સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 8.13

[હ્ત્ત્પ્સ્:॥સ.wઇકિસોઉર્ચે.ઓર્ગ્।સ્।ઐચ્ પૂર્વવર્તી પૃષ્ઠઃ (અધ્યાયાઃ ૧૧૧ - ૧૨૦)] । [હ્ત્ત્પ્સ્:॥સ.wઇકિસોઉર્ચે.ઓર્ગ્।સ્।અલુ આગામી પૃષ્ઠઃ ( અધ્યાયાઃ ૧૩૧ - ૧૪૦)]
સનત્કુમાર ઉવાચ
તેથ૧ દૃષ્ટવા મહાદેવં સપ્તલોકૈકબાન્ધવમ્ ।
ઊચુઃ પ્રાઞ્જલયઃ સર્વે જાનુભ્યાં શિરસા નતાઃ૨

ભગવઁલ્લોકકામેન હરિણા દેવસત્તમ ।
કૃતઃ પ્રતિગ્રહઃ પૂર્વં યેન પાપ્મા તમર્ચ્છત૩

તદસ્ય જગતો નાથ ભક્તસ્ય પ્રણતસ્ય ચ ।
અસ્માભિર્યાચ્યમાનસ્ત્વં કુરુ શ્રેયઃ૪ સુરેશ્વરઃ

સમાપ્યતામયં યજ્ઞઃ પાપ્મના મુચ્યતાં હરિઃ ।
સ્વામૂર્જાં પ્રતિપદ્યન્તાં૫ દેવાઃ સર્વે સવાસવાઃ

૨૦ શિશું સુતમ્ - ખ । ૨૧ શતાનિ સંપ્રાપ્ય - ક, સ તાનિ સંપ્રાપ્ય - (?) । ૨૨ તત્ત્વં - ખ., તતો (?) । ૨૩ ત્રિદિવૌકસંશ્રયાઃ - ક. ખ.,... સંશ્રયાદિતિ - ખ. ।
૧ તે તં - ઘ. । ૨ ચ શિરોનતાઃ - ક. ખ. । ૩ પાપ્માનમર્ચ્છત - ક. ખ. । ૪ શ્રેષ્ઠાઃ - ખ. । ૫ પ્રતિપદ્યન્તુ - ક. ખ. ।
667
સનત્કુમાર ઉવાચ
તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા ભગવાન્ હૃષિતાનનઃ ।
સમાપ્ય યજ્ઞં શૂલેન ગિરિં તં સમવારયત્ ॥૫। ।
તસ્માદ્ ભેદાત્તતો હ્યાપઃ સુધાશંખેન્દુપાણ્ડરાઃ ।
નિઃસૃતાસ્તત્ર તે૬ વિષ્ણું સ્નપયાઞ્ચક્રિરે તદા । ।૬॥
તસ્યાથ સ્નાતમાત્રસ્ય શરીરાદભિનિઃસૃતા ।
પાપ્માસુરી મહાઘોરા વિકૃતા વિકૃતાનના । ।૭। ।
દેવાનભિદ્રુતા હન્તું નિરુદ્ધા દેવબન્ધુના ।
-. ........ . .. . . . - - ।
ઉવાચ તાં ન હન્તવ્યા દેવાઃ સર્વે સવાસવાઃ । ।૮ । ।
ઇહૈવ ચ તવ સ્થાનં ભવિષ્યતિ સુપૂજિતમ્ ।
પુણ્યા ચ૭ સર્વતીર્થેભ્યઃ સર્વપાતકનાશની ॥૯। ।
સપ્ત પૂર્વાન્ પરાંશ્ચૈવ તારયિષ્યસિ૯ નિત્યશઃ ।
સંધ્યેતિ જગતિ ખ્યાતા સર્વતીર્થવરા શુભા ॥ 8.121.૧૦ । ।
વારિધારા શુભા દિવ્યા સર્વયજ્ઞફલપ્રદા ।
ત્વામુપાસ્ય૧૦ કુલાન્ સપ્ત૧૧ તારયિષ્યન્તિ માનવાઃ । । ૧૧ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતસ્તે દૈવતાઃ૧૨ સર્વે રુદ્રસ્ય વચનાત્તદા૧૩ ।
અર્ચયિત્વા યથાન્યાયં દેવદેવમુમાપતિમ્

દેવસ્યાયતનં કૃત્વા જગ્મુસ્ત્રિદિવમેવ ચ૧૪ ।
ગતેષુ દેવસંઘેષુ શિવકૂટે૧૫ તદા હરિઃ । । ૧૩ । ।
અશ્વમેધં તદા યષ્ટ્વા દેવમારાધયત્ સ્થિતઃ ।
તસ્યાથ વર્ષૈઃ ષડ્ભિસ્તુ સહસ્રેણ ચ તન્યતઃ ।
માસૈઃ ષડ્ભિશ્ચ દેવેશસ્તુતોષ વૃષભધ્વજઃ । । ૧૪। ।
સોમઃ સનન્દિઃ સગણ ઇદં પ્રોવાચ તં પુનઃ ।
હૃષ્યમાણઃ સુતુષ્ટાત્મા૧૬ બ્રૂહિ કિં પ્રદદાનિ તે । । ૧ ૫। ।
૬ તં - ક. ખ. ઘ. । ૭ પુણ્યં ચ - ખ । ૮ નાશના - ક. । ૯ તારયિષ્યતિ - ખ । ૧૦ તામુપાસ્ય - ક. । ૧૧ સપ્તકુલં (?), કુલાન્યુપાસ્ય ત્વાં સપ્ત (?) । ૧૨ દેવતાઃ - ક ખ. । ૧૩ વચનન્તદા - ક. । ૧૪ હ - ખ. । ૧૫ શિવકૂટં - ક. ખ. - । ૧૬ સુહૃષ્ટાત્મા - ક ।
668
વિષ્ણુરુવાચ
ભગવન્ પાપ્મના૧૭ વાપિ તપસા વાપિ લોકપ ।
લોપો ન મે યથા સ્યાદ્વૈ તન્મમાચક્ષ્વ કાલહન્ । । ૧ ૬॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતઃ પ્રહસ્ય દેવેશઃ પ્રીયમાણઃ પ્રજાપતિઃ ।
ઉવાચ વિષ્ણુમામન્ત્ર્ય ગુહ્યં ચર મહાવ્રતમ્ । । ૧૭॥
સ ચાથ૧૮ કૃતરક્ષસ્તં૧૯ સર્વધર્માવહં શુભમ્ ।
યોગં યન્ત્રં વ્રતં ચૈવ પરમૈશ્વર્યસાધનમ૨૦

યત્તત્પાશુપતં દિવ્યં વિધાનં સાર્વકામિકમ્ ।
તચ્ચીર્ત્વા દ્વાદશ સમાઃ પરમૈશ્વર્યમાપ્તવાન્ । । ૧૯ । ।
તસ્ય દેવઃ સ્વયં શૂલી તુષ્ટઃ પ્રેક્ષ્ય તથાવિધમ્ ।
શરીરાર્ધં દદૌ તસ્મૈ૨૧ તદભૂદ્વિષ્ણુશઙ્કરમ્ । ।8.121.૨૦ ॥
ય ઇમં શૃણુયાન્મર્ત્ત્યઃ સદા પર્વસુ પર્વસુ ।
અર્ચયેચ્છિવવિષ્ણું ચ સ ગચ્છેત્ પરમાં ગતિમ્૨૨ ॥ ૨૧ । ।
એવં સ વિષ્ણુર્જિત્વા તુ વામનઃ સુમહાબલઃ૨૪ ।
ત્રૈલોક્યં સર્વદેવેભ્યઃ સર્વં૨૫ પ્રતિ સમર્પયત્૨૬ ॥૨૨ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતો દેવૈઃ સમાક્રાન્તે ત્રૈલોક્યે મુનિપુઙ્ગવ ।
યેસુરા હતશેષાસ્તુ તે સમાશ્રિત્ય દાનવૌ । । ૨૩ ॥
તારકં ચ મયં ચૈવ ચક્રુર્યુદ્ધં સહામરૈઃ૨૭ ।
મયશ્ચ તારકશ્ચૈવ પુત્રપૌત્રસમાવૃતૌ । । ૨૪। ।
વિપ્રચિત્તિશ્ચ દનુજો૨૮ યે ચ તસ્ય સુતાઃ સ્મૃતાઃ ।
નિવાતકવચાઃ સર્વે પૌલોમાઃ કાલકાસુતાઃ ।
સૈંહિકેયાશ્ચ વિક્રાન્તા બાલેયશ્ચ૨૯ તથા૩૦ ગણઃ । ।૨૫ । ।
૧૭ કર્મણા - ક. । ૧૮ પઞ્ચાર્થં - ક । ૧૯ રક્ષન્તં - ક. । ૨૦. સાધકમ્ - ખ. । ૨૧ દદાવસ્મૈ - ક. । ૨૨ ઞ વાધ્યાયસમાપ્તિપુષ્પિકા ઘ પુસ્તકે । ૨૩ એવઞ્જિત્વા - ખ । ૨૪ વામનઞ્ચ મહાબલઃ - ક ખ, મહાબલ - ખ, એવ વિષ્ણુઃ સ જિત્વા તુ વામનત્વે મહાબલ - ઘ । ૨૫ સર્વાન્ - ક. । ૨૬ પ્રતિસમર્પણ - ખ । ૨૭ મહામુનૈઃ (ને?) - ખ. । ૨૮ સ્તદનુજો - ઘ. । ૨૯ જાને યશ્ચ - ખ । ૩૦ યથા - ક, ।
669
એતે ચાન્યે ચ બહવો દાનવા બલદર્પિતાઃ ।
સન્નદ્ધાઃ સમભિક્રુદ્ધા આહ્વયન્ત તદા સુરાન્ । ।૨૬। ।
સંપ્રેક્ષ્ય તાનાહ્વયતો૩૧ દેવા અપિ સુદંશિતાઃ ।
તૈસ્સહૈત્ય તદા ચક્રુઃ સમરં સમરૈષિણઃ૩૨ । ।૨૭॥
તેષાં તદભવદ્ યુદ્ધ તુમુલં લોમહર્ષણમ્ ।
વર્ષાણાન્તુ૩૩ શતાન્યષ્ટૌ સહસ્રાણિ ચ ષોડશ । । ૨૮। ।
દિવ્યાનિ ન ચ સંગ્રામે૩૪ એકપક્ષે૩૫ જયોભવત્ ।
અથ દેવાસ્તદા૩૬ યુદ્ધે સૈંહિકેયૈર્દુરાસદૈઃ । ।૨૯॥
પરાજિતા મહાસત્વાઃ સિંહૈઃ પશુગણા ઇવ ।
તેષાં તદ્બલમાલક્ષ્ય સહસ્રાક્ષઃ પુરન્દરઃ । ।8.121.૩ ૦ । ।
જગામ દેવદેવેશં શરણં રુદ્રમવ્યયમ્ ।
સ ગત્વા સ્વર્ણચૂડસ્ય૩૭ ગિરેઃ શૃઙ્ગે કૃતાલયમ્ । ।૩ ૧ । ।
દેવ્યા સહ મહાદેવમપશ્યદ્ ગણસંવૃતમ્ ।
દીપ્યમાનં યથા વહ્નિં દુર્દૃશ્ય૩૮મકૃતાત્મભિઃ । ।૩ ૨। ।
તમસૌ નન્દિના પૂર્વમાખ્યાતો૩૯ દેવસત્તમઃ૪૦ ।
દૃષ્ટવા પ્રણમ્ય શિરસા ઇદં વચનમૂચિવાન્ ॥૩ ૩ ॥
દેવ વર્ષશતાન્યષ્ટૌ સહસ્ત્રાણિ ચ ષોડશ ।
દિવ્યાનિ સમતીતાનિ સંગ્રામસ્ય દિવૌકસામ્ ॥૩૪। ।
તારકશ્ચ મયશ્ચૈવ દાનવૌ યુદ્ધદુર્મદૌ ।
તાવાશ્રિત્યાસુરાઃ૪૧ સર્વે દેવાન્ ઘ્નન્તિ યથા પશૂન્૪૨

તેષાં તુ વધ્યમાનાનાં દેવાનાં દેવસત્તમ ।
જીવિતં સંપ્રયચ્છસ્વ યથા વા દેવ યુજ્યતે । । ૩૬ ॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા ભગવાન્ ગોવૃષધ્વજઃ ।
ચિન્તયિત્વા તતસ્તત્ર રામરામેત્યથાબ્રવીત્ । । ૩૭। ।
૩૦ તાનાહ્વયત સંપ્રેક્ષ્ય - ક. । ૩૨ દિવ્યમાને ચ સંગ્રામે નૈકપક્ષ - ઘ. । ૩૩ વર્ષાણાઞ્ચ - ખ. । ૩૪ તતો દૈત્યા - ઘ. । ૩૫ એકપક્ષો - ક. । ૩૬ સ્સદા - ખ । ૩૭ ગત્વા સુવર્ણચૂડસ્ય - ક । ૩૮ દુર્દર્શ (?) । ૩૯.. માખ્યાતં (?) । ૪૦ દેવસત્તમં ( ?) । ૪૧ તાવાશ્રિત્વાસુરા. - ક. । ૪૨. પશુમ્ - ક, ।
670
ભગવાનુવાચ
રામ રામ મહાબાહો ચીર્ણં તે સુમહત્તપઃ ।
ગચ્છ દેવાન્ સુયુદ્ધેન કુરુ સર્વાન્ ગતજ્વરાન્૪૩ ॥૩૮। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
એવમુક્તસ્તદા રામો જામદગ્ન્યઃ પ્રતાપવાન્ ।
ઉવાચ દીનયા વાચા પ્રણમ્ય બહુમાનતઃ । ।૩ ૯॥
રામ ઉવાચ૪૪
ભગવન્નલ્પવીર્યોસ્મિ તપસા કર્ષિતો ભૃશમ્ ।
અનસ્ત્રવિચ્ચ દેવેશ ન શક્ષ્યે સંયુગં૪૫ વિભો । ।8.121.૪૦ ॥
દેવવવ? ઉવાચ
ગચ્છ શક્ષ્યસિ વિપ્રાદ્ય યોદ્ધું ત્વં ત્વદ્ય મા શુચઃ ।
અહં ત્વાપ્યાયયિષ્યામિ મા વ્યથાં૪૬ કુરુ ભાર્ગવ । ।૪૧ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતઃ સ ભગવાનિન્દ્રં પ્રાહ દેવપતિં હરઃ ।
એષ હંસ્યતિ તે શત્રૂન્ રથમસ્મૈ પ્રયચ્છ ચ૪૭ । ।૪૨। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતઃ પ્રણમ્ય શક્રોપિ રામમાદાય ચૈવ હ ।
જગામ તં તદોદ્દેશં૪૮ સંગ્રામો યત્ર સોભવત્ । ।૪૩ । ।
તતઃ સ રથમુખ્યેન સંપાદ્ય તુ પુરન્દરઃ ।
રામમાહ સ્વયં શક્રઃ સૈંહિકેયાનુપાહ્વય । ।૪૪॥
સ તેન રથમુખ્યેન રામઃ પ્રહરતાં વરઃ ।
કવચી બદ્ધતૂણીરઃ શરી ખઙ્ગી શરાસની । ।૪૫। ।
બદ્ધગોધાંગુલિત્રશ્ચ બદ્ધધ્વજપતાકવાન્૪૮ ।
અભિદુદ્રાવ વેગેન સૈંહિકેયાન્ દુરાસદાન્ ॥૪૬ । ।
૪૩ કુરુષ્વોદ્ધારિતજ્વરાન - ખ. । ૪૪ સ ન. ઉ - ક. । ૪૫ નક્ષ્યે સંયુગતાં - ક. । ૪૬ માન્યથાં - ક. । ૪૭ પ્રધત્સ્વ ચ - ખ., પ્રયચ્છત - ક. । ૪૮ તતો દેશં - ખ. । ૪૯ બહુધ્વજપતાકવાન્ - ખ. ।
671
તેષાં તસ્ય ચ સંગ્રામઃ સુઘોરસ્સમપદ્યત ।
શાર્દૂલાનાં યથારણ્યે સિંહેન સહ ભીષણઃ । ।૪૭। ।
તત્રાદ્ભુતમપશ્યન્ત૫૦ સિદ્ધગન્ધર્વચારણાઃ ।
યેદેકોપિ તદા રઙ્ગે દૃશ્યતેનેકરૂપવાન્૫૧ । ।૪૮। ।
નાદદાનઃ શરાઁશ્ચિત્રાન્ સન્દધાનસ્તથૈવ ચ ।
ધનુર્વિકર્ષમાણો૫૨ વા દૃશ્યતે ભાર્ગવસ્તદા । ।૪૯ । ।
મણ્ડલીકૃતમેવાસ્ય કાર્મુકં સુમહત્તદા ।
દૃશ્યતે શત્રુભિશ્ચૈવ દુર્નિરીક્ષ્યશ્ચ સોભવત્ ॥8.121.૫ ૦ ॥
તેષાં સ ભાર્ગવઃ ક્રુદ્ધઃ પરાવૃત્ય મહાબલઃ ।
ચિક્ષેપૈકૈકશો વ્યાસ મુખે તીક્ષ્ણાઞ્છરાન્ દશ ॥૫૧ । ।
તત્રાદ્ભુતમપશ્યન્ત લાઘવં તસ્ય ધીમતઃ ।
સાધુ સાધ્વિતિ ભૂતાનાં તત્ર શબ્દો મહાનભૂત્ । ।૫૨ ॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
તૈઃ શરૈર્ભિન્નવદનાઃ સૈંહિકેયા મહાબલાઃ ।
સગન્ધા૫૩ નિપતન્ત્યુર્વ્યાં તાલા વાય્વાહતા ઇવ । ।૫ ૩ । ।
સ તદા૫૪ દશસાહસ્રસ્તેષાં વૈ દેવવિદ્વિષામ્૫૫ ।
ભાર્ગવેણ ગણો દગ્ધઃ કાલેનેવ૫૬ યથા જગત્૫૭ । ।૫૪। ।
તતો દેવાઃ સઋષયો ગન્ધર્વાશ્ચ સચારણાઃ ।
સાધુ સાધ્વિતિ તં પ્રોચ્ય૫૮ તુષ્ટુવુર્હૃષિતાનનાઃ ॥૫૫। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તસ્ય તત્કર્મ સંવીક્ષ્ય ભગવાન્ પાકશાસનઃ ।
બહુમાનેન સંપૂજ્ય ભાર્ગવં સહ દૈવતૈઃ૫૯

ઇદમાહ મહાતેજાઃ પરિષ્વજ્ય૬૦ પુનઃ પુનઃ ।
તવૈતત્કર્મ નાન્યસ્ય૬૧ સદૃશં દિવિ વિદ્યતે । ।૫૭। ।
૫૦ તત્રાર્પિતમપશ્યન્ત - ક. । ૫૧ કેન રૂપવાન્ - ખ. । ૫૨ ધનુર્વિદાર્યમાણો - ખ. । ૫૩ સ ગત્વા (ર્વા) - ક ખ. । ૫૪ તથા - ખ. । ૫૫ દેવતારિણામ્ - ક. ખ. । ૫૬ કાલેનૈવ - ક. ખ. । ૫૭ ગજમ્ - ક. । ૫૮ સંપ્રોચ્ય - ક. । ૫૯... દેવતૈઃ - ક. । ૬૦ પરિપૂજ્ય - ક. । ૬૧ વાન્યસ્ય - ક ।
672
યદિ તે સિંહિકાપુત્રાઃ સહસૈવ હતાસ્ત્વયા ।
તવ વૈ તન્ મહત્કર્મ૬૨ ત્રિપુરે ત્ર્યમ્બકસ્ય વા ।
ન ત્વયાસ્તિ સમો લોકે સત્યમેતદ્ બ્રવીમ્યહમ્ । ।૫૮ । ।
એતે ન તુલ્યા દેવેન માનુષેણ ન કેનચિત્ ।
અવધ્યાઃ સર્વભૂતાનાં ત્વયૈકેન નિષૂદિતાઃ૬૩ । । ૫૯। ।
તસ્માત્તવ વયં તુષ્ટાઃ પ્રયચ્છામો હ્યવધ્યતામ્ ।
અક્ષયં ચ બલં યુદ્ધે યશઞ્ચ પરમં ભુવિ । । 8.121.૬૦ । ।
ત્ર્યમ્બકશ્ચ વરૈર્દિવ્યૈ૬૪ રિષ્ટૈસ્ત્વાં પ્રતિપત્સ્યતે ।
યથાકામઞ્ચ યુદ્ધેષુ સમૂહં ત્વં વિજેષ્યસિ૬૫ । ।૬ ૧ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
સ એવમુક્તસ્તૈર્વ્યાસ દેવૈસ્તુષ્ટૈર્મહાતપાઃ ।
જગામ ત્ર્યમ્બકં દેવં હૃષ્ટતુષ્ટમના યતિઃ । । ૬૨ । ।
દેવા અપિ સુસંયત્તાસ્તારકં યુદ્ધદુર્મદમ્ ।
અવાકિરન્ત વેગેન મયેન સહિતં તદા । । ૬૩ । ।
તે દૈત્યવેગપ્રતિરુદ્ધવેગા મહાબલાઃ સિન્ધુસમાનવેગાઃ ।
જઘ્નુર્ભૃશં દૈત્યગણાન્નિપત્ય સિંહા યથારણ્યચરા મતઙ્ગાન્૬૬ । । ૬૪। ।
ઇતિ સ્કન્દપુરાણે જામદગ્ન્યવરપ્રદાનો નામ એકવિંશોત્તરશતતમોધ્યાયઃ
સનત્કુમાર ઉવાચ
સૈહિકેયવધં દૃષ્ટવા સુરાણાં ચ જયં તથા ।
સહસા દૈત્યસૈન્યાનિ પ્રભગ્નાનિ સમન્તતઃ । । ૧ । ।
. . . . .. . .. .. . . . .. . .. . .. . ।
- - - - - - - - - - - - - - - - ।
અન્યેન પ્રચ્યુતસ્તારો૧ મયો વીરો વિરોચનઃ । । ૨ । ।
૬૨ તવૈ વૈતદ્ભવેત્કર્મ... - ખ., બદ્ધવૈ.. - ખ । ૬૩ નિસૂદિતાઃ - ખ. । ૬૪ શરૈર્દિવ્યૈ - ક. । ૬૫ વિજહિ ( યિ?) ષ્યસિ - ક., વિજયિષ્યસિ - ખ. । ૬૬ ન્મતઙ્ગાન્ - ક. ।
૧ પ્રશ્રુતસ્તારો - ક. ।
673
વિપ્રચિત્તિશ્ચ ષણ્ડશ્ચ પ્રહ્લાદશ્ચ મહાસુરઃ ।
કાલનેમિસ્તતઃ ક્રુદ્ધઃ કેશવં પ્રતિ સંયુગે ॥ ૩ । ।
સરથં મહદાસ્થાય શતનલ્વોર્ધ્વકેતુમત્ ।
અભિદુદ્રાવ વેગેન કેશવં પ્રતિ દાનવઃ । ।૪। ।
તસ્યાપતત એવાથ ચક્રમપ્રતિઘં મહત્ ।
સસર્જ કેશવો વ્યાસ સ તદ્ વ્યષ્ટમ્ભયત્તદા । ।૫ । ।
તદ્ વિષ્ટબ્ધં તદાલક્ષ્ય સર્વે દેવાઃ પ્રમન્યવઃ ।
પરાજિતા૨ બભૂવુર્હિ૩ વિશસ્ત્રાઃ કાલનેમિના । ।૬। ।
. . . . ... . .. .. . .. . .. .. .. .. .. . . .. ।
સ તાન્વિદ્રાવ્ય દૈત્યેન્દ્રો વિમુખાન્ પ્રચકાર હ ।
કૃત્વા ચકાર ચ તદા લોકપાલત્વમવ્યયઃ । ।૭। ।
ભુવં દ્યાઞ્ચ તદા વ્યાપ્ય વર્તમાનો મહાબલઃ ।
સ્વયમ્ભૂ૪રિવ લોકાઁસ્ત્રીનચરલ્લોકમાયયા ॥૮। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તં તથાવસ્થિતં દૃષ્ટ્વા દૈત્યં દેવાઃ સવાસવાઃ ।
ભયત્રસ્તાસ્તદા જગ્મુઃ શરણં હરિમવ્યયમ્ । ।૯ । ।
શરણ્યઃ સ ચ દેવેશો હરિસ્ત્રૈલોક્યબાન્ધવઃ ।
તેષાં પ્રાદાદ્ ભયત્રાણં દાનવસ્ય વધેપ્સયા । । 8.122.૧૦ ॥
સ તદા દ્યાં ભુવઞ્ચૈવ વ્યાપ્ય રૂપેણ સર્વશઃ ।
ચક્રં તદબ્જં સસ્માર યત્તદ્ રુદ્રેણ નિર્મિતમ્ । । ૧૧ ॥
તતસ્તેન તદા વ્યાસ દાનવસ્ય શિરો મહત્ ।
જહાર પક્વં તાલાગ્રાત્૫ ફલં વાયુરિવોદ્ધતઃ । । ૧ ૨। ।
તસ્મિન્ વિનિહતે દૈત્યે તારકશ્ચ મયશ્ચ હ ।
વિનિવૃત્તૌ મહાયોધૌ પાતાલં પ્રતિવેગિતૌ૬ । । ૧૩ ॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
એવં વ્યાસાભવદ્યુદ્ધમુગ્રં તત્તારકામયમ્ ।
કાલનેમિર્હતો૭ યત્ર વિશ્રુતશ્ચ વિરોચનઃ । । ૧૪। ।
૨ પલાયિતા (?) । ૩ બભૂવ તે (સ્તે) - ખ । ૪ સ્વયમ્ભૂરિવ - ક. ખ । ૫ તાલાગ્ર્યાત્ - ક, ખ, । ૬ વેશિતૌ - ક. । ૭ જલનેમિર્હતો - ખ. ।
674
સૈંહિકેયાશ્ચ વિક્રાન્તાસ્તુહુણ્ડશ્ચ મહાસુરઃ ।
સુરોચનઃ૮ શતાવર્તો હાલો ગાર્ગ્યશિરાસ્તથા

વિપાકઃ સહ પાકેન ચણ્ડઃ કાર્તસ્વનઃ કુભઃ ।
એતે ચાન્યે ચ દૈત્યેન્દ્રા નિહતાસ્તારકામયે ।
ધ્વજે પુનર્હતઃ ક્રૂરો વિપ્રચિત્તિઃ સહાનુજઃ

વ્યાસ ઉવાચ
કથં તદભવદ્યુદ્ધં૯ દેવાનામસુરૈઃ સહ ।
કથઞ્ચ ધ્વજ ઇત્યેવં૧૦ તસ્ય નામ બભૂવ હ । ।૧૭॥
જામદગ્ન્યશ્ચ તત્કર્મ કૃત્વા ભૃગુકુલોદ્વહઃ ।
દુષ્કરં સર્વભૂતાનામાગત૧૧સ્ત્ર્યમ્બકાન્તિકમ્ ।
કિમુક્તો દેવદેવેન એતદિચ્છામિ વેદિતુમ્ । ।૧૮ ॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
જમદગ્નેસ્તદા૧૨ સૂનુરમરૈઃ પ્રેષિતઃ સ્વયમ્ ।
જગામ ગુહ્યં દેવસ્ય પુરિશ્ચન્દ્રં નિવેશનમ્

વ્યાસ ઉવાચ
કથં તદભવદ્દિવ્યં પુરિશ્ચન્દ્રં નિવેશનમ્ ।
સ્થાનં ગુહ્યં મહેશસ્ય કથયસ્વ દૃઢવ્રત ॥8.122.૨૦ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
અત્ર૧૩ તે સંપ્રવક્ષ્યામિ પુરાવૃત્તં મહામતે ।
યચ્છ્રુત્વા પાપકર્માપિ ગચ્છેત પરમાં ગતિમ્ । ।૨૧ । ।
પુરાભૂતાં મહાત્માનૌ નરનારાયણાવૃષી ।
તાભ્યાં કાર્યેણ દેવાનાં બ્રહ્મવધ્યા કૃતા કિલ

તયાભિભૂતૌ તૌ દેવૌ પાપ્મયાતિમહાબલૌ ।
અભૂતાન્નષ્ટસંજ્ઞૌ તૌ તિર્યગ્યોનિગતૌ ભૃશમ્ । ।૨૩ । ।
અથ સંવત્સરે દિવ્યે સમતીતેમિતાત્મવાન્ ।
આગાદ્ બ્રહ્મા સ્વયં તત્ર દૈવતૈરૃષિભિઃ૧૪ સહ । ।૨૪॥
૮ પ્રરોચનઃ - ખ., મુરોબલઃ (?) । ૯ સમભવદ્યુદ્ધં - ક. ખ. । ૧૦ ઇત્યેવ - ક. ખ. । ૧૧... મામન્ત્ર્ય - ક. । ૧૨ જમદગ્નિસ્તદા - ક .। ૧૩ હન્ત (?) । ૧૪ દેવતૈરૃષિભિઃ - ક. ખ. ।
675
સ તં સંબોધયામાસ સનરં દેવપસ્તદા ।
તથાપિ હિ ન તૌ બુદ્ધૌ કર્મણા સંવૃતૌ ભૃશમ્ । ।૨૫। ।
તાન્ બ્રહ્મા સ તદા પ્રાહ સર્વાનેવ દિવૌકસઃ ।
યૂયં નારાયણસ્યાર્થે ચરધ્વં ધર્મમુત્તમમ્૧૫

તતો વિમોક્ષ્યતે દેવઃ૧૬ સનરો બ્રહ્મવધ્યયા ।
તમેવંવાદિનં દેવાઃ પ્રણમ્ય શિરસા તદા ।
ઊચુઃ પ્રાઞ્જલયઃ સર્વે કિન્તપઃ કર્મ શાધિ નઃ । ।૨૭। ।
બ્રહ્મોવાચ
જપધ્વં પ્રયતાઃ સર્વે વાયુભક્ષા જિતેન્દ્રિયાઃ ।
રુદ્રાણાં હૃદયં સમ્યક્ તતો યોગમવાપ્સ્યથ । ।૨૮ ॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
ત એવમસ્ત્વિતિ પ્રોચ્ય જજપુઃ સલિલેશયાઃ ।
ઋષિભિસ્સહ દેવેશા વર્ષાયુતશતાનિ ષટ્ ॥૨૯। ।
અથ કાલેન મહતા તેષાં યુક્તાત્મનાં તદા ।
યોગઃ૧૭ પ્રાદુરભૂત્૧૮ સૂક્ષ્મો૧૯ યતોગ્નિરભવચ્છુભઃ । ।8.122.૩ ૦ । ।
તેનાગ્નિના બ્રહ્મવધ્યા નરનારાયણૌ તદા ।
સા૨૦ દગ્ધા સંપરિત્યજ્ય ઉદકં પ્રવિવેશ હ । ।૩ ૧ ॥
નાસ્તયાપઃ૨૧ સમાવિષ્ટા રસવત્યો ન જજ્ઞિરે ।
અગન્ધાશ્ચ વિવર્ણાશ્ચ પ્રભાવત્યો ન ચૈવ હ ।
પૃથિવી ચાલ્પવીર્યાભૂત્તેજસ્તિગ્મં ચ નાભવત્ । ।૩ ૨ ॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતસ્તે તન્તથા૨૨ દૃષ્ટ્વા યુયુજુર્ભૂય એવ ચ ।
હૃદયં જજપુશ્ચૈવ રુદ્રાણાં યુક્તમાનસાઃ । ।૩ ૩ । ।
અથાગાદ્ ભગવાન્દેવઃ શૂલપાણિર્વૃષધ્વજઃ ।
ઉવાચ દેવાન્ તુષ્ટોસ્મિ બ્રૂત યદ્વોભિકાંક્ષિતમ્૨૩ । ।૩૪। ।
૧૫ તપ ઉત્તમમ્ (?), વ્રતમુત્તમં (?) । ૧૬ દેવાઃ - ક. ખ. । ૧૭ યોગં - ક. ખ । ૧૮ પ્રાદુર્બભૌ - ક. ખ. । ૧૯ સૂક્ષ્મં - ક. ખ. । ૨૦ સ - ક. । ૨૧ તાસ્તદાપઃ - ખ. । ૨૨ તત્તથા - (?) । ૨૩ વાઞ્છિતં - ખ. ।
676
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતસ્તા દેવતાઃ સમ્યગ્ રુદ્રં દૃષ્ટ્વાભિરેમિરે૨૪ ।
તુષ્ટુવુશ્ચાનતા ભૂત્વા યજ્ઞજીમૂતવાહનમ્ ॥૩ ૫। ।
દેવા ઊચુઃ
નમઃ પરમદેવાય યુગાન્તાનલવર્ચ્ચસે ।
સલિને તપ્યમાનાય રુદ્રાણાં હૃદયાય ચ । । ૩૬ । ।
મહાપરશુહસ્તાય હિરણ્યાયતનાય૨૫ ચ ।
વસૂનાં પતયે ચૈવ દેવાનાં પતયે નમઃ ॥૩૭। ।
શુચયે રેરિહાણાય સદ્યોજાતાય મન્યવે ।
ગ્રહાણાં પતયે ચૈવ ગ્રહાણાં હૃદયાય ચ

મહાગ્રહાનુયાતાય ગ્રહરાજાય વૈ નમઃ ।
નમઃ શમદમોગ્રાય ઉગ્રદણ્ડધરાય ચ । ।૩ ૯। ।
યમાય યમનાથાય યમદણ્ડધરાય ચ ।
નમઃ પરમદેવાય પરાણાં પરમાય ચ । ।8.122.૪૦ । ।
મહતાં પતયે ચૈવ કમણ્ડલુધરાય ચ ।
વામદેવાય જ્યેષ્ઠાય પશૂનાં પતયે નમઃ । ।૪૧ । ।
પ્રધાનપતયે ચૈવ પ્રધાનસ્ય પ્રવર્તિને ।
નમઃ સહસ્રવક્ત્રાય ગદિને શૂલિને નમઃ । ।૪૨ । ।
નમઃ પવનરૂપાય બહુરૂપાય વેધસે૨૬ ।
નમઃ ક્રતુવિહન્ત્રે૨૭ ચ કામાનલવિઘાતિને । ।૪૩ । ।
નમશ્છન્દોઙ્ગરૂપાય વિરૂપનયનાય ચ ।
ઇન્દ્રિયગ્રામઘાતાય નમો વેદાન્તગાય૨૮ ચ । ।૪૪॥
નમોસ્ત્વશનિઘાતાય મનસામુન્મનાય ચ ।
વેદવેદાઙ્ગમાલાય નમસ્તે પદ્મમાલિને । ।૪૫ । ।
૨૪ ધિનેમિરે - ક. । ૨૫ હિરણ્યતનયાય - ક, હિરણ્યનયનાય (?) । ૨૬ વેધયે - ખ । ૨૭ ક્રતુ- ( ત્વ) હન્ત્રે - ખ. । ૨૮ વેદાન્તકાય - ક. , વેદાન્તતાય - ખ ।
677
નમઃ શૈલપ્રદાહાય૨૯ શૈલજાતોદ્ભવાય ચ ।
મહતે વિશ્વરૂપાય મહદ્ભિર્મહિતાય ચ । ।૪૬ । ।
સહસ્રશતનેત્રાય લલાટનયનાય ચ ।
મહાયોગપ્રણેત્રે ચ તથા તત્પુરુષાય ચ ॥૪૭। ।
નમો વેદરહસ્યાય દેવવેદસ્તુતાય૩૦ ચ ।
યોગિને ધ્યાયમાનાય અશનીપાતહાસિને । ।૪૮॥
હૃચ્છયાય નમસ્તેસ્તુ નમઃ સર્વગતાય ચ ।
કુમારવરનાથાય કુમારજનકાય ચ ॥૪૯। ।
દણ્ડહસ્તાય ચરતે અન્તકાયાજિતાય ચ ।
શુભાય શુભરૂપાય શુભસર્વપ્રવર્તિને । ।8.122.૫૦ । ।
શિવાય શિવનાથાય સદા સર્વશિવાય ચ ।
ધનુર્વેદરહસ્યાય ધનુર્વેદપ્રવર્તિને ।૫૧ । ।
સર્વપાપાપહન્ત્રે૩૧ ચ સર્વપાપ્મવિઘાતિને૩૨ ।
શિવઃ સૌમ્યશ્ચ દેવેશ દિશ નો યન્મનોગતમ્ । ।૫૨। ।
યદપવ્યાહૃતં કિઞ્ચિદસ્માભિર્ભગવન્૩૩ વિભો ।
તત્સર્વં૩૪ ભક્તવાત્સલ્યાદસ્માકં ક્ષન્તુમર્હસિ । ।૫૩ । ।
પાપ્મયાભિપરીતાત્મા દેવબન્ધુરયં વિભો૩૫ ।
નરેણ સહ દેવેશ૩૬ સ ભવેચ્ચન્દ્રનિર્મલઃ ॥૫૪। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
ય ઇમં ત્ર્યમ્બકસ્તોત્રં ભક્તિમાન્ સતતં નરઃ ।
પઠતિ પ્રયતો૩૭ વ્યાસ પાપ્મયા૩૮ સ વિમુચ્યતે । ।૫૫॥
સર્વપાપૈશ્ચ મુચ્યેત નષ્ટઞ્ચ લભતે પુનઃ ।
ન ચ દુર્ગતિમાપ્નોતિ યદિ સ્યાદ્વૈ સુપાપકૃત્ । ।૫૬। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
એવં સ ભગવાન્ દેવૈઃ સ્તુતસ્તુષ્ટશ્ચ લોકપઃ ।
ઉવાચ દેવાન્દેવેશઃ૩૯ સર્વાન્ સત્યવતીસુત । ।૫૭॥
૨૯.. પ્રવાહાય - ક. ખ । ૩૦ દેવદેવસ્તુતાય - ક. ૩૧ સર્વપાપપ્રહર્ત્રે - ખ । ૨ સર્વપાપ્માવિઘાતિને - ખ. । ૩૩ ભગવાન્ - ક, । ૩૪ તત્સર્વાં - ક. । ૩૫ વિભુઃ - ક. ખ । ૩૬ સર્વદેવેશ - ખ । ૩૭ પ્રયતઃ પઠતે - ક ખ. । ૩૮ પાપ્માયાઃ - ખ. । ૩૯ દેવદેવેશઃ - ખ. ।
678
દેવદેવ ઉવાચ
ભો દેવાઃ પરિતુષ્ટોસ્મિ વરં વૃણુત કાંક્ષિતમ્
દાસ્યેહં તન્મહાપ્રજ્ઞા મા તૂષ્ણીં બ્રૂત સર્વશઃ । ।૫૮। ।
દેવા ઊચુઃ
હરિરેષ મહાદેવ પાપ્મયા હતમાનસઃ૪૦ ।
તામસ્ય૪૧ નિર્ણુદ ક્ષિપ્રં નીહારમિવ ભાસ્કરઃ ॥૫૯ । ।
એષ લોકહિતાર્થાય દેવાનાઞ્ચ૪૨ મહાબલઃ ।
કુરુતે કર્મ દેવેશ પાપ્માનં હ્યસ્ય નાશય

વયં ચ સમતાં તુભ્યં૪૩ ગણતાં ગણમધ્યગાઃ ।
લભેમ સર્વદૈવેશ૪૪ યદિ ત્વં મન્યસે વિભો । ।૬૧ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તેષામેવં તુ વદતાં દેવાનામૃષિસત્તમ૪૫ ।
ઉવાચ ભગવાઞ્છર્વઃ પ્રહસન્ પ્રીતમાનસઃ ॥ ૬૨। ।
વિષ્ણુરેષ સુરાઃ સદ્યો મોક્ષ્યતે પાપ્મયાનયા૪૬ ।
પાપ્મા ચેયં મહાભાગા૪૭ ઊષરે સંભવિષ્યતિ ॥ ૬૩ । ।
નિર્યાસશ્ચૈવ વૃક્ષાણામપાં ફેનસ્તથૈવ ચ ।
મહોરગાણાં ગન્ધશ્ચ સ્ત્રીણાં નિન્દા તથૈવ ચ । । ૬૪॥
દીક્ષિતસ્ય ચ૪૮ વિપ્રસ્ય અશુભસ્યાવકીર્તનમ્ ।
બ્રાહ્મણાનાં પરીવાદો ગવામપરિકીર્તનમ્૪૯ । ।૬ ૫ ॥
અગ્નેરજ્વલનઞ્ચૈવ નદીનાં બન્ધ એવ ચ ।
ય એતાનિ નરઃ કુર્યાદ્રાગમોહસમન્વિતઃ
સ એતાં પ્રાપ્નુયાલ્લોકે સ્વયંભૂરપિ૫૦ લોકપઃ । ।૬૬ ॥
યદા તુ વસુદેવસ્ય સુતો વિષ્ણુર્ભવિષ્યતિ ।
તદા સ રૂપિણીમેનાં નર એષોપભોક્ષ્યતે । ।૬૭। ।
૪૦ હૃતમાનસઃ - ક. ખ. । ૪૧ તામસ્મૈ - ક. ખ. । ૪૨ દેવાર્થઞ્ચ - ખ. । ૪૩ તુલ્યં - ખ । ૪૪ દેવેશ - ક. ખ. । ૪૫ સત્તમાઃ - ખ. । ૪૬ તયા - ક. । 7૭ મહાભાગ - ક. । ૪૮ દીક્ષિતસ્તસ્ય - ક. । ૪૯ ગવાઞ્ચ પરિકીર્તિતમ - ખ. । ૫૦ સ્વયમ્ભુરપિ - ક. ખ,,.. રસિ - ક ।
679
તત્રોપભુજ્ય વરદો હરેર્જાતાં સ્વસાન્તદા ।
વિમુક્તઃ પાપ્મયા ભૂય૫૧ ઇમં લોકં ચરિષ્યતિ । ।૬૮॥
યથા ત્વસ્ય સ્વસાપીયં નૈવ૫૨ બાધાં૫૩ કરિષ્યતિ ।
તથા ચરત્વયં ઘોરં તપઃ પરમદુશ્ચરમ્ ॥૬૯। ।
યૂયં ચ ઋષિભિઃ સાર્ધમિહૈવ સુસમાહિતાઃ ।
પુરશ્ચરણમવ્યગ્રાઃ કુરુધ્વં મદનુજ્ઞયા । ।8.122.૭૦ ॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
ત એવમુક્તા દેવેન દેવાસ્સર્વે તદા હરિમ્ ।
ઊચુઃ કુરુ તપો ઘોરં તતઃ શ્રેયો હ્યવાપ્સ્યસિ । ।૭૧ । ।
તતઃ સ ચન્દ્રં શૈલેન્દ્રમારુહ્ય સુસમાહિતઃ ।
તપશ્ચચાર સુમહદિન્દ્રિયગ્રામતાપનમ્ । ।૭૨। ।
દેવા અપિ મહાત્માન૫૪ ઋષિભિસ્સહ સુવ્રતૈઃ ।
હિરણ્યવર્ણં શૈલેન્દ્રે૫૫ તપસ્તેપુસ્સમાહિતાઃ

અથ તેષાં સમાપ્તે તુ વ્રતે તસ્મિન્ પિનાકધૃક્ ।
આદિદેશ વ્રતં દીપ્તં યત્તત્ પાશુપતં મહત્ । ।૭૪॥
ઉવાચ સ તુ તુષ્ટાત્મા આભાષ્ય સુ?રપુંગવાન્ ।
મેઘદુન્દુભિનિર્ઘોષં ધીરમ્ભીરશબ્દવત્ । ।૭૫। ।
દેવદેવ ઉવાચ
પુરશ્ચરણમેતદ્ધિ સુચીર્ણં લોકપાઃ સ્વયમ્ ।
ઇદં૫૬ પાશુપતં ચીર્ત્વા નિર્વૃતા યાત૫૭ નિર્ભયાઃ

એતત્ પરં પવિત્રઞ્ચ સાંખ્યયોગાધિકં વ્રતમ્ ।
નાસ્માત્પરતરં કિઞ્ચિત્ સૂક્ષ્મં વા વિદ્યતે ક્વચિત્

ભસ્મના દિગ્ધસર્વાઙ્ગો૫૮ દિગ્વાસાઃ શુચિરેવ ચ ।
શરીરસ્થૈર્યજન્ રુદ્રં૫૯ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે । ।૭૮। ।
૫૧ ભૂયો - ક. ખ । ૫૨ નૈવા. - ક. ખ. । ૫૩ બાધં - ખ. । ૫૪ મહાત્માનો - ક ખ. । ૫૫ હિરણ્યવણ- શૈલેન્દ્રે - ખ. । ૫૬ ઇમ - ક. ખ. । ૫૭ યશ - ખ. । ૫૮ સર્વદિગ્ધાઙ્ગો - ક. ખ. । ૫૯ રુદ્રં યજત્ - શરીરસ્થૈઃ (?) ।
680
આર્દ્ર સ્નાનાત્ પરં ભસ્મ આર્દ્રે જન્તુવધો ધ્રુવમ્૬૦ ।
આર્દ્રન્તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાત્ પ્રકૃતિં ચાપિ બન્ધનમ્ । ।૭૯ । ।
પ્રકૃતેસ્તુ પ્રહાણાર્થં૬૧ ભસ્મના સ્નાનમિષ્યતે ।
દિગ્વાસસ્ત્વં ચ શૌચઞ્ચ યેન જાયેન્ન૬૨ કર્હિચિત્ । ।8.122.૮૦ ॥
યન્ત્રાણાં૬૩ પરમં યન્ત્ર૬૪મન્યદ્યસ્માન્ન વિદ્યતે ।
ષડઙ્ગ સર્વકામીયં સર્વલોકનમસ્કૃતમ્ ॥ ૮૧ । ।
શુચિ સર્વપવિત્રં૬૫ ચ સર્વપાપાપહં શુભમ્ ।
તપસો વર્ધનં ચૈવ તે ચરન્તુ૬૬ સમાહિતાઃ૬૭ ।
યન્ત્રં ત્વપાપં૬૮ વિજ્ઞેયં પ્રકૃતિસ્સા ચ સંસ્મૃતા૬૯ । ।૮૨ । ।
બન્ધશ્ચ ત્રિવિધઃ પ્રોક્તઃ સન્યાસફલમેવ ચ ।
તસ્માત્ સર્વપ્રહાણાર્થં યન્ત્રમેતત્ સમાચરેત્ ॥૦૩ ।
અસમ્મતઃ સદા લોકે યેન જીર્યેન્ન૭૦ કર્હિચિત્ ।
યોગઞ્ચ પરમં પ્રાપ્ય યોગાનાં યત્પરં૭૧ મહત્ । ।૮૪॥
યસ્માત્૭૨ પરતરં નાસ્તિ ષડઙ્ગં સર્વકામિકમ્ ।
યેન મુક્તઃ પતેદ્ ભૂયો ન યોગી૭૩ મરણાદિષુ

તં યોગં સમનુપ્રાપ્ય સિદ્ધો દિવ્યેન કર્મણા ।
ન લિપ્યતે૭૪ મહાયોગી કર્મભિસ્તુ કૃતાકૃતૈઃ ॥૮૬। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
એવં તે દેવદેવેન સમાજ્ઞપ્તા દિવૌકસઃ ।
સમાપ્ય તદ્વ્રતં ઘોરં શંકરસ્ય ગણા બભુઃ । ।૮૭॥
તે ગણત્વમનુપ્રાપ્ય તસ્ય દેવસ્ય શૂલિનઃ ।
અન્વગૃહણન્ત તં દેશં તપસા ભાવિતા ભૃશમ્ । ।૮૮ । ।
દેવા ઊચુઃ
યસ્માદિહ સુચીર્ણં નઃ પુરશ્ચરણમન્તશઃ૭૫ ।
તસ્માદિદં૭૬ મહેશસ્ય ગુહ્યમાયતનં સ્મૃતમ્ । ।૮૯॥
૬૦ ધ્રુવઃ - વ. । ૬૧ પ્રહારાર્થં - ખ. । ૬૨ જાયેત - ખ. । ૬૩ મન્ત્રાણાં - ઘ. । ૬૪ પરમં મન્ત્ર - ખ. । ૬૫. .. સ્સર્વપવિત્ર - ક. ખ. । ૬૬ ચરન્તઃ - ક. ખ. । ૬૭ સમાહિતઃ - ક. । ૬૮ તુ પાપં - ઘ. । ૬૯ સંસ્થિતા - ઘ. । ૭૦ જીર્યેત - ખ । ૭૧ પરમં - ખ. । ૭૨ તસ્માત્ - ખ. । ૭૩ નિયોગી - ખ. । ૭૪ લિપ્યેત - ખ. । ૭૫ પુનશ્ચરણમન્તશઃ - ક. । ૭૬.. દિમં - ક. ખ. ।
681
પુરિશ્ચન્દ્રમિતિ ખ્યાતં ત્રિષુ લોકેષુ દીપ્તિમત્ ।
પઞ્ચયોજનવિસ્તીર્ણં તાવદેવાયતં શુભમ્

સિદ્ધચારણસંકીર્ણમપ્સરોગણનાદિતમ્ ।
બહુપક્ષિનિનાદઞ્ચ નદીપ્રસ્રવણાકુલમ્ ।
ભવિષ્યતિ મહાપુણ્યં તપોધનતપોવનમ્૭૭ । ।૯૧ ॥
યોત્રાગત્ય ચરું કૃત્વા ભોજયિત્વા ચ૭૮ બ્રાહ્મણમ્ ।
અર્ચયેદ્દેવદેવેશં રુદ્રલોકે સ મોદતે૭૯

યશ્ચાત્ર નિયમં કૃત્વા ભસ્મસ્નાયી યતવ્રતઃ ।
મુહૂર્તમપિ તિષ્ઠેત સ ગચ્છેદ્ ગણમધ્યતામ્ ॥૯૩। ।
અક્ષયશ્ચામરશ્ચૈવ જરારોગવિવર્જિતઃ૮૦ ।
રુદ્રસ્ય ગણપો ભૂત્વા યોગૈશ્વર્યમવાપ્સ્યતિ

કામચારી૮૧ સુપાપાત્મા યોપ્યત્ર દિવસં વસેત્ ।
સોશ્વમેધફલં પ્રાપ્ય સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

સકામોપિ દુરાચારો યોત્ર પ્રાણાન્ પરિત્યજેત્ ।
સોપિ દેવસદઃ૮૨ પ્રાપ્ય દેવૈઃ સહ ચરિષ્યતિ

સનત્કુમાર ઉવાચ
તતસ્તે દૈવતાઃ૮૩ સર્વે પ્રાપ્ય તત્પરમં તપઃ ।
ઇજ્યાસ્નાનં તદા ચક્રુરીશસ્ય પરમાત્મનઃ

અથ તે કૃતકૃત્યાશ્ચ મહાયોગબલાન્વિતાઃ ।
હરિં પ્રતિ મનશ્ચક્રુર્ગન્તું સર્વે દિવૌકસઃ

તં જ્વલન્તમિવાદિત્યમાગચ્છન્તો૮૪ મહાબલાઃ ।
હરિશ્ચન્દ્રગિરૌ૮૫ વ્યાસ હરિં દદૃશુરવ્યયમ્

સોપિ કાલેન મહતા ધૂતપાપ્મા૮૬ મહાતપાઃ ।
તદૈવ૮૭ લબ્ધ્વા દેવાનાં સમતાં મુદિતાત્મવાન્ ॥8.122.૧ ૦૦ ॥
૭૭ તપોધનં - ખ । ૭૮ તુ - ખ । ૭૯ મોદતિ - ક. ખ. । ૮૦ મૃત્યુરોગવિવર્જિતઃ - ક. ખ. । ૮૧ કામકારી - ક. । ૮૨ દેવસમ. - ક., સદા - ખ. । ૮૩ દેવતાઃ - ક. ખ । ૮૪ ગચ્છન્તં (?) । ૮૫ હરેઃ - ક., હરિશ્ચચન્દ્રે ગિરૌ - ખ. । ૮૬ ધૌતપાપ્મા - ખ. । ૮૭ તમેવ ક ખ ।
682
- - ૮૮ પ્રતિ તદા વેગાદુત્થાય૮૯ ઋષિસત્તમ૯૦ ।
શિખરાત્ સન્નિપત્યાશુ તેષાં મધ્યેવતિષ્ઠત૯૧

તતસ્તે મુદિતાઃ સમ્યગ્ઘરિણા સહ સંગતાઃ ।
શિખરં તદ્ ગિરેસ્તસ્ય ફલેન૯૨ સમયોજયન્ । ।૧ ૦૨ ॥
યસ્માદ્ધરિરયં૯૩ હ્યત્ર ચન્દ્રવન્નિર્મલો બભૌ ।
તપસા મહતા ચૈવ તસ્માદેષોચલેશ્વરઃ ॥૧ ૦૩ ॥
હરિશ્ચન્દ્ર ઇતિ ખ્યાતો ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ।
યસ્માદપ્રકૃતેનૈવ પ્રપાતોત્ર કૃતઃ પુનઃ ।
તસ્માદ્ ભૃગુરયં લોકે પુણ્યો ભવતુ સર્વશઃ । ।૧ ૦૪॥
અત્ર૯૪ યોભ્યેત્ય દેવેશા ભૃગુપ્રપતનં નરઃ ।
સાધયેત સ ગચ્છેત હરેર્લોકમતિપ્રભમ્ । ।૧ ૦૫। ।
મહાપાતકસંયુક્તો વ્યાધિના સમુપદ્રુતઃ ।
યોત્ર સાધયતે પ્રાણાન્ સોપિ મુચ્યેન્મહાભયાત્ ॥ ૧ ૦૬॥
યદ્વા પ્રાર્થયતે૯૫ નિત્યં પ્રપાતે ચાત્ર૯૬ કિંચન ।
તત્પ્રાપ્નુયાન્નરઃ સર્વમચિરાત્તચ્ચ૯૭ વૈ સ્મૃતમ્ ॥૧ ૦૭॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
હરિશ્ચન્દ્રમિમં૯૮ યસ્તુ પુરિશ્ચન્દ્રન્તુ૯૯ ધર્મવિત્ ।
પઠેત શૃણુયાદ્વાપિ સ પાપ્માનં વિશસ્યતિ । ।૧ ૦૮॥
ઇદં તુ યઃ શુચિરનસૂયવાન્૧૦૦ સદા નરઃ પઠેદ્ દ્વિજગણદેવસંસદિ ।
સ નિર્મલો રવિરિવ તેજસા જ્વલન્ ત્રિવિષ્ટપે વસતિ યથામરોવરઃ૧૦૧ ॥૧ ૦ ૯॥
ઇતિ સ્કન્દપુરાણે હરિશ્ચન્દ્રગિરિવર્ણનો નામ દ્વાવિંશોત્તરશતતમોધ્યાયઃ૧૦૨
૮૮ ત દાત્ (?) - ખ । ૮૯ દુત્થિતો - ક. ખ. । ૯૦ મુનિસત્તમ - ઘ., ઋષિસત્તમઃ - ક. ખ. । ૯૧ વ્યવસ્થિતઃ - ખ. । ૯૨ વરેણ - ઘ. । ૯૩ તસ્માદ્ધરિરયં - ક. । ૯૪ યત્ર - ક. । ૯૫ પ્રાર્થયન્તુ - ખ. । ૯૬ નાત્ર - ક । ૯૭ સર્વાનચિરાત્તચ્ચ - ક. ખ. । ૯૮ ઇદં - ક. ખ. । ૯૯ પુરિશ્ચન્દ્રઞ્ચ - ખ. । ૧૦૦.. રનુસૂયવાન્ - ક, શુચિતનુ.. - ખ, । ૧૦૧. પરઃ (?) । ૧૦૨ ૧૭૫ - ખ. ।
683
સનત્કુમાર ઉવાચ
તં પુરિશ્ચન્દ્રમાસાદ્ય૧ સ રામઃ શક્તિનન્દ ।
અપશ્યત્ પરમેશાનમસુરૈઃ ક્લિષ્ટમાનસઃ । । ૧ । ।
સ દૃષ્ટવા તુ૨ મહાદેવં સામ્બં સગણમવ્યયમ્ ।
પ્રણતઃ પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા તસ્થૌ પ્રહ્વસ્તદાગ્રતઃ૩ । ।૨॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
સોપિ દેવસ્તદા૪ પ્રીતો જામદગ્ન્યં મહામનાઃ ।
ઉવાચ વચસાં યોનિરિદં ગમ્ભીરશબ્દવત્ । । ૩ । ।
કિંશુકૈરિવ સંછન્નં ચન્દનેનોક્ષિતં યથા ।
તથા તં ક્ષતજેનૈવ સર્વતશ્ચ સમુક્ષિતમ્ ।
સ્રવન્તં૫ ગૈરિકં ધાતુમચલેન્દ્રમિવાપરમ્ । ।૪॥
દેવદેવ ઉવાચ
જામદગ્ન્ય મહત્ કર્મ કૃતં સુરહિતેપ્સયા ।
ત્વયા પુત્રાદ્ય સંગ્રામે સૈંહિકેયાન્ વિનિઘ્નતા

તવાનેન મહાબાહો કર્મણા પરિતોષિતઃ ।
પ્રયચ્છામિ વરાન્ સપ્ત૬ તાન્વદસ્વ યથેચ્છસિ । ।૬। ।
રામ ઉવાચ
ભગવન્ યદિ તુષ્ટોસિ મમ દેહિ૮ સ્વયં પ્રભો ।
સર્વજ્ઞાનસમુત્પત્તિં૯ સર્વવેદપ્રવર્ત્તિતામ્૧૦ । ।૭। ।
અવધ્યઃ સ્યામહં યુદ્ધે ધનુર્વેદઞ્ચ યચ્છ મે ।
પરશું સર્વહન્તારમસઙ્ગં રથમેવ ચ । ।૮। ।
અસ્ત્રગ્રામઞ્ચ વિપુલમમરત્વં તથાક્ષયમ્૧૧ ।
વરાન્મહ્યમિમાન્દેવ પ્રયચ્છસ્વ નમસ્તવ ॥૯। ।
૧ પુરિશ્ચન્દ્રં સમાસાદ્ય - ખ, હરિ.. - ઘ । ૨ ચ - ક. । ૩... સ્તથાગ્રતઃ - ખ. । ૪. સ્તથા - ક. । ૫ સ્રવન્તિ- ક. । ૬ વરાનષ્ટૌ - ઘ - ૭.. પ્સ્યસિ. ખ। ૮ દેવ - ક. ખ. । ૯ સર્વજ્ઞજ્ઞાનમુત્પત્તિ ક. । ૧૦ દેવપ્રવર્તિનં - ક., વેદપ્રવક્તિવાન્ (પ્રવક્તૃતાં?) - ખ, । ૧૧ .. ક્ષતં - ખ. ।
684
સનત્કુમાર ઉવાચ
તસ્યૈવં વદતૌ વ્યાસ પ્રહસ્ય ભગવાન્ હરઃ ।
ઉવાચ સર્વમેતત્તે ભવિષ્યતિ મમાજ્ઞયા । । 8.123.૧૦ । ।
ધનુર્વેદવ્રતઞ્ચૈવ વર્ષમેકં ચરિષ્યસિ૧૨ ।
તસ્માદિહૈવ વસ્તવ્યં૧૩ ત્વયા ભૃગુકુલોદ્વહ । । ૧૧ । ।
તતસ્તસ્મૈ સ ભગવાન્ સ્વયમેવ ત્રિલોચનઃ ।
આદિદેશ વ્રતં ઘોરં ચચાર સ ચ સંયતઃ । । ૧ ૨॥
સમાપ્તે તુ વ્રતે દેવઃ સ્વયમાગમ્ય યજ્ઞહા ।
ધનુર્વેદં દદૌ તસ્મૈ સમન્ત્રં સહસઙગ્રહમ્૧૪ । ।૧ ૩ ॥
સશુલ્વં સપરિસ્તોમં સોદ્યમં સાનુકર્ષણમ્ ।
અસ્ત્રગ્રામં ચ વિપુલં પ્રત્યસ્ત્રસહિતં તથા૧૫ । । ૧૪॥
પ્રાદાત્તસ્મૈ તદેશાન૧૬ ઇદં ચોવાચ સુસ્વરમ્૧૭ ।
અયં ત્વયા ધનુર્વેદઃ સહાસ્ત્રૈઃ સુમહાબલ૧૮ । । ૧૫ ॥
ક્ષત્રિયેભ્યો ન દાતવ્ય ઇતિ મચ્છાસનં સ્મર ।
યદિ ચેદ્દાસ્યસે મોહાત્ ક્ષત્રિયેભ્યઃ કદાચન ।
લઘુત્વં યાસ્યસે તેષાં યુદ્ધે ચાપિ જયો૧૯ ન તે૨૦ ॥ ૧ ૬। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતઃ સ પરશું દત્વા રથં કામગમેવ ચ ।
મનસા ચિન્તિતે૨૧ યુક્તમુપતિષ્ઠન્ત૨૨મક્ષયમ્ । । ૧૭। ।
યન્તૃણા૨૩ યક્ષરાજેન અમરેણાભિસંભૃતમ્૨૪ ।
જગામાદર્શનં તસ્ય સહસૈવ૨૫ પિનાકધૃક્

સોપિ લબ્ધ્વા વરાન્ વ્યાસ૨૬ જગામ પિતુરન્તિકમ્ ।
ન ચાપશ્યત તં તત્ર કાર્તવીર્યસુતૈર્હતમ્ । । ૧ ૯। ।
૧૨ ઇતઃ પૂર્વં ઽતસ્માદિહૈવ વસ્તવ્યઽમિત્યાદિ પરવર્તિપદ્યાર