગે કિઞ્ચિદ્વાયવ્યસંસ્થિતમ્ ॥ સંગાલેશ્વરનામાસ્તિ સર્વપાતકનાશનમ્

તત્ર બ્રહ્મા ચ વિષ્ણુશ્ચ લિંગસ્યારાધનોદ્યતૌ ॥ શક્રશ્ચૈવ મહાતેજા લિંગં
પૂજિતવાન્પ્રિયે

વરુણો ધનદશ્ચૈવ ધર્મરાજોઽથ પાવકઃ ॥ આદિત્યૈર્વસુભિશ્ચૈવ લોકપાલૈઃ સમંતતઃ

આરાધિતં મહાલિંગં સંગાલેશ્વરનામભૃત્ ॥ પૂજયિત્વા તુ તે સર્વે દૃષ્ટ્વા
માહાત્મ્યમુત્તમમ્

ઊચુશ્ચ સહસા દેવિ પરમાનંદસંયુતાઃ ॥ દેવાનાં નિવહૈર્યસ્માત્સમાગત્ય પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
સંગાલેશ્વરનામાસ્ય ભવિષ્યતિ ધરાતલે

સંગાલેશ્વરનામાનં પૂજયિષ્યંતિ માનવાઃ ॥ ન તેષામન્વયે કશ્ચિન્નિર્ધનઃ સંભવિષ્યતિ

ગોસહસ્રસ્ય દત્તસ્ય કુરુક્ષેત્રે ચ યત્ફલમ્ ॥ તત્ફલં સમવાપ્નોતિ
સંગાલેશ્વરદર્શનાત્

173અ
અમાવાસ્યાં ચ સંપ્રાપ્ય સ્નાનં કૃત્વા વિધાનતઃ ॥ યઃ કરોતિ નરઃ શ્રાદ્ધં પિતૄણાં
રોષવર્જિતઃ ॥
પિતરસ્તસ્ય તૃપ્યંતિ યાવદાભૂતસંપ્લવમ્

અર્ધક્રોશં ચ તત્ક્ષેત્રં સમંતાત્પરિમણ્ડલમ્ ॥ સર્વકામપ્રદં નૃણાં સર્વપાતકનાશનમ્

અસ્મિન્ક્ષેત્રે મહાદેવિ જીવા ઉત્તમમધ્યમાઃ ॥ કાલેન નિધનં પ્રાપ્તાસ્તેઽપિ યાંતિ
પરાં ગતિમ્ ॥
7.1.300.
૧૦॥।
ગૃહીત્વાનશનં યે તુ પ્રાણાંસ્ત્યક્ષ્યંતિ માનવાઃ ॥ નિશ્ચયં તે મહાદેવિ લીયંતે
પરમેશ્વરે

ગવા હતા દ્વિજહતા યે ચ વૈ દંષ્ટ્રિભિર્હતા॥ આત્મનો ઘાતકા યે તુ સર્પદષ્ટાશ્ચ યે
મૃતાઃ

શય્યાયાં વિગતપ્રાણા યે ચ શૌચવિવર્જિતાઃ ॥ અસ્મિંસ્તીર્થે મહાપુણ્યે
અપુનર્ભવદાયકે

દત્તૈઃ ષોડશભિઃ શ્રાદ્ધૈર્વૃષોત્સર્ગે કૃતે પુનઃ ॥
વિધિવદ્ભોજિતૈર્વિપ્રૈર્ભવેન્મુક્તિર્ન સંશયઃ

એવમુક્ત્વા સુરાઃ સર્વે ગતવંતસ્ત્રિવિષ્ટપમ્

સંગાલેશ્વરમાહાત્મ્યં સંક્ષેપાત્કથિતં તવ ॥ શ્રુતં હરતિ પાપાનિ દુઃખશોકાંસ્તથૈવ ચ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખંડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે સંગાલેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ સિદ્ધેશ્વરમનુત્તમમ્ ॥ તસ્યૈવ પૂર્વદિગ્ભાગે નાતિદૂરે
વ્યવસ્થિતમ્

યદા દેવૈઃ સમેત્યાશુ શિવલિંગં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥ સંગાલેશ્વર નામાઢ્યં સર્વપાપહરં
શુભમ્

તદા સિદ્ધગણાઃ સર્વે સમારાધ્ય વૃષધ્વજમ્ ॥ સ્થાપયાંચક્રિરે લિંગં
સર્વસિદ્ધિપ્રદાયકમ્

તત્સિદ્ધેશ્વર નામાઢ્યં મહાપાતકનાશનમ્ ॥ તુષ્ટુવુર્વિવિધૈઃ સ્તોત્રૈસ્તદા
સિદ્ધગણાઃ શિવમ્

તતસ્તુષ્ટો મહાદેવો યાચ્યતાં વરમુત્તમમ્ ॥ નમસ્કૃત્ય તતઃ સર્વે પ્રોચુશ્ચ
શશિશેખરમ્

ઇહાગત્ય નરો યસ્તુ સ્નાત્વા ચ વિધિપૂર્વકમ્ ॥ અર્ચયેત્સિદ્ધનાથં ચ જપેચ્ચ
શતરુદ્રિયમ્

અઘોરં વા જપે ન્મન્ત્રં ગાયત્ર્યં ચ મહેશ્વરમ્ ॥ ષણ્માસાભ્યન્તરેણૈવ જપેચ્ચ
મુનિસત્તમાઃ ॥
અણિમાદિગુણૈશ્વર્યં સંસિદ્ધિં પ્રાપ્નુયાદ્ધ્રુવમ્

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥
॥
એવં ભવિષ્યતીત્યુક્ત્વા હ્યંતર્ધાનં ગતો હરઃ ॥ સિદ્ધેશ્વરં તુ સંપૂજ્ય હ્યઘોરં ચ
જપેન્નરઃ

આશ્વયુક્કૃષ્ણપક્ષે તુ ચતુર્દશ્યાં મહાનિશિ ॥ ધૈર્યમાલંબ્ય નિર્ભીકઃ સ સિદ્ધિં
પ્રાપ્નુયાન્નરઃ

ઇત્યેતત્કથિતં દેવિ માહાત્મ્યં પાપનાશનમ્ ॥ સિદ્ધેશ્વરસ્ય દેવસ્ય સર્વકામફલપ્રદમ્
॥
7.1.301.
૧૦ ॥
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખંડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય સિદ્ધેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામૈકોત્તરત્રિશત તમોઽધ્યાયઃ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ ગંધર્વેશ્વરમુત્તમમ્ ॥ તસ્યૈવોત્તરદિગ્ભાગે ધનુષાં પંચકે
સ્થિતમ્

173બ્
તૈ દૃષ્ટ્વા ચ મહાદેવિ રૂપવાઞ્જાયતે નરઃ ॥ ગંધર્વૈઃ સ્થાપિતં લિંગં સ્નાત્વા
સંપૂજયેત્સકૃત્ ॥
સર્વાન્કામાનવાપ્નોતિ રક્તકણ્ઠશ્ચ જાયતે

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખંડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે ગંધર્વેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ દ્વ્યુત્તરત્રિશત
તમોઽધ્યાયઃ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ ઉત્તરે દેવમુત્તમમ્ ॥ યસ્તમારાધયેદ્દેવં મહાપાતકનાશનમ્ ॥

તસ્યૈવ પશ્ચિમે ભાગે ધનુષાં ત્રિતયે સ્થિતમ્ ॥ શેષાદિપ્રમુખૈર્નાગૈર્મહતા તપસા
યુતૈઃ ॥
સમારાધ્ય મહાદેવં સ્થાપિતં લિંગમુત્તમમ્

યસ્તમારાધયેદ્દેવં સર્પૈરારાધિતં પુરા ॥ ન વિષં ક્રમતે દેહે તસ્ય જન્માવધિ પ્રિયે

સર્પાસ્તસ્ય પ્રસીદન્તિ ન કુંથંતિ કદાચન ॥ તસ્માત્સર્વં પ્રયત્નેન તલ્લિંગં
પૂજયેન્નરઃ

તત્ર લિંગાન્યનેકાનિ ઋષિભિઃ સ્થાપિતાનિ તુ ॥ ગંગાતીરે મહાપુણ્યે પશ્ચિમે વરવર્ણિનિ

તાનિ દૃષ્ટ્વા પૂજયિત્વા સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ॥ અશ્વમેધસહસ્રસ્ય ફલં પ્રાપ્નોતિ
માનવઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે સંગાલેશ્વરમાહાત્મ્ય ઉત્તરેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ
ત્ર્યુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ ગંગાં ત્રિપથગામિનીમ્ ॥ સંગાલેશાદથૈશાન્યાં ધનુષાં સપ્તકે
સ્થિતામ્

તસ્યાં ત્રિનેત્રા મત્સ્યાઃ સ્યુર્નિત્ય માંભસિકાઃ પ્રિયે ॥ કલૌયુગેઽપિ દૃશ્યંતે
સત્યંસત્યં મયોદિતમ્

તસ્યાં સ્નાત્વા મહાદેવિ મુચ્યતે પઞ્ચપાતકૈઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા વિસ્મિતા ગિરિજા સતી ॥ ઉવાચ તં દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ
પ્રચલચ્ચંદ્રશેખરમ્

॥ પાર્વત્યુવાચ ॥ ॥
કથં તત્ર સમાયાતા ગંગા ત્રિપથગામિની ॥ કથં ત્રિનેત્રાઃ સંજાતા મત્સ્યા આંભસિકાઃ
શિવ

એતદ્વિસ્તરતો બ્રૂહિ યદ્યહં તે પ્રિયા વિભો

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ દેવિ પ્રવક્ષ્યામિ યદિ પૃચ્છસિ માં શુભે ॥ આસ્તિકાઃ શ્રદ્દધાનાશ્ચ ભવંતીતિ
મતિર્મમ

યદા શપ્તો મહાદેવો હ્યજ્ઞાનતિમિરાવૃતૈઃ ॥ ઋષિભિઃ કોપયુક્તૈશ્ચ
કસ્મિંશ્ચિત્કારણાંતરે

તદા તે મુનયઃ સર્વે શપ્તં જ્ઞાત્વા મહેશ્વરમ્ ॥ નિરાનંદં જગત્સર્વં દૃષ્ટ્વા
ચાત્માનમેવ ચ

આરાધ્ય પરમેશાનં દધતં ગજરૂપકમ્ ॥ ઉન્નતં સ્થાનમાનીય સાનંદં ચક્રિરે દ્વિજાઃ ॥
7.1.30
4.૧૦ ॥
તતઃ પ્રભૃતિ સર્વે તે શિવદ્રોહકરં પરમ્ ॥ આત્માનં મેનિરે નિત્યં પ્રસન્નેઽપિ
મહેશ્વરે

મહોદયાન્મહાતીર્થં સર્વ આગત્ય સત્વરમ્ ॥ તપસ્તેપુર્મહાઘોરં સંગાલેશ્વરસ ન્નિધૌ

સંગાલેશ્વરનામાનં સર્વે પૂજ્ય યથાવિધિ ॥ ભૃગુરત્રિસ્તથા મંકિઃ કશ્યપઃ કણ્વ એવ ચ

174અ
ગૌતમઃ કૌશિકશ્ચૈવ કુશિકશ્ચ મહાતપાઃ ॥ શૂકરોઽથ ભરદ્વાજો ભાર્ગવિશ્ચ મહાતપાઃ

જાતૂકર્ણ્યો વસિષ્ઠશ્ચ સાવર્ણિશ્ચ પરાશરઃ ॥ શાંડિલ્યશ્ચ પુલસ્ત્યશ્ચ વત્સશ્ચૈવ
મહાતપાઃ

એતે ચાન્યે ચ બહવો હ્યસંખ્યાતા મહર્ષયઃ

સંગાલેશ્વરમાસાદ્ય પ્રભાસે પાપનાશને ॥ તપઃ કુર્વંતિ સતતં પ્રતિષ્ઠાપ્ય મહેશ્વરમ્

તતઃ કાલેન મહતા તે સર્વે મુનિપુંગવાઃ ॥ ધ્યાનાત્ત્રિલોચનસ્યૈવ અદૃષ્ટે તુ મહેશ્વરે

ત્રિનેત્રત્વમનુપ્રાપ્તાસ્તપોનિષ્ઠાસ્તપોધનાઃ ॥ પરસ્પરં
વીક્ષમાણાસ્ત્રિનેત્રસ્યાભિશંકયા

સ્તુવંતિ વિવિધૈઃ સ્તોત્રૈર્મન્યમાના મહેશ્વરમ્ ॥ જ્ઞાત્વા ધ્યાનેન દેવસ્ય
ત્રિનેત્રત્વમુપાગતાઃ ॥
7.1.30
4.૨૦ ॥
ચકુરુગ્રં તપસ્તે તુ પૂજાં દેવસ્ય શૂલિનઃ ॥ તેષુ વૈ તપ્યમાનેષુ કૃપાવિષ્ટો
મહેશ્વરઃ

ઉવાચ તાન્મુનીન્સર્વાઞ્છૃણુધ્વં વરમુત્તમમ્॥ પ્રસન્નોઽહં મુનિશ્રેષ્ઠાસ્તપસા
પૂજયાપિ ચ

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
યદિ પ્રસન્નો દેવેશ વરં નો દાતુમર્હસિ ॥ ગંગામાનય વેગેન હ્યભિષેકાય નો હર

તસ્યાં કૃતાભિષેકાસ્તુ તવ દ્રોહકરા વયમ્ ॥ અજ્ઞાનભાવાત્પૂતત્વં યાસ્યામઃ પૃથિવીતલે

॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
યૂયં પવિત્રકરણાઃ પાવનાનાં ચ પાવનાઃ ॥ ગંગાં ચૈવાનયિષ્યામિ યુષ્માકં ચિત્તતુષ્ટયે

પાવિત્ર્યાદ્ભવતાં જાતં ત્રૈનેત્ર્યં મુનિસત્તમાઃ ॥ એવમુક્ત્વા તતઃ
શંભુર્ધ્યાનસ્તિમિતલોચનઃ ॥
સસ્માર ક્ષણમાત્રેણ ગંગાં મીનકુલાવૃતામ્

સ્મૃતમાત્રા તદા દેવી ગંગા ત્રિપથગામિની ॥ ભિત્વા ભૂમિતલં પ્રાપ્તા તત્ર
મીનકુલાવૃતા

ઋષિભિશ્ચ યદા દૃષ્ટા ગંગા મીનયુતા શુભા ॥ દૃષ્ટમાત્રાસ્તુ તે મત્સ્યા
સ્ત્રિનેત્રત્વમુપાગતાઃ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
યુષ્માકં દર્શનાદ્વિપ્રાસ્ત્રિનેત્રત્વમુપાગતાઃ ॥ એતન્નિદર્શનં સર્વં લોકાનાં ચ
પ્રદર્શનમ્

॥।
॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
અસ્મિન્કુંડે મહાદેવ મત્સ્યાનાં સંતતિઃ સદા ॥ ત્રિનેત્રા ત્વત્પ્રસાદેન
ભૂયાત્સર્વા યુગેયુગે ॥
7.1.30
4.૩૦ ॥
અસ્મિન્કુંડે સમાગત્ય નરઃ સ્નાનં કરોતિ યઃ ॥ દદાતિ હેમ વિપ્રાય ગાશ્ચ વસ્ત્રં તથા
તિલાન્

અમાવાસ્યાં વિશેષેણ ત્રિનેત્રઃ સ પ્રજાયતામ્ ॥ એવં ભવિષ્યતીત્યુક્ત્વા
હ્યન્તર્ધાનં ગતો હરઃ

બ્રાહ્મણાસ્તુષ્ટિસંયુક્તા ગતાઃ સર્વે મહોદયમ્

એતત્તે કથિતં દેવિ ગંગામાહાત્મ્યમુત્તમમ્ ॥ શ્રુતં પાપપ્રશમનં સર્વકામફલપ્રદમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે સંગાલેશ્વરસમીપવર્તિ ગંગામાહાત્મ્યવર્ણનંનામ
ચતુરુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ તસ્યાઃ પૂર્વેણ સંસ્થિતમ્॥ નારદાદિત્યનામાનં
જરાદારિદ્ર્યનાશનમ્

પશ્ચિમે મૂલચંડીશાદ્ધનુષાં ચ શતત્રયે ॥ આરાધ્ય નારદો દેવિ ભાસ્કરં વારિતસ્કરમ્ ॥
જરા નિર્મુક્તદેહસ્તુ તત્ક્ષણાત્સમપદ્યત

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
કથં જરામનુપ્રાપ્તો નારદો મુનિપુંગવઃ ॥ કથમારાધિતઃ સૂર્ય એતન્મે વદ શંકર

174બ્
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
યદા દ્વારવતીં પ્રાપ્તો નારદો મુનિપુંગવઃ ॥ સર્વે દૃષ્ટાસ્તદા તેન વિષ્ણોઃ પુત્રા
મહાબલાઃ

તદ્રાજકુલમધ્યે તુ ક્રીડમાના પરસ્પરમ્ ॥ આયાંતં નારદં દૃષ્ટ્વા સર્વે વિનયસંયુતાઃ

નમશ્ચક્રુર્યથાન્યાયં વિના સાંબં ત્વરાન્વિતાઃ ॥ અવિનીતં તુ તં દૃષ્ટ્વા કથયામાસ
નારદઃ

શરીરમદમત્તોઽસિ યસ્માત્સાંબ હરેઃ સુત ॥ અચિરેણૈવ કાલેન શાપં પ્રાપ્સ્યસિ દારુણમ્

॥ સાંબ ઉવાચ ॥ ॥
નમસ્કારેણ કિં કાર્યમૃષીણાં ચ જિતાત્મનામ્॥ આશીર્વાદેન તેષાં ચ તપોહાનિઃ પ્રજાયતે

મુનીનાં યઃ સ્વભાવો હિ ત્વયિ લેશો ન નારદ ॥ વિદ્યતે બ્રહ્મણઃ પુત્ર ઉચ્યતે કિમતઃ
પરમ્

ન કલત્રં ન તે પુત્રા ન ચ પૌત્રપ્રપૌત્રકાઃ ॥ ન ગૃહં નૈવ ચ દ્વારં ન હિ ગાવો ન
વત્સકાઃ ॥
7.1.30
5.૧૦ ॥
બ્રહ્મણો માનસઃ પુત્રો બ્રહ્મચર્યે વ્યવસ્થિતઃ ॥ અયુક્તં કુરુતે નિત્યં
કસ્માત્પ્રકૃતિરીદૃશી

યુદ્ધં વિના ન તે સૌખ્યં સૌખ્યં ન કલહં વિના ॥ યાદૃશસ્તાદૃશો વાપિ વાગ્વાદોઽપિ સદા
પ્રિયઃ

સ્નાનં સંધ્યા જપો હોમસ્તર્પણં પિતૃદેવયોઃ ॥ નારદઃ
કુરુતે ચાન્યદન્યત્કુર્વંતિ બ્રાહ્મણાઃ

કૌમારેણ તુ ગર્વિષ્ઠો યસ્માન્માં શાપયિષ્યસિ ॥ તસ્માત્ત્વમપિ વિપ્રર્ષે જરાયુક્તો
ભવિષ્યસિ

એવં શપ્તસ્તદા દેવિ નારદો મુનિપુંગવઃ ॥ એકાન્તે નિર્મલે સ્થાને કંટકાસ્થિવિવર્જિતે

કૃષ્ણાજિનપરિચ્છિન્ને હ્યુપવિષ્ટો વરાસને ॥ ઋષિતોયા તટે રમ્યે પ્રતિષ્ઠાપ્ય
મહામુનિઃ

સૂર્યસ્ય પ્રતિમાં રમ્યાં સર્વદારિદ્ર્યનાશિનીમ્ ॥ તુષ્ટાવ વિવિધૈઃ
સ્તોત્રૈરાદિત્યં તિમિરાપહમ્

નમસ્ત ઋક્સ્વરૂપાય સામ્નાં ધામગ તે નમઃ ॥ જ્ઞાનૈકરૂપદેહાય નિર્ધૂતતમસે નમઃ

શુદ્ધજ્યોતિઃસ્વરૂપાય નિર્મૂર્તાયામલાત્મને ॥ વરિષ્ઠાય વરેણ્યાય સર્વસ્મૈ
પરમાત્મને

નમોઽખિલજગદ્વ્યાપિસ્વરૂપાનંદમૂર્તયે ॥ સર્વકારણપૂતાય નિષ્ઠાયૈ જ્ઞાનચેતસામ્ ॥
7.1.30
5.૨૦ ॥
નમઃ સર્વસ્વરૂપાય પ્રકાશાલક્ષ્યરૂપિણે ॥ ભાસ્કરાય નમસ્તુભ્યં તથા દિનકૃતે નમઃ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
એવં સંસ્તુવતસ્તસ્ય પુરતસ્તસ્ય ચેતસા ॥ પ્રાદુર્બભૂવ દેવેશિ જગચ્ચક્ષુઃ સનાતનઃ ॥
ઉવાચ પરમં પ્રીતો નારદં મુનિપુંગવમ્

॥ સૂર્ય ઉવાચ ॥ ॥
વરં વરય વિપ્રર્ષે યસ્તે મનસિ વર્તતે ॥ તુષ્ટોઽહં તવ દાસ્યામિ યદ્યપિ
સ્યાત્સુદુર્લભમ્

॥ નારદ ઉવાચ ॥
॥ કુમાર વયસા યુક્તો જરાયુક્તકલેવરઃ ॥ પ્રસાદાત્સ્યાં હિ તે દેવ યદિ તુષ્ટો
દિવાકર

સપ્તમ્યાં રવિવારેણ યસ્ત્વાં પશ્યતિ માનવઃ ॥ તસ્ય રોગ ભયં માઽસ્તુ
પ્રસાદાત્તિમિરાપહ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
એવં ભવિષ્યતીત્યુક્ત્વા હ્યન્તર્ધાનં ગતો રવિઃ ॥ ઇત્યેતત્કથિતં દેવિ માહાત્મ્યં
સકલં તવ ॥
નારદાદિત્યદેવસ્ય સર્વપાતકનાશનમ્

175અ
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસ ખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે નારદાદિત્યમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ પઞ્ચોત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ સાંબાદિત્યમનુત્તમમ્ ॥ તસ્માદુત્તરભાગે તુ સર્વપાતકનાશનમ્

યત્ર સાંબસ્તપસ્તપ્ત્વા હ્યારાધ્ય ચ દિવાકરમ્ ॥ પ્રાપ્તવા ન્સુન્દરં દેહં
સહસ્રાંશુપ્રસાદતઃ

યદા રોષેણ સંશપ્તઃ પિત્રા જાંબવતીસુતઃ ॥ આરાધયામાસ તદા વિષ્ણું કમલલોચનમ્

અનુગ્રહાર્થં શાપસ્ય સાંબો જાંબવતીસુતઃ ॥ પ્રસન્નવદનો ભૂત્વા વિષ્ણુઃ પ્રોવાચ તં
પ્રતિ

ગચ્છ પ્રાભાસિકે ક્ષેત્રે બ્રહ્મભાગમનુત્તમમ્ ॥ ઋષિતોયાતટે રમ્યે
બ્રાહ્મણૈરુપશોભિતે

તત્રાઽહં સૂર્યરૂપેણ વરં દાસ્યામિ પુત્રક ॥ ઇત્યુક્તઃ સ તદા સાંબો વિષ્ણુના
પ્રભવિષ્ણુના

ગતઃ પ્રાભાસિકે ક્ષેત્રે રમ્યે શિવપુરે શિવે ॥ તત્રારાધ્ય પરં દેવં ભાસ્કરં
વારિતસ્કરમ્

પ્રસાદયામાસ તદા સ્તુત્વા સ્તોત્રૈરનેકધા

પ્રત્યુવાચ રવિઃ સાંબં
પ્રસન્નસ્તે સ્તવેન વૈ ॥
શીઘ્રં ગચ્છ નરશ્રેષ્ઠ ઋષિતોયાતટે શુભે

ઇત્યુક્તઃ સ તદાઽઽગત્ય ઋષિતોયાતટં શુભમ્ ॥ નારદો યત્ર બ્રહ્મર્ષિસ્તપસ્તપ્યતિ ચૈવ
હિ ॥
7.1.30
6.૧૦ ॥
તત્ર ગત્વા હરેઃ સૂનુરુન્નતસ્થાનવાસિનઃ ॥ આસન્યે બ્રાહ્મણાસ્તાન્સ ઇદં વચનમબ્રવીત્

॥ સાંબ ઉવાચ ॥ ॥
એષ વૈ બ્રહ્મણો ભાગઃ પ્રભાસે ક્ષેત્ર ઉત્તમે ॥ અત્ર વૈ બ્રાહ્મણા યે તુ તે વૈ
શ્રેષ્ઠાઃ સ્મૃતા ભુવિ

ભવતાં વચનાદ્વિપ્રાઃ સૂર્યમારાધયામ્યહમ્ ॥ મમ વૈ પૂર્વમાદિષ્ટં સ્થાનમેતચ્ચ
વિષ્ણુના

॥ વિપ્રા ઊચુઃ ॥ ॥
સિદ્ધિસ્તે ભવિતા સાંબ આરાધય દિવાકરમ્ ॥ ઇત્યુક્તઃ સ તદા વિપ્રૈઃ પ્રવિ ષ્ટોઽથ
પ્રભાકરમ્

નિત્યમારાધયામાસ સાંબો જાંબવતીસુતઃ ॥ તપોનિષ્ઠં ચ તં દૃષ્ટ્વા વિષ્ણુઃ કારુણિકો
મહાન્

ઇદં વૈ ચિન્તયામાસ પુત્રવાત્સલ્યસંયુતઃ ॥ યથૈશ્વર્યપ્રદો રુદ્રો યથા વિષ્ણુશ્ચ
મુક્તિદઃ

યજ્ઞૈરિષ્ટો હિ દેવેન્દ્રો યથા સ્વર્ગપ્રદઃ સ્મૃતઃ ॥ શુદ્ધિકર્તૃ યથા તોયં
મૃત્તિકાભસ્મસંયુતમ્ ॥
દહનાત્મા યથા વહ્નિર્વિઘ્નહર્ત્તા ગણેશ્વરઃ

સ્વચ્છંદભારતીદાને યથા બ્રહ્મસુતા નૃણામ્ ॥ તથાઽઽરોગ્યપ્રદાતા ચ નાન્યો દેવો
દિવાકરાત્

અનેકધાઽઽરાધિતોઽપિ સ દેવો ભાસ્કરઃ શુચિઃ ॥ ન દદાતિ વરં યત્તુ તન્મે શાપસ્ય કારણાત્

એવં સંચિન્ત્ય ભગવાન્વિષ્ણુઃ કમલલોચનઃ ॥ સૂર્યરૂપં સમાશ્રિત્ય તસ્ય તુષ્ટો
જનાર્દનઃ ॥
7.1.30
6.૨૦ ॥ યોઽપરનારાયણખ્યસ્તસ્યૈવ સન્નિધૌ સ્થિતઃ ॥
પ્રત્યક્ષઃ સ તતો વિષ્ણુઃ સૂર્યરૂપી દિવાકરઃ ॥
ઉવાચ પરમપ્રીતો વરદઃ પુણ્યકર્મણામ્

અલં ક્લેશેન તે સાંબ કિમર્થં તપ્યસે તપઃ ॥ પ્રસન્નોઽહં હરેઃ સૂનો વર વરય સુવ્રત

॥ સાંબ ઉવાચ ॥ ॥
નિર્મલસ્ત્વત્પ્રસાદેન કુષ્ઠમુક્તકલેવરઃ ॥ ભવાનિ દેવદેવેશ પ્રત્યક્ષાઽમ્બરભૂષણ ॥
અસ્મિન્સ્થાને સ્થિતો રમ્યે નિત્યં સન્નિહિતો ભવ

175બ્
॥ સૂર્ય ઉવાચ ॥ ॥
અધુના નિર્મલો દેહસ્તવ સાંબ ભવિ ષ્યતિ ॥ ઇહાગત્ય નરો યસ્તુ સપ્તમ્યાં રવિવાસરે ॥
ઉપવાસપરો ભૂત્વા રાત્રૌ જાગરણે સ્થિતઃ

અષ્ટાદશાનિ કુષ્ઠાનિ પાપરોગાસ્તથૈવ ચ ॥ કદાચિન્ન ભવિષ્યન્તિ કુલે તસ્ય મહાત્મનઃ

કૃત્વા સ્નાનં નરો યસ્તુ ભક્તિયુક્તો જિતેન્દ્રિયઃ ॥ પૂજયેદ્રવિવારેણ સાંબાદિત્યં
મહાપ્રભમ્ ॥
સ રોગહીનો ધનવાન્પુત્રવાઞ્જાયતે નરઃ

તસ્યૈવ પૂર્વદિગ્ભાગે કિઞ્ચિદીશાનમાશ્રિતમ્ ॥ કુંડં પાપહરં પુણ્યં સ્વચ્છોદપરિ
પૂરિતમ્

તત્ર સ્નાત્વા ચ્ વિધિવત્કુર્યાચ્છ્રાદ્ધં વિચક્ષણઃ ॥ ભોજયેદ્બ્રાહ્મણાન્યસ્તુ
સાંબાદિત્યં પ્રપૂજયેત્

સર્વકામસમૃદ્ધાત્મા સૂર્ય લોકે મહીયતે

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે સાંબાદિત્ય માહાત્મ્યવર્ણનંનામ ષડુત્તરત્રિશતતમોધ્યાયઃ

॥ છ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
સાંબાદિત્યાચ્ચ પૂર્વેણ કિઞ્ચિદાગ્નેયસંસ્થિતઃ ॥ અપરનારાયણોનામ યસ્માન્નાસ્તિ પરો
ભુવિ

સ તુ સાંબસ્ય દેવેશિ સૂર્યો વિષ્ણુસ્વરૂપવાન્ ॥ અપરાં મૂર્તિમાસ્થાય વિષ્ણુ રૂપો
વરં દદૌ

તેનાપરેતિ નામ્ના વૈ ખ્યાતો વિષ્ણુઃ પુરાઽભવત્ ॥ ફાલ્ગુનામલપક્ષે તુ એકાદશ્યાં
વિધાનતઃ

પૂજયેત્પુણ્ડરીકાક્ષં તત્ર સૂર્યસ્વરૂપિણમ્ ॥ મુક્તો ભવતિ પાપેભ્યઃ સર્વકામૈઃ
સમૃધ્યતે

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસ ખંડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્સ્યેઽપરનારાયણમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ સપ્તોત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તસ્માન્નારાયણાત્પૂર્વે કિંચિદીશાનસંસ્થિતમ્ ॥ મૂલચણ્ડીશનામ્ના તુ વિખ્યાતં
ભુવનત્રયં

યત્ર લિંગં પુરાઽસ્માકં પાતિતં ત્વૃષિભિઃ પ્રિયે ॥ ક્રોધરક્તેક્ષણૈર્દેવિ
મૂલચણ્ડીશત ગતમ્

આદ્યં લિંગોદ્ભવં દેવિ ઋષિકોપાન્નિપાતિતમ્ ॥ યે કેચિદૃષયસ્તત્ર દેવદારુવને સ્થિતાઃ

કાલાંતરે મહાદેવિ અહં તત્ર સમાગતઃ ॥ તેષાં જિજ્ઞાસયા દેવિ તતસ્તે રોષિતા ભવન્ ॥
શપ્તસ્તતોઽહં દેવેશિ ચક્રુર્મે લિંગપાતનમ્

॥
॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
રોષોપહતસદ્ભાવાઃ કથમેતે દ્વિજાતયઃ ॥ સંજાતા એતદાખ્યાહિ પરં કૌતૂહલં મમ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
ડિંડિ રૂપઃ પુરા દેવિ ભૂત્વાઽહં દારુકે વને ॥ ઋષીણામાશ્રમે પુણ્યે નગ્નો
ભિક્ષાચરોઽભવમ્ ॥
ભિક્ષંતમાશ્રમે દૃષ્ટ્વા તાઃ સર્વા ઋષિયોષિતઃ

કામસ્ય વશમાપન્નાઃ પ્રિયમુત્સૃજ્ય સર્વતઃ॥ તમૂર્ધ્વલિંગમાલોક્ય જટામુકુટધારિણમ્

॥
ભિક્ષંતં ભસ્મદિગ્ધાંગં ઝષકેતુમિવાપરમ્ ॥ વિક્ષોભિતાશ્ચ નઃ સર્વે દારા એતેન
ડિંડિના

176અ
તસ્માચ્છાપં ચ દાસ્યામ ઋષયસ્તે તદાઽબ્રુવન્ ॥ તતઃ શાપોદકં ગૃહ્ય સંધ્યાત્વાઽથ
તપોધનાઃ

અસ્ય લિંગમધો યાતુ દૃશ્યતે યત્સદોન્નતમ્ ॥
ઇત્યુક્તે પતિતં લિંગં તત્ર દેવકુલે મમ ॥
7.1.30
8.૧૦
॥
મૂલચણ્ડીશનામ્ના તુ વિખ્યાતં ભુવનત્રયે ॥ તલ્લિંગં પતિતં દૃષ્ટ્વા કોપોપહતચેતસઃ ॥
પુનર્હંતું સમારબ્ધા ડિંડિનં તે તપોધનાઃ

વૃસિકાપાણયઃ કેચિત્કમંડલુધરાઃ પરે ॥ ગૃહીત્વા પાદુકાશ્ચાન્યે તસ્ય ધાવંતિ પૃષ્ઠતઃ

ડિંડિશ્ચાંતર્હિતો ભૂત્વા ત્વામુવાચ સુમધ્યમામ્ ॥ રોષોપહતચેતસ્કાન્પશ્યૈતાંસ્ત્વં
તપોધનાન્

એતસ્માત્કારણાદ્દેવિ તવ વાક્યાન્મયાઽનઘે ॥ ન કૃતોઽનુગ્રહસ્તેષાં સરોષાણાં
તપસ્વિનામ્

અત્રાંતરે તે મુનયો હ્યપશ્યંતો હિ ડિંડિનમ્ ॥ નિરાનંદં ગતાઃ સર્વે દ્રષ્ટું દેવં
પિતામહમ્

તં દૃષ્ટ્વા વિબુધેશાનં વિરંચિં વિગતજ્વરમ્ ॥ પ્રણમ્ય શિરસા સર્વ ઋષયઃ પ્રાહુરંજસા

ભગવન્ડિંડિ રૂપેણ કશ્ચિદસ્તિ તપોધનઃ ॥ વિધ્વંસનાય દારાણાં પ્રવિષ્ટઃ કિલ
ભિક્ષિતુમ્

શપ્તોઽસ્માભિસ્તુ દુર્વૃત્તસ્તસ્ય લિંગં નિપાતિતમ્॥ તસ્મિન્નિ પતિતેઽસ્માકં તથૈવ
પતિતાનિ ચ

ગતોઽસૌ કારણાત્તસ્માત્તલ્લિંગે પતિતે વયમ્ ॥ નિરાનંદાઃ સ્થિતાઃ સર્વ આચક્ષ્વૈતદ્ધિ
કારણમ્

। ॥
॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
અશોભનમિદં કાર્યં યુષ્માભિર્યત્કૃતં મહત્। રુદ્રસ્યાતિસુરૂપસ્ય સેર્ષ્યા યે
હન્તુમુદ્યતાઃ ॥
7.1.30
8.૨૦॥
આસુરીં દાનવીં દૈવીં યક્ષિણીં કિંનરીં તથા ॥ વિદ્યાધરીં ચ ગન્ધર્વીં નાગકન્યાં
મનોરમામ્ ॥
એતા વરસ્ત્રિયસ્ત્યક્ત્વા યુષ્મદીયાસુ તાસ્વપિ

આહ્લાદં કુરુતે સર્વે નૈવ જાનીત ભો દ્વિજાઃ ॥ ત્રૈલોક્યનાયકાં સર્વાં
રૂપાતિશયસંયુતામ્

તાં ત્યક્ત્વા મુનિપત્નીનામાહ્લાદં કુરુતે કથમ્ ॥ તયા રુદ્રો હિ વિજ્ઞપ્ત ઋષીણાં
કુર્વનુગ્રહમ્

તેન વાક્યેન પાર્વત્યા જિજ્ઞાસાર્થં કૃતં મનઃ ॥ ચતુર્દ્દશવિધસ્યાપિ ભૂતગ્રામસ્ય યઃ
પ્રભુઃ

સ શપ્તો ડિંડિરૂપસ્તુ ભવદ્ભિઃ કરણેશ્વરઃ ॥ તચ્છાપાચ્છપ્તમેવૈતત્સમસ્તં
તદ્ગુણાસ્પદમ્ ॥
દેવતિર્યઙ્મનુષ્યાણાં નિરાનંદમિતિ સ્થિતમ્

શાપેનાનેન ભવતાં મહા દોષઃ પ્રજાયતે ॥ આરાધ્યં નાન્યથા લિંગમુન્નતિં યાત્યધોગતમ્

એવમુક્તેઽથ દેવેન વિપ્રા ઊચુઃ પિતામહમ્ ॥ દ્રષ્ટવ્યઃ કુત્ર સોઽસ્માભિઃ કથયસ્વ
યથાસ્થિતમ્

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
આસ્તે ગજસ્વરૂપેણ કુબેરાશ્રમસંસ્થિતઃ ॥ તત્ર ગત્વા તમાસાદ્ય તોષયધ્વં પિનાકિનમ્ ॥

એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તસ્ય સર્વે તે હૃષ્ટમાનસાઃ ॥ ગંતું પ્રવૃત્તાઃ સહસા
કોટિસંખ્યાસ્તપોધનાઃ

ચિંતયંતઃ શુભં દેશં દ્રષ્ટું તં ગજરૂપિણ મ્ ॥ રુદ્રં પિતામહાખ્યાતં
કુબેરાશ્રમવાસિનમ્ ॥
7.1.30
8.૩૦ ॥
ક્ષુત્કામકંઠાસ્તૃષિતાન્ગૌરી મત્વા તપોધનાન્ ॥ આદાય ગોરસં તેષાં કારુણ્યાત્સા પુરઃ
સ્થિતા

176બ્
અસિતાં કુટિલાં સ્નિગ્ધામાયતાં ભુજગીમિવ ॥વેણીં શિરસિ બિભ્રાણા ગૌરી ગોરસસંયુતા

સા તાનાહ મુનીન્સર્વાન્યન્મ યા પર્વતાહૃતમ્॥ કપિત્થફલસંગંધં ગોરસં ત્વમૃતોપમમ્

તયૈવમુક્તા વિપ્રાસ્તુ આહુસ્તાં વિપુલેક્ષણામ્ ॥ સ્નાત્વા ચ સર્વે પાસ્યામો ગોરસં
તુ ત્વયાહૃતમ્

તતઃ શ્રુત્વા તથા દેવ્યા સ્નાનાર્થં તીર્થમુત્તમમ્ ॥ તપ્તોદકેનસંપૂર્ણં કૃતં
કુણ્ડં મનોરમમ્

તત્ર તે સંપ્લુતાઃ સર્વે વિમુક્તા વિપુલાચ્છ્રમાત્॥ કૃતાઽઽહ્ના ગોરસસ્વૈવ પાનાર્થં
સમુપસ્થિતાઃ

પત્રૈર્દિવાકરતરોર્વિધાય પુટકાઞ્છુભાન્ ॥ ઉપવિશ્ય ક્રમાત્સર્વે તે પિબંતિ સ્મ ગોર
સમ્

ગોરસેન તદા તેષામમૃતેનેવ પૂરિતાન્॥ બુભુક્ષિતાનાં પુટકાન્મુનીનાં તૃપ્તિકારણાત્

પુનઃ પૂરયતે ગૌરી પીત્વા તે તૃપ્તિમાગતાઃ॥ ક્ષુત્તૃષાશ્રમનિર્મુક્તાઃ પુનર્જાતા ઇવ
સ્થિતાઃ

સ્વસ્થચિત્તૈસ્તતો જ્ઞાત્વા નેયં ગોપાલિસંજ્ઞિકા ॥ અનુગ્રહાર્થમસ્માકં ગૌરીયં
સમુપાગતા ॥
7.1.30
8.૪૦॥
પ્રણમ્ય શિરસા સર્વે તામૂચુસ્તે સુમધ્યમામ્॥ ઉમે કથય કુત્રસ્થં દ્રક્ષ્યામો
રુદ્રમેકદા

તથોક્તાસ્તે મહાત્માનસ્તં પશ્યત મહાગજમ્ ॥ ગજતાં ચ સમાસાદ્ય સંચરંતં મહાબલમ્

ભવદ્ભિર્નિજભક્ત્યાયં સંગ્રાહ્યો હિ યથાસુખમ્ ॥ તે તદ્વચનમાસાદ્ય સમેત્યૈકત્ર ચ
દ્વિજાઃ ॥

પવિત્રાસ્તં ગજં દ્રષ્ટું ભાવિતેનાંતરાત્મના ॥ યત્રૈકત્ર સ્થિતા વિપ્રાસ્તત્ર
તીર્થં મહોદયમ્ ॥
સંગમેશ્વરસંજ્ઞં તુ પૂર્વં સર્વત્ર વિશ્રુતમ્

તતસ્તસ્માત્પ્રવૃત્તાસ્તે દ્રષ્ટુકામા મહાગજમ્ ॥ કુંડિકાઃ સંપરિત્યજ્ય
સંનહ્યાત્માનમાત્મના

યત્ર તાઃ કુંડિકાસ્ત્યક્તાસ્તત્તીર્થં કુણ્ડિકાહ્વયમ્ ॥ સર્વપાપહરં પુંસાં
દૃષ્ટાઽદૃષ્ટફલપ્રદમ્

કુબેરસ્યાશ્રમં પ્રાપ્ય તતસ્તે મુનિસત્તમાઃ ॥ નાલિકેરવનીસંસ્થં દદૃશુસ્તં દ્વિપં
તદા

કરે ગ્રહીતુમારબ્ધાઃ સ્વકરૈર્હૃષ્ટમાનસાઃ ॥ ગજસ્તાન્કરસંલગ્નાન્વિચિક્ષેપ તપોધનાન્

કાશ્ચિદંગસમાલગ્નાન્સમંતાદ્ભયવર્જિતાન્ ॥ એવં સ તૈઃ પુનઃ સર્વૈર્મશકૈરિવ ચેષ્ટિતમ્

ક્રીડાં કરોતિ વિવિધાં વનસંસ્થો હરદ્વિપઃ ॥ તદ્રૂપં સંપરિત્યજ્ય રુદ્રો
રૌદ્રગજાત્મકમ્ ॥
7.1.30
8.૫૦ ॥
પુનરન્યચ્ચકારાસૌ ડિંડિરૂપં મનોરમમ્ ॥ જયશબ્દપ્રઘોષેણ વેદમઙ્ગલગીતકૈઃ

ઉન્નામિતં પુનસ્તેન યત્ર લિંગં મહોદયમ્ ॥ તદુન્નતમિતિ પ્રોક્તં સ્થાનં સ્થાનવતાં
વરમ્

ગજરૂપધરસ્તત્ર સ્થિતઃ સ્થાને મહાબલઃ ॥ ગણનાથસ્વરૂપેણ હ્યુન્નતો જગતિ સ્થિતઃ

ડિંડિરૂપ ધરો ભૂત્વા રુદ્રઃ પ્રાહ તપોધનાન્ ॥ યન્મયા ભવતાં કાર્યં કર્તવ્યં
તદિહોચ્યતામ્

એવમુક્તસ્તુ તૈરુક્તઃ સર્વજ્ઞાનક્રિયાપરૈઃ ॥ સાનન્દાઃ પ્રાણિનઃ સંતુ
ત્વત્પ્રસાદાત્પુરા યથા

ક્ષંતવ્યં દેવદેવેશ કૃતં યન્મૂઢમાનસૈઃ ॥ ત્વત્પ્રસાદાત્સુરેશાન તત્ત્વં સાનુગ્રહો
ભવ

177અ
એવમસ્ત્વિતિ તેનોક્તાસ્તે સર્વે વિગતજ્વરાઃ ॥ તલ્લિંગાનુકૃતિં લિંગમીજિરે
મુનયસ્તથા ॥
ચક્રુસ્તે મુનયઃ સર્વે સ્તુતિં વિગતમત્સરાઃ

ક્ષમસ્વ દેવદેવેશ કુર્વસ્માકમનુગ્રહમ્ ॥ અસ્મિઁલ્લિંગે લયં ગચ્છ મૂલચણ્ડીશસંજ્ઞકે
॥
ત્રિકાલં દેવદેવેશ ગ્રાહ્યા હ્યત્ર કલા ત્વયા

॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
ચણ્ડી તુ પ્રોચ્યતે દેવી તસ્યા ઈશસ્ત્વહં સ્મૃતઃ ॥ તસ્ય મૂલં સ્મૃતં લિંગં તદત્ર
પતિતં યતઃ

તસ્માત્તન્મૂલ ચણ્ડીશ ઇતિ ખ્યાતિં ગમિષ્યતિ ॥ વાપીકૂપતડાગાનાં શતૈસ્તુ વિપુલૈરપિ
॥
7.1.30
8.૬૦ ॥
કૃતૈર્યજ્જાયતે પુણ્યં તત્પુણ્યં લિંગદર્શનાત્ ॥ બ્રહ્માણ્ડં સકલં દત્ત્વા
યત્પુણ્યફલમાપ્નુયાત્

તત્પુણ્યં લભતે દેવિ મૂલચણ્ડીશદર્શનાત્ ॥ તત્ર દાનાનિ દેયાનિ ષોડશૈવ નરોત્તમૈઃ

એવં તદ્ભવિતા સર્વં યન્મયોક્તં દ્વિજોત્તમાઃ ॥ યાત દારુવનં વિપ્રાઃ સર્વે યૂયં
તપોધનાઃ ॥
મયા સર્વે સમાદિષ્ટા યાત દારુવનં દ્વિજાઃ

તતસ્તુ સંપ્રાપ્ય મહદ્વચો મમ સર્વે પ્રહૃષ્ટા મુનયો મહોદયમ્ ॥
ગત્વા ચ તદ્દારુવનં મહેશ્વરિ પુનશ્ચ ચેરુઃ સુતપસ્તપોધનાઃ

એતસ્માત્કારણાદ્દેવિ મૂલચણ્ડી શસંજ્ઞિતમ્ ॥ લિંગં પાપહરં નૃણામર્દ્ધચન્દ્રેણ
ભૂષિતમ્

દોહની દુગ્થદાનેન મુનીનાં તૃષિતાત્મનામ્ ॥ શ્રમાપહારં યદ્દેવિ ત્વયા કૃત મનુત્તમમ્
॥
તત્તપ્તોદકનામ્ના વા અભૂત્કુણ્ડં ધરાતલે

ઋષિતોયાજલે સ્નાત્વા ચણ્ડીશં યઃ પ્રપૂજયેત્ ॥ સ પ્રચણ્ડો ભવેદ્ભૂમૌ ભુવના
નામધીશ્વરઃ

એતત્સંક્ષેપતો દેવિ માહાત્મ્યં કીર્તિતં તવ ॥ મૂલચણ્ડીશદેવસ્ય શ્રુતં પાતકનાશનમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખંડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે તપ્તોદકકુણ્ડોત્પત્તૌ
મૂલચણ્ડીશોત્પત્તિમાહાત્મ્યવર્ણનંનામાષ્ટોત્તર ત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ વિનાયકમનુત્તમમ્ ॥ ચતુર્મુખેતિ વિખ્યાતં ચણ્ડી શાદુત્તરે
સ્થિતમ્

કિઞ્ચિદીશાનદિગ્ભાગે ધનુષાં ચ ચતુષ્ટયે ॥ તં પ્રયત્નાચ્ચ સંપૂજ્ય સર્વવિઘ્નૈઃ
પ્રમુચ્યતે

ગન્ધપુષ્પાદિભિસ્તત્ર ભક્ષ્યૈર્ભોજ્યૈઃ સમોદકૈઃ ॥ ચતુર્મુખં ચતુર્થ્યાં તુ સંપૂજ્ય
સિદ્ધિભાગ્ભવેત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહપુરાણ એકાશીતિ સાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે ચતુર્મુખવિનાયક માહાત્મ્યવર્ણનંનામ
નવોત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ ॥

છ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તસ્માદ્વાયવ્યદિગ્ભાગે ધનુષાં દ્વિતયે સ્થિતમ્ ॥ કલંબેશ્વરનામાનં સર્વપાતકનાશનમ્
॥

તં દૃષ્ટ્વા પૂજયિત્વા ચ મુક્તઃ સ્યાત્સર્વકિલ્બિષૈઃ॥। સોમવારે ત્વમાવાસ્યા તત્રૈવ
બહુપુણ્યદા ॥
વિપ્રાણાં ભોજનં દેયં તત્ર પુણ્ય ફલેપ્સુભિઃ

177બ્
ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે કલંબેશ્વરમાહાત્મ્ય વર્ણનંનામ દશોત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ ગોપાલસ્વામિનં હરિમ્ ॥ ચણ્ડીશા ત્પૂર્વદિગ્ભાગે ધનુષાં વિંશતૌ
સ્થિતમ્

સર્વપાપોપશમનં દારિદ્ર્યૌઘવિનાશનમ્॥ તં દૃષ્ટ્વા પૂજયિત્વા ચ માઘે માસિ વિશેષતઃ ॥
પૂજા જાગરણં કૃત્વા તત્ર ગચ્છેત્પરં પદમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે ગોપાલ
સ્વામિહરિમાહાત્મ્યવર્ણનંનામૈકાદશોત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તસ્માદુત્તરદિગ્ભાગે ધનુષામષ્ટભિઃ પ્રિયે ॥ બકુલસ્વામિનં સૂર્યં તં
પશ્યેદ્દુઃખનાશનમ્

રવિવારેણ સપ્તમ્યાં કુર્યાજ્જાગરણં નરઃ ॥ સર્વાન્કામાનવાપ્નોતિ સૂર્યલોકે મહીયતે
॥

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખંડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે બકુલસ્વામિમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ દ્વાદ
શોત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તસ્માદ્વાયવ્યદિગ્ભાગે ધનુઃષોડશભિઃ સ્થિતઃ ॥ ઉત્તરાર્કશ્ચ નામ્ના વૈ સદ્યઃ
પ્રત્યયકારકઃ ॥
મુચ્યતે સર્વરોગૈસ્તુ કૃત્વા વૈ નિંબસપ્તમીમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસ ખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય ઉત્તરાર્કમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ત્રયોદશોત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
અથ દેવકુલાગ્નેય્યાં ગવ્યૂત્યા તત્ર સંસ્થિતમ્ ॥ સમુદ્રસ્ય તટે
રમ્યમૃષિતીર્થમનુત્તમમ્

પાષાણાકૃતયસ્તત્ર ઋષયોઽદ્યાપિ સંસ્થિતાઃ ॥ દૃશ્યંતે માનુષે દેવિ સર્વપાતકનાશનાઃ

તત્ર જ્યેષ્ઠે ત્વમાવાસ્યાં પ્રાપ્યતે નાધમૈર્ન્નરૈઃ ॥ પિંડદાનં વિશેષેણ સ્નાનં
શ્રદ્ધાસમન્વિતૈઃ

ઋષિતોયાસંગમે તુ સ્નાનં શ્રાદ્ધં સુદુર્લભમ્ ॥ ગોપ્રદાનં પ્રશંસંતિ તત્ર તે
મુનિપુગવાઃ ॥
ભોજનં બ્રાહ્મણાનાં તુ યથાશક્ત્યા પ્રદાપયેત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે મૂલચંડીશમાહાત્મ્ય ઋષિતીર્થસંગમમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ચતુ
ર્દશોત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ મરુદાર્યાં મહાપ્રભામ્ ॥ તસ્માત્પશ્ચિમદિગ્ભાગે ક્રોશાર્દ્ધેન
વ્યવસ્થિતામ્

મરુદ્ભિઃ પૂજિતાં દેવીં સર્વકામફલપ્રદામ્ ॥ મહાનવમ્યાં યત્નેન સપ્તમ્યાં
પૂજયેન્નરઃ ॥
ગંધપુષ્પાદિવિધિના સર્વકામપ્રસિદ્ધયે

178અ
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે મરુદાર્યાદેવીમાહાત્મ્ય વર્ણનંનામ
પંચદશોત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
અથ દેવકુલાત્પૂર્વે પંચગવ્યૂતિમાત્રતઃ ॥ શંબરસ્થાન મધ્યે તુ ક્ષેમાદિત્યેતિ
વિશ્રુતઃ

તં દૃષ્ટ્વા માનવો દેવિ ભવેત્ક્ષેમાર્થસિદ્ધિભાક્ ॥ સપ્તમ્યાં રવિવારેણ પૂજિતઃ
સર્વકામદઃ

ઇતિ દેવકુલસ્થાને કથિતા તીર્થસંસ્થિતિઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્ર માહાત્મ્યે ક્ષેમાદિત્યમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ષોડશોત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ દેવીં કંટકશોષિણીમ્ ॥ ઉત્તરેણ
દેવકુલાદ્દક્ષિણેનોન્નતાત્સ્થિતાત્

તસ્યોત્પત્તિં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ હ્યેકમનાઃ પ્રિયે ॥ ઉન્નતાદ્દ ક્ષિણે ભાગેયજંતે
દ્વિજસત્તમાઃ

ભૃગુરત્રિર્મરીચિશ્ચ ભરદ્વાજોઽથ કશ્યપઃ ॥ કણ્વો મંકિશ્ચ સાવર્ણિર્જાતૂકર્ણ્યસ્તથૈવ
ચ

વત્સશ્ચૈવ વસિષ્ઠશ્ચ પુલસ્ત્યઃ પુલહઃ ક્રતુઃ ॥ મનુર્યમોંઽગિરા વિષ્ણુઃ
શાતાતપપરાશરૌ

શાંડિલ્યઃ કૌશિકશ્ચૈવ ગૌતમો ગાર્ગ્ય એવ ચ ॥ દાલ્ભ્યશ્ચ શૌનકશ્ચૈવ શાકલ્યો
ગાલવસ્તથા

જાબાલિર્મુદ્ગલશ્ચૈવ ઋષ્યશૃંગો વિભાંડકઃ ॥ વિશ્વામિત્રઃ શતાનંદો
જહ્નુર્વિશ્વાવસુસ્તથા

એતે ચાન્યે ચ મુનયો યજંતે વિવિધૈર્મખૈઃ ॥ યજ્ઞવાટં ચ નિર્માય ઋષિતોયાતટે શુભે

દેવગન્ધર્વનૃત્યૈશ્ચ વેણુવીણાનિનાદિતમ્ ॥ વેદધ્વનિ તઘોષેણ યજ્ઞહોમાગ્નિહોત્રજૈઃ

ધૂપૈઃ સમાવૃતં સર્વમાજ્યગંધિભિરર્ચિતમ્ ॥ શોભિતં
મુનિભિર્દિવ્યૈશ્ચાતુર્વેદ્યૈર્દ્વિજોત્તમૈઃ

એવંવિધં પ્રદેશં તુ દૃષ્ટ્વા દૈત્યા મહાબલાઃ ॥ સમુદ્રમધ્યાદાયાતા યજ્ઞવિધ્વંસહેતવે
॥
7.1.3
17.૧૦ ॥
માયાવિનો મહાકાયાઃ શ્યામવર્ણા મહોદરાઃ ॥ લંબભ્રૂશ્મશ્રુનાસાગ્રા રક્તાક્ષા
રક્તમૂર્ધજાઃ

યજ્ઞં સમાગતાઃ સર્વે દૈત્યાશ્ચૈવ વરાનને ॥ તાન્દૃષ્ટ્વા મુનયઃ સર્વે
રૌદ્રરૂપાન્ભયંકરાન્

કેચિન્નિપતિતા ભૂમૌ તથાન્યે ઽગ્નૌ સ્રુચીકરાઃ ॥ પત્નીશાલાં સમાવિષ્ટા હવિર્ધાનં
તથા પરે

ઋત્વિજસ્તુ સદોમધ્યે સ્થિતા વાચંયમાસ્તથા

એવં દેવિ યદા વૃત્તં મુનીનાં ચ મહાત્મનામ્ ॥ તદાધ્વર્યુર્મહાતેજા ધૈર્યમાલમ્બ્ય
સાદરઃ

અગ્નિહોત્રં હવિષ્યં ચ હવિર્વિન્યસ્ય મન્ત્રવિત્ ॥ સુસમિદ્ધં જુહા વાગ્નિં રક્ષસાં
નાશહેતવે

હુતે હવિષિ દેવેશિ તત્ક્ષણાદેવ ચોત્થિતા ॥ શક્તિઃ શક્તિત્રિશૂલાઢ્યા ચર્મહસ્તા
મહોજ્જ્વલા

તયા તે નિહતા દૈત્યા યજ્ઞવિધ્વંસકારિણઃ ॥ તતસ્તાં વિવિધૈઃ
સ્તોત્રૈર્મુનયસ્તુષ્ટુવુસ્તદા

પ્રસન્ના ભૂયસી દેવી તાનૃષીન્પ્રત્યુવાચ હ ॥ વરં વૃણુધ્વં મુનયો દાસ્યામિ
વરમુત્તમમ્

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
કૃતં વૈ સકલં કાર્યં યજ્ઞા નો રક્ષિતાસ્ત્વયા ॥ યદિ દેયો વરોઽસ્માકં ત્વયા
ચાસુરમર્દ્દિનિ ॥
7.1.3
17.૨૦ ॥
178બ્
અસ્મિન્સ્થાને સદા તિષ્ઠ મુનીનાં હિતકામ્યયા ॥ કંટકાઃ શોષિતા દૈત્યાસ્તેન
કંટકશોષિણી ॥
અદ્યપ્રભૃતિ નામાસ્તુ તેન દેવિ સદા ત્વિહ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
એવં ભવિષ્યતીત્યુક્ત્વા સા દેવ્યન્તર્હિતા તદા ॥ અષ્ટમ્યાં વા નવમ્યાં વા
પૂજયિષ્યતિ મા નવઃ

રાક્ષસેભ્યઃ પિશાચેભ્યો ભયં તસ્ય ન જાયતે ॥ પ્રાપ્નુયાત્પરમાં સિદ્ધિં માનવો નાત્ર
સંશયઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકા શીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે કંટકશોષણીમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ સપ્તદશોત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તસ્યાશ્ચ પૂર્વદિગ્ભાગે નાતિદૂરે વ્યવસ્થિતમ્ ॥ લિંગં મહાપ્રભાવં હિ
સર્વપાતકનાશનમ્

બ્રહ્મેશ્વરેતિ નામાઢ્યં બ્રાહ્મણૈશ્ચ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥ ઋષિતોયાજલે સ્નાત્વા
તલ્લિંગં યઃ પ્રપૂજયેત્ ॥
સ ભવેદ્વેદવિદ્વિપ્રો જાડ્યભાવવિવર્જિતઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખંડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે બ્રહ્મેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામાષ્ટાદશોત્તરત્રિશતતમો
ઽધ્યાયઃ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ હ્યુન્નતસ્થાનમુત્તમમ્ ॥ તસ્યૈવોત્તરદિગ્ભાગ ઋષિતોયાતટે શુભે

એતત્સ્થાનં મહાદેવિ વિપ્રેભ્યઃ પ્રાદદાં બલાત્ ॥ સર્વસીમાસમાયુક્તં
ચંડીગણસુરક્ષિતમ્

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
કથમુન્નતનામાસ્ય બભૂવ સુરસત્તમ ॥ કથં ત્વયા બલાદ્દત્તં કિયત્સીમાસમન્વિતમ્

એતત્સર્વં મમાચક્ષ્વ સંક્ષેપાન્નાતિવિસ્તરાત્

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ દેવિ પ્રવક્ષ્યામિ કથાં પાપપ્રણાશિનીમ્ ॥ યાં શ્રુત્વા માનવો દેવિ મુચ્યતે
સર્વપાતકૈઃ

એતત્સર્વં પુરા પ્રોક્તં સ્થાનસંકેતકારણમ્ ॥ તૃતીયે બ્રહ્મણઃ કુંડે
સૃષ્ટિસંક્ષેપસૂચકે

તથાપિ તે પ્રવક્ષ્યામિ સંક્ષેપાચ્છુણુ પાર્વતિ

ઉન્નામિતં પુનસ્તત્ર યત્ર લિંગં મહોદયે ॥ તદુન્નતમિતિ પ્રોક્તં સ્થાનં સ્થાનવતાં
વરમ્

અથવા ચોન્નતં દ્વારં પૂર્વં પ્રાભાસિકસ્ય વૈ ॥ તદુન્નતમિતિ પ્રોક્તં સ્થાનં
સ્થાનવતાં વરમ્

વિદ્યયા તપસા ચૈવ યત્રોત્કૃષ્ટા મહર્ષયઃ ॥ તદુન્નતમિતિ પ્રોક્તં સ્થાનં સ્થાનવતાં
વરમ્ ॥
7.1.3
19.૧૦ ॥
યદા દેવકુલે વિપ્રા મૂલચંડીશસંજ્ઞકમ્ ॥ પ્રસાદ્ય ચ મહાદેવં પુનઃ પ્રાપ્તા મહોદયમ્

ષષ્ટિવર્ષસહસ્રાણિ તપસ્તેપુર્મહર્ષયઃ ॥ ધ્યાયમાના મહેશાનમનાદિનિધનં પરમ્

તેષુ વૈ તપ્યમાનેષુ કોટિસંખ્યેષુ પાર્વતિ ॥ ઋષિતોયાતટે રમ્યે પવિત્રે પાપનાશને ॥
ભિક્ષુર્ભૂત્વા ગતશ્ચાહં પુનસ્તત્રૈવ ભામિનિ

ત્રિકાલં દર્શિભિસ્તત્ર દોષરાગવિવર્જિતૈઃ ॥ તપસ્વિભિસ્તદા સર્વૈર્લક્ષિતોઽહં
વરાનને

દૃષ્ટમાત્રસ્તદા વિપ્રૈર્વિરરામ મહેશ્વરઃ ॥ ક્વ યાસિ વિદિતો દેવ
ઇત્યુક્ત્વાનુયયુર્દ્વિજાઃ

યાવદાયાંતિ મુનય ઈશેશેતિ પ્રભાષકાઃ ॥ ધાવમાનાઃ સ્વતપસા દ્યોતયન્તો દિશોદશ

179અ
લિંગમેવ પ્રપશ્યંતિ ન પશ્યંતિ મહેશ્વરમ્

યેયે ચ દદૃશુર્લિંગં મૂલચણ્ડીશસંજ્ઞકમ્ ॥ તદા ચ મુનયઃ સર્વે સદેહાઃ સ્વર્ગમાયયુઃ

યદા ત્રિવિષ્ટપં વ્યાપ્તં દૃષ્ટં વૈ શતયજ્વના ॥ આયાંતિ ચ તથૈવાન્યે
મુનયસ્તપસોજ્વલાઃ

એતદંતરમાસાદ્ય સમાગત્ય મહીતલે ॥ લિંગમાચ્છાદયામાસ વજ્રે ણૈવ શતક્રતુઃ ॥
7.1.3
19.૨૦ ॥
અષ્ટાદશસહસ્રાણિ મુનીનામૂર્ધ્વરેતસામ્ ॥ સ્થિતાનિ ન તુ પશ્યંતિ લિંગમેતદનુત્તમમ્

શક્રસ્તુ સહસા દૃષ્ટો વજ્રેણૈ વ સમન્વિતઃ ॥ યાવદ્વદંતિ શાપં તે તાવન્નષ્ટઃ પુરંદરઃ

દૃષ્ટ્વા તાન્કોપસંયુક્તાન્ભગવાંસ્ત્રિપુરાંતકઃ ॥ ઉવાચ સાંત્વયન્દેવો વાચા મધુરયા
મુનીન્

કથં ખિન્ના દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ સદા શાંતિપરાયણાઃ ॥ પ્રસન્નવદના ભૂત્વા શ્રૂયતાં વચનં
મમ

ભવદ્ભિર્જ્ઞાનસંયુક્તૈઃ સ્વર્ગઃ કિં મન્યતે બહુ ॥ યત્રૈકે વસવઃ પ્રોક્તા
આદિત્યાશ્ચ તથા પરે

રુદ્રસંજ્ઞાસ્તથા ચૈકે હ્યશ્વિનાવપિ ચાપરૌ ॥ એતેષામધિપઃ કશ્ચિદેક ઇન્દ્રઃ પ્રકી
ર્તિતઃ

સ્વપુણ્યસંખ્યયા પ્રાપ્તે યસ્માદ્વિભ્રશ્યતે નરૈઃ ॥ એવં દુઃખસમાયુક્તઃ સ્વર્ગો
નૈવેષ્યતે બુધૈઃ

એતસ્માત્કારણાદ્વિપ્રાઃ કુરુધ્વં વચનં મમ ॥ ગૃહ્ણીધ્વં નગરં રમ્યં નિવાસાય
મહાપ્રભમ્

હૂયંતામગ્નિહોત્રાણિ દેવતાઃ સર્વદા દ્વિજાઃ ॥ ઇજ્યંતાં વિવિધૈર્યાગૈઃ ક્રિયતાં
પિતૃપૂ જનમ્

આતિથ્યં ક્રિયતા નિત્યં વેદાભ્યાસસ્તથૈવ હિ ॥
7.1.3
19.૩૦ ॥
એવં હિ કુર્વતાં નિત્યં વિના જ્ઞાનસ્ય સંચયૈઃ ॥ પ્રસાદાન્મમ વિપ્રેન્દ્રાઃ પ્રાંતે
મુક્તિર્ભવિષ્યતિ

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
અસમર્થાઃ પરિત્રાણે જિતાહારાસ્તપોન્વિતાઃ ॥ નગરેણેહ કિં કુર્મસ્તવ ભક્તિમભીપ્સવઃ
॥

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
ભવિષ્યતિ સદા ભક્તિર્યુષ્માકં પરમેશ્વરે ॥ ગૃહ્ણીધ્વં નગરં રમ્યં કુરુધ્વં વચનં મમ

ઇત્યુક્ત્વા ભગવા ન્દેવ ઈષન્મીલિતલોચનઃ ॥ સસ્માર વિશ્વકર્માણં સર્વશિલ્પવતાં વરમ્

સ્મૃતમાત્રો વિશ્વકર્મા પ્રાંજલિશ્ચાગ્રતઃ સ્થિતઃ ॥ આજ્ઞાપયતુ માં દેવો વચનં
કરવાણિ તે

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
નગરં ક્રિયતાં ત્વષ્ટર્વિપ્રાર્થં સુંદરં શુભમ્

ઇત્યુક્તો વિશ્વકર્મા સ ભૂમિં વીક્ષ્ય સમંતતઃ ॥ ઉવાચ પ્રણતો ભૂત્વા શંકરં
લોકશંકરમ્

પરીક્ષિતા મયા ભૂમિર્ન યુક્તં નગરં ત્વિહ ॥ અત્ર દેવકુલં સાક્ષાલ્લિંગસ્ય પતનં તથા

યતિભિશ્ચાત્ર વસ્તવ્યં ન યુક્તં ગૃહમેધિનામ્

ત્રિરાત્રં પંચરાત્રં વા સપ્તરાત્રં મહેશ્વર ॥ પક્ષં માસમૃતું વાપિ હ્યયનં યાવદેવ
ચ ॥
પુત્રદારયુતૈસ્તીર્થે વસ્તવ્યં ગૃહમેધિભિઃ ॥
7.1.3
19.૪૦ ॥
વસત્યૂર્ધ્વં તુ ષણ્માસાદ્યદા તીર્થે ગૃહાધિપઃ ॥ અવજ્ઞા જાયતે તસ્ય
મનશ્ચાપલ્યભાવતઃ ॥
તદા ધર્માદ્વિનશ્યંતિ સકલા ગૃહમેધિનઃ

ઇત્યુક્તઃ સ તદા દેવસ્તેન વૈ વિશ્વકર્મણા ॥ પુનઃ પ્રોવાચ તં તસ્ય પ્રશસ્ય વચનં
શિવઃ

રોચતે મે ન વાસોઽત્ર વિપ્રાણાં ગૃહમેધિનામ્ ॥ યત્ર ચોન્નામિતં લિંગમૃષિતોયાતટે
શુભે ॥
તત્ર નિર્માપય ત્વષ્ટર્નગરં શિલ્પિનાં વર

179બ્
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા વિશ્વકર્મા ત્વરાન્વિતઃ ॥ ગત્વા ચકાર નગરં
શિલ્પિકોટિભિરાવૃતઃ

ઉન્નતં નામ યલ્લોકે વિખ્યાતં સુરસુન્દરિ ॥ તતો હૃષ્ટ મના ભૂત્વા વિલોક્ય નગરં શિવઃ
॥
આહૂય બ્રાહ્મણાન્સર્વાનુવાચાનતકન્ધરઃ

ઇદં સ્થાનં વરં રમ્યં નિર્મિતં વિશ્વકર્મણા ॥ ગ્રામાણાં ચ સહસ્રૈસ્તુ પ્રોક્તં
સર્વાસુ દિક્ષુ ચ

નગરાત્સર્વતઃ પુણ્યો દેશો નગ્નહરઃ સ્મૃતઃ ॥ અષ્ટયોજનવિસ્તીર્ણ આયામવ્યાસતસ્તથા

નગ્નો ભૂત્વા હરો યત્ર દેશે ભ્રાંતો યદૃચ્છયા ॥ તં નગ્નહરમિત્યાહુર્દેશં પુણ્યતમં
જનાઃ

પૂર્વે તુ શાંકરી ચાઽઽર્યા પશ્ચિમે ન્યંકુમત્યપિ ॥ ઉત્તરે કનકનંદા દક્ષિણે
સાગરાવધિઃ ॥
એતદંતરમાસાદ્ય દેશો નગ્નહરઃ સ્મૃતઃ

અષ્ટયોજનમાનેન આયામવ્યાસતસ્તથા ॥ પ્રોક્તોઽયં સકલો દેશ ઉન્નતેન સમં મયા ॥
7.1.3
19.૫૦ ॥
ગૃહ્યતાં નગરશ્રેષ્ઠં પ્રસીદધ્વં દ્વિજોત્તમાઃ ॥ અત્ર ભક્તિશ્ચ મુક્તિશ્ચ ભવિષ્યતિ
ન સંશયઃ

ઇત્યુક્તાસ્તે તદા સર્વે વિપ્રા ઊચુર્મહેશ્વરમ્

॥ વિપ્રા ઊચુઃ ॥ ॥
ઈશ્વરાજ્ઞા વૃથા કર્તું ન શક્યા પરમાત્મનઃ ॥તપોઽગ્નિહોત્રનિષ્ઠાનાં
વેદાધ્યયનશાલિનામ્

અસ્માકં રક્ષિતા કોઽસ્તિ કલિકાલે ચ દારુણે ॥ કો દાતાઽઽરોગ્યદઃ કશ્ચ કો વૈ મુક્તિં
પ્રદાસ્યતિ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
મહાકાલ સ્વરૂપેણ સ્થિત્વા તીર્થે મહોદયે ॥ નાશયિષ્યામિ શત્રૂન્વઃ સમ્યગારાધિતો
હ્યહમ્

ઉન્નતો વિઘ્નરાજસ્તુ વિઘ્નચ્છેત્તા ભવિષ્યતિ ॥ ગણ નાથસ્વરૂપોઽયં ધનદો નિધીનાં પતિઃ

યુષ્મભ્યં દાસ્યતિ દ્રવ્યં સમ્યગારાધિતોઽપિ સઃ ॥ આરોગ્યદાયકો નિત્યં દુર્ગાદિત્યો
ભવિ ષ્યતિ

મહોદયં મહાનન્દદાયકં વો ભવિષ્યતિ ॥ સમ્યગારાધિતો બ્રહ્મા સર્વકાર્યેષુ સર્વદા ॥
સર્વાન્કામાંશ્ચ મુક્તિં ચ યુષ્મભ્યં સંપ્રદાસ્યતિ

॥ વિપ્રા ઊચુઃ ॥ ॥
યદિ તીર્થાનિ તિષ્ઠંતિ સર્વાણિ સુરસત્તમ ॥ સંગાલેશ્વરતીર્થે ચ તથા દેવકુલે શિવે ॥

કલાવપિ મહારૌદ્રે હ્યસ્માકં પાવનાય વૈ ॥ સ્થાતવ્યં તર્હિ ગૃહ્ણીમો નાન્યથા ચ
મહેશ્વર ॥
7.1.3
19.૬૦ ॥
સ તથેતિ પ્રતિજ્ઞાય દદૌ તેભ્યઃ પુરં વરમ્ ॥ સપ્તભૌમૈઃ શશાંકાભૈઃ પ્રાસાદૈઃ
પરિભૂષિતમ્ ॥
નાનાગ્રામસમાયુક્તં સર્વતઃ સીમયાન્વિતમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવં તેભ્યો હિ નગરં દત્ત્વા દેવો મહેશ્વરઃ ॥ દદર્શ વિશ્વકર્માણં પ્રાઞ્જલિં પુરતઃ
સ્થિતમ્

॥ વિશ્વકર્મોવાચ ॥ ॥
વિલોક્યતાં મહાદેવ નગરં નગરોપમમ્ ॥ સૌવર્ણસ્થલમારુહ્ય નિર્મિતં ત્વત્પ્રસાદતઃ

વિશ્વકર્મવચઃ શ્રુત્વા ભગવાંસ્ત્રિપુરાન્તકઃ ॥ સમારુરોહ સ્થલકં સહ સર્વૈર્મહ
ર્ષિભિઃ

નગરં વિલોકયામાસ રમ્યં પ્રાકારમડિતમ્ ॥ ઋષયસ્તુષ્ટુવુઃ સર્વે તત્રસ્થં
ત્રિપુરાન્તકમ્ ॥
તાનુવાચ મહાદેવો વૃણુધ્વં વરમુત્ત મમ્

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
યદિ તુષ્ટો મહાદેવ સ્થલકેશ્વરનામભૃત્ ॥ અવલોકયંશ્ચ નગરં સદા તિષ્ઠ સ્થલે હર

180અ
ઇત્યુક્તસ્તૈસ્તદા દેવઃ સ્થલકેઽસ્મિન્સદા સ્થિતઃ ॥ કૃતે રત્નમયં દેવિ ત્રેતાયાં ચ
હિરણ્મયમ્

રૌપ્યં ચ દ્વાપરે પ્રોક્તં સ્થલમશ્મમયં કલૌ ॥ એવં તત્ર સ્થિતો દેવઃ
સ્થલકેશ્વરનામતઃ

સદા પૂજ્યો મહાદેવ ઉન્નતસ્થાનવાસિભિઃ ॥ માઘે માસિ ચતુર્દશ્યાં વિશેષસ્તત્ર જાગરે

ઇત્યેત ત્કથિતં દેવિ હ્યુન્નતસ્ય મહોદ્યમ્ ॥શ્રુતં પાપહરં નૃણાં સર્વકામફલપ્રદમ્
॥
7.1.3
19.૭૦ ॥
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય
ઉન્નતસ્થાનમાહાત્મ્યવર્ણનંનામૈકોનવિંશત્યુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તસ્માચ્ચ પૂર્વદિગ્ભાગે કિઞ્ચિદાગ્નેયસંસ્થિતમ્ ॥ લિંગદ્વયં મહાપુણ્યં
વિશ્વકર્મપ્રતિષ્ઠિતમ્

યદા વૈ નગરં કર્તું ત્વષ્ટા તત્ર સમા ગતઃ ॥ પ્રતિષ્ઠાપ્ય મહાદેવં નગરં કૃતવાંસ્તતઃ

કૃત્વા ચ નગરં રમ્યં લિંગસ્યાસ્ય પ્રભાવતઃ ॥ પુનઃ પ્રતિષ્ઠિતં ર્લિગં તેન વૈ
વિશ્વકર્મણા

કર્માદૌ કર્મણશ્ચાન્તે યાત્રોદ્વાહગૃહાદિકે ॥ લિંગદ્વયં પૂજયિત્વા સિદ્ધિમાપ્નોતિ
તત્ક્ષણાત્

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન ગંધામૃતરસોદકૈઃ ॥ નૈવેદ્યૈ વિવિધૈર્દેવિ લિંગયુગ્મં
પ્રપૂજયેત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય ઉન્નતસ્થાનમાહાત્મ્યે લિંગદ્વયમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ
વિંશોત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
અથ તે કીર્તયિષ્યામિ રહસ્યં સ્થાનમુત્તમમ્ ॥ સર્વપાપહરં નૃણામુન્નતસ્થાનવાસિનામ્

શ્રેષ્ઠદેવસ્ય માહાત્મ્યં બ્રહ્મણોઽવ્યક્તજન્મનઃ ॥ ઉન્નતસ્થાનસંસ્થ સ્ય દેવસ્ય
બાલરૂપિણઃ ॥
યસ્ય દર્શનમાત્રેણ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

॥ દેવ્યુવાચ ॥
બાલરૂપીતિ યત્પ્રોક્તમુન્નતં તત્કથં વદ ॥ સ્થાનેષ્વ ન્યેષુ સર્વત્ર વૃદ્ધરૂપી
પિતામહઃ

કસ્મિન્સ્થાને સ્થિતસ્તત્ર કિમર્થં તત્ર વા ગતઃ ॥ કથં સ પૂજ્યો વિપ્રેન્દ્રૈસ્તિથૌ
કસ્યાં ક્રમાદ્વદ

॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
ઋષિતોયાપશ્ચિમે તુ ઐશાન્યાં સ્થલકેશ્વરાત્ ॥ બ્રહ્મણઃ પરમં સ્થાનં બ્રહ્મલોક
ઇવાપરઃ

બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ પૂજ્યાઃ પ્રાભાસિકે સદા ॥ બ્રહ્મભાગે સ્થિતો બ્રહ્મા
ઋષિતોયાતટે શુભે

રુદ્રભાગેઽગ્નિતીર્થે ચ પૂજ્યો રુદ્રઃ સનાતનઃ ॥ ગિરૌ રૈવતકે રમ્યે પૂજ્યો દામોદરો
હરિઃ

સોમેન પ્રાર્થિતો દેવો બાલરૂપી પિતામહઃ ॥ આગતશ્ચાષ્ટવર્ષસ્તુ હ્યુન્નતે સ્થાન
ઉત્તમે

દૃષ્ટ્વા બ્રહ્મા દ્વિજા ઞ્છ્રેષ્ઠાંસ્તત્ર સ્થાને સ્થિતો વિભુઃ

નાસ્તિ બ્રહ્મસમો દેવો નાસ્તિ બ્રહ્મસમો ગુરુઃ ॥ નાસ્તિ બ્રહ્મસમં જ્ઞાનં નાસ્તિ
બ્રહ્મસમં તપઃ ॥
7.1.3
21.૧૦ ॥
તાવદ્ભ્રમંતિ સંસારે દુઃખશોકભયાપ્લુતાઃ ॥ ન ભવંતિ સુરજ્યેષ્ઠે યાવદ્ભક્તાઃ પિતામહે

સમાસક્તં યથા ચિત્તં જંતોર્વિષયગોચરે ॥ યદ્યેવં બ્રહ્મ ણિ ન્યસ્તં કો ન મુચ્યેત
બંધનાત્

પરમાયુઃ સ્મૃતો બ્રહ્મા પરાર્ધં તસ્ય વૈ ગતમ્ ॥ ઉન્નતસ્થાનસંસ્થસ્ય દ્વિતીયં
ભવિતાઽધુના

।
180બ્
યદાસાવુન્નતે સ્થાને બ્રહ્મલોકાત્પિતામહઃ ॥ આગતશ્ચાષ્ટવર્ષસ્તુ બાલરૂપી તદોચ્યતે

સ્થાનેષ્વન્યેષુ વિપ્રાણાં વૃદ્ધરૂપી પિતામહઃ ॥ યુક્તં તદુન્નતસ્થાનં સદા ચ
બ્રહ્મણઃ પ્રિયમ્

સ્નાત્વા ચ વિધિવત્પૂર્વં બ્રહ્મકુંડે નરોત્તમ ॥ પૂજયેત્પુષ્પધૂપાદ્યૈર્બ્રહ્માણં
બાલરૂપિણમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય ઉન્નતસ્થાને બ્રહ્મમાહાત્મ્યવર્ણનંનામૈકવિંશત્યુત્તર
ત્રિશતતમોધ્યાયઃ

॥ છ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ તસ્ય દક્ષિણસંસ્થિતમ્ ॥ દુર્ગાદિત્યેતિનામાનં સર્વપાપ
પ્રણાશનમ્

યદા દુઃખમનુપ્રાપ્તા દુર્ગા દુઃખવિનાશિની ॥ સૂર્યમારાધયામાસ તદા દુઃખવિનુત્તયે

તતઃ કાલેન બહુના તસ્યાસ્તુષ્ટો દિવાકરઃ ॥ ઉવાચ મધુરં વાક્યં દુર્ગાં દેવો
મહાપ્રભામ્ ॥
વરં વરય દેવેશિ તપસા તુષ્ટવાનહમ્

॥ દુર્ગોવાચ ॥ ॥
યદિ તુષ્ટો દિવાનાથ દુઃખસંઘં વિનાશય

॥ સૂર્ય ઉવાચ ॥ ॥
અચિરેણૈવ કાલેન ભગવાંસ્ત્રિપુરાંતકઃ ॥ સંપ્રાપ્સ્યત્યુત્તમં લિંગમુન્નતે સ્થાન
ઉત્તમે

દુર્ગાદિત્યેતિ મે નામ ઇહ દેવિ ભવિષ્યતિ ॥ એવમુક્ત્વા મહાદેવિ તત્રૈવાન્તર્દધે
રવિઃ ॥
સપ્તમ્યાં રવિવારેણ દુર્ગાદિત્યં પ્રપૂજયેત્

તસ્ય દુઃખાનિ સર્વાણિ કુષ્ઠાનિ વિવિધાનિ ચ ॥ વિલયં યાંતિ દેવેશિ
દુર્ગાદિત્યપ્રપૂજનાત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસા હરુયાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખંડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે દુર્ગાદિત્યમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ
દ્વાવિંશત્યુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

છ ॥ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતઃ પશ્યેન્મહાદેવિ તસ્ય દક્ષિણતઃ સ્થિતમ્ ॥ ક્ષેમેશ્વરેતિ વિખ્યાતમૃષિતોયાતટે
સ્થિતમ્

ભૂતીશ્વરેતિના માસ્ય પૂર્વં ચ પરિકીર્તિતમ્ ॥ ક્ષેમેશેતિ કલૌ દેવિ તસ્ય નામ
પ્રકીર્તિતમ્

તં દૃષ્ટ્વા પૂજયિત્વા ચ મુક્તઃ સ્યાત્સર્વકિલ્બિષૈઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે ક્ષેમેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ
ત્રયોવિંશત્યુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યા યઃ

॥ છ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તસ્માદુત્તરદિગ્ભાગે કિંચિદ્વાયવ્યમાશ્રિતમ્ ॥ વિનાયકં પ્રપશ્યેચ્ચ
સર્વસિદ્ધિપ્રદાયકમ્

યોઽસૌ દેવિ મયા ખ્યાતઃ સખા મે ધનદઃ પુરા ॥ ગણનાથસ્વરૂપેણ નિધીનાં પરિપાલકઃ ॥
લોકાનાં સિદ્ધિદાનાર્થમસ્મિન્સ્થાને સ્થિતઃ પ્રિયે

ચતુર્થ્યાં ભૌમવારેણ ભક્ષ્યભોજ્યઃ સમોદકૈઃ ॥ પૂજયેદ્વિધિવદ્દેવિ તસ્ય
સિદ્ધિર્ભવેદ્ધ્રુવમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે
ગણનાથમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ચતુર્વિંશત્યુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥ ॥
॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ વિનાયકમનુત્તમમ્ ॥ ઋષિતોયાતટે રમ્યે સર્વવિઘ્નનિવારણમ્

181
અ
યોઽસૌ દેવગણાધ્યક્ષઃ સાક્ષાચ્ચ ત્રિપુરાન્તકઃ ॥ ગજરૂપં સમાશ્રિત્ય દ્યુન્નતે જગતિ
સ્થિતઃ ॥
પ્રાભાસિકે મહાક્ષેત્રે ગણાનાં કોટિભિર્વૃતઃ

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન યાત્રા નિર્વિઘ્નહેતવે ॥ આરાધ્યો ગણનાથશ્ચ પુષ્પધૂપાદિભિઃ
સદા

ચતુર્થ્યાં ચ ચતુર્થ્યાં ચ સર્વૈર્નગરવાસિભિઃ ॥ તસ્મિન્મહોત્સવઃ કાર્યો
રાષ્ટ્રક્ષેમાર્થ સિદ્ધયે

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય ઉન્નતસ્વામિમાહાત્મ્યવર્ણનં નામ
પંચવિંશત્યુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ તસ્યૈવોત્તરતઃ સ્થિતમ્ ॥ મહાકાલેશ્વરં દેવં સર્વરક્ષાકરં પરમ્

અધિષ્ઠાતા પુરસ્યાસ્ય ભૈરવો રુદ્રરૂપધૃક્ ॥ દર્શે ચ પૂર્ણિમાયાં ચ મહાપૂજાં
પ્રકારયેત્

મહોદયે નરઃ સ્નાત્વા મહાકાલં પ્રપશ્યતિ ॥ ધનાઢ્યો જાયતે લોકે સપ્તજન્મસહસ્રકમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસ ખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે મહાકાલમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ષડ્વિંશત્યુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો મહોદયં ગચ્છેત્તસ્માદીશાનસંસ્થિતમ્

વિધિના તત્ર યઃ સ્નાતિ તર્પયેત્પિતૃદેવતાઃ ॥ પ્રતિગ્રહકૃતાદ્દોષાન્ન ભયં તસ્ય
વિદ્યતે

મહોદયં મહાનન્દદાયકં ચ દ્વિજન્મનામ્ ॥ પ્રતિગ્રહપ્રસક્તાનાં વિષયાસક્તચેતસામ્ ॥
તેષામપિ દદેન્મુક્તિં તેન ખ્યાતં મહોદયમ્

તસ્ય વૈ રક્ષણાર્થાય મહાકાલસ્ય ચોત્તરે ॥ નિયુક્તાશ્ચ મહાદેવિ માતરસ્તત્ર
સંસ્થિતાઃ ॥
તસ્મિન્સ્નાત્વા નરઃ પૂર્વં માતૄસ્તાશ્ચ પ્રપૂજયેત્

એવં દેવિ મયા ખ્યાતં મહોદયમહોદયમ્ ॥ સર્વપાપહરં નૃણામભિષેકાચ્ચ મુક્તિદમ્

અર્ધક્રોશે ચ તત્તીર્થં સમંતાત્પરિમંડલમ્ ॥ એતન્મધ્યં મહાસારં સદૈવ મુનિવલ્લ ભમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખંડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે મહોદયમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ સપ્ત
વિંશત્યુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તસ્માદ્વાયવ્યદિગ્ભાગે સ્થિતં પાપપ્રણાશનમ્ ॥ સંગમેશ્વરનામાઢ્ય મૃષયો યત્ર સંગતાઃ

તસ્યૈવ પૂર્વદિગ્ભાગેકુણ્ડિકા પાપનાશિની ॥ વડવાનલસંયુક્તા યત્રાયાતા સરસ્વતી

કુંડિકાયાં નરઃ સ્નાત્વા સંગમેશ્વરમર્ચયેત્ ॥ તસ્ય જન્મસહસ્રાણિ લક્ષ્મ્યાઃ પુત્રૈ
પ્રિયૈઃ સહ ॥
અસંગમં મહાદેવિ ન કદાચિત્પ્રજાયતે

મુચ્યતે પાતકૈઃ સર્વૈરાજન્મ મરણાંતિકૈઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે સંગમેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનં
નામાષ્ટાવિંશત્યુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
અથોત્તરે દેવકુલાત્તત્ર ગવ્યૂતિમાત્રતઃ ॥ ઉત્તમસ્થાનમિતિ ચ પ્રખ્યાતં ધરણીતલે

તસ્યોત્તરે તુ દિગ્ભાગે ધનુર્દ્વાદશકાંતરે ॥ ઉન્નતો વિઘ્નરાજસ્તુ
સર્વપ્રત્યૂહનાશનઃ

181બ્
ચતુર્થ્યાં પૂજિતઃ સમ્યક્સુગંધૈઃ ફલમોદકૈઃ ॥ દદાતિ વાંછિતાન્કામાંસ્ત્રૈલોક્યે
વિજયી ભવેત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસ ખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય
ઉન્નતવિનાયકમાહાત્મ્યવર્ણનંનામૈકોનત્રિંશદુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥  ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તસ્માત્તદુન્નતસ્થાનાદુત્તરે યોજનત્રયાત્ ॥ તત્ર તપ્તોદકસ્વામી તલો યત્ર હતઃ પુરા

દૈત્યાનામધિપો દેવિ વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના ॥ કૃત્વા વર્ષશતં યુદ્ધં તલસ્વામી
તતોઽભવત્

તપ્તકુણ્ડે નરઃ સ્નાત્વા તલસ્વામિનમર્ચયેત્ ॥ હૃત્વા પિંડપ્રદાનં તુ કોટિયાત્રાફલં
લભેત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખંડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે તલસ્વામિમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ત્રિંશદુત્તરત્રિશ તતમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ કાલમેઘેતિ વિશ્રુતમ્ ॥ તસ્માત્તં પૂર્વદિગ્ભાગે ક્ષેત્રપં
લિંગરૂપિણમ્

અષ્ટમ્યાં વા ચતુર્દ્દશ્યાં પૂજ્યોઽસૌ બલિભિર્નરૈઃ ॥ વાંછિતાર્થપ્રદઃ સમ્યક્સ કલૌ
કલ્પપાદપઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખંડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે કાલમેઘમાહાત્મ્યવર્ણનંનામૈકત્રિંશદુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તસ્માદ્દક્ષિણદિગ્ભાગે ધનુષાં પંચભિઃ પ્રિયે ॥ તત્ર તપ્તોદકુંડાનિ સંત્યદ્યાપિ
વરાનને

કુણ્ડતઃ પૂર્વદિગ્ભાગે ધનુષાં પઞ્ચવિંશતૌ ॥ રુક્મિણી સંસ્થિતા દેવી સર્વપાતકનાશિની

સ્નાત્વા તપ્તોદકે કુણ્ડે કોટિહત્યાવિનાશને॥ તતઃ સંપૂજયેદ્દેવીં રુક્મિણીં
રુક્મદાયિનીમ્ ॥
સપ્ત જન્માનિ નારીણાં ગૃહભંગો ન જાયતે

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખંડે
પ્રથમે પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે રુક્મિણીમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ
દ્વાત્રિંશદુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાય

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
બલભદ્રાચ્ચ પૂર્વેણ સ્થિતા ચાસીત્સરિદ્વરા ॥ દુર્વાસેશ્વરનામેતિ બલલિંગં
પ્રતિષ્ઠિતમ્

સર્વપાપપ્રશમનં દૃષ્ટં સર્વસુખાવહમ્॥ સ્નાત્વા ચાસ્ય ત્વમાવાસ્યાં પિંડદાનં દદાતિ
યઃ

કલ્પકોટિશતં સાગ્રં પિતૄણાં તૃપ્તિમાવહેત્ ॥ દુર્વાસેશ્વરનામાનં તત્ર પૂજ્ય
વિધાનતઃ

કોટિયજ્ઞફલં પ્રાપ્ય સર્વાન્કામા નવાપ્નુયાત્॥ તત્ર લિંગાન્યનેકાનિ ઋષિભિઃ
સ્થાપિતાનિ તુ

દૃષ્ટ્વા સ્પૃષ્ટ્વા પૂજયિત્વા મુક્તઃ સ્યાત્સર્વકિલ્બિષૈઃ ॥ ઇત્યેતત્કથિતં દેવિ
ક્ષેત્રાદ્યં તં યથાક્રમમ્

ભદ્રાયાઃ પશ્ચિમાત્પૂર્વં યથાનુક્રમમાદિતઃ ॥ શ્રુતં પાપોપશમનં કોટિયજ્ઞફલપ્રદમ્

અથ ક્ષેત્રસ્ય પરિધિસ્થાનં મધુમતીતિ ચ ॥ તસ્માન્નૈરૃત્યદિગ્ભાગે સ્થાનં ખંડઘટેતિ
ચ

તત્ર પિંગેશ્વરો દેવઃ સમુદ્રતટસન્નિધૌ ॥ કૂપાનાં સપ્તકં તત્ર
પિતૄણાં યત્ર પાણયઃ ॥
182અ
દૃશ્યંતેઽદ્યાપિ દેવેશિ યત્ર પર્વણિપર્વણિ

તત્ર શ્રાદ્ધં નરઃ કૃત્વા ગયાકોટિગુણં ફલમ્ ॥ લભતે નાઽત્ર સન્દેહઃ સોમામા યદિ
જાયતે

તત્રૈવ નાતિદૂરે તુ ભદ્રાયાઃ સંગમઃ સ્મૃતઃ ॥ પશ્ચિમાત્સંગમાત્પૂર્વઃ સંગમઃ
સમુદાહૃતઃ

યત્પુણ્યં લભતે દેવિ પૂર્વ પશ્ચિમસંગમે ॥ ગંગાસાગરયોસ્તત્ર તદ્ભદ્રાસંગમે લભેત્

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસ ખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે તપ્તોદકસ્વામિમાહાત્મ્યે મધુમત્યાં
પિંગેશ્વરભદ્રામાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ત્રયસ્ત્રિંશદુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
ભગવન્દેવદેવેશ સંસારાર્ણવતારક ॥ પૃચ્છામિ ત્વામહં ભક્ત્યા કિઞ્ચિત્કૌતૂહલાત્પુનઃ

યત્ત્વયા કથિતં દેવ તલસ્વામિમહોદયમ્ ॥ કિં તત્ર કારણં દેવ તલો યેન નિપાતિતઃ

કોઽસૌ તલઃ સમાખ્યાતઃ કિંવીર્યઃ કિંપરાયણઃ ॥ કસ્માત્સ્થાનાત્સમુ ત્પન્નઃ કથં જાતશ્ચ
મે વદ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ દેવિ પ્રવક્ષ્યામિ રહસ્યં પાપનાશનમ્ ॥ યન્ન કસ્યચિદાખ્યાતં તત્તે વક્ષ્યામ્ય
શેષતઃ

દેવા અપિ ન જાનંતિ તલસોત્પત્તિકારણમ્ ॥ પૂર્વં કૃતયુગે દેવિ ગોવિન્દેતિ
પ્રકીર્તિતઃ

ત્રેતાયાં વામનઃ સ્વામી સ્તુતિસ્વામી તૃતીયકે ॥ કલૌ યુગે મહાદેવિ તલસ્વામી
પ્રકીર્તિતઃ

તથા તપ્તોદકસ્વામી તસ્ય નામાંતરં પ્રિયે ॥ અધુના સંપ્રવક્ષ્યામિ તલોત્પત્તિં તવ
પ્રિયે

આસીન્મહેન્દ્રનામા ચ દાનવો રૌદ્રરૂપધૃક્ ॥ કોટિવર્ષાણિ તેનૈવ તપસ્તપ્તં પુરા
પ્રિયે

સ તપોબલમાવિષ્ટો જિગ્યે દેવાન્સવાસવાન્ ॥ જિત્વા દેવાંસ્તતઃ સર્વાંસ્તતઃ કાલે
સમાગતઃ

યુદ્ધં સ પ્રાર્થયામાસ મયા સાર્દ્ધં સુભીષણમ્ ॥ તતોઽભવન્મહાયુદ્ધં
બ્રહ્માણ્ડક્ષયકારકમ્

તતઃ કોપાન્મહાયુદ્ધે મમ દેહાદ્વરાનને ॥ જ્વાલા તત્ર સમુત્પન્ના તન્મધ્યે સ
તલોઽભવત્

તેન દૃષ્ટો મહેન્દ્રોઽસૌ ગર્જન્ગિરિગુહાશ્રયઃ

કથં ગર્જસિ હે મૂઢ યુદ્ધં કુરુ મયા સહ ॥ ઇત્યુક્તે તત્ર દેવેશિ તેન યુદ્ધમવર્તત

તત્ર પ્રવર્ત્તિતે યુદ્ધે તલમાહેન્દ્રયોસ્તયોઃ

રુદ્રવીર્યસ્ય યુક્તેન તલેનોદારકર્મણા ॥ મલ્લયુદ્ધેન બલિના મહેન્દ્રો વિનિપાતિતઃ

તતસ્તં પતિતં દૃષ્ટ્વા વિસ્મયં સ તલો ગતઃ ॥ ગતપ્રાણં તદા જ્ઞાત્વા
હર્ષાન્નૃત્યમથાકરોત્

તસ્મિન્સંનૃત્યમાને તુ સર્વે સ્થાવરજંગમમ્ ॥ ચકંપે તુ
વરારોહે પ્રભાવાત્તસ્ય વીર્યતઃ

તતો ભારભરાકાન્તા ધરણી તલપીડિતા ॥ અતીવભયસંત્રસ્તાઃ સદેવાસુરમાનુષાઃ

ક્ષુભિતા ગિરયઃ સર્વે વિદ્રુતાશ્ચ મહાર્ણવાઃ॥તરવો નિધનં જગ્મુર્નદ્યો વાહાંશ્ચ
તત્યજુઃ

ગતપ્રભાવાઃ સૂર્યાદ્યા જ્યોતીંષિ ન વિરેજિરે॥ ત્રૈલોક્યં વ્યાકુલીભૂતં
તલનૃત્યપ્રભાવતઃ

182બ્
તતો દેવગણાઃ સર્વે શરણં રુદ્રમાયયુઃ ॥ વૃત્તં યથાવત્કથિતં તતો રુદ્ર ઉવાચ તાન્

અવધ્યો મે તલો દેવાઃ પુત્રત્વે હિ પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥ એવમુક્ત્વા હૃષીકેશં
પ્રભાસક્ષેત્રવાસિનમ્

સ્તુતિસ્વામીતિનામાનં સ્થિતં દુર્વાસસઃ પુરઃ ॥ પ્રભાસક્ષેત્રસામીપ્યે પૂર્વભાગે
પ્રતિષ્ઠિતમ્

તપ્તોદકુંડસામીપ્યે તત્ર ગચ્છત ભોઃ સુરાઃ ॥ કલ્પેકલ્પે તુ તેનૈવ વિધ્યતેઽસૌ હિ
દાનવઃ

એવમુક્તે તદા દેવાઃ પ્રભાસં ક્ષેત્રમાગતાઃ ॥ તત્ર તે વિબુધા જગ્મુર્યત્ર
તપ્તોદકાધિપઃ

દૃષ્ટ્વા નારાયણં તત્ર દેવાઃ શ્રદ્ધાસમન્વિતાઃ ॥ તુષ્ટુવુઃ પરયા ભક્ત્યા દેવ દેવં
જનાર્દ્દનમ્

વૈકુંઠ ત્રાહિ નો દેવાંસ્તલેનોચ્ચાટિતા વયમ્ ॥ મહેન્દ્રક્રોધસંભૂતરુદ્રતેજોદ્ભવેન
વૈ

અસ્માભી રુદ્રસામીપ્યે કાર્યં સર્વં નિવેદિતમ્
॥ તતઃ પ્રસ્થાપિતાઃ સર્વે રુદ્રેણ પરમેષ્ઠિના ॥
તવ પાર્શ્વે મહાદેવ નસ્ત્વં દેવ ગતિર્ભવ

ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તેષાં દેવદેવો જનાર્દ્દનઃ ॥ દાનવસ્યવધાર્થાય દેવાનાં રક્ષણાય ચ
॥
ચક્રે યત્નં મહાબાહુઃ પ્રભાસક્ષેત્રવલ્લભઃ

સમાહૂય તદા દૈત્યં પ્રભાસક્ષેત્રમધ્યતઃ ॥ યુદ્ધં ચક્રે તતો દેવિ વિશ્વપ્રલયકારકમ્

તતસ્તુ દેવાઃ સર્વે ચ સ્વસૈન્યપરિવારિતાઃ ॥ ચક્રુર્યુદ્ધં ચ દૈત્યેન
સુમહલ્લોમહર્ષણમ્

તતઃ પર્વતસંકાશં દૃષ્ટ્વા દૈત્યં મહાબલમ્ ॥ ઉવાચ ચપલાપાંગો ગરુડકૃતવાહનઃ

અહો દૈત્ય મહાબાહો મલ્લયુદ્ધં દદસ્વ મે ॥ ત્વદ્બાહુયુગલં દૃષ્ટ્વા ન યુદ્ધે
વાંછિતં મમ

નારાયણવચઃ શ્રુત્વા કરમુદ્યમ્ય દાનવઃ ॥ અભ્યધાવત્તદા દૈત્યઃ કાલાન્તકસમપ્રભઃ

તતઃ પ્રવર્તિતં યુદ્ધમન્યોન્યં જયકાંક્ષિણોઃ ॥ જંઘાભ્યાં પાદબન્ધેન બાહુભ્યાં
બાહુબંધનમ્

કંઠેન બન્ધયન્કંઠમુદરેણોદરં તથા ॥ એતસ્મિ ન્નન્તરે દેવાઃ સભયાઃ સંબભૂવિરે

તતઃ પીડાસમાક્રાંતો વિષ્ણુઃ સંસ્મરતે હરમ્ ॥ તત્ક્ષણાદાગતો રુદ્રઃ કિં કરોમિ
મહાબલઃ

॥
॥ વિષ્ણુરુવાચ ॥ ॥
શ્રાંતોઽહં દેવદેવેશ મલ્લયુદ્ધેન શંકર ॥ તપ્તોદકં કુરુષ્વેહ શ્રમનાશાય સાંપ્રતમ્

તતસ્તલં હનિષ્યામિ ક્ષણ માત્રેણ ભૈરવમ્

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
આદૌ કૃતયુગે કૃષ્ણ ઉમયા યત્કૃતં પુરા ॥ ઋષીણાં શ્રમનાશાર્થં તપ્તોદં તત્ર
નિર્મિતમ્

તદ્દૈત્યપાપમાહાત્મ્યાત્પુનઃ શીતલતાં ગતમ્ ॥ પુનસ્તદુષ્ણતાં નીતં તતઃ
કલ્પાંતસંસ્થિતૌ

એવમુક્ત્વા તદા દેવં વીક્ષાંચક્રે મહેશ્વરઃ ॥ તૃતીય લોચનેનૈવ જ્વાલામાલોપશોભિના

તેન જ્વાલાસમૂહેન વ્યાપ્તં કુણ્ડં ચતુર્દિશમ્ ॥ તપ્તોદકુણ્ડમભવત્તેન ખ્યાતં ધરાતલે

તતો નારાયણેનેહ ક્ષાલિતં ગાત્રસુત્તમમ્॥ ક્ષાલનાત્તસ્ય દેવસ્ય શ્રમો નાશમુપાગમત્

તતસ્તુષ્ટમના દેવસ્તીર્થાનાં દશકોટિકાઃ ॥ સ સ્મૃત્વા તત્ર વિધિવત્ક્ષિપ્ત્વા
સ્નાત્વા વરાનને

183અ
તતશ્ચક્રે મહાયુદ્ધં તલેનાતિભયંકરમ્ ॥ જઘાન સ તલં દૈત્યં મુષ્ટિઘાતેન મસ્તકે

તસ્મિન્પ્રવૃત્તે તુમુલે તુ યુદ્ધે ચકંપિરે ભૂભિસમેતલોકાઃ ॥
વિત્રસ્તદેવા ન દિશો વિરેજુર્મહાંધકારાવૃતમૂર્છિતં જગત્

નષ્ટાશ્ચ સિદ્ધા જગતોઽસ્ય શાંતિં કરોતુ વૈ પાપવિનાશનો હરિઃ ॥
ત્રાહીતિ દેવેશિ મહર્ષિસંઘા ભૂતાનિ ભીતાનિ તથા વદન્તિ

તતો વૈ મલ્લયુદ્ધેન પાતિતો ભુવિ દાનવઃ॥ કંઠમાક્રમ્ય પાદેન ખઙ્ગેન પરિપીડિતઃ

હાસ્યં ચકાર દૈત્યોઽથ વિષ્ણુનાઽઽક્રાંતકંધરઃ ॥ તમાહ પુણ્ડરીકાક્ષ
કિમેતદ્ધાસ્યકારણમ્

વૃદ્ધૌ હર્ષમવાપ્નોતિ ક્ષયે ભવતિ દુઃખિતઃ ॥ ઇત્યેષા લૌકિકી ગાથા તત્તે દૈત્ય
વિપર્યયઃ

ઇત્યુક્તસ્તુ તદા દૈત્યઃ પ્રત્યુવાચ જનાર્દ્દનમ્ ॥ અગ્નિ
ષ્ટોમાદિભિર્યજ્ઞૈવેદાભ્યાસૈરનેકધા

નિત્યોપવાસનિયમૈઃ સ્નાનદાનૈર્જપાદિભિઃ ॥ નિર્મલૈર્યોગયુક્તૈશ્ચ પ્રાપ્યતે યત્પરં
પદમ્

તન્મયા દુષ્ટભાવેન પ્રાપ્તં વિષ્ણોઃ પરં પદમ્ ॥ ઇત્યુક્તે
ભગવાન્વિષ્ણુર્વરદાનપરોઽભવત્

ઉવાચ પરમં વાક્યં તલં દૈત્યાધિનાયકમ્ ॥ વરં વરય દૈત્યેંદ્ર યત્તે મનસિ સંસ્થિતમ્

ઇતિ વિષ્ણોર્વચઃ શ્રુત્વા પ્રાર્થયામાસ દાનવઃ ॥ મમાખ્યા વર્ત્તતે લોકે તથા કુરુ
મહીધર

માર્ગમાસે તુ શુક્લાયામેકાદશ્યાં સમાહિતઃ ॥ યસ્ત્વાં પશ્યતિ ભાવેન તસ્ય પાપં
વિનશ્યતુ

એવં ભવિષ્યતીત્યુક્ત્વા દેવો હર્ષમુપાગતઃ ॥ નાનાદુંદુભયો નેદુઃ પુષ્પવર્ષં પપાત ચ

વિષ્ણોર્મૂર્ધ્નિ મહાભાગે લોકાઃ સ્વસ્થા બભૂવિરે ॥ તતો દેવગણાઃ સર્વે નૃત્યંતિ ચ
મુદાન્વિતાઃ ॥
વદંતિ હર્ષસંયુક્તા નારાયણપરાયણાઃ

એતત્તીર્થં મહાતીર્થં સર્વપાપપ્રણાશનમ્ ॥ શ્રમાપનોદનં વિષ્ણોર્બ્રહ્મહત્યાદિશોધનમ્

સ્થિતો નારાયણસ્તત્ર ભૈરવ સ્તત્ર શંકરઃ ॥ ક્ષેત્રપાલસ્વરૂપેણ કાલમેઘેતિ વિશ્રુતઃ

તસ્ય યાત્રાવિધિં વક્ષ્યે ગત્વા તત્ર શુચિર્નરઃ ॥ સ્મરેદ્વિષ્ણું મહાદેવિ
તલસ્વામીતિ યઃ શ્રુતઃ

સ્તુયાદ્વિષ્ણું મહાદેવિ ઇદં વિષ્ણુઋચા પ્રિયે ॥ સહસ્રશીર્ષામંત્રેણ તર્પણાદિ
પ્રકારયેત્

એવં સ્નાત્વા વિધાનેન દત્ત્વા ચાર્ઘ્યં જનાર્દ્દને ॥ સંપૂજ્ય ગંધપુષ્પૈશ્ચ
વસ્ત્રૈઃ પુષ્પાનુલેપનૈઃ

મધુનેક્ષુરસેનૈવ કુંકુમેન વિલેપયેત્ ॥ કર્પૂરોશીરમિશ્રેણ મૃગનાભિયુતેન ચ

વસ્ત્રૈઃ સંવેષ્ટયેત્પશ્ચાદ્દદ્યાન્નૈવેદ્યમુત્તમમ્ ॥ ધર્મશ્રવણસંયુક્તં કાર્યં
જાગરણં તતઃ

વૃષભસ્તત્ર દાતવ્યઃ સુવર્ણં વસ્ત્રયુગ્મકમ્ ॥ । વિપ્રાય વેદયુક્તાય શ્રોત્રિયાય
પ્રદાપયેત્

ઉપવાસં તતઃ કુર્યાત્તસ્મિન્નહનિ ભામિનિ ॥ રુક્મિણીં ચ પ્રપશ્યેક નમસ્કૃત્ય
જનાર્દ્દનમ્

એવં કૃત્વા નરો ભક્ત્યા લભતે જન્મજં ફલમ્ ॥ સર્વેષામેવ યજ્ઞાનાં દાનાનાં લભતે ફલમ્

તથા ચ સર્વતીર્થાનાં વ્રતાનાં લભતે ફલમ્ ॥ ઉદ્ધરેત્તુ પિતુર્વર્ગં માતૃવર્ગં તથૈવ
ચ

183બ્
જન્મપ્રભૃતિપાપાનાં કૃતાનાં નાશનં ભવેત્ ॥ ન દુઃખં ચ ન દારિદ્ર્યં દુર્ભગત્વં ન
જાયતે

સપ્ત જન્માંતરં યાવત્તલસ્વામિપ્રદર્શનાત્ ॥ સુવર્ણાનાં સહસ્રેણ બ્રાહ્મણે વેદપારગે
॥
દત્તેન યત્ફલં દેવિ તત્કુણ્ડે સ્નાનતો લભેત્

એવં તલ સ્વામિચરિત્રમુત્તમં શ્રુતં પુરા સિદ્ધમહર્ષિસંઘૈઃ ॥
શ્રુત્વા પ્રભાવં તલદેવસન્નિધૌ પ્રાપ્નોતિ સર્વં મનસા યદીપ્સિતમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે તલસ્વામિમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ચતુસ્ત્રિંશદુત્તરત્રિશતતમો
ઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતઃ પશ્ચિમતો ગચ્છેન્ન્યંકુમત્યાસ્તટે શુભે ॥ દક્ષિણાં દિશમાશ્રિત્ય સ્થિતં તીર્થં
મહાપ્રભમ્

શંખાવર્ત્તમિતિખ્યાતં યત્ર ચિત્રાંકિતા શિલા ॥ સ્વયંભૂતા મહાદેવિ રક્તગર્ભા
સુશોભના

છિન્ને ત્વદ્યાપિ તત્રૈવ સુરક્તં સંપ્રદૃશ્યતે ॥ વિષ્ણુક્ષેત્રં હિ તત્પ્રોક્તં
શંખો યત્ર હતઃ પુરા

વેદાપહારી દેવેશિ વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના ॥ કૃતં શખોદકં તીર્થં શંખાકારં તુ દૃશ્યતે

તત્ર સ્નાત્વા નરો દેવિ મુચ્યતે બ્રહ્મહત્યયા ॥ સપ્ત જન્માનિ વિપ્રત્વં
શૂદ્રસ્યાપિ પ્રજા યતે

પૂર્વં તત્રૈવ ગત્વા ચ તતો રુદ્રગયાં વ્રજેત્ ॥ ગોદાનં તત્ર દેયં તુ
સમ્યગ્યાત્રાફલેપ્સુભિઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે શંખાવર્ત્તતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ પઞ્ચત્રિંશદુત્તરત્રિશત
તમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ ગોષ્પદં તીર્થમુત્તમમ્ ॥ યત્ર શ્રાદ્ધં નરઃ કૃત્વા ગયાસપ્તગુણં
ફલમ્॥
લભતે નાત્ર સંદેહો યદિ શ્રદ્ધા દૃઢા ભવેત્

યત્ર શ્રાદ્ધં પૃથુઃ કૃત્વા પિતરં પાપયોનિતઃ ॥ ઉદ્દધાર મહાદેવિ વેનંનામ મહાપ્રભુમ્
॥

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
કસ્મિન્સ્થાને સ્થિતં તીર્થમુત્પત્તિસ્તસ્ય કીદૃશી ॥ કથં સ વેનરાજો વા ઉદ્ધૃતઃ
પાપયોનિતઃ

ગયાસપ્તગુણં પુણ્યં કથં તત્ર પ્રજાયતે ॥ શ્રાદ્ધસ્ય કિં વિધાનં તુ કે મંત્રાસ્તત્ર
કે દ્વિજાઃ ॥
એતન્મે કૌતુકં દેવ યથાવદ્વક્તુમર્હસિ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
ઇદં રહસ્યં દેવેશિ યત્ત્વયા પરિપૃચ્છિતમ્॥ અપ્રકાશ્યમિદં તીર્થમસ્મિન્પાપયુગે
પ્રિયે

તથાપિ સંપ્રવક્ષ્યામિ તવ સ્નેહાત્સુરેશ્વરિ ॥ ન પાપિ ન ઇદં બ્રૂયાન્નૈવ તર્કરતાય
વૈ

ન નાસ્તિકાય દેવેશિ ન સુવર્ણેતરાય ચ ॥ અસ્તિ દેવિ મહાસિદ્ધા પુણ્યા ન્યંકુમતી નદી

મર્યાદાર્થં મયાઽઽનીતા ક્ષેત્રસ્યાસ્ય મહેશ્વરિ॥ સંસ્થિતા પાપશમની પર્ણાદિત્યાચ્ચ
દક્ષિણે

નારાયણગૃહાત્સૌમ્યે નાતિદૂરે વ્યવસ્થિતા॥ તસ્યા મધ્યે મહાદેવિ તીર્થં
ત્રૈલોક્યવિશ્રુતમ્

184અ
ગોષ્પદં નામ વિખ્યાતં કોટિપાપહરં નૃણામ્॥ ગોષ્પદસ્ય સમીપે તુ નાતિદૂરે વ્યવસ્થિતઃ

અનન્તો નામ નાગેન્દ્રઃ સ્વયંભૂતો ધરાતલે ॥ તસ્ય તીર્થસ્ય રક્ષાર્થં વિષ્ણુના
સન્નિયોજિતઃ

કાંક્ષંતિ પિતરઃ પુત્રાન્નરકાદતિભીરવઃ ॥ ગંતા યો ગોષ્પદે પુત્રઃ સ નસ્ત્રાતા
ભવિષ્યતિ ॥
ગોષ્પદે ચ સુતં દૃષ્ટ્વા પિતૄણામુત્સવો ભવેત્

પદ્ભ્યામપિ જલં સ્પૃષ્ટ્વા અસ્મભ્યં કિં ન દાસ્યતિ ॥ અપિ સ્યાત્સ કુલેઽસ્માકં યો
નો દદ્યાજ્જલાંજલિમ્ ॥
પ્રભાસક્ષેત્રમાસાદ્ય ગોષ્પદે તીર્થ ઉત્તમે

અપિ સ્યાત્સ કુલેઽસ્માકં ખડ્ગમાંસેન યઃ સકૃત્ ॥ શ્રાદ્ધં કુર્યાત્પ્રયત્નેન
કાલશાકેન વા પુનઃ

અપિ સ્યાત્સ કુલેઽસ્માકં ગોષ્પદે દત્તદીપકઃ ॥ આકલ્પ કાલિકા દીપ્તિસ્તેનાઽસ્માકં
ભવિષ્યતિ

ગોષ્પદે ચાન્નશતા યઃ પિતરસ્તેન પુત્રિણઃ ॥ દિનમેકમપિ સ્થિત્વા પુનાત્યાસપ્તમં
કુલમ્ ॥

પિણ્ડં દદ્યાચ્ચ પિત્રાદેરાત્મનોઽપિ સ્વયં નરઃ ॥ પિણ્યાકેંગુદકેનાપિ તેન
મુચ્યેદ્વરાનને

બ્રહ્મજ્ઞાનેન કિં યોગૈર્ગોગ્રહે મરણેન કિમ્ ॥ કિં કુરુક્ષેત્રવાસેન ગોષ્પદે યદિ
ગચ્છતિ

સકૃત્તીર્થાભિગમનં સકૃત્પિણ્ડપ્રપાતનમ્ ॥ દુર્લ્લભં કિં પુનર્નિત્યમસ્મિંસ્તીર્થે
વ્યવસ્થિતમ્

અર્દ્ધકોશં તુ તત્તીર્થં તદર્દ્ધાર્દ્ધં તુ દુર્લ્લભમ્ ॥ તન્મધ્યે
શ્રાદ્ધકૃત્પુણ્યં ગયાસપ્તગુણં લભેત્

શ્રાદ્ધકૃદ્ગોષ્પદે યસ્તુ પિતૄણામનૃણો હિ સઃ ॥ પદમધ્યે વિશેષેણ કુલાનાં
શતમુદ્ધરેત્

ગૃહાચ્ચલિતમાત્રસ્ય ગોષ્પદે ગમનં પ્રતિ ॥ સ્વર્ગારોહણસોપાનં પિતૄણાં તુ પદેપદે

પાયસેનૈવ મધુના સક્તુના પિષ્ટકેન ચ ॥ ચરુણા તંદુલાદ્યૈર્વા પિંડદાનં વિધીયતે

ગોપ્રચારે તુ યઃ પિણ્ડા ઞ્છમીપત્રપ્રમાણતઃ ॥ કન્દમૂલફલાદ્યૈર્વા દત્ત્વા સ્વર્ગં
નયેત્પિતૄન્

ગોષ્પદે પિણ્ડદાનેન યત્ફલં લભતે નરઃ ॥ ન તચ્છક્યં મયા વક્તું કલ્પકોટિશતૈરપિ

અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ સમ્યગ્યાત્રાવિધિં શુભમ્ ॥ યાત્રાવિધાનં ચ તથા
સમ્યક્છ્રદ્ધાન્વિતા શૃણુ ॥

યદિ તીર્થં નરો ગચ્છેદ્ગયાશ્રાદ્ધફલેપ્સયા ॥ તથાવિધવિધાનેન યાત્રા
કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ

બ્રહ્મચારી
શુચિર્ભૂત્વા હસ્તપાદેષુ સંયતઃ ॥ શ્રદ્ધાવાનાસ્તિકો ભાવી
ગચ્છેત્તીર્થં તતઃ સુધીઃ

ન નાસ્તિકસ્ય સંસર્ગં તસ્મિંસ્તીર્થે નરશ્ચરેત્ ॥ સર્વોપસ્કરસંયુક્તઃ શ્રાદ્ધાર્હ
દ્રવ્યસંયુતઃ ॥
ગચ્છેત્તીર્થં સાધુસંગી ગયાં મનસિ માનયન્

એવં યસ્તુ દ્વિજો ગચ્છેત્પ્રતિગ્રહવિવર્જિતઃ ॥ પદેપદેઽશ્વમેધસ્ય ફલં પ્રાપ્નોત્ય
સંશયમ્

તત્ર સ્નાત્વા ન્યંકુમત્યાં સિદ્ધયે પિતૃમુક્તયે ॥ સ્નાત્વાથ તર્પ્પણં
કુર્યાદ્દેવાદીનાં યથાવિધિ

184બ્
બ્રહ્માદિસ્તંબપર્યંતા દેવર્ષિ મનુમાનવાઃ ॥ તૃપ્યન્તુ પિતરઃ સર્વે માતૃમાતામહાદયઃ

એવં સંતર્પ્ય વિધિના કૃત્વા હોમાદિકં નરઃ ॥ શ્રાદ્ધં સપિણ્ડકં કુર્યા
ત્સ્વતંત્રોક્તવિધાનતઃ

આમન્ત્ર્ય બ્રાહ્મણાંસ્તત્ર શાસ્ત્રજાન્દોષવર્જિતાન્ ॥ એવં કૃતોપચારસ્તુ ઇમં
મન્ત્રમુદીરયેત્

કવ્યવાડનલઃ સોમો યમશ્ચૈવાર્યમા તથા ॥ અગ્નિષ્વાત્તા બર્હિષદઃ સોમપાઃ પિતૃદેવતાઃ ॥
આગચ્છન્તુ મહાભાગા યુષ્માભી રક્ષિતા સ્ત્વિહ

મદીયાઃ પિતરો યે ચ કુલે જાતાઃ સનાભયઃ ॥ તેષાં પિણ્ડપ્રદાતાઽહમાગતોઽસ્મિન્પિતામહાઃ

એવમુક્ત્વા મહાદેવિ ઇમં મન્ત્રમુદીરયેત્

પિતા પિતામહશ્ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહઃ ॥ માતા પિતામહી ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહી

માતામહઃ પ્રમાતા ચ તથા વૃદ્ધપ્રમાતૃકઃ ॥ તેષાં પિંડો મયા દત્તો
હ્યક્ષય્યમુપતિષ્ઠતામ્

ૐ નમો ભાનવે ભર્ત્રેઽબ્જભૌમસોમરૂ પિણે ॥ એવં નત્વાઽર્ચયિત્વા તુ ઇમાં સ્તુતિમથો
પઠેત્

તત્ર ગોષ્પદસામીપ્યે ચરુણા સુશૃતેન ચ ॥ પિતૄણામનાથાનાં ચ મંત્રૈઃ પિંડાંશ્ચ નિર્વ
પેત્

અસ્મત્કુલે મૃતા યે ચ ગતિર્યેષાં ન વિદ્યતે ॥ રૌરવે ચાંધતામિસ્રે કાલસૂત્રે ચ યે
ગતાઃ ॥
તેષામુદ્ધરણાર્થાય ઇમં પિંડં દદામ્યહમ્ ॥

અનેકયાતનાસંસ્થાઃ પ્રેતલોકેષુ યે ગતાઃ ॥ તેષામુદ્ધરણાર્થાય ઇમં પિંડં દદામ્યહમ્

પશુયોનિગતા યે ચ યે ચ કીટસરી સૃપાઃ ॥ અથવા વૃક્ષયોનિસ્થાસ્તેભ્યઃ પિંડં દદામ્યહમ્

અસંખ્યા યાતનાસંસ્થા યે નીતા યમશાસકૈઃ॥ તેષામુદ્ધરણાર્થાય ઇમં પિંડં દદામ્યહમ્

યેઽબાંધવા બાંધવા યે યેઽન્યજન્મનિ બાંધવાઃ ॥ તે સર્વે તૃપ્તિમાયાંતુ પિંડેનાનેન
સર્વદા

યે કેચિત્પ્રેતરૂપેણ વર્ત્તંતે પિતરો મમ ॥ તે સર્વે તૃપ્તિમાયાંતુ પિંડેનાનેન
સર્વદા

દિવ્યાંતરિક્ષભૂમિસ્થપિતરો બાંધવાદયઃ ॥ મૃતાશ્ચાસંસ્કૃતા યે ચ તેષાં પિંડોસ્તુ
મુક્તયે ॥

પિતૃવંશે મૃતા યે ચ માતૃવંશે તથૈવ ચ ॥ ગુરુશ્વશુરબંધૂનાં યે ચાન્યે બાંધવા મૃતાઃ

યે મે કુલે લુપ્તપિંડાઃ પુત્રદારવિવર્જિતાઃ ॥ ક્રિયાલોપગતા યે ચ જાત્યંધાઃ
પંગવસ્તથા

વિરૂપા આમગર્ભા યેઽજ્ઞાતા જ્ઞાતાઃ કુલે મમ ॥ તેષાં પિંડો મયા દત્તો
હ્યક્ષય્યમુપતિષ્ઠતામ્॥

પ્રેતત્વાત્પિતરો મુક્તા ભવંતુ મમ શાશ્વતમ્ ॥યત્કિંચિન્મધુસમિશ્રં ગોક્ષીરં
ઘૃતપાયસમ્

અક્ષય્યમુપતિષ્ઠેત્ત્વત્ત્વસ્મિંસ્તીર્થે તુ ગોષ્પદે॥ સ્વાધ્યાયં શ્રાવયેત્તત્ર
પુરાણાન્યખિલાન્યપિ

બ્રહ્મવિષ્ણ્વર્કરુદ્રાણાં સ્તવાનિ વિવિધાનિ ચ॥ ઐંદ્રાણિ સોમસૂક્તાનિ પાવમાનીશ્ચ
શક્તિતઃ ॥

બૃહદ્રથંતરં તદ્વજ્જ્યેષ્ઠસામ સરૌરવમ્॥ તથૈવ શાંતિકાધ્યાયં મધુબ્રાહ્મણમેવ ચ

મંડલં બ્રાહ્મણં તત્ર પ્રીતકારિ ચ યત્પુનઃ ॥ વિપ્રાણામાત્મનશ્ચૈવ તત્સર્વં
સમુદીરયેત્

185અ
એવં ન્યંકુમતીમધ્યે ગોષ્પદે તીર્થ ઉત્તમે ॥ દત્ત્વા પિંડાંશ્ચ
વિધિવત્પુનર્મંત્રમિમં પઠેત્

સાક્ષિણઃ સંતુ મે દેવા બ્રહ્માદ્યા ઋષિપુંગવાઃ ॥ મયેદં તીર્થમાસાદ્ય પિતૄણાં
નિષ્કૃતિઃ કૃતા

આગતોઽસ્મિ ઇદં તીર્થં પિતૃકાર્યે સુરોત્તમાઃ ॥ ભવંતુ સાક્ષિણઃ સર્વે
મુક્તશ્ચાહમૃણત્રયાત્

એવં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ગોષ્પદં તીર્થમુત્તમમ્ ॥ વિપ્રેભ્યો દક્ષિણાં દત્ત્વા નદ્યાં
પિંડાન્વિસર્જયેત્

ગોદાનં તત્ર દેયં તુ તદ્વત્કૃષ્ણાજિનં પ્રિયે ॥ અષ્ટકાસુ ચ વૃદ્ધૌ ચ ગયાયાં
મૃતવાસરે

અત્ર માતુઃ પૃથક્છ્રાદ્ધમન્યત્ર પતિના સહ ॥ વૃદ્ધિશ્રાદ્ધે તુ માત્રાદિ ગયાયાં
પિતૃપૂર્વકમ્

ગયાવદત્રૈવ પુનઃ શ્રાદ્ધં કાર્યં નરોત્તમૈઃ ॥ તસ્માદ્ગુપ્તગયા પ્રોક્તા ઇયં સા
વિષ્ણુના સ્વયમ્

ગંધદાનેન ગંધાપ્તિઃ સૌભાગ્યં પુષ્પદાનતઃ ॥ ધૂપદાનેન
રાજ્યાપ્તિર્દીપ્તિર્દીપપ્રદાનતઃ

ધ્વજદાનાત્પાપહાનિર્યાત્રાકૃદ્બ્રહ્મલોકભાક્ ॥ શ્રાદ્ધપિંડપ્રદો લોકે વિષ્ણુર્ને
ષ્યતિ વૈ પિતૄન્

એકં યો ભોજયેત્તત્ર બ્રાહ્મણં શંસિતવ્રતમ્॥ ગોપ્રચારે મહાતીર્થે કોટિર્ભવતિભોજિતા

ઇતિ સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તસ્તત્ર શ્રાદ્ધવિધિસ્તવ ॥ અથ તે કથયિષ્યામિ ઇતિહાસં પુરાતનમ્

વેનસ્ય રાજ્ઞશ્ચરિતં પૃથોશ્ચૈવ મહાત્મનઃ ॥ યથા તત્રાભવન્મુક્તિસ્તસ્ય ચાંડા
લયોનિતઃ ॥
તત્સર્વં શૃણુ દેવેશિ સમ્યક્છ્રદ્ધાસમાન્વિતા

પિશુનાય ન પાપાય નાશિષ્યાયાહિતાય ચ ॥ કથનીયમિદં પુણ્યં નાવ્રતાય કથંચન

સ્વર્ગ્યં યશસ્યમાયુષ્યં ધન્યં વેદેન સંમિતમ્ ॥ રહસ્યમૃષિભિઃ પ્રોક્તં
શૃણુયાદ્યોઽનસૂયકઃ

યશ્ચૈનં શ્રાવયેન્મર્ત્યઃ પૃથો ર્વૈન્યસ્ય સંભવમ્ ॥ બ્રાહ્મણેભ્યો નમસ્કૃત્વા ન સ
શોચેત્કૃતાઽકૃતે

ગોપ્તા ધર્મસ્ય રાજાઽસૌ બભૌ ચાત્રિસમપ્રભઃ ॥અત્રિવંશસમુત્પન્નો હ્યંગો નામ
પ્રજાપતિઃ

તસ્ય પુત્રોઽભવેદ્વેનો નાત્યર્થં ધાર્મિકસ્તથા ॥જાતો મૃત્યુસુતાયાં વૈ સુનીથાયાં
પ્રજાપતિઃ

સમાતામહ દોષેણ તેન કાલાત્મકાનનઃ ॥ સ ધર્મં પૃષ્ઠતઃ કૃત્વા પાપબુદ્ધિરજાયત

સ્થિતિમુત્થાપયામાસ ધર્મોપેતાં સનાતનીમ્ ॥ વેદશાસ્ત્રાણ્યતિક્રમ્ય હ્યધર્મ
નિરતોઽભવત્

નિઃસ્વાધ્યાયવષટ્કારાઃ પ્રજાસ્તસ્મિન્પ્રશાસતિ ॥ ડિંડિમં ઘોષયામાસ સ રાજા વિષયે
સ્વકે

ન દાતવ્યં ન યષ્ટવ્યં મયિ રાજ્યં પ્રશાસતિ ॥ આસીત્પ્રતિજ્ઞા ક્રૂરેયં વિનાશે
પ્રત્યુપસ્થિતે

અહમીડ્યશ્ચ પૂજ્યશ્ચ સર્વયજ્ઞૈર્દ્વિજોત્તમૈઃ ॥ મયિ યજ્ઞા વિધાત વ્યા મયિ
હોતવ્યમિત્યપિ

તમતિક્રાંતમર્યાદં પ્રજાપીડનતત્પરમ્ ॥ ઊચુર્મહર્ષયઃ ક્રુદ્ધા મરીચિપ્રમુખાસ્તદા

185બ્
માઽધર્મં વેન કાર્ષીસ્ત્વં નૈષ ધર્મઃ સનાતનઃ ॥ અત્રેર્વંશે પ્રસૂતોઽસિ
પ્રજાપતિરસંશયમ્

પાલયિષ્યે પ્રજાશ્ચેતિ પૂર્વં તે સમયઃ કૃતઃ ॥ તાંસ્તથાવાદિનઃ સર્વાન્બ્રહ્મર્ષીન
બ્રવીત્તદા

વેનઃ પ્રહસ્ય દુર્બુદ્ધિરિદં વચનકોવિદઃ ॥ સ્રષ્ટા ધર્મસ્ય કશ્ચાન્યઃ શ્રોતવ્યં
કસ્ય વા મયા

વીર્યશ્રુતતપઃસત્યૈર્મયાન્યઃ કઃ સમો ભુવિ ॥ મદાત્માનો ન નૂનં માં યૂયં જાનીથ
તત્ત્વતઃ

પ્રભવં સર્વલોકાનાં ધર્માણાં ચ વિશેષતઃ॥ ઇત્થં દેહેન પૃથિવીં ભાવેન યજ નેન ચ

સૃજેયં ચ ગ્રસેયં ચ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥ યદા ન શક્યતે સ્તંભાન્મત્તશ્ચૈવ
વિમોહિતઃ

અનુનેતું નૃપો વેનસ્તત્ર ક્રુદ્ધા મહર્ષયઃ ॥ આથર્વણેન મંત્રેણ હત્વા તં તે મહાબલમ્

તતોઽસ્ય વામબાહું તે મમંથુર્ભૃશકોપિતાઃ ॥ તસ્માચ્ચ મથ્યમાનાદ્વૈ જજ્ઞે પૂર્વમિતિ
શ્રુતિઃ

હ્રસ્વોઽતિમાત્રઃ પુરુષઃ કૃષ્ણશ્ચાપિ તદા પ્રિયે ॥ સ ભીતઃ પ્રાઞ્જલિશ્ચૈવ
તસ્થિવાન્સંમુખે પ્રિયે

તમાત્તં વિહ્વલં દૃષ્ટ્વા નિષીદેત્યબ્રુવન્કિલ ॥ નિષાદો વંશકર્તા વૈ
તેનાભૂત્પૃથુવિક્રમઃ

ધીવરાનસૃજચ્ચાપિ વેનપાપસમુદ્ભવાન્ ॥ યે ચાન્યે વિન્ધ્યનિલયાસ્તથા વૈ તુંબરાઃ ખસાઃ

અધર્મે રુચયશ્ચાપિ વર્દ્ધિતા વેનપાપજાઃ ॥ પુનર્મહર્ષયસ્તેથ પાણિં વેનસ્ય દક્ષિણમ્

અરણીમિવ સંરબ્ધા મમંથુર્જાત મન્યવઃ ॥ પૃથુસ્તસ્માત્સમુત્પન્નઃ કરાજ્જ્વલનસંનિભઃ

પૃથોઃ કરતલાચ્ચાપિ યસ્માજાતસ્તતઃ પૃથુઃ ॥ દીપ્યમાનશ્ચ વપુષા સાક્ષાદગ્નિરિવ જ્વલન્

ધનુરાજગવં ગૃહ્ય શરાંશ્ચાશીવિષોપમાન્ ॥ ખઙ્ગં ચ રક્ષન્રક્ષાર્થં કવચં ચ મહાપ્રભમ્

તસ્મિઞ્જાતેઽથ ભૂતાનિ સંપ્રહૃષ્ટાનિ સર્વશઃ ॥ સંબભૂવુર્મહાદેવિ વેનશ્ચ ત્રિદિવં
ગતઃ

તતો નદ્યઃ સમુદ્રાશ્ચ રત્નાન્યાદાય સર્વશઃ ॥ અભિષેકાય તે સર્વે રાજાનમુપતસ્થિરે ॥

પિતામહશ્ચ ભગવાનૃષિભિશ્ચ સહામરૈઃ ॥ સ્થાવરાણિ ચ ભૂતાનિ જંગમાનિ ચ સર્વશઃ

સમાગમ્ય તદા વૈન્યમભ્યષિંચન્નરાધિ પમ્ ॥ સોઽભિષિક્તો મહાતેજા દેવૈરંગિરસાદિભિઃ

અધિરાજ્યે મહાભાગઃ પૃથુર્વૈન્યઃ પ્રતાપવાન્ ॥ પિત્રા ન રંજિતાશ્ચાસ્ય પ્રજા
વૈન્યેન રંજિતાઃ

તતો રાજેતિ નામાસ્ય અનુરાગાદજાયત ॥ આપઃ સ્તસ્તંભિરે ચાસ્ય સમુદ્રમભિયાસ્યતઃ

પર્વતાશ્ચાપિ શીર્યંતે ધ્વજ સંગોઽપિ નાઽભવત્ ॥ અકૃષ્ટપચ્યા પૃથિવી સિધ્યંત્યન્નાનિ
ચિંતયા ॥
સર્વકામદુઘા ગાવઃ પુટકેપુટકે મધુ

તસ્મિન્નેવ તદા કાલે પુન ર્જજ્ઞેઽથ માગધઃ ॥ સામગેષુ ચ ગાયત્સુ
સ્રુગ્ભાંડાદ્વૈશ્વદેવિકાત્

સામગેષુ સમુત્પન્નસ્તસ્માન્મગધ ઉચ્યતે ॥ ઐંદ્રેણ હવિષા ચાપિ હવિઃ પૃક્તં બૃહસ્પતિઃ

યદા જુહાવ ચેંદ્રાય તતસ્તતો વ્યજાયત ॥ પ્રમાદસ્તત્ર સંજજ્ઞે પ્રાયશ્ચિત્તં ચ
કર્મસુ

186અ
શેષહવ્યેન યત્પૃક્તમભિભૂતં ગુરોર્હવિઃ ॥ અધરોત્તરસ્વારેણ જજ્ઞે તદ્વર્ણવૈકૃતમ્

યજ્ઞસ્તસ્યાં સમભવદ્બ્રાહ્મણ્યાં ક્ષત્રયોનિતઃ ॥ તતઃ પૂર્વેણ
સાધર્મ્યાત્તુલ્યધર્માઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ॥

મધ્યમો હ્યેષ તત્ત્વસ્ય ધર્મઃ ક્ષત્રોપજીવનમ્ ॥ રથનાગાશ્વચરિતં જઘન્યં ચ
ચિકિત્સિતમ્

પૃથોઃ કથાર્થં તૌ તત્ર સમા હૂતૌ મહર્ષિભિઃ ॥ તાવૂચુર્મુનયઃ સર્વે સ્તૂયતામિતિ
પાર્થિવઃ

કર્મભિશ્ચાનુરૂપો હિ યતોયં પૃથિવીપતિઃ ॥ તાનૂચતુસ્તદા સર્વાનૃષીંશ્ચ સૂતમાગધૌ

આવાં દેવાનૃષીંશ્ચૈવ પ્રીણયાવ સ્વકર્મભિઃ ॥ ન ચાસ્ય વિદ્વો વૈ કર્મ ન તથા લક્ષણં
યશ

સ્તોત્રં યેનાસ્ય સંકુર્વો રાજ્ઞસ્તેજસ્વિનો દ્વિજાઃ ॥ ઋષિભિસ્તૌ નિયુક્તૌ તુ
ભવિષ્યૈઃ સ્તૂયતામિતિ

યાનિ કર્માણિ કૃતવાન્પૃથુઃ પશ્ચાન્મહાબલઃ ॥ તાનિ ગીતાનિ બદ્ધાનિ સ્તુવદ્ભિઃ
સૂતમાગધૈઃ

તતઃ શ્રુતાર્થઃ સુપ્રીતઃ પૃથુઃ પ્રાદાત્પ્રજેશ્વરઃ ॥ અનૂપદેશં સૂતાય માગધાન્માગધાય
ચ ॥ ૧ ૧૩॥
તદાદિ પૃથિવીપાલાઃ સ્તૂયન્તે સૂતમાગધૈઃ ॥ આશીર્વાદૈઃ પ્રશંસ્યંતે સૂતમાગધબંદિભિઃ

તં દૃષ્ટ્વા પરમં પ્રીતાઃ પ્રજા ઊચુર્મહર્ષયઃ ॥ એષ વો વૃત્તિદો વૈન્યો વિહિતોઽથ
નરાધિપઃ

તતો વૈન્યં મહાભાગં પ્રજાઃ સમભિદુદ્રુવુઃ ॥ ત્વં નો વૃત્તિવિધાતેતિ
મહર્ષિવચનાત્તથા ॥

સોઽભીહિતઃ પ્રજાભિસ્તુ પ્રજાહિતચિકીર્ષયા ॥ ધનુર્ગૃહીત્વા બાણાંશ્ચ
વસુધામાર્દયદ્બલી

તતો વૈન્યભયત્રસ્તા ગૌર્ભૂત્વા પ્રાદ્રવન્મહી ॥ તાં ધેનું પૃથુરાદાય
દ્રવન્તીમન્વધાવત

સા લોકાન્બ્રહ્મલોકાદીન્ગત્વા વૈન્યભયાત્તદા ॥ દદર્શ ચાગ્રતો વૈન્યં કાર્મુ
કોદ્યતપાણિનમ્

જ્વલદ્ભિર્વિશિખૈસ્તીક્ષ્ણૈર્દીપ્તતેજઃસમન્વિતૈઃ ॥
મહાયોગં મહાત્માનં દુર્દ્ધર્ષમમરૈરપિ

અલભંતી તુ સા ત્રાણં વૈન્યમેવાભ્યપદ્યત ॥ કૃતાંજલિપુટા દેવી પૂજ્યા
લોકૈસ્ત્રિભિસ્સદા

ઉવાચ ચૈનં નાધર્મ્યં સ્ત્રીવધં પરિપશ્યસિ ॥ કથં ધારયિતા ચા સિ પ્રજા રાજન્મયા વિના

મયિ લોકાઃ સ્થિતા રાજન્મયેદં ધાર્યતે જગત્ ॥ મદૃતે તુ વિનશ્યેયુઃ પ્રજાઃ પાર્થિવ
વિદ્ધિ તત્

સ માં નાર્હસિ હંતું વૈ શ્રેયશ્ચેત્ત્વં ચિકીર્ષસિ ॥ પ્રજાનાં પૃથિવીપાલ
શૃણુષ્વેદં વચો મમ

ઉપાયતઃ સમારબ્ધાઃ સર્વે સિધ્યંત્યુપક્રમાઃ ॥ હત્વા માં ત્વં ન શક્તો વૈ પ્રજાઃ
પાલયિતું નૃપ

અનુકૂલા ભવિષ્યામિ ત્યજ કોપં મહાદ્યુતે ॥ અવધ્યાશ્ચ સ્ત્રિયઃ
પ્રાહુસ્તિર્યગ્યોનિગતા અપિ ॥

એકસ્મિન્નિધનં પ્રાપ્તે પાપિષ્ઠે ક્રૂરકર્મણિ ॥ બહૂનાં ભવતિ ક્ષેમસ્તત્ર
પુણ્યપ્રદો વધઃ ॥
સત્યેવં પૃથિવીપાલ ધર્મ્મં મા ત્યક્તુમર્હસિ

એવંવિધં તુ તદ્વાક્યં શ્રુત્વા રાજા મહાબલઃ ॥ ક્રોધં નિગૃહ્ય ધર્માત્મા
વસુધામિદમબ્રવીત્

186બ્
એકસ્યાર્થે ચ યો હન્યાદાત્મનો વા પરસ્ય વા ॥ એકં વાપિ બહૂન્વાપિ કામતશ્ચાસ્તિ
પાતકમ્

યસ્મિંસ્તુ નિધનં પ્રાપ્તા એધન્તે બહવઃ સુખમ્ ॥ તસ્મિન્હતે ચ ભૂયો હિ પાતકં નાસ્તિ
તસ્ય વૈ

સોઽહં પ્રજાનિમિત્તં ત્વાં હનિષ્યામિ વસુન્ધરે ॥ યદિ મે વચનં નાદ્ય કરિષ્યસિ
જગદ્ધિતમ્

ત્વાં નિહત્યાદ્ય બાણેન મચ્છાસનપરાઙ્મુખીમ્॥ આત્માનં પૃથુકૃત્વેહ પ્રજા
ધારયિતાસ્મ્યહમ્

સા ત્વં વચનમાસ્થાય મમ ધર્મભૃતાંવરે॥ સઞ્જીવય પ્રજા નિત્યં શક્તા હ્યસિ ન સંશયઃ

દુહિતૃત્વં હિ મે ગચ્છ એવમેતન્મહચ્છરમ્ ॥ નિયચ્છે ત્વદ્વધાર્થં ચ પ્રયુક્તં
ઘોરદર્શનમ્ ॥
પ્રત્યુવાચ તતો વૈન્યમેવમુક્તા મહાસતી

સર્વમેતદહં રાજન્વિધાસ્યામિ ન સંશયઃ ॥ વત્સં તુ મમ સંયુક્ષ્વ ક્ષરેયં યેન વત્સલા

સમાં ચ કુરુ સર્વત્ર માં ત્વં સર્વભૃતાં વર ॥ યથા વિસ્યન્દમાનાહં ક્ષીરં સર્વત્ર
ભાવયે

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તત ઉત્સારયામાસ શિલાજાલાનિ સર્વશઃ॥ ધનુષ્કોટ્યા તતો વૈન્યસ્તેન શૈલા વિવર્દ્ધિતાઃ

મન્વતરેષ્વતીતેષુ ચૈવમાસીદ્વસુન્ધરા ॥ સ્વભાવેનાભવત્તસ્યાઃ સમાનિ વિષમાણિ ચ

ન હિ પૂર્વનિસર્ગે વૈ વિષમં પૃથિવીતલમ્॥ પ્રવિભાગઃ પુરાણાં ચ ગ્રામાણાં ચાથ
વિદ્યતે

ન સસ્યાનિ ન ગોરક્ષં ન કૃષિર્ન વણિક્પથઃ

ચાક્ષુષસ્યાંતરે પૂર્વમાસીદેતત્પુરા કિલ ॥ વૈવસ્વતેઽન્તરે ચાસ્મિન્સર્વસ્યૈતસ્ય
સંભવઃ ॥
સમત્વં યત્રયત્રાસીદ્ભૂમેઃ કસ્મિંશ્ચિદેવ હિ

તત્રતત્ર પ્રજાસ્તા વૈ નિવસન્તિ સ્મ સર્વદા ॥ આહારઃ ફલમૂલં તુ પ્રજાનામભવત્કિલ

કૃચ્છ્રેણૈવ તદા તાસામિત્યેવમનુશુશ્રુમ ॥ વૈન્યા ત્પ્રભૃતિલોકેઽસ્મિન્સર્વસ્યૈતસ્ય
સંભવઃ

સંકલ્પયિત્વા વત્સં તુ ચાક્ષુષં મનુમીશ્વરમ્ ॥ પૃથુર્દુદોહ સસ્યાનિ સ્વહસ્તે
પૃથિવીં તતઃ

સસ્યાનિ તેન દુગ્ધા વૈ વેન્યેનેયં વસુન્ધરા ॥ મનું વૈ ચાક્ષુષં કૃત્વા વત્સં
પાત્રે ચ ભૂમયે

તેનાન્નેન તદા તા વૈ વર્ત્તયન્તે સદા પ્રજાઃ ॥ ઋષિભિઃ શ્રૂયતે ચાપિ પુનર્દુગ્ધા
વસુન્ધરા

વત્સઃ સોમસ્તતસ્તેષાં દોગ્ધા ચાપિ બૃહસ્પતિઃ ॥ પાત્રમાસન્હિ ચ્છન્દાંસિ
ગાયત્ર્યાદીનિ સર્વશઃ

ક્ષીરમાસીત્તદા તેષાં તપો બ્રહ્મ ચ શાશ્વતમ્॥ પુનસ્તતો દેવગણૈઃ પુરંદરપુરોગમૈઃ

સૌવર્ણં પાત્રમાદાય દુગ્ધેયં શ્રૂયતે મહી ॥ વત્સસ્તુ મઘવા ચાસીદ્દોગ્ધા ચ
સવિતાઽભવત્

ક્ષીરમૂર્જામધુ પ્રોક્તં વર્તંતે તેન દેવતાઃ ॥ પિતૃભિઃ શ્રૂયતે ચાપિ પુનર્દુગ્ધા
વસુન્ધરા ॥

રાજતં પાત્રમાદાય સ્વધા ત્વક્ષય્યતૃપ્તયે ॥ વૈવસ્વતો યમસ્ત્વાસીત્તેષાં વત્સઃ
પ્રતાપવાન્

અંતકશ્ચાભવદ્દોગ્ધા પિતૃણાં ભગવા ન્પ્રભુઃ ॥ અસુરૈઃ શ્રૂયતે ચાપિ પુનર્દુગ્ધા
વસુન્ધરા

આયસં પાત્રમાદાય બલમાધાય સર્વશઃ ॥ વિરોચનસ્તુ પ્રાહ્લાદિસ્તેષાં વત્સઃ પ્રતાપવાન્

187અ
ઋત્વિગ્દ્વિમૂર્દ્ધા દૈત્યાનાં દોગ્ધા તુ દિતિનન્દનઃ ॥ માયાક્ષીરં દુદોહાસૌ
દૈત્યાનાં તૃપ્તિકારકમ્

તેનૈતે માયયાઽદ્યાપિ સર્વે માયાવિદોઽસુરાઃ ॥ વર્ત્તયંતિ મહાવીર્યાસ્તદેતેષાં પરં
બલમ્

નાગૈશ્ચ શ્રૂયતે દુગ્ધા વત્સં કૃત્વા તુ તક્ષકમ્ ॥ અલાબુપાત્રમાદાય વિષં ક્ષીરં
તદા મહત્

તેષાં વૈ વાસુકિર્દોગ્ધા કાદ્રવેયો મહાયશાઃ ॥ નાગાનાં વૈ મહાદેવિ સર્પાણાં ચૈવ
સર્વશઃ

તેન વૈ વર્ત્તયન્ત્યુગ્રા મહાકાયા વિષોલ્બણાઃ ॥
તદાહારાસ્તદાચારાસ્તદ્વીર્યાસ્તદપાશ્રયાઃ

આમપાત્રે પુનર્દુગ્ધા ત્વંતર્દ્ધાનમિયં મહી ॥ વત્સં વૈશ્રવણં કૃત્વા
યક્ષપુણ્યજનૈસ્તથા

દોગ્ધા રજતનાગસ્તુ ચિન્તામણિચરસ્તુ યઃ ॥ યક્ષાધિપો મહાતેજા વશી જ્ઞાની મહાતપાઃ

તેન તે વર્ત્તયં તીતિ યક્ષા વસુભિરૂર્જિતૈઃ ॥ રાક્ષસૈશ્ચ પિશાચૈશ્ચ પુનર્દુગ્ધા
વસુન્ધરા

બ્રહ્મોપેન્દ્રસ્તુ દોગ્ધા વૈ તેષામાસીત્કુબેરતઃ ॥ વત્સઃ સુમાલી બલવાન્ક્ષીરં
રુધિરમેવ ચ

કપાલપાત્રે નિર્દુગ્ધા ત્વંતર્દ્ધાનં તુ રાક્ષસૈઃ ॥ તેન ક્ષીરેણ રક્ષાંસિ
વર્ત્તયન્તીહ સર્વશઃ

પદ્મપત્રેષુ વૈ દુગ્ધા ગંધર્વાપ્સરસાં ગણૈઃ ॥ વત્સં ચૈત્રરથં કૃત્વા
શુચિગન્ધાન્મહી તદા

તેષાં વત્સો રુચિસ્ત્વાસીદ્દોગ્ધા પુત્રો મુનેઃ શુભઃ ॥ શૈલૈસ્તુ શ્રૂયતે દેવિ
પુનર્દુગ્ધા વસુંધરા

તદૌષધીર્મૂર્તિમતી રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ ॥ વત્સસ્તુ હિમવાંસ્તેષાં દોગ્ધા
મેરુર્મહાગિરિઃ

પાત્રં શિલામયં હ્યાસીત્તેન શૈલાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ॥ શ્રૂયતે વૃક્ષવીરુદ્ભિઃ
પુનર્દુગ્ધા વસુન્ધરા

પાલાશં પાત્રમાદાય ચ્છિન્નદગ્ધપ્રરોહણમ્ ॥ દોગ્ધા તુ પુષ્પિતઃ શાલઃ પ્લક્ષો વત્સો
યશસ્વિનિ ॥
સર્વકામદુઘા દોગ્ધા પૃથિવી ભૂતભાવિની

સૈષા ધાત્રી વિધાત્રી ચ ધરણી ચ વસુન્ધરા ॥ દુગ્ધા હિતાર્થં લોકાનાં પૃથુના ઇતિ નઃ
શ્રુતમ્

ચરાચરસ્ય લોકસ્ય પ્રતિષ્ઠા યોનિરેવ ચ ॥ આસીદિયં સમુદ્રાંતા
મેદિનીતિપરિશ્રુતા

મધુકૈટભયોઃ પૂર્વં મેદોમાંસપરિપ્લુતા ॥ વસુન્ધારયતે યસ્માદ્વસુધા તેન કીર્તિતા

તતોઽભ્યુપગમાદ્રાજ્ઞઃ પૃથોર્વૈન્યસ્ય ધીમતઃ ॥ દુહિતૃત્વ મનુપ્રાપ્તા
પૃથિવીત્યુચ્યતે તતઃ

પ્રથિતા પ્રવિભક્તા ચ શોભિતા ચ વસુન્ધરા ॥ દુગ્ધા હિ યત્નતો રાજ્ઞા પત્તનાકરમાલિની

એવં પ્રભાવો રાજાસીદ્વૈન્યઃ સ નૃપસત્તમઃ ॥ તતઃ સ રંજયામાસ ધર્મેણ પૃથિવીં તદા

તતો રાજેતિ શબ્દોઽથ પૃથિવ્યાં રંજનાદભૂત્ ॥ સ રાજ્યં પ્રાપ્ય વૈન્યસ્તુ ચિંતયામાસ
પાર્થિવઃ

પિતા મમ હ્યધર્મિષ્ઠો યજ્ઞાદ્યુચ્છિત્તિકારકઃ॥ કસ્મિન્સ્થાને ગતશ્ચાસૌ જ્ઞેયં
સ્થાનં કથં મયા

કથં તસ્ય ક્રિયા કાર્યા હતસ્ય બ્રાહ્મણૈઃ કિલ ॥ કથં ગતિર્ભવેત્તસ્ય
યજ્ઞદાનક્રિયાબલાત્

187બ્
ઇત્યેવ ચિંતયા તસ્ય નારદોભ્યાજગામ હ ॥ તસ્યૈવમાસનં દત્ત્વા પ્રણિપત્ય ચ પૃષ્ટવાન્

ભગવન્સર્વલોકસ્ય જાનાસિ ત્વં શુભાશુભમ્ ॥ પિતા મમ દુરાચારો દેવબ્રાહ્મણનિંદકઃ

સ્વકર્મણા હતો વિપ્રૈઃ પરલોકમવાપ્તવાન્ ॥ કસ્મિંસ્થાને ગતસ્તાતઃ શ્વભ્રં વા
સ્વર્ગમેવ ચ

તતોઽબ્રવીન્નારદસ્તુ જ્ઞાત્વા દિવ્યેન ચક્ષુષા ॥ શૃણુ રાજન્મહાબાહો યત્ર તિષ્ઠતિ
તે પિતા

અત્ર દેશો મરુર્નામ જલવૃક્ષવિવર્જિતઃ ॥ તત્ર દેશે મહારૌદ્રે જનકસ્તે નરોત્તમ

મ્લેચ્છમધ્યે સમુત્પન્નો યક્ષ્મી કુષ્ઠસમન્વિતઃ ॥ ઉચ્છિષ્ટભોજી મ્લેચ્છાનાં
કૃમિભિઃ સંયુતો વ્રણૈઃ ॥

તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય નારદસ્ય મહાત્મનઃ ॥ હાહાકારં તતઃ કૃત્વા મૂર્છિતો નિપપાત હ

ચિંતયામાસ દુઃખાર્તઃ કથં કાર્યં મયા ભવેત્ ॥ ઇત્યેવં ચિંતયાનસ્ય મતિર્જાતા
મહાત્મનઃ ॥
પુત્રઃ સ કથ્યતે લોકે પિતરં ત્રાયતે તુ યઃ

સ કથં તુ મયા તાતઃ પાપાન્મુક્તો ભવિષ્યતિ ॥ એવં સંચિંત્ય સ તતો નારદં પર્યપૃચ્છત

ભગવન્કથિતં સર્વં પિતુર્મમ વિચેષ્ટિતમ્ ॥ કેન તસ્ય ભવેન્મુક્તિઃ કર્મણા દ્વિજ
સત્તમ ॥
વ્રતૈર્દાનૈસ્તપોભિર્વા તીર્થાનાં યાત્રયા વદ

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
ગચ્છ રાજન્પ્રધાનાનિ તીર્થાનિ મનુજેશ્વર ॥ પિતરં તેષુ ચા નીય
તસ્માદ્રાજન્મરુસ્થલાત્

યત્ર દેવાઃ સપ્રભાવાસ્તીર્થાનિ વિમલાનિ ચ ॥ તત્ર ગચ્છ મહારાજ તીર્થયાત્રાં કુરુ
પ્રભો

એવં હ્યવિતથં વિદ્ધિ મોક્ષસ્તે ભવિતા પિતુઃ ॥ તચ્છ્રુત્વા વચનં રાજા નારદસ્ય
મહાત્મનઃ ॥
સચિવે ભારમાધાય સ્વરાજસ્ય જગામ હ

સ ગત્વા મરુભૂમિં તુ મ્લેચ્છમધ્યે દદર્શ હ ॥ કુષ્ઠરોગેણ મહતા ક્ષયેણ ચ સમાવૃતમ્

ગવ્યૂતિમાત્રં તત્રૈવ શૂન્યં માનુષવર્જિતમ્ ॥ એવં દૃષ્ટ્વા સ રાજા તુ સંતપ્તો
વાક્યમબ્રવીત્

હે મ્લેચ્છ રોગિપુરુષં સ્વગૃહં ચ નયામ્યહમ્ ॥ તત્રાહમેનં નિરુજં કરોમિ યદિ મન્યથ

જ્ઞાત્વેતિ સર્વે તે મ્લેચ્છાઃ પુરુષં તં દયાપરમ્ ॥ ઊચુઃ પ્રણતસર્વાંગાઃ શીઘ્ર નય
જગત્પતે ॥
અસ્મદ્ભાગ્યવશાન્નાથ ત્વમેવાત્ર સમાગતઃ

દુર્ગંધોપહતા લોકાસ્ત્વયા નાથ સુખીકૃતાઃ ॥ તત આનાય્ય પુરુષાઞ્છિબિકાવાહનોચિતાન્

તતઃ શ્રુત્વા તુ વચનં તસ્ય રાજ્ઞો દયાવહમ્ ॥ પ્રાપુસ્તીર્થાન્યનેકાનિ કેદારાદીનિ
કોટિશઃ

યત્રયત્ર સ ગચ્છેત વૈન્યો વેનેન સંયુતઃ ॥ તત્ર તત્રૈવ તીર્થાનામાક્રંદઃ શ્રૂયતે
મહાન્॥

હા દૈવ રિપુરાયાતિ અસ્માકં નાશહેતવે ॥ અધુના ક્વ ગમિષ્યામ ઇતિ ચિંતા
પુનઃપુનઃ

દર્શનેનાપિ તસ્યૈવ હાહાકારં વિધાય વૈ॥ ।પલાયંતે ચ તીર્થાનિ દેવા નશ્યંતિ
તત્ક્ષણાત્

એવં વર્ષત્રયં રાજા તીર્થયાત્રાં ચકાર વૈ ॥ ન તસ્ય મુક્તિર્દદૃશે તતઃ શોકમગાત્પરમ્

188અ
તતસ્તુ પ્રેરિતા ભૃત્યાઃ કુરુક્ષેત્રે મહાપ્રભે ॥ યદિ વાપિ પુનસ્તત્ર
પાપમુક્તિર્ભવેત્તતઃ

ગૃહીત્વા શિબિકાં સ્કન્ધે કુરુક્ષેત્રે ગતાઃ પ્રિયે ॥ તત્ર નીત્વા
સ્થાણુતીર્થમવતાર્ય ચ તે ગતાઃ

તતઃ સ રાજા મધ્યાહ્ને ચિકીર્ષુઃ સ્નાનમાદરાત્ ॥ તસ્યૈવ તુ પિતુસ્તત્ર તથા દાનાનિ
ષોડશ

બ્રાહ્મણેભ્યસ્તથા દિત્સુઃ શ્રદ્ધાવાન્ભાવતત્પરઃ ॥ તતો વાયુશ્ચાંતરિક્ષ ઇદં
વચનમબ્રવીત્

મા તાત સાહસં કુર્યાસ્તીર્થં
રક્ષ પ્રયત્નતઃ ॥ અયં પાપેન ઘોરેણ સમંતાત્પરિવેષ્ટિતઃ

વેદનિન્દાસમાચારો બ્રહ્મહત્યાશતૈર્યુતઃ ॥ સોઽયં પાપો દુરાચારસ્તીર્થં નાશં
નયિષ્યતિ

મા તીર્થં નાશય વિભો મહદેનો ભવિષ્યતિ ॥ એતદ્વાયોર્વચઃ શ્રુત્વા દુઃખેન મહતાર્દિતઃ
॥
ઉવાચ શોકસંતપ્તઃ પિતુર્દુઃખેન દુઃખિતઃ

હા દૈવેતિ ચ ચુક્રોશ ઊર્દ્ધ્વબાહુઃ પુનઃપુનઃ ॥ એષ ઘોરેણ પાપેન અતીવ પરિવેષ્ટિતઃ

યદનેનાપિ તીર્થેન શુદ્ધઃ કર્ત્તું ન શક્યતે ॥ પ્રાયશ્ચિત્ત કરિષ્યેઽહં પિતુરર્થે ન
સંશયઃ

એવં તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા દયાં કૃત્વા મહીયસીમ્ ॥ અન્તરિક્ષભવાં વાચં ખેચરાઃ
પુનરબ્રુવન્

ભોભો રાજન્નૃપશ્રેષ્ઠ ત્યક્ત્વા શોકં વચઃ શૃણુ ॥ યેન તે જનકસ્યાસ્ય ભવેત્પાપક્ષયો
મહાન્

અસ્તિ ક્ષેત્રં મહાસિદ્ધં પ્રભાસમિતિ વિશ્રુતમ્ ॥ સર્વપાપપ્રશમનં મહાપાતકનાશનમ્

બ્રહ્મતત્ત્વં હરિતત્ત્વં રુદ્રતત્ત્વં તૃતીયકમ્ ॥ તસ્મિન્નેવ મહા ક્ષેત્રે
પ્રભાસે શંકરપ્રિયે

શાક્તેયં યદિ વા ચાંદ્રં સૌરં સારસ્વતં તથા ॥ આગ્નેયં વારુણં ચાપિ સ્મૃતં
ક્ષેત્રમનુત્તમમ્

બ્રહ્માણ્ડે યાનિ તીર્થાનિ પુરા ક્ષેત્રાણિ યાનિ તુ ॥ પ્રભાસમાગમિષ્યન્તિ
સંપ્રાપ્તે તુ કલૌ યુગે

અષ્ટૌ કોટિસહસ્રાણિ અષ્ટૌ કોટિશતાનિ ચ ॥ ક્ષેત્રં રક્ષંતિ તત્રસ્થાઃ પ્રભાસં
શાંકરા ગણાઃ

ઇયં સરસ્વતી પુણ્યા સર્વત્રૈવ હિ વિદ્યતે ॥ પઞ્ચસ્રોતાઃ પ્રભાસે તુ દુષ્પ્રાપ્યા
ત્રિદશૈ રપિ

તસ્યા યત્પઞ્ચમં સ્રોતન્યંકુમત્યાસ્તટાનિ ચ ॥ તસ્ય મધ્યે સ્થિતં તીર્થં ગોષ્પદેતિ
ચ વિશ્રુતમ્

તત્ર પ્રેતશિલા મધ્યે પ્રેતાનાં મુક્તિદાયિકા ॥ યત્ર પ્રેતાઃ પુરા મુક્તા
અષ્ટાવિંશતિકોટયઃ

પાપિનાં મુક્તિદં તીર્થમાદ્યા રુદ્રગયા સ્મૃતા ॥ તદસ્મિન્ગોષ્પદંનામ કલૌ ખ્યાતં
ધરાતલે

યદા ક્ષીરોદમથનાન્નિઃસૃતા લોકમાતરઃ ॥ તદા દેવૈઃ સમેતાસ્તુ આગતાસ્તીર્થસન્નિધૌ

પદં તત્ર નિમગ્નં ચ નન્દાયાશ્ચ શિલાતલે ॥ શિલાં ખુરાંકિતાં દૃષ્ટ્વા
જાનુદેશાંકિતાં તથા

વિસ્મિતાઃ સર્વદેવા વૈ પપ્રચ્છુર્ગાં ચ નન્દિનીમ્ ॥ કિમેતદ્દૃશ્યતે દેવિ પદં
પ્રેતશિલાતલે ॥
કથં તુ ખેદઃ સઞ્જાતશ્ચાસ્માકં સ્ખલનં કથમ્

॥ નન્દિન્યુવાચ ॥ ॥
188બ્
ઇદં મમ પદં દેવાઃ શિલાસંસ્થં વિરાજતે ॥ ગગનાંગણભૂમિસ્થં ચન્દ્રબિંબમિવાપરમ્

અદ્યપ્રભૃતિ ભો દેવાસ્ત્રૈલોક્યે સચરાચરે ॥ ગોષ્પદંનામ વિખ્યાતં લોકે ખ્યાતિં
ગમિષ્યતિ

અત્રાગત્ય નરો યસ્તુ સ્નાનં શ્રાદ્ધં કરિષ્યતિ ॥ ગયાસપ્તગુણંતસ્ય ફલં દેવા
ભવિષ્યતિ

ન વારો ન ચ નક્ષત્રં ન કાલસ્તત્ર કારણમ્॥ યદૈવ દૃશ્યતે તીર્થં તદા પર્વસહસ્રકમ્

અથવા પર્વકાંક્ષા ચેત્તાનિ મે શૃણુપાર્વતિ ॥ અયને વિષુવે યુગ્મે સામાન્યે
ચાર્કસંક્રમે

અમાવાસ્યાષ્ટકાયાં ચ કૃષ્ણપક્ષે વિશેષતઃ ॥ આર્દ્રામઘારોહિણીષુ દ્રવ્યબ્રાહ્મણસંગમે

ગજચ્છાયા વ્યતીપાતે વૈધૃતે ધૃતચામરે ॥ વૈશાખસ્ય તૃતીયાયાં નવમ્યાં કાર્તિકસ્ય તુ

પઞ્ચદશ્યાં ચ માઘસ્ય નભસ્યે ચ ત્રયોદશીમ્ ॥ યુગાદયઃ સ્મૃતા હ્યેતાસ્તસ્મિન્કાલે ચ
વા પુનઃ

મન્વન્તરાદૌ કાર્યં ચ તત્ર શ્રાદ્ધં વિજાનતા ॥ આશ્વયુક્છુક્લનવમી દ્વાદશી કાર્તિકે
તથા

તૃતીયા ચૈત્રમાસસ્ય તથા ભાદ્રપદસ્ય ચ ॥ ફાલ્ગુનસ્ય ત્વમાવાસ્યા પૌષસ્યૈકાદશી તથા

આષાઢસ્યાપિ દશમી માઘમાસસ્ય સપ્તમી ॥ શ્રાવણસ્યાષ્ટમી કૃષ્ણા તથાઽઽષાઢી ચ પૂર્ણિમા

કાર્તિકી ફાલ્ગુની ચૈવ જ્યૈષ્ઠી પઞ્ચદશી તથા ॥ મન્વન્તરાદયશ્ચૈતા દત્તસ્યા
ક્ષયકારિકાઃ

વૈશાખસ્ય તૃતીયાયાં કૃષ્ણાયાં ફાલ્ગુનસ્ય ચ ॥ પશ્ચમી ચૈત્રમાસસ્ય તસ્યૈવાંત્યા તથા
પરા

શુક્લા ત્રયો દશી માઘે કાર્તિકસ્ય તુ સપ્તમી ॥ નવમી માર્ગશીર્ષસ્ય સપ્તૈતાઃ
કલ્પકાદિમાઃ

કલ્પતૃપ્તિર્ભવેચ્છ્રાદ્ધે કલ્પાદૌ તુ કૃતે પુરા ॥ ઇત્યેવ મુક્ત્વા સા નન્દા
દેવાનાં પ્રતિનન્દિની ॥
અન્તર્દ્ધાનં જગામાશુ દીપો વાતહતો યથા

ઇતીદં કૌતુકં દૃષ્ટ્વા સર્વે દેવાઃ સવાસવાઃ ॥ બ્રહ્મર્ષયો દેવર્ષયઃ શ્લોકં
પૌરાણિકં જગુઃ

અહો તીર્થસ્ય માહાત્મ્યં નન્દાયાસ્તપસો બલમ્ ॥ સકૃચ્છ્રાદ્ધેન દત્તેન ગયાસપ્તગુણં
ફલમ્

એવમુક્ત્વા તતોદેવાશ્ચક્રુઃ શ્રાદ્ધાદિકાં ક્રિયામ્॥ યથોક્તં ફલમાપુસ્તે
નંદિન્યાપૂર્વભાષિતમ્

ઇત્થં ત્વમપિ રાજેન્દ્ર ગચ્છ શીઘ્રં હિ ગોષ્પ દમ્॥ તત્ર શ્રાદ્ધાદિકં કૃત્વા
લપ્સ્યસે ફલમીપ્સિતમ્

અયં તે જનકો રાજન્પાપિનાં પ્રવરઃ સ્મૃતઃ ॥ નાન્યૈસ્તીર્થશતૈઃ શક્યઃ પ્રોદ્ધર્તું
ગોષ્પદં વિના

તસ્માદ્વ્રજ મહારાજ મા કાર્ષીસ્ત્વં વિલંબનમ્ ॥ એવં શ્રુત્વા તદા રાજા પ્રભાસં
ક્ષેત્રમાગતઃ

તત્ર સ્થાનસ્થિતાન્વિપ્રાંસ્તીર્થમાહાત્મ્યકોવિદાન્॥ અગ્રેકૃત્ય મહારાજો યયૌ
ન્યંકુમતીં નદીમ્

તૈ રાજ્ઞો દર્શિતં તીર્થં પદં પ્રેતશિલાસ્થિતમ્ ॥ તદ્દૃષ્ટ્વા વિમલં તીર્થં
વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનઃ ॥
ચક્રે કુણ્ડાનિ વેદીશ્ચ મણ્ડપાન્યજ્ઞસિદ્ધયે

તતો યજ્ઞઃ સમારબ્ધો વિધિવદ્ભૂરિદક્ષિણઃ ॥ પ્રત્યક્ષં પિતર સ્તસ્ય
બભૂવુર્જ્વલનપ્રભાઃ

તતઃ શ્રદ્ધાં સમાસ્થાય શ્રાદ્ધૈર્યજ્ઞૈર્મહોદયમ્ ॥ તે ચાબ્રુવન્વચસ્તુષ્ટાઃ પિતરો
રાજસત્તમમ્

189અ
ધન્યોઽસિ રાજન્પુણ્યોઽસિ વયં ધન્યતરાસ્ત્વયા ॥ યદત્ર તીર્થે શ્રાદ્ધેન ઉદ્ધૃતા
ભવતા વયમ્

એવમુક્ત્વા તતઃ સર્વે વેનેન પિતરઃ સહ ॥ વિમાનવરસંસ્થાશ્ચ જગ્મુસ્તે ત્રિદિવાલયમ્

ગચ્છન્નુવાચ વેનસ્તં રાજાનં પૃથુવક્ષસમ્ ॥ રાજઞ્જન્માનિ ચત્વારિ અભૂવં ચાન્યજન્મનિ

કુષ્ઠી પાપો દુરાચારશ્ચાંડાલોચ્છિષ્ટભુક્તથા ॥ સોઽહં પાપવિનિર્મુક્તો ગચ્છામિ
ત્રિદિવાલયમ્

તદ્ગચ્છ ત્વં મહાભાગ રાજ્યં ભુંક્ષ્વ ચિરાય ચ ॥ કૃતં તે સકલં કાર્યં પુત્રેણ
ક્રિયતે ચ યત્

એવં શ્રુત્વા તદા રાજા મુમુદે જ્ઞાતિસંયુતઃ ॥ બ્રાહ્મણાન્હર્ષયામાસ
દાનૈર્ભૂકાંચનાદિભિઃ

ન તદસ્તિ જગત્યસ્મિંસ્તત્ર યન્ન દદૌ નૃપઃ ॥ દૃષ્ટ્વા પ્રભાવં તીર્થસ્ય પ્રત્યક્ષં
પિતૃદર્શનમ્

એવં રાજા સ કૃત્વા તુ સ્વકીયં સ્થાન માયયૌ ॥ ભુક્ત્વા ભૂમિં તુ સકલાં પ્રેત્ય
સ્વર્ગં સમાપ્તવાન્

એવં પ્રભાવં તત્ક્ષેત્રં પ્રભાસં પાપનાશનમ્ ॥ યસ્મિન્નાયાંતિ તીર્થાનિ
દેવાસ્તિષ્ઠંતિ કોટિશઃ

પ્રભાસં ક્ષેત્રમાસાદ્ય યોન્યત્તીર્થં હિ માર્ગતે ॥ સ કરસ્થં સમુત્સૃજ્ય કૂર્પરેણ
સમાલિહેત્

અબ્રુવન્પિતરશ્ચૈનાં ગાથાં પૌરાણિકીં પ્રિયે ॥ ગયાં ગંતું ન શક્નોતિ યદિ પુત્રઃ
કથંચન ॥
તદા યત્નેન ગંતવ્યં ગોષ્પદં તીર્થમુત્તમમ્

કન્દૈર્મૂલૈઃ ફલૈર્વાપિ પિણ્યાકેં ગુદકેન વા ॥ અપિ નઃ સ કુલે ભૂયાદ્યોઽત્ર
શ્રાદ્ધં પ્રદાસ્યતિ

તત્ર સ્નાત્વા પ્રયત્નેન બ્રાહ્મણાન્વેદવિત્તમાન્ ॥ આમંત્ર્ય વિધિવચ્છ્રાદ્ધે
ભોજયિત્વા પ્રયત્નતઃ ॥
પિંડદાનં તુ કર્ત્તવ્યં પિતૃણાં તૃપ્તિમિચ્છતામ્

ન તિથિર્ન ચ નક્ષત્રં પર્વ માસાદિકં ન હિ ॥ સર્વદા તત્ર ગંતવ્યં શ્રદ્ધા યુક્તેન
ચેતસા

ન કાલનિયમસ્તત્ર પ્રમાણં દર્શનં યતઃ ॥ તત્રાક્ષયતૃતીયાયાં દુર્લ્લભં ગમનં પ્રિયે

કાર્ત્તિક્યાં માઘસપ્તમ્યાં પદ્મકે વાઽથ પર્વણિ

હિરણ્યદાનં ગોદાનં વસ્ત્રં રૂપ્યં ઘૃતં તિલાઃ ॥ દાતવ્યાસ્તત્ર યુક્તેન પિતૄણાં
તૃપ્તિમિચ્છતા

એવં તે કથિતં દેવિ તીર્થગુહ્યં મહોદયમ્ ॥ ન કથ્યં દુષ્ટબુદ્ધીનાં પાપિનાં
ક્રૂરચેતસામ્

શ્રદ્ધાયુક્તાય દાતવ્યં પિતૃભક્તિરતાય ચ ॥ શ્રાદ્ધકાલે વિશેષેણ પઠે દ્ભક્ત્યા
પુરાણવિત્

પિતૄણાં જાયતે તૃપ્તિસ્તેન દ્વાદશવાર્ષિકી ॥ શ્રોતવ્યં પ્રયતૈર્નિત્યં
નરૈર્નરકભીરુભિઃ ॥
પઠિતવ્યં સદા ભક્ત્યા વિપ્રાણાં ભુંજતા પુરઃ

પાનીયમપ્યત્ર તિલૈર્વિમિશ્રં દદ્યાત્પિતૃભ્યઃ પ્રયતો મનુષ્યઃ ॥
શ્રાદ્ધં કૃતં તેન સમાસહસ્રં રહસ્યમેતત્પિતરો વદંતિ

ઇદં રહસ્ય યશસો નિધાનમિદં પિતૄણામતિવલ્લભં ચ ॥
ઇદં ચ વેદેષ્વમૃતાય નિત્યમિદં મહાપાપહરં ચ પુંસામ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે ન્યંકુમતીનદીમાહાત્મ્યે ગોષ્પદતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ
ષટ્ત્રિંશદુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥
189બ્
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ નારાયણગૃહં પરમ્ ॥ ગોષ્પદાદ્દક્ષિણે ભાગે સાગરસ્ય તટે શુભે

ન્યંકુમત્યાઃ સમીપે તુ સર્વપાતકનાશને ॥ તત્રકલ્પાંતરસ્થાયી સ્વયં તિષ્ઠતિ કેશવઃ

પિતૄણામુદ્ધરણાર્થાય હ્યસ્મિન્રૌદ્રે કલૌ યુગે ॥ યદા દૈત્યવિનાશં સ કુરુતે
ભગવાન્હરિઃ

વિશ્રામાર્થં તદા તત્ર ગૃહે તિષ્ઠતિ નિત્યશઃ ॥ નારાયણગૃહં તેન વિખ્યાતં જગતીતલે

કૃતે જનાર્દનોનામ ત્રેતાયાં મધુસૂદનઃ ॥ દ્વાપરે પુણ્ડરીકાક્ષઃ કલૌ નારાયણઃ સ્મૃતઃ

એવં ચતુર્યુગે પ્રાપ્તે પુનઃપુનરરિન્દમ ॥ કૃત્વા ધર્મવ્ય વસ્થાનં તત્સ્થાનં
પ્રતિપદ્યતે

એકાદશ્યાં નિરાહારો યસ્તં દેવં પ્રપશ્યતિ ॥ સ પશ્યતિ ધ્રુવં સ્થાને પ્રત્યાનન્તં
હરેઃ પદમ્

તેન પીતાનિ વસ્ત્રાણિ દેયાનિ દ્વિજપુંગવે ॥ સ્નાનં શ્રાદ્ધં ચ કર્તવ્યં
સમ્યગ્યાત્રાફલેપ્સુભિઃ

ઇતિ તે કથિતં મહાપ્રભાવં હરિસંકેતનિકેતનોદ્ભવમ્ ॥ શૃણુતે વા પ્રયતસ્તુ યઃ સુધીઃ
પઠતે વા લભતે સ સદ્ગતિમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે ન્યંકુમતીમાહાત્મ્યે નારાયણગૃહમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ
સપ્તત્રિંશદુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥ ॥ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ દેવિકાતટસંસ્થિતમ્ ॥ જાલેશ્વરેતિ વિખ્યાતં સુરાસુરનમસ્કૃતમ્

મન્વન્તરે ચાક્ષુષે ચ સમ્પ્રાપ્તે દ્વાપરે યુગે ॥ નામ્ના જાલેશ્વરં લિંગં
દેવિકાતટસંસ્થિતમ્

પૂજ્યતે નાગકન્યાભિર્ન તત્પશ્યંતિ માનવાઃ ॥ મહા તેજોમણિમયં ચંદ્રબિંબસમપ્રભમ્ ॥
સ્મરણાત્તસ્ય દેવસ્ય બ્રહ્મહત્યા પ્રણશ્યતિ

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
કથં જાલેશ્વરં નામ કસ્મિન્કાલે બભૂવ તત્

સાધુભિઃ સહ સંવાસાત્કે ગુણાઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ ॥ કે લોકાઃ કાનિ પુણ્યાનિ તત્સર્વં
શંસ મે પ્રભો

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
અત્રૈવોદાહરંતીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ॥ નાભાગસ્ય ચ સંવાદમાપસ્તંબતપોનિધેઃ

મહર્ષિરાત્મવાન્પૂર્વમાપસ્તંબો દ્વિજાગ્રણીઃ ॥ ઉપાવસન્સદા રમ્ભો બભૂવ ભગવાંસ્તદા

નિત્યં ક્રોધં ચ લોભં ચ મોહં દ્રોહં વિસૃજ્ય સઃ ॥ દેવિકાસરિતો મધ્યે વિવેશ
સલિલાશયે

ક્ષેત્રે પ્રાભાસિકે રમ્યે સમ્યગ્જ્ઞાત્વા શિવપ્રિયે ॥ તત્રાસ્ય વસતઃ કાલઃ સમતીતો
મહાંસ્તદા

પરેણ ધ્યાનયોગેન સ્થાણુભૂતસ્ય તિષ્ઠતઃ ॥ તતઃ કદાચિ દાગત્ય તં દેશં મત્સ્યજીવિનઃ

પ્રસાર્ય સુમહજ્જાલં સર્વે ચાકર્ષયન્બલાત્ ॥ અથ તં ચ મહામત્સ્યં નિષાદા બલદર્પિતાઃ

તસ્માદુત્તારયામાસુઃ સલિલાદ્બ્રહ્મનંદનમ્ ॥તં દૃષ્ટ્વા તપસા દીપ્તં કૈવર્ત્તા
ભયવિહ્વલાઃ ॥
શિરોભિઃ પ્રણિપત્યોચ્ચૈરિદં વચનમબ્રુવન્

॥
190અ
નિષાદા ઊચુઃ ॥ ॥
અજ્ઞાનાત્કૃતપાપાનામસ્માકં ક્ષન્તુમર્હસિ ॥ કિં વા કાર્યં પ્રિયં તેઽદ્ય તદાજ્ઞાપય
સુવ્રત

સ મુનિસ્તન્મહદ્દૃષ્ટ્વા મત્સ્યાનાં કદનં કૃતમ્॥ કૃપયા પરયાવિષ્ટો દાશાન્પ્રોવાચ
દુઃખિતઃ

કેન મે સ્યાદુપાયો હિ સર્વે સ્વાર્થે બત સ્થિતાઃ ॥ જ્ઞાનિનામપિ યચ્ચેતઃ
કેવલાત્મહિતે રતમ્

જ્ઞાનિનોપિ યદા સ્વાર્થમાશ્રિત્ય ધ્યાનમાસ્થિતાઃ ॥ દુઃખાર્ત્તાનીહ સત્ત્વાનિ ક્વ
યાસ્યંતિ સુખં તતઃ

યોઽભિવાંછતિ ભોક્તું વૈ દુઃખાન્યેકાંતતો જનઃ ॥ પાપાત્પાપતરં તં હિ પ્રવદંતિ
મુમુક્ષવઃ

કો નુ મે સ્યાદુપાયો હિ યેનાહં દુઃખિતાત્મવાન્॥ અંતઃ પ્રવિષ્ટઃ સત્ત્વાનાં ભવેયં
સર્વદુઃખભુક્

યન્મમાસ્તિ શુભં કિચિત્તદેનાનુપગચ્છતુ ॥ યત્કૃતં દુષ્કૃતં તૈશ્ચ તદશેષમુપેતુ મામ્

દૃષ્ટ્વાંધાન્કૃપણાન્વ્યંગાનનાથાન્રોગિણસ્તથા ॥ દયા ન જાયતે યસ્ય સ રક્ષ
ઇતિ મે મતિઃ

પ્રાણસંશયમાપન્નાન્પ્રાણિનો ભયવિહ્વલાન્ ॥ યો ન
રક્ષતિ શક્તોપિ સ તત્પાપં સમશ્નુતે

આહુર્જનાનામાર્ત્તાનાં સુખં યદુપજાયતે ॥ તસ્ય સ્વર્ગોઽપવર્ગો વા કલાં નાર્હતિ
ષોડશીમ્ ॥

તસ્માન્નૈતાનહં દીનાંસ્ત્યક્ત્વા મીનાન્સુદુઃખિતાન્ ॥ પદમાત્રં તુ યાસ્યામિ કિં
પુનસ્ત્રિદશાલયમ્

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
નિશમ્યૈતદૃષેર્વાક્યં દાશાસ્તે જાતસંભ્રમાઃ ॥ યથાવૃત્તં તુ તત્સર્વં નાભાગાય
ન્યવેદયન્

નાભાગોઽપિ તતઃ શ્રુત્વા તં દ્રષ્ટું બ્રહ્મનન્દનમ્ ॥ ત્વરિતઃ પ્રયયૌ તત્ર સામાત્યઃ
સપુરોહિતઃ

સ સમ્યક્પૂજયિત્વા તં દેવકલ્પમુનિં નૃપઃ ॥ પ્રોવાચ ભગવન્બ્રૂહિ કિં કરોમિ તવાજ્ઞયા

॥
॥ આપસ્તંબ ઉવાચ ॥ ॥
શ્રમેણ મહતાવિષ્ટાઃ કૈવર્ત્તા દુઃખજીવિનઃ ॥ મમ મૂલ્યં પ્રયચ્છેતિ યદ્યોગ્યં મન્યસે
નૃપ

॥ નાભાગ ઉવાચ ॥ ॥
સહસ્રાણાં શતં મૂલ્યં નિષાદેભ્યો દદામ્યહમ્ ॥ નિગ્રહાખ્યસ્ય ભગવન્યથાહ બ્રહ્મનંદનઃ

॥ આપસ્તંબ ઉવાચ ॥ ॥
નાહં શતસહસ્રૈશ્ચ નિયમ્યઃ પાર્થિવ ત્વયા ॥ સદૃશં દીયતાં મૂલ્યમમાત્યૈઃ સહ ચિંતય

॥ નાભાગ ઉવાચ ॥ ॥
કોટિઃ પ્રદીયતાં મૂલ્યં નિષાદેભ્યો દ્વિજોત્તમ ॥ યદ્યેતદપિ તે મૂલ્યં તતો ભૂયઃ
પ્રદીયતે

॥
આપસ્તંબ ઉવાચ ॥ ॥
નાર્હં મૂલ્યં ચ મે કોટિરધિકં વાપિ પાર્થિવ ॥ સદૃશં દીયતાં મૂલ્યં બ્રાહ્મણૈઃ સહ
ચિંતય

॥ નાભાગ ઉવાચ ॥ ॥
અર્દ્ધરાજ્યં સમસ્તં વા નિષાદેભ્યઃ પ્રદીયતામ્ ॥ એત ન્મૂલ્યમહં મન્યે કિં
વાઽન્યન્મન્યસે દ્વિજ

॥ આપસ્તંબ ઉવાચ ॥ ॥
અર્ધરાજ્યસમસ્તં વા નાહમર્હામિ પાર્થિવ ॥ સદૃશં દીયતાં મૂલ્યમૃષિભિઃ સહ ચિંતય

મહર્ષેસ્તદ્વચઃ શ્રુત્વા નાભાગઃ સ વિષાદવાન્ ॥ ચિન્તયામાસ દુઃખાર્તઃ સામાત્યઃ
સપુરોહિતઃ

190બ્
તતઃ કશ્ચિદૃષિસ્તત્ર લોમશસ્તુ મહાતપાઃ ॥ નાભાગમબ્રવીન્મા ભૈસ્તોષયિષ્યામિ તં
મુનિમ્

॥ નાભાગ ઉવાચ ॥ ॥
બ્રૂહિ મૂલ્યં મહાભાગ મુનેરસ્ય મહાત્મનઃ ॥ પરિત્રાયસ્વ મામસ્માત્સજ્ઞાતિકુલબાંધવમ્

નિર્દહેદ્ભગવાન્રુદ્રસ્ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્॥ કિં પુનર્માનુષં હીનમત્યંતવિ
ષયાત્મકમ્

॥ લોમશ ઉવાચ ॥ ॥
ત્વમીડ્યો હિ મહારાજ જગત્પૂજ્યો દ્વિજોત્તમઃ ॥ ગાવશ્ચ
દિવ્યાસ્તસ્માદ્ગૌર્મૂલ્યમમ્યૈ પ્રદીયતામ્

તચ્છ્રુત્વા વચનં રાજા સામાત્યઃ સપુરોહિતઃ ॥ હર્ષેણ મહતાવિષ્ટઃ પ્રોવાચેદં
વચોમુનિમ્

ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ ભગવન્ક્રીત એવ ન સંશયઃ ॥ એતદ્યોગ્યતમં મૂલ્યં ભવતો મુનિસત્તમ

॥ આપસ્તંબ ઉવાચ ॥ ॥
ઉત્તિષ્ઠામ્યેષ સુપ્રીતઃ સમ્યક્ક્રીતોઽસ્મિ પાર્થિવ ॥ ગોભ્યો મૂલ્યં ન પશ્યામિ
પવિત્રં પરમં ભુવિ

ગાવઃ પ્રદક્ષિણીકાર્યાઃ પૂજનીયાશ્ચ નિત્યશઃ ॥ મંગલાયતનં દેવ્યઃ સૃષ્ટા હ્યેતાઃ
સ્વયંભુવા॥

અગ્ન્યગારાણિ વિપ્રાણાં દેવતાયતનાનિ ચ ॥ યદ્ગોમયેન શુદ્ધ્યંતિ કિંભૂતમધિકં તતઃ

ગોમૂત્રં ગોમયં ક્ષીરં દધિ સર્પિસ્તથૈવ ચ ॥ ગવાં પંચ પવિત્રાણિ પુનંતિ સકલં જગત્

ગાવો મમાગ્રતો નિત્યં ગાવઃ પૃષ્ઠત એવ ચ ॥ ગાવો મે હ્રદયે ચૈવ ગવાં મધ્યે વસામ્યહમ

એવં જપન્નરો મંત્રં ત્રિસંધ્યં નિયતઃ શુચિઃ ॥ મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યઃ સ્વર્ગલોકં ચ
ગચ્છતિ

તૃણાહારપરા ગાવઃ કર્ત્તવ્યા ભક્તિતોઽન્વહમ્॥ અકૃ ત્વા સ્વયમાહારં
કુર્વન્પ્રાપ્નોતિ દુર્ગતિમ્

તેનાગ્નયો હુતાઃ સમ્યક્પિતરશ્ચાપિ તર્પિતાઃ ॥ દેવાશ્ચ પૂજિતાસ્તેન યો દદાતિ
ગવાહ્નિકમ્

મન્ત્રઃ ॥
સૌરભેયી જગત્પૂજ્યા દેવી વિષ્ણુપદે સ્થિતા ॥ સર્વમેવ મયા દત્તં પ્રતીચ્છતુ
સુતોષિતા

રક્ષણાદ્બાલપુત્રાણાં ગવાં કણ્ડૂયનાત્તથા ॥ ક્ષી ણાર્તરક્ષણાચ્ચૈવ નરઃ સ્વર્ગે
મહીયતે । 7.1.338.૫૦ ॥
આદિર્ગાવો હિ મર્ત્યસ્ય મધ્યે ચાંતે પ્રકીર્તિતાઃ ॥ રક્ષં તિ તાસ્તુ દેવાનાં
ક્ષીરાજ્યમમૃતં સદા

તસ્માદ્ગાવઃ પ્રદાતવ્યાઃ પૂજનીયાશ્ચ નિત્યશઃ ॥ સ્વર્ગસ્ય સંગમા હ્યેતાઃ સોપાનમિવ
નિર્મિતાઃ

એતચ્છ્રુત્વા નિષાદાસ્તે ગવાં માહાત્મ્યમુત્ત મમ્ ॥ પ્રણિપત્ય
મહાત્માનમાપસ્તંબમથાબ્રુવન્

॥ નિષાદા ઊચુઃ ॥ ॥
સંભાષો દર્શનં સ્પર્શઃ કીર્તનં સ્મરણં તથા ॥ પાવનાનિ કિલૈતાનિ
સાધૂનામિતિ ચ શ્રુતમ્

સંભાષો દર્શનં ચૈવ સહાસ્માભિઃ કૃતં ત્વયા ॥ કુરુષ્વાનુગ્રહં તસ્માદ્ગૌરેષા
પ્રતિગૃહ્યતામ્

॥ આપસ્તંબ ઉવાચ ॥ ॥
એતા વઃ પ્રતિગૃહ્ણામિ ગાં યૂયં મુક્તકિલ્વિષાઃ ॥ નિષાદા ગચ્છત સ્વર્ગં સહ
મત્સ્યૈર્જલોદ્ધતૈઃ

પ્રાણિનાં પ્રીતિમુત્પાદ્ય નિન્દિતે નાપિ કર્મણા ॥ નરકં યદિ પશ્યામિ વત્સ્યામિ
સ્વર્ગ એવ તત્

યન્મયા સુકૃતં કિઞ્ચિન્મનોવાક્કાયકર્મભિઃ ॥ કૃતં સ્યાત્તેન દુઃખાર્તાઃ સર્વે
યાંતુ શુભાં ગતિમ્

191અ
તતસ્તસ્ય પ્રસાદેન મહર્ષેર્ભાવિતાત્મનઃ ॥ નિષાદાસ્તેન વાક્યેન સહ મત્સ્યૈર્દિવં
ગતાઃ

તાન્દૃષ્ટ્વા વ્રજતઃ સ્વર્ગં સમત્સ્યાન્મત્સ્યજીવિનઃ ॥ સામાત્યભૃત્યો
નૃપતિર્વિસ્મયાદિદમબ્રવીત્

સેવ્યાઃ શ્રેયોઽર્થિભિઃ સન્તઃ પુણ્યતીર્થે જલોપમાઃ ॥ ક્ષણો પાસનમપ્યત્ર ન યેષાં
નિષ્ફલં ભવેત્

સદ્ભિઃ સહ સદાસીત સદ્ભિઃ કુર્વીત સત્કથામ્ ॥ સતાં વ્રતેન વર્તેત નાસદ્ભિઃ
કિઞ્ચિદાચરેત્

સતાં સમાગમાદેતે સમત્સ્યા મત્સ્યજીવિનઃ ॥ ત્રિવિષ્ટપમનુપ્રાપ્તા નરાઃ પુણ્યકૃતો
યથા

આપસ્તંબો મુનિસ્તત્ર લોમશશ્ચ મહામનાઃ ॥ વરૈસ્તં વિવિધૈરિષ્ટૈશ્છંદયામાસતુર્નૃપમ્

તતઃ સ વરયામાસ ધર્મબુદ્ધિં સુદુર્લભામ્ ॥ તથેતિ ચોક્ત્વા તૌ પ્રીત્યા તં નૃપં વૈ
શશંસતુઃ

અહો ધન્યોઽસિ રાજેન્દ્ર યત્તે ધર્મપરા મતિઃ ॥ ધર્મઃ સુદુર્લભઃ પુંસાં વિશેષેણ
મહીક્ષિતામ્

યદિ રાજા મદાવિષ્ટઃ સ્વધર્મં ન પરિ ત્યજેત્ ॥ તતો જગતિ કસ્તસ્માત્પુમાનભ્યધિકો
ભવેત્

ધ્રુવં જન્મ સદા રાજ્ઞાં મોહશ્ચાપિ સદા ધ્રુવઃ ॥ મોહાદ્ધ્રુવશ્ચ નરકો રાજ્યં
નિન્દન્ત્યતો બુધાઃ

રાજ્યં હિ બહુ મન્યંતે નરા વિષયલોલુપાઃ ॥ મનીષિણસ્તુ પશ્યન્તિ તદેવ નરકોપમમ્

તસ્માલ્લોકદ્વયધ્વંસી ન કર્ત્તવ્યો મદસ્ત્વયા ॥ યદીચ્છસિ મહારાજ શાશ્વતીં
ગતિમાત્મનઃ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્ત્વા તૌ મહાત્માનૌ જગ્મતુઃ સ્વં સ્વ માશ્રમમ્ ॥ નાભાગોઽપિ વરં લબ્ધ્વા
પ્રહૃષ્ટઃ પ્રાવિશત્પુરમ્

એતત્તે કથિતં દેવિ પ્રભાવં દેવિકોદ્ભવમ્ ॥ ઋષિણા સ્થાપિતશ્ચાપિ ભવો જાલે શ્વરસ્તદા

જાલે નિપતિતો યસ્માદ્દાશાનામૃષિસત્તમઃ ॥ જાલેશ્વરેતિ નામાસૌ વિખ્યાતઃ પૃથિવીતલે

તત્ર સ્નાત્વા મહાદેવિ જાલેશ્વરસમર્ચનાત્ ॥ આપસ્તંબશ્ચ નાભાગો નિષાદા મત્સ્યજીવિનઃ

મત્સ્યૈઃ સહ ગતાઃ સ્વર્ગં દેવિકાયાઃ પ્રભાવતઃ ॥ ચૈત્રસ્યૈવ તુ માસસ્ય શુક્લપક્ષે
ત્રયોદશીમ્

દદ્યાત્પિણ્ડં પિતૃભ્યો યસ્તસ્યાંતો નૈવ વિદ્યતે ॥ ગોદાનં તત્ર દેયં તુ બ્રાહ્મણે
વેદપારગે ॥
શ્રોતવ્યં ચૈવ માહાત્મ્યં દ્રષ્ટવ્યો જાલકેશ્વરઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે દેવિકા નદીમાહાત્મ્યે
જાલેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામાષ્ટાત્રિંશદુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

છ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ કૂપં ત્રૈલોક્યવિશ્રુતમ્ ॥ દેવિકાયાસ્તટે રમ્યે હુંકારેણૈવ
પૂર્યતે

તતોઽધસ્તાત્પુનર્યાતિ સલિલં તત્ર ભામિનિ ॥ તણ્ડીનામ પુરા પ્રોક્તો
દેવિકાતટમાસ્થિતઃ

191બ્
તપસ્તેપે મહાદેવિ શિવભક્તિપરાયણઃ ॥ તસ્યૈવં તપ્યમાનસ્ય તસ્મિન્દેશે વરાનને

આજગામ મૃગો વૃદ્ધસ્તં દેશમન્ધ દૃક્પ્રિયે ॥ સ પપાત મહાગર્તે અગાધે જલવર્જિતે

તં દૃષ્ટ્વા કૃપયાવિષ્ટઃ સ મુનિર્મૌનમાસ્થિતઃ ॥ હુંકારં કુરુતે તત્ર ભૂયોભૂયશ્ચ
ભામિનિ

અથ હુંકારશબ્દેન તસ્ય ગર્તઃ પ્રપૂરિતઃ ॥ તતો મૃગો વિનિષ્ક્રાંતઃ કૃચ્છ્રેણ
સલિલાત્પ્રિયે

માનુષં રૂપ માશ્રિત્ય તમૃષિં પર્યપૃચ્છત ॥ વિસ્મયં પરમં ગત્વા કામ્યદં કર્મણઃ ફલમ્

મૃગત્વે પતિતશ્ચાત્ર નરો ભૂત્વા વિનિર્ગતઃ ॥ સોઽબ્રવીત્તસ્ય માહાત્મ્યં સલિલસ્ય
દ્વિજોત્તમઃ

અતોઽહં નરતાં પ્રાપ્તો નાન્યદસ્તીહ કારણમ્ ॥ તતસ્તત્સલિલં ભૂયઃ પ્રવિષ્ટં ધરણીતલે

તતો હુંકૃતવાન્ભૂયઃ સ ઋષિઃ કૌતુકાન્વિતઃ ॥ આપૂરિતઃ પુનઃ કૂપઃ સલિલેન પુરા યથા

તતઃ સ કૃતવાન્સ્નાનં તથા ચ પિતૃતર્પણમ્॥ મત્વા તીર્થવરં તત્ર તતઃ પ્રાપ્તઃ પરાં
ગતિમ્

અદ્યાપિ હુંકૃતે તસ્મિન્સલિલૌઘઃ પ્રવર્તતે ॥ તત્ર ગત્વા નરો ભક્ત્યા અપિ પાપરતોઽપિ
યઃ

ન માનુષ્યં પુનર્જન્મ પ્રાપ્નોતિ જગતીતલે ॥ તત્ર સ્નાત્વા શુચિર્ભૂત્વા યઃ
શ્રાદ્ધં કુરુતે નરઃ

મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યઃ પિતૃલોકે મહીયતે ॥ કુલાનિ તારયેત્સપ્ત અતીતાઽનાગતાનિ ચ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખંડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે દેવિકામાહાત્મ્યે
હુંકારકૂપમાહાત્મ્યવર્ણનંનામૈકોનચત્વારિંશદુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ ॥

॥ છ
॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ તત્ર સ્થાને તુ સંસ્થિતમ્॥ ચણ્ડીશ્વરં મહાલિંગં સર્વપાતકનાશનમ્

તત્ર શુક્લચતુર્દ્દશ્યાં કાર્તિકે માસિ ભામિનિ ॥ ઉપવાસપરો ભૂત્વા યઃ કરોતિ
પ્રજાગરમ્ ॥
સ યાતિ પરમં સ્થાનં યત્ર દેવો મહેશ્વરઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખંડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે દેવિકામાહાત્મ્યે ચણ્ડીશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનં નામ
ચત્વારિંશદુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
આશાપૂરં તતો ગચ્છેદ્વિઘ્નરાજમકલ્મષમ્ ॥ શશિભૂષણ વાયવ્યે સંસ્થિતં વિઘ્નનાશનમ્॥
આશાં પૂરયતે યસ્માત્તેનાશાપૂરકઃ સ્મૃતઃ

યત્ર રામેણ દેવેશિ સીતયા લક્ષ્મણેન ચ ॥ સમારાધ્ય ચ વિઘ્નેશં પ્રાપ્તં
કામમભીપ્સિતમ્

યત્ર ચંદ્રમસા દેવિ સમારાધ્ય ગણાધિપમ્ ॥ લબ્ધં તદ્વાંછિતં પૂર્વં
સર્વકુષ્ઠવિનાશનમ્

ચતુર્થ્યાં શુક્લપક્ષે ચ માસિ ભાદ્રપદે તથા ॥ તત્ર સંપૂજ્ય દેવેશં
મોદકૈર્ભોજયેદ્દ્વિજાન્

વાઞ્છિતાં લભતે સિદ્ધિં વિઘ્નરાજપ્રસાદતઃ ॥ ક્ષેત્રસ્યાસ્ય મહાદેવિ રક્ષાર્થં તુ
મયા પુરા

192અ
તતો નિયુક્તો દેવેશિ યાયિનાં વિઘ્નનાશનઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસ ખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય આશાપૂરવિઘ્નરાજ માહાત્મ્યવર્ણનંનામૈકચત્શરિંશદુત્તર
ત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તસ્ય દક્ષિણનૈરૃત્યે નાતિદૂરે વ્યવસ્થિતમ્ ॥ લિંગં પાપહરં દેવિ સ્વયં
સોમપ્રતિષ્ઠિતમ્

તત્રૈવામૃતકુણ્ડં તુ કલાકુણ્ડં તુ તત્સ્મૃતમ્ ॥ તત્ર સ્નાત્વા તુ ચંદ્રેશં યો નરઃ
પૂજયિષ્યતિ

સ તુ વર્ષસહસ્રસ્ય તપઃફલમવાપ્સ્યતિ ॥ તત્રૈવ સંસ્થિતં દેવિ તડાગં ચંદ્રનિર્મિતમ્

ધનુઃષોડશવિસ્તારં ચંદ્રેશાત્પૂર્વપશ્ચિમે ॥ તત્પૂર્વં તે સમાખ્યાતં
મુક્તિદાનાદિપૂર્વકમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખંડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય આશાપૂરમાહાત્મ્યે
ચંદ્રેશ્વરકલાકુણ્ડતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ દ્વિચત્વારિંશદુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ ॥

॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ કપિલેશ્વરમુત્તમમ્ ॥ શીરાભૂષણપૂર્વેણ કોટિતીર્થાચ્ચ પશ્ચિમે

જરદ્ગવેશાદ્દક્ષિણે સમુદ્રોત્તરતસ્તથા ॥ એતદ્વૈ કાપિલં ક્ષેત્રં નાપુણ્યૈઃ
પ્રાપ્યતે નરૈઃ

કપિલેન પુરા દેવિ યત્ર તપ્તં તપો મહત્ ॥ વર્ષાણામયુતં સાગ્રં પ્રતિષ્ઠાપ્ય
મહેશ્વરમ્

સમાહૂતા તત્ર દેવી કપિલધારા મહાનદી ॥ સમુદ્રમધ્યે સાઽદ્યાપિ પુણ્યવદ્ભિઃ
પ્રદૃશ્યતે

તત્ર સ્નાત્વા મહા દેવિ કપિલાષષ્ઠ્યાં વિશેષતઃ ॥ કપિલાં દાપયેત્તત્ર
ગોકોટિફલભાગ્ભવેત્

સર્વેષાં ચૈવ પાપાનાં પ્રાયશ્ચિત્તમિદં સ્મૃતમ્ ॥ કપિલેશ્વરં તુ સંપૂજ્ય
કન્યાકોટિફલં લભેત્

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
આશ્ચર્યં મમ દેવેશ કપિલષષ્ઠ્યા મહેશ્વર ॥ વિધાનં શ્રોતુમિચ્છામિ દાનમન્ત્રાદિ
પૂર્વકમ્

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
જન્મજીવિતમધ્યે તુ યદ્યેકા લભ્યતે નરૈઃ ॥ સંયોગયુક્તા સા ષષ્ઠી તત્કિં દેવિ
બ્રવીમ્યહમ્

પ્રૌષ્ઠપદ્યસિતે પક્ષે ષષ્ઠ્યામંગારકો યદિ ॥ વ્યતીપાતશ્ચ રોહિણ્યાં સા ષષ્ઠી કપિલા
સ્મૃતા

તત્ર ક્ષેત્રે નરઃ સ્નાત્વા અથવાર્કસ્થલે શુભે ॥ મૃદા શુક્લ તિલૈશ્ચૈવ કપિલાસંગમે
શુભે

કૃતસ્નાનજપઃ પશ્ચાત્સૂર્યાયાર્ઘ્યં નિવેદયેત્ ॥ રક્તચંદનતોયેન કરવીરયુતેન ચ ॥
કૃત્વાર્ઘપાત્રં શિરસિ મંત્રે ણાનેન દાપયેત્

નમસ્ત્રૈલોક્યનાથાય ઉદ્ભાસિતજગત્ત્રય ॥ વેદરશ્મે નમસ્તુભ્યં ગૃહાણાર્ઘ્યં નમોઽસ્તુ
તે

સૂર્યં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય સંપૂજ્ય કપિલેશ્વરમ્॥ ઉપલિપ્તે શુભે દેશે
પુષ્પાક્ષતવિભૂષિતે

સ્થાપયેદવ્રણં કુમ્ભં ચન્દનોદકપૂરિતમ્ ॥ પંચરત્નસમાયુક્તં દૂર્વાપુષ્પાક્ષતા
ન્વિતમ્

રક્તવસ્ત્રયુગચ્છન્નં તામ્રપાત્રેણ સંયુતમ્ ॥ રથો રુક્મફલસ્યૈવ એકચિત્રવિચિત્રિતઃ

192બ્
સૌવર્ણપલસંયુક્તાં મૂર્તિં સૂર્યસ્ય કારયેત્॥ કુંભસ્યોપરિ સંસ્થાપ્ય ગંધપુષ્પૈઃ
સમર્ચયેત્

કપિલેશ્વરસાન્નિધ્યે મણ્ડપે હોમસંસ્કૃતે ॥ આદિત્યં પૂજયેદ્દેવં નામભિઃ
સ્વૈર્યથોદિતૈઃ ॥

આદિત્યભાસ્કર રવે ભાનો સ્વયં દિવાકર ॥ પ્રભાકર નમસ્તુભ્યં સસારાન્માં સમુદ્ધર

ભુક્તિમુક્તિપ્રદો યસ્માત્તસ્માચ્છાંતિં પ્રયચ્છ નઃ

॥ પ્રાર્થનામન્ત્રઃ ॥ ॥
નમોનમસ્તે વરદ ઋક્સામયજુષાંપતે ॥ નમોઽસ્તુવિશ્વરૂપાય વિશ્વધામ્ને નમોઽસ્તુ તે

અમૃતં દેવિ તે ક્ષીરં પવિત્રમિહ પુષ્ટિદમ્॥ ત્વત્પ્રસાદાત્પ્રમુચ્યંતે મનુજાઃ
સર્વપાતકૈઃ

બ્રહ્મણોત્પાદિતે દેવિ વહ્નિકુણ્ડાન્મહાપ્રભે ॥ નમસ્તે કપિલે પુણ્યે
સર્વદેવનમસ્કૃતે

સર્વદેવમયે દેવિ સર્વતીર્થમયે શુભે॥દાતારં પૂજયાનં માં બ્રહ્મલોકં નય સ્વયમ્

॥ પૂજામંત્રઃ ॥ ॥
એવં સંપૂજ્ય કપિલાં કુમ્ભસ્થં ચ દિવાકરમ્॥ બ્રાહ્મણે વેદવિદુષ ઉભયં પ્રતિપાદયેત્

વ્યાસાય સૂર્યભક્તાય મંત્રેણાનેન દાપયેત્

દિવ્યમૂર્ત્તિર્જગચ્ચક્ષુ ર્દ્વાદશાત્મા દિવાકરઃ ॥ કપિલાસહિતો દેવો મમ મુક્તિં
પ્રયચ્છતુ

યસ્માત્ત્વં કપિલે પુણ્યા સર્વલોકસ્ય પાવની ॥ પ્રદત્તા સહ સૃર્યેણ મમ મુક્તિપ્રદા
ભવ

પલેન દક્ષિણા કાર્યા તદર્ધાર્ધેન વા પુનઃ ॥ શક્તિતો દક્ષિણાયુક્તાં તાં ધેનું
પ્રતિપાદયેત્

યોઽનેન વિધિના કુર્યા ત્ષષ્ઠીં કપિલસંજ્ઞિતામ્॥ સોઽશ્વમેધસહસ્રસ્ય ફલં પ્રાપ્નોતિ
માનવઃ

યત્ફલં સર્વતીર્થેષુ સર્વદાનેષુ યત્ફલમ્ ॥ તત્ફલં સર્વમાપ્નોતિ યઃ ષષ્ઠીં કપિલાં
ચરેત્

કપિલાકોટિસહસ્રાણિ કપિલાકોટિશતાનિ ચ ॥ સૂર્યપર્વણિ યદ્દત્ત્વા તત્ફલં કોટિશો ભવેત્

કોટિગોરોમ સંખ્યાનિ વર્ષાણિ વરવર્ણિનિ ॥ તાવત્સ વસતે સ્વર્ગે યઃ ષષ્ઠીં કપિલાં
ચરેત્

જ્ઞાનતોઽજ્ઞાનતો વાપિ યત્પાપં પૂર્વસંચિતમ્ ॥ તત્સર્વં નાશમા યાતિ ઇત્યાહ કપિલો
મુનિઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે કપિ લધારાકપિલેશ્વરમાહાત્મ્યે
કપિલાષષ્ઠીવ્રતવિધાનમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ત્રિચત્વારિંશદુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

છ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ લિંગં પાપપ્રણાશનમ્ ॥ કપિલેશ્વરસ્યૈશાન્યામુત્તરેણ વ્યવસ્થિતમ્

જરદ્ગવેશ્વરંનામ જરદ્ગવપ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥ બ્રહ્મહત્યાદિ પાપાનાં નાશનં નાત્ર સંશયઃ

તત્રૈવ સંસ્થિતા દેવિ દેવી અંશુમતી નદી ॥ તત્ર સ્નાત્વા વિધાનેન પિડદાનં તુ
દાપયેત્

વર્ષકોટિશતં સાગ્રં પિતૄણાં તૃપ્તિમાવહેત્ ॥ વૃષભસ્તત્ર દાતવ્યો બ્રાહ્મણે
વેદપારગે

તતસ્તુ પૂજયેદ્દેવં ગન્ધપુષ્પૈર્જરદ્ગવમ્ ॥ પઞ્ચામૃતરસેનૈવ તથા ગુગ્ગુ લુધૂપનૈઃ

સ્તુતિદણ્ડનમસ્કારૈઃ પ્રદક્ષિણૈરહર્નિશમ્ ॥ બ્રાહ્મણાન્ભોજયેત્તત્ર ભક્ષ્યભોજ્યૈઃ
પૃથગ્વિધૈઃ ॥
193અ
એકેન ભોજિતેનૈવ કોટિર્ભવતિ ભોજિતા

કૃતે સિદ્ધોદકંનામ તત્તીર્થં પરિકીર્ત્તિતમ્ ॥ જરદ્ગવેશ્વરં તીર્થં કલૌ તુ
પરિકીર્ત્યતે

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિ સાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યેંઽશુમતીમાહાત્મ્યે જરદ્ગવેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ
ચતુશ્ચત્વારિંશદુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ લિંગં વૈ હાટકેશ્વરમ્ ॥ જરદ્ગવાત્પૂર્વભાગે ધનુષાં
ષષ્ટિભિસ્ત્રિભિઃ

નામ્ના નલેશ્વરં દેવિ સ્થાપિતં તુ નલેન વૈ ॥ દમયન્તીયુતેનૈવ જ્ઞાત્વા ક્ષેત્રં
તદુત્તમમ્

તં દૃષ્ટ્વા માનવો દેવિ પૂજયિત્વા વિધાનતઃ ॥ કલિ ભિર્મુચ્યતે જંતુર્દ્યૂતે ચ વિજયી
ભવેત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખંડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે નલેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ
પઞ્ચચત્વારિંશદુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

છ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તસ્માદાગ્નેયદિગ્ભાગે સ્થિતઃ કર્કોટકો રવિઃ ॥ પૂર્વકલ્પે મહાદેવિ સ્મૃતઃ
કર્કોટકાન્વિતઃ

તસ્ય દર્શનમાત્રેણ પ્રીતાઃ સ્યુઃ સર્વદેવતાઃ ॥ સપ્તમ્યાં રવિવારેણ ધૂપ
ગંધાનુલેપનૈઃ ॥
પૂજયેદ્યો વિધાનેન મુચ્યતે સર્વકિલ્બિષૈઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે કર્કોટકાર્કમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ
ષટચત્વારિંશદુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ લિંગં વૈ હાટકેશ્વરમ્ ॥ નલેશ્વરાત્પૂર્વભાગે શતધન્વંતરદ્વયે

અગસ્ત્યામ્રવનંનામ તત્ર સ્થાને તુ સંસ્થિતમ્ ॥ ચિંતામણેસ્તુ પૂર્વેણ ઈશાને
ત્રિશતંધનુઃ ॥
તત્ર પૂર્વં તપસ્તપ્તમગસ્ત્યેન મહાત્મના

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
કસ્મિન્કાલે મહાદેવ સર્વં વિસ્તરતો વદ

॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
પુરા દૈત્યગણા રૌદ્રા બભૂવુર્વરવર્ણિનિ ॥ કાલકેયા ઇતિ
ખ્યાતાસ્ત્રૈલોક્યોચ્છેદકારકાઃ

અથ તે નિહતાઃ સર્વે વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના ॥ દૈત્યસૂદનનામ્ના તુ
પ્રભાસક્ષેત્રવાસિના

કૃત્વા વ્યાઘ્રસ્ય રૂપં તુ નામ્ના ચક્રમુખીતિ ચ ॥ હતા વૈ તેન રૂપેણ તતોઽ
ભૂદ્દૈત્યસૂદનઃ

હતશેષાઃ સમુદ્રાંતે પ્રવિષ્ટા ભયવિહ્વલાઃ ॥ તતસ્તે મંત્રયામાસુઃ પીડ્યંતે દેવતાઃ
કથમ્

હન્યંતાં ધર્મિણો યેઽત્ર વિદ્યંતે ધર ણીતલે ॥ તપઃસ્વાધ્યાયનિરતા યજ્ઞદાનરતાશ્ચ યે

અથ તે સમયં કૃત્વા રાત્રૌ નિષ્ક્રમ્ય સાગરાત્ ॥ નિર્જઘ્નુસ્તાપસાંસ્તત્ર
યજ્ઞદાનરતાન્પ્રિયે

પ્રભાસે તુ મહાદેવિ તત્ર દ્વાદશયોજને ॥ વસિષ્ઠસ્યાશ્રમે તત્ર મહર્ષીણાં મહાત્મનામ્

ભક્ષિતાનિ સહસ્રાણિ પંચ સપ્ત ચ તાપસાન્ ॥ શતાનિ પંચ રૈભ્યસ્ય વિશ્વામિત્રસ્ય ષોડશ

ચ્યવનસ્ય ચ સપ્તૈવ જાબાલેર્દ્વિશતં મુનેઃ ॥ વાલખિલ્યાશ્રમે પુણ્યે ષટ્છતાનિ
દુરાત્મભિઃ

193બ્
યત્ર ક્વચિદ્ભવેદ્યજ્ઞસ્તત્ર ગત્વા નિશાગમે ॥ યજ્ઞદાનસમાયુક્તાનૃત્વિજો ભક્ષયંતિ ચ

તતો ભયાકુલાઃ સર્વે બભૂવુર્જગતી તલે ॥ ન ચ કશ્ચિદ્વિજાનાતિ દૈત્યાનાં તુ
વિચેષ્ટિતમ્

રાત્રૌ સ્વપંતિ મુનયઃ સુખશય્યાગતાશ્ચ તે ॥ પ્રભાતે ત્વધ્વરે તેષામસ્થિસંઘાશ્ચ કેવ
લમ્

તતો ધર્મક્રિયાસ્ત્યક્તા
ભૂતલે સર્વમાનવૈઃ ॥ નિઃસ્વાધ્યાયવષટ્કારં ભૂતલં સમપદ્યત

અથાન્યે તાપસા રાત્રૌ સંયુતાશ્ચ ચ ધૃતાયુધાઃ ॥ અથોચ્છેદં ગતે ધર્મે
પીડિતાસ્ત્રિદિવૌકસઃ

કિમેતદિતિ જલ્પંતો બ્રહ્માણં શરણં ગતાઃ ॥ ભગવંસ્તાપસાઃ સર્વે તથા યે જ્ઞાનશીલિનઃ

ભક્ષ્યન્તે કેનચિદ્રાત્રૌ મૃત્યુમેવ પ્રયાન્તિ ચ ॥ નષ્ટધર્મક્રિયાઃ સર્વે ભૂતલે
પ્રપિતામહ

યો ધર્મમાચરેદહ્નિ સ રાત્રૌ મૃત્યુમેતિ ચ ॥ ન સ્વાધ્યાયવષટ્કારં સમસ્તે ભૂતલે વિભો

ધર્માભાવાદ્વયં સર્વે સંદેહં પરમં ગતાઃ ॥ તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા ધ્યાત્વા દેવઃ
પિતામહઃ ॥
અબ્રવીત્ત્રિદશાન્સર્વાન્સન્દેહં પરમં ગતાન્

કાલેયા ઇતિ વિખ્યાતા દાનવા રૌદ્રકારિણઃ ॥ તે સમુદ્રં સમાસાદ્ય તાપસાન્ભક્ષયંતિ ચ

યુષ્માકં ચ વિનાશાય તે ન શક્યા નિષૂદિતુમ્ ॥ યતધ્વમેષાં નાશાય નો ચેન્નાશો
ભવિષ્યતિ

વ્રજધ્વં ભૂતલે શીઘ્રમગસ્ત્યો યત્ર તિષ્ઠતિ॥ વ્રતચર્યારતો નિત્યં પ્રભાસે ક્ષેત્ર
ઉત્તમે

સ શક્તઃ સાગરં પાતું મિત્રાવરુણસંભવઃ ॥ પ્રસાદ્યશ્ચ સ યુષ્માભિઃ સમુદ્રં પિબ સત્તમ

તતસ્તથા કૃતે તેન તે સર્વે દાનવાધમાઃ ॥ વધ્યા યુષ્માકં ભવિષ્યંતિ એવં ચ
ત્રિદિવેશ્વરાઃ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
એવમુક્તાઃ સુરાઃ સર્વે બ્રહ્મણા લોકકારિણા ॥ પ્રભાસં ક્ષેત્રમાસાદ્ય અગસ્ત્યં શરણં
ગતાઃ

॥ દેવા ઊચુઃ ॥ ॥
રક્ષરક્ષ દ્વિજશ્રેષ્ઠ ત્રૈલોક્યં સંશયં ગતમ્ કાલકેયૈઃ પ્રતિધ્વસ્તં સમુદ્રં
સમુપાશ્રિતૈઃ

તં શોષય દ્વિજશ્રેષ્ઠ હિતાર્થં ત્રિદિવૌકસામ્ ॥ નાન્યઃ શક્તઃ
પુમાન્કશ્ચિત્કર્તુમીદૃક્ક્રિયા વિભો

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
એવમુક્તઃ સુરગણૈરગસ્ત્યો મુનિપુઙ્ગવઃ ॥ જગામ ત્રિદશૈઃ સાર્ધં સમુદ્રં પ્રતિ
હર્ષિતઃ

ગીયમાનસ્તુ ગંધર્વૈઃ સ્તૂયમાનસ્તુ કિન્નરૈઃ ॥ શ્લાઘ્યમાનસ્તુ
વિબુધૈર્વાક્યમેતદુવાચ હ

એષ ત્રૈલોક્યરક્ષાર્થં શોષયામિ મહાર્ણવમ્ ॥ દ્રક્ષ્યધ્વં કૌતુકં દેવાઃ સમી
નમકરૈર્મહત્

એવમુક્ત્વા દ્વિજશ્રેષ્ઠો હ્યગસ્ત્યો ભગવાન્મુનિઃ ॥ ગંડૂષમકરોત્સર્વં સાગરં
સરિતાંપતિમ્

પીતે તત્ર મહાસિન્ધાવગત્સ્યે ન મહાત્મના ॥ દાનવા ભયસંત્રસ્તા ઇતશ્ચેતશ્ચ બભ્રમુઃ

વધ્યમાનાઃ સુરૈસ્તત્ર શસ્ત્રૈઃ સુનિશિતૈસ્તથા ॥ કાંતારમન્યે ગચ્છંતઃ પલાયનપરા યણા

હતભૂયેષુ દૈત્યેષુ વિદાર્ય ધરણીતલમ્ ॥ પાતાલં વિવિશુસ્તૂર્ણં રુધિરેણ પરિપ્લુતાઃ

194અ
અથોચુસ્ત્રિદશા હૃષ્ટા અગસ્ત્યં મુનિસત્તમમ્ ॥ સિદ્ધં નો વાંછિતં સર્વં પૂર્યતાં
સાગરઃ પુનઃ

॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
જીર્ણં તોયં મયા દેવાસ્તથૈવામેધ્યતાં ગતમ્ ॥ ઉત્પત્સ્ય તિ રઘૂણાં હિ કુલે
નૃપતિસત્તમઃ

ભગીરથેતિ વિખ્યાતઃ સર્વશસ્ત્રભૃતાં વરઃ ॥ સ જ્ઞાતિકારણાદેવ ગંગાં તત્રાનયિષ્યતિ

બ્રહ્મલોકા ત્સરિચ્છ્રેષ્ઠાં તયા પૂર્ણો ભવિષ્યતિ॥ એવમુક્ત્વા સુરૈઃ સાર્દ્ધં
સ્વસ્થાનં ચાગમન્મુનિઃ

તતઃ સ્વમાશ્રમં પ્રાપ્તં દેવા વાક્યમથાબુવન્ ॥ અનેન કર્મણા બ્રહ્મન્પરિતુષ્ટા વયં
મુને

કિં કુર્મો બ્રૂહિ તેઽભીષ્ટં યદ્યપિ સ્યાત્સુદુર્લભમ્

॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
યાવદ્બ્રહ્મસહસ્રાણિ પંચવિંશતિકોટયઃ ॥ વૈમાનિકો ભવિષ્યામિ દક્ષિણાંબરમૂર્દ્ધનિ

અત્રાગત્ય નરો યસ્તુ મમાશ્રમપદે શુભે ॥ હાટકેશ્વરસાંનિધ્યે પ્રભા સક્ષેત્ર ઉત્તમે

સ્નાનમાચરતે સમ્યક્સ યાતુ પરમાં ગતિમ્ ॥ પાતાલાદવતીર્ણં તં લિંગરૂપં મહેશ્વરમ્

મયા તપઃ પ્રભાવેન સ્થાપિતં યઃ પ્રપૂજયેત્ ॥ દિનેદિને ભવેત્તસ્ય ગોશતસ્ય ફલં
ધ્રુવમ્

લોપામુદ્રાસહાયં માં યો મર્ત્યઃ સંપ્રપૂજયેત્ ॥ અર્ઘ્યં દદ્યાદ્વિધાનેન કાશ
પુષ્પૈઃ સમાહિતઃ

પ્રાપ્તે શરદિ કાલે ચ સ યાતુ પરમાં ગતિમ્ ॥ લોપામુદ્રાસહાયં માં હાટકેશ્વરસંયુતમ્

અયને ચોત્તરે પૂજ્ય ગોલક્ષ ફલમાપ્નુયાત્ ॥ યઃ શ્રાદ્ધં કુરુતે ચાત્ર અયને ચોત્તરે
દ્વિજઃ॥
ભૂયાત્તસ્ય ફલં કૃત્સ્નં ગયાશ્રાદ્ધસ્ય સત્તમાઃ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
બાઢમિત્યે વ તે ચોક્ત્વા સર્વે દેવાઃ સવાસવાઃ॥ સ્વસ્થાનં તુ ગતાઃ સર્વે
સંહૃષ્ટમનસસ્તદા

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન પ્રાપ્તે શરદિ માનવઃ॥અગસ્ત્યસ્યાશ્રમં ગત્વા હાટકેશં
પ્રપૂજયેત્

અગસ્ત્યેશ્વરનામાનં કલ્પલિંગં સુરપ્રિયમ્ ॥ યશ્ચૈતચ્છુણુયાદ્ભક્ત્યા ઋષેસ્તસ્ય
વિચેષ્ટિતમ્॥
અહોરાત્રકૃતાત્પાપાત્તત્ક્ષણા દેવ મુચ્યતે

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખંડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે હાટકેશ્વરમાહાત્મ્ય વર્ણનંનામ
ષટ્ચત્વારિંશ
દુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ ॥ ૩૪૬(
?)
॥ ॥ છ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ પશ્ચિમે નારદેશ્વરીમ્ ॥ નારદેશ્વરસાંનિધ્યે
સર્વદૌર્ભાગ્યનાશનીમ્

યા નારી પૂજયેદ્દેવીં તૃતીયાયાં સમાહિતા ॥ તદન્વયે ન દૌર્ભાગ્યયુક્તા નારી
ભવિષ્યતિ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે નારદેશ્વરીમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ
સપ્તચત્વારિંશદુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ દેવીં મંત્રવિભૂષણા મ્ ॥ ભીમેશ્વરસ્ય સાન્નિધ્યે સોમેનારાધિતાં
પુરા

શ્રાવણે માસિ વિધિના યા નારી તાં પ્રપૂજયેત્ ॥ તૃતીયાયાં શુક્લપક્ષે સા દુઃખે
ર્મુચ્યતેઽખિલૈઃ

194બ્
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે મન્ત્રવિભૂષણાગૌરી
માહાત્મ્યવર્ણનંનામાષ્ટાચત્વારિંશદુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ વિશ્વેશં દુર્ગકૂટ કમ્ ॥ ભલ્લતીર્થસ્ય પૂર્વેણ
યોગિનીચક્રદક્ષિણે

આરાધિતોઽસૌ ભીમેન સર્વકામપ્રદોઽભવત્ ॥ ફાલ્ગુનસ્ય ચતુર્થ્યાં તુ શુક્લપક્ષે
વિધાનતઃ ॥

યસ્તં પૂજયતે દેવં ગન્ધપુષ્પૈઃ સમોદકૈઃ ॥ નિર્વિઘ્નં જાયતે તસ્ય વર્ષમેકં ન સંશયઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખંડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે
દુર્ગકૂટગણપતિમાહાત્મ્યવર્ણનંનામૈકોનપઞ્ચાશદુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

છ ॥
॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ તસ્માદ્વૈ કૌરવેશ્વરીમ્ ॥ યસ્ય નામ્ના કુરુક્ષેત્રં તેન
સારાધિતા પુરા

આરાધિતાઽસૌ ભીમેન કૃત્વા ક્ષેત્રસ્ય રક્ષણમ્ ॥ મહાનવમ્યાં યત્નેન યસ્તાં પૂજયતે
નરઃ ॥
તં પુત્રમિવ કલ્યાણી રક્ષતે નાત્ર સંશયઃ

ભોજનં તત્ર દાતવ્યં દંપતીનાં ન સંશયઃ ॥ દિવ્યૈર્ભક્ષ્યૈઃ સુમિષ્ટાન્નૈઃ સા તુષ્યતિ
તતઃ સ્તુતા

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે કૌરવેશ્વરીમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ
પઞ્ચાશદુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ સુપર્ણેલાં ચ ભૈરવીમ્ ॥ દુર્ગકૂટાદ્દક્ષિણતો ધનુઃપંચશતાંતરે

સુપર્ણેન પુરા દેવિ પાતાલાદમૃતં હૃતમ્ ॥ ગૃહીત્વા તત્ર મુક્તં તુ નાગાનાં પશ્યતાં
કિલ

તતો દેવ્યા તદા દૃષ્ટ્વા રક્ષિતં નાગપાર્શ્વતઃ ॥ તતઃ સુપર્ણેલેત્યેવં ખ્યાતા સા
વસુધાતલે

ઇલા તુ કથ્યતે ભૂમિઃ સુપર્ણેન પ્રતિષ્ઠિતા ॥ તતઃ સુપર્ણેલેત્યેવ નામ્ના પાતકનાશિની

સુપર્ણકુણ્ડે તત્રૈવ સ્નાત્વા તાં પૂજયેન્નરઃ ॥ વિપ્રેભ્યો ભોજનં દદ્યાન્નાપ
દ્ભિર્મ્રિયતે નરઃ ॥
જીવવત્સા ભવેન્નારી આત્મજૈશ્ચાપ્યલંકૃતા

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખંડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે
સુપર્ણેલામાહાત્મ્યવર્ણનંનામૈકપઞ્ચાશદુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ ભલ્લતીર્થમનુત્તમમ્ ॥ તસ્યાશ્ચ પશ્ચિમે ભાગે યત્ર
વિષ્ણુશ્ચતુર્ભુજઃ

યત્ર ત્યક્તં શરીરં તુ વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના ॥ તસ્મિન્મિત્રવને રમ્યે
યોજનાર્દ્ધાર્દ્ધવિસ્તૃતે

યુગેયુગે મહાદેવિ કલ્પમન્વતરાદિષુ ॥ તત્રૈવ સંસ્થિતિર્વિષ્ણોર્નાન્યત્ર ચ
રતિર્ભવેત્

ક્ષેત્રાણામાદિક્ષેત્રં તુ વૈષ્ણવં તદ્વિદુર્બુધાઃ॥ તિસ્રઃ કોટ્યર્દ્ધકોટિશ્ચ
તીર્થાનાં પ્રવરાણિ ચ

દિવિ ભુવ્યંતરિક્ષે ચ તાનિ તત્રૈવ ભામિનિ॥ તત્ર મૂર્તિમતી ગંગા સ્વયમેવ વ્યવસ્થિતા

195અ
વિષ્ણોઃ સંપ્લવનાર્થાય પ્રાણિનાં ચ હિતાય વૈ ॥ ગંગા ગયા કુરુક્ષેત્રં નૈમિષં
પુષ્કરાણિ ચ

પુરી દ્વારવતીં ત્યક્ત્વા અત્રૈવ વસતે હરિઃ ॥ તસ્યૌર્ધ્વદૈહિકં દેવિ પ્રકરોમિ
યુગેયુગે

નભસ્યે દ્વાદશીયોગે તત્ર ગત્વા સ્વયં પ્રિયે ॥ કરોમિ તદ્વિધાનેન તત્ર બ્રાહ્મણપું
ગવૈઃ

તત્ર દત્ત્વા તુ દાનાનિ વિધિવદ્વેદપારગે ॥ તત્રૈવ દ્વાદશીયોગે સ્નાત્વા ચૈવ
વિધાનતઃ

સન્તર્પ્ય ચ પિતૄન્ભક્ત્યા મુચ્યતે સર્વપા તકૈઃ ॥ તત્ર વિષ્ણું તુ સંપૂજ્ય કૃત્વા
જાગરણં નિશિ

દીપાદિદાનં કૃત્વા તુ કૃતકૃત્યોઽભિજાયતે

અથ તસ્ય પ્રવક્ષ્યામિ પુરાવૃત્ત મહં પ્રિયે ॥ સંહૃત્ય યાદવાન્સર્વાન્વાસુદેવઃ
પ્રતાપવાન્

દુર્વાસસાઽનુલિપ્તેન પાયસેન પદસ્તલે ॥ વજ્રાંગભૂતદેહસ્તુ સર્વવ્યાપી જનાર્દ્દનઃ ॥

ગત્વા તીરે સમુદ્રસ્ય સમાધિસ્થો બભૂવ હ ॥ સર્વસ્રોતાંસિ સંયમ્ય
નિવેશ્યાત્માનમાત્મનિ

એતસ્મિન્નંતરે પ્રાપ્તો બાણહસ્તો જરા ભિધઃ ॥ દાશપુત્રોઽતિકૃષ્ણાંગો મત્સ્યઘાતી ચ
પાપકૃત્

તેન દૃષ્ટસ્તતો દૂરાન્નિષાદાત્મસમુદ્ભવઃ ॥ વિષ્ણોઃ પદં મૃગં મત્વા શરં તસ્ય મુમોચ
હ

તતોઽસૌ પશ્યતે યાવદ્ગત્વા તસ્ય ચ સંનિધૌ ॥ ચતુર્બાહું મહાકાયં શંખચક્રગદાધરમ્

પુરુષં નીલમેઘાભં પુડરીકનિભે ક્ષણમ્ ॥ તં દૃષ્ટ્વા ભયભીતસ્તુ વેપમાનઃ કૃતાંજલિઃ ॥
અબ્રવીન્ન મયા જ્ઞાતસ્ત્વં વિભો દિવ્યરૂપધૃક્

અજ્ઞાનાત્ત્વં મયા વિદ્ધસ્ત્વત્પદાગ્રે સુરોત્તમ ॥ ક્ષન્તુમર્હસિ મે નાથ ન ત્વં
ક્રોદ્ધુમિહાર્હસિ

॥ વિષ્ણુરુવાચ ॥ ॥
શાપસ્યાંતોદ્ય મે ભદ્ર શરપાતાત્કૃતસ્ત્વયા ॥ તસ્માત્ત્વં મત્પ્રસાદેન સ્વર્ગં ગચ્છ
મહાદ્યુતે

યે ચાન્યે મામિહાગત્ય દ્રક્ષ્યંતિ હિ નરોત્તમાઃ ॥ તે યાસ્યંતિ પરં સ્થાનં યત્રાહં
નિત્યસંસ્થિતઃ

ભલ્લેનાહં યતો વિદ્ધસ્ત્વયા પાદતલે શુભે ॥ ભલ્લતીર્થમિતિ ખ્યાતં તતો
હ્યેતદ્ભવિષ્યતિ

હરિક્ષેત્રમિતિ પ્રોક્તં પૂર્વં સ્વાયંભુવેઽન્તરે

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્ત્વાંતર્દધે વિષ્ણુર્લુબ્ધકોઽપિ દિવં ગતઃ ॥ યેઽત્ર સ્નાનં કરિષ્યંતિ
ભક્ત્યા પરમયા યુતાઃ ॥
વિષ્ણુલોકં ગમિષ્યંતિ પ્રીત્યા તે મત્પ્રસાદતઃ

યેઽત્ર શ્રાદ્ધં કરિષ્યંતિ પિતૃભક્તિપરાયણાઃ ॥ તૃપ્તિં તેષાં ગમિષ્યંતિ પિતરશ્ચૈવ
તર્પિતાઃ

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન પ્રાપ્ય તત્ક્ષેત્રમુત્તમમ્ ॥ દૃશ્યો દેવશ્ચતુર્બાહુઃ
સ્નાત્વા તીર્થે તુ ભલ્લકે

મદ્ભક્તિબલદર્પિષ્ઠા મત્પ્રિયં ન નમંતિ યે ॥ વાસુદેવં ન તે જ્ઞેયા મદ્ભક્તાઃ
પાપિનો હિ તે

મદ્ભક્તોઽપિ હિ યો ભૂત્વા ભુંક્ત એકાદશીદિને॥ મલ્લિંગસ્યાર્ચનં કાર્યં ન તેન
પાપબુદ્ધિના

યા તિથિર્દયિતા વિષ્ણોઃ સા તિથિર્મમ વલ્લભા॥ ન તાં ચોપોષયેદ્યસ્તુ સ
પાપિષ્ઠતરાધિકઃ

તદ્વત્સ દ્વાદશીયોગે ભલ્લતીર્થસ્ય સંનિધૌ॥ યસ્તુ માં પૂજયેદ્ભક્ત્યા નારી વાઽપિ
નરોઽપિ વા ॥
195બ્
તસ્ય જન્મસહસ્રાણિ ગૃહભંગો ન જાયતે

ઇત્યેતત્કથિતં દેવિ માહાત્મ્યં પાપનાશનમ્॥ ભલ્લતીર્થસ્ય વિષ્ણોસ્તુ સર્વ
પાતકનાશનમ્

તત્ર વિષ્ણોસ્તુ સાંનિધ્યે વાયવ્યે કુમ્ભમુત્તમમ્॥ ભલ્લતીર્થં તુ વિખ્યાતં યત્ર
ભલ્લહતો હરિઃ

તત્ર દેયાનિ વાસાંસિ પદં ગાવો વિધાનતઃ ॥ દેયાનિ વિપ્રમુખ્યેભ્યઃ
સમ્યગ્યાત્રાફલેપ્સુભિઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે ભલ્લતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ
દ્વિપઞ્ચાશદુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ કર્દમાલમનુત્તમમ્ ॥ તીર્થં ત્રૈલોક્યવિખ્યાતં સર્વપાતકનાશનમ્

તસ્મિન્નેકાર્ણવે ઘોરે નષ્ટે સ્થાવરજંગમે ॥ ચન્દ્રાર્કતપને નષ્ટે જ્યોતિષિ પ્રલયં
ગતે

રસાતલગતામુર્વીં દૃષ્ટ્વા દેવો જનાર્દનઃ ॥ વારાહં રૂપમાસ્થાય દંષ્ટ્રાગ્રેણ વરાનને
॥
ઉત્ક્ષિપ્ય ધરણીં મૂર્ધ્ના સ્વસ્થાને સંન્યવેશયત્

ઉદ્ધૃત્ય ભગવાન્વિષ્ણુર્વાક્યમેતદુવાચ હ

અત્ર સ્થાને સ્થિતેનૈવ મયા ત્વં દેવિ ચોદ્ધૃતા ॥ મમાત્ર નિયતં વાસઃ સદૈવાયં
ભવિષ્યતિ

યે પિતૄંસ્તર્પયિષ્યંતિ કર્દમાલે વરાનને ॥ આકલ્પં તર્પિતાસ્તેન ભવિષ્યંતિ ન સંશયઃ

તત્ર શ્રાદ્ધં કરિષ્યંતિ શાકૈર્મૂલફલેન વા ॥ ભવિષ્યતિ કૃતં શ્રાદ્ધં સર્વતીર્થેષુ
વૈ શુભે

અત્ર તીર્થે નરઃ સ્નાત્વા યો માં પશ્યતિ માનવઃ ॥ અપિ કીટપતંગા યે નિધનં યાંતિ
માનવાઃ ॥
તે મૃતાસ્ત્રિ દિવં યાન્તિ સુકૃતેન યથા દ્વિજાઃ

તતો દ્વીપેષુ જાયન્તે ધનાઢ્યાશ્ચોત્તમે કુલે ॥ દંષ્ટ્રાભેદેન યત્તોયં નિર્ગતં તે
શરીરતઃ

તત્ર સ્નાત્વા નરો દેવિ તિર્યગ્યોનૌ ન જાયતે

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ દેવિ યથાવૃત્તમાશ્ચર્યં તત્ર વૈ પુરા ॥ મૃગયૂથં સુસન્ત્રસ્તં લુબ્ધકૈઃ
પરિપીડિતમ્ ॥
પ્રવિષ્ટં કર્દમાલે તુ સદ્યો માનુષતાં ગતમ્

અથ તે લુબ્ધકા દૃષ્ટ્વા વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનાઃ ॥ અપૃચ્છંત ચ
સંભ્રાતાસ્તાન્મર્ત્યાન્વરવ ર્ણિનિ

મૃગયૂથમનુપ્રાપ્તં કેન માર્ગેણ નિર્ગતમ્ ॥ અથોચુસ્તે વયં પ્રાપ્તા માનુષં
મૃગરૂપિણઃ

એતત્તીર્થપ્રભાવોઽયં ન વિદ્મો હ્યાત્મ કારણમ્ ॥ તતસ્તે લુબ્ધકાસ્ત્યક્ત્વા ધનૂંષિ
સશરાણિ ચ ॥
તત્ર સ્નાત્વા મહાભાગે મુક્તાશ્ચ સર્વપાતકૈઃ

॥ પાર્વત્યુવાચ ॥ ॥
ભગવન્વિસ્તરં બ્રૂહિ કર્દમાલમહોદયમ્ ॥ ઉત્પત્તિં ચ વિધાનં ચ ક્ષેત્રસીમાદિકં
ક્રમાત્

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ દેવિ રહસ્યં તુ કર્દ માલસમુદ્ભવમ્ ॥ ગૂઢં બ્રહ્મર્ષિસર્વસ્વં ન દેયં
કસ્યચિત્ત્વયા

પૂર્વમેકાર્ણવે ઘોરે નષ્ટે સ્થાવરજંગમે ॥ ચન્દ્રાર્કપવને નષ્ટે જ્યોતિષિ પ્રલયં
ગતે

એકાર્ણવં જગદિદં બ્રહ્માપશ્યદશેષતઃ ॥ તસ્મિન્વસુમતી મગ્ના પાતાલતલમાગતા

196અ
તતો યજ્ઞવરાહોઽસૌ કૃત્વા યજ્ઞમયં વપુઃ ॥ ઉદ્દધાર મહીં કૃત્સ્નાં દંષ્ટ્રાગ્રેણ
વરાનને

વેદપાદો યૂપદંષ્ટ્રઃ ક્રતુદંતઃસ્રુચીમુખઃ ॥ અગ્નિજિહ્વો દર્ભરોમા બ્રહ્મશીર્ષા
મહાતપાઃ

અહોરાત્રેક્ષણપરો વેદાંગશ્રુતિભૂષણઃ ॥ આજ્યનાસઃ સ્રુવતુડઃ સામઘોષસ્વનો મહાન્

પ્રાગ્વંશકાયો દ્યુતિમાન્માત્રાદીક્ષાભિરાવૃતઃ ॥ દક્ષિણા હૃદયો યોગી મહાસત્રમહો
મહાન્

ઉપાકર્મોષ્ઠરુચકઃ પ્રવર્ગ્યાવર્તભૂષણઃ ॥ નાનાચ્છન્દોગતિપથો બ્રહ્મોક્તક્રમવિક્રમઃ

ભૂત્વા યજ્ઞવરાહોઽસાવુદ્દધાર મહીં તતઃ ॥ તસ્યોદ્ધૃતવતઃ પૃથ્વીં દંષ્ટ્રાગ્રં
નિર્ગતં બહિઃ

તસ્મિન્પ્રાભાસિકે ક્ષેત્રે કર્દ્દમેન વિલેપિતમ્ ॥ તદ્દંષ્ટ્રાગ્રં યતો દેવિ
કર્દ્દમાલં તતઃ સ્મૃતમ્

દણ્ડોદ્ભેદં મહાકુણ્ડં યત્ર દંષ્ટ્રા સુસંસ્થિતા ॥ તદ્દંષ્ટ્રયોદ્ધૃતં તોયં
કોટિગંગાભિષેકવત્

તત્ર ગવ્યૂતિ માત્રં તુ વિષ્ણુક્ષેત્રં સનાતનમ્ ॥ દેશાંતરં ગતા યે ચ દણ્ડોદ્ભેદે
મ્રિયંતિ વૈ ॥
યાવત્કલ્પસહસ્રાણિ વિષ્ણુલોકં વ્રજંતિ તે

યસ્તુ પશ્યેન્મહાદેવિ કર્દમાલે તુ સૂકરમ્ ॥ કોટિહિંસાયુતો વાપિ સ પ્રાપ્સ્યતિ પરાં
ગતિમ્

દશજન્મકૃતં પાપં નશ્યેત્તદ્દર્શનાત્પ્રિયે ॥ જન્માન્તરસહસ્રેષુ યત્કૃતં પાપસંચયમ્

કર્દમાલે તુ વારાહં દૃષ્ટ્વા તન્નાશમેષ્યતિ ॥ હેમકોટિસહસ્રાણિ ગવાં કોટિશતાનિ ચ

દત્ત્વા યલ્લભતે પુણ્યં સકૃદ્વારાહદર્શનાત્ ॥ કલૌ યુગે મહારૌદ્રે પ્રાણિનાં ચ
ભયાવહે ॥
નાન્યત્ર જાયતે મુક્તિર્મુક્ત્વા ક્ષેત્રં તુ સૌકરમ્

એતત્સારતરં દેવિ પ્રોક્તમુદ્દેશતસ્તવ ॥ કર્દ્દમાલસ્ય માહાત્મ્યં સર્વપાતકનાશનમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસ ખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે કર્દ્દમાલમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ
ત્રિપઞ્ચાશદુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ દેવગુપ્તેશ્વરં પ્રિયે ॥ તત્ર પશ્ચિમવાયવ્યે યત્ર
સોમોઽકરોત્તપઃ

ગુપ્તો ભૂત્વા કુષ્ઠરોગાલ્લજ્જયાધોમુખઃ સ્થિતઃ ॥ દિવ્યં વર્ષસહસ્રં તુ
પ્રભાસક્ષેત્ર ઉત્તમે

તતઃ પ્રત્યક્ષતાં યાતઃ સર્વદેવપતિઃ શિવઃ ॥ તુષ્ટો બભૂવ ચંદ્રસ્ય ક્ષયનાશં
તથાઽકરોત્

ક્ષયરોગવિનિર્મુક્તસ્તતોઽભૂન્મૃગલાંછનઃ ॥ પ્રતિષ્ઠાપ્ય મહાલિંગં સુરાસુરનમસ્કૃતમ્

ગુપ્તસ્તેપે તપો યસ્માત્તસ્માદ્ગુપ્તેશ્વરઃ સ્મૃતઃ ॥ સર્વકુષ્ઠહરો દેવો
દર્શનાત્સ્પર્શનાદપિ

સોમવારે વિશેષેણ યસ્તલ્લિંગં પ્રપૂજયેત્ ॥ તસ્યાન્વયેઽપિ દેવેશિ કુષ્ઠી કશ્ચિન્ન
જાયતે

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહા પુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે ગુપ્તેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ચતુષ્પઞ્ચાશદુત્તરત્રિશતતમો
ઽધ્યાયઃ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥ તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ દેવં બહુસુવર્ણકમ્ ॥ હિરણ્યાપૂર્વદિગ્ભાગે
સ્થાને બહુસુવર્ણકે

196બ્
ધર્મપુત્રેણ યત્રૈવ કૃતો યજ્ઞઃ સુદુષ્કરઃ ॥ નામ્ના બહુસુવર્ણેતિ સ્થાપ્ય લિંગં
મહાપ્રભમ્

સર્વક્રતૂનાં ફલદં નામ્ના સર્વેશ્વરં વિદુઃ ॥ તત્રૈવ સંસ્થિતં લિંગં પૂર્ણં
સારસ્વતૈર્જલૈઃ

સ્નાત્વા તત્ર વરારોહે પિણ્ડદાનં દદાતિ યઃ ॥ કુલકોટિં સમુદ્ધૃત્ય રુદ્રલોકે મહીયતે

યસ્તં પૂજ યતે ભક્ત્યા ગન્ધપુષ્પૈર્વિધાનતઃ ॥ કોટિપૂજાફલં તસ્ય તથેત્યાહ સદાશિવઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે બહુસુવર્ણેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ
પઞ્ચપઞ્ચાશદુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥ ॥ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ શૃંગેશ્વરમનુત્તમમ્ ॥ શુકસ્થાનસ્ય સાન્નિધ્યે સર્વપાતકનાશનમ્

સ્નાત્વા તત્રૈવ વિધિવ ચ્છૃંગેશં પૂજયેન્નરઃ ॥ મુક્તઃ સ્યાત્પાતકૈઃ
સર્વૈરૃષ્યશૃંગો
યથા પુરા

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે શૃંગેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ
ષટ્પઞ્ચાશદુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તસ્માદીશાનદિગ્ભાગે તત્કોટિનગરં સ્મૃતમ્ ॥ તસ્ય દક્ષિણદિગ્ભાગે સ્થિતં
યોજનમાત્રકમ્ ॥
કોટીશ્વરં મહાલિંગં કોટિયજ્ઞફલપ્રદમ્

સ્નાત્વા તત્ર વિધાનેન યસ્તલ્લિંગં પ્રપૂજયેત્ ॥ સ મુક્તઃ પાતકૈઃ સર્વૈઃ
કોટિયજ્ઞફલં લભેત્

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે કોટીશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ
સપ્તપંચાશદુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ તીર્થં નારાયણાભિધમ્ ॥ તસ્યૈવેશાનદિગ્ભાગે વાપી
શાંડિલ્યકીર્તિતા

સ્નાત્વા તત્રૈવ વિધિવચ્છાંડિલ્યં યઃ પ્રપૂજયેત્ ॥ ઋષિપંચમ્યાં વિધિના નારી ચૈવ
પતિવ્રતા ॥
સ્પૃષ્ટ્વાસ્પૃષ્ટ્વા વિમુચ્યેત રજોદોષભયાદ્ધ્રુવમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે નારાયણતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનંનામા
ષ્ટાપંચાશદુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ સ્થાનં શૃંગસરોઽભિધમ્

શૃંગારેશ્વરનામા ચ તત્ર દેવઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥ શૃઙ્ગારં વિધિવચ્ચક્રે યત્ર ગોપીયુતો
હરિઃ

શૃઙ્ગારેશ્વરનામા ચ તેન પાપૌઘનાશનઃ ॥ પૂજયેદ્યો વિધાનેન તત્ર સ્થાને સ્થિતં ભવમ્
॥
દારિદ્ર્યદુઃખસંયુક્તો ન સ ભૂયાદ્ભવે ક્વચિત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિ સાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે
શૃંગારેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામૈકોનષષ્ટ્યુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

197અ
॥ ॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ હિરણ્યાતટસંસ્થિતમ્ ॥ ઘટિકાસ્થાનમિતિ ચ યત્ર સિદ્ધઃ પુરા ઋષિઃ

નાડ્યૈકયા મૃકણ્ડસ્તુ ધ્યાનયોગાદ્વરાનને ॥ તત્રૈવ સ્થાપિતં લિંગં
માર્કંડેશ્વરનામતઃ ॥
સર્વપાપોપશમનં દર્શનાત્પૂજનાદપિ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે માર્કંડેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ષષ્ટ્યુત્તર
ત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ મણ્ડૂકેશ્વરમિત્યપિ ॥ માંડૂક્યાયનનામ્ના વૈ લિંગં તત્ર
પ્રતિષ્ઠિતમ્

તત્ર કોટિહ્રદો દેવિ તથા કોટીશ્વરઃ શિવઃ ॥ તત્ર માતૃગણશ્ચૈવ સ્થિતઃ કામફલપ્રદઃ

સ્નાત્વા કોટિ હ્રદે તીર્થે તલ્લિંગં યઃ પ્રપૂજયેત્ ॥ માતૄસ્તત્રૈવ સંપૂજ્ય
દુઃખશોકાદ્વિમુચ્યતે

તસ્માત્પૂર્વેણ દેવેશિ યોજનૈકેન નિર્મલમ્ ॥ ત્રિતકૂપેતિ વિખ્યાતં સર્વપાતકનાશનમ્
॥
સર્વેષાં દેવિ તીર્થાનાં યત્તત્રૈવ વ્યવસ્થિતિઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે કોટિહ્રદ મણ્ડૂકેશ્વરમાહાત્મ્ય વર્ણનં
નામૈકષષ્ટ્યુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ ગોષ્પદસ્યોત્તરે સ્થિતમ્ ॥ ગવ્યૂતિદ્વિતયેનૈવ વલાય ઇતિ
વિશ્રુતમ્

તત્રૈકાદશરુદ્રાણાં સ્થાનલિંગાન્યપિ પ્રિયે ॥ અજૈકપાદહિર્બુધ્ન્યઃ સંતીત્યાદીનિ
નામતઃ ॥
પૂજયેત્તાનિ વિધિવન્મુચ્યતે સર્વપાતકૈઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય એકાદશરુદ્રલિંગમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ
દ્વિષષ્ટ્યુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ હિરણ્યાતટસંસ્થિતમ્ ॥ સ્થાનં તુણ્ડપુરંનામ યત્રાસૌ ઘર્ઘરો
હ્રદઃ

તત્ર કન્દેશ્વરો દેવો યત્ર બદ્ધા જટા મયા ॥ તત્ર સ્નાત્વા નરઃ સમ્યક્ત્ં દેવં યઃ
પ્રપૂજયેત્ ॥
સ મુક્તઃ પાતકૈર્ઘોરૈઃ પ્રાપ્નુયાચ્છાસનં શુભમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખંડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે હિરણ્યાતુણ્ડપુર ઘર્ઘરહ્રદકન્દેશ્વર માહાત્મ્યવર્ણનંનામ
ત્રિષષ્ટ્યુત્તરત્રિશતત મોઽધ્યાયઃ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ સંવર્તેશ્વરમુત્તમમ્ ॥ ઇન્દ્રેશ્વરાત્પશ્ચિમતઃ
પૂર્વતશ્ચાર્કભાસ્કરાત

તં દૃષ્ટ્વા તુ મહાદેવં સ્નાત્વા પુષ્કરિણીજલે ॥ દશાનામશ્વમેધાનાં ફલમાપ્નોતિ
માનવઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે સંવર્તેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ
ચતુષ્ષષ્ટ્યુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥ ॥
197બ્
॥ ॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ હિરણ્યાયાશ્ચ ઉત્તરે ॥ સિદ્ધિસ્થાનાનિ દિવ્યાનિ યત્ર સિદ્ધા
મહર્ષયઃ

તત્ર લિંગાન્યનેકાનિ શક્યંતે કથિતું ન હિ ॥ સાગ્રં શતં પુનસ્તત્ર લિંગાનાં પ્રવરં
સ્મૃતમ્

વજ્રિણ્યાસ્તુ તટે દેવિ લિંગાન્યેકોનવિંશતિઃ ॥ ન્યંકુમત્યાસ્તટે દેવિ સહસ્રં
દ્વિશતાધિકમ્

પ્રાધાન્યેન વરારોહે પૂર્વે સ્વાયંભુવેંઽતરે ॥ કપિલાયાસ્તટેદેવિ લિંગાનાં
ષષ્ટિરુત્તમા

સરસ્વત્યાં પુનસ્તત્ર લિંગસંખ્યા ન વિદ્યતે ॥ એવં પંચમુખા દેવિ લિંગમાલા વિભૂષિતા

પ્રભાસે કથિતા દેવિ પંચસ્રોતાઃ સરસ્વતી ॥ યસ્યાઃ પ્રવાહૈઃ સંભિન્નં ક્ષેત્રં
દ્વાદશયોજનમ્ ॥

તત્ર વાપીષુ કૂપેષુ યત્ર તત્રોદ્ભવં જલમ્ ॥ સારસ્વતં તુ તજ્જ્ઞેયં તે ધન્યા યે
પિબંતિ તત્

યત્રતત્ર નરઃ સ્નાત્વા સમ્યક્છ્રદ્ધાસમન્વિતઃ ॥ સારસ્વતસ્નાનફલં લભતે નાત્ર સંશયઃ

યત્પ્રોક્તં સ્પર્શલિંગં તુ શ્રીસોમેશેતિ વિશ્રુતમ્ ॥ પ્રભાસક્ષેત્રલિંગાનાં કલા
તસ્યૈવ શાંકરી

યદ્વા તદ્વા પૂજયિત્વા લિંગં ક્ષેત્રસ્ય મધ્યગમ્ ॥ શ્રીસોમેશમિતિ જ્ઞાત્વા સોમેશઃ
પૂજિતો ભવેત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે
પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે પ્રકીર્ણસ્થાનલિંગમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ
પંચષષ્ટ્યુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥
ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણે સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમં પ્રભાસક્ષેત્ર માહાત્મ્યં
સમ્પૂર્ણમ્ ॥
(
૭
-
૧
)
॥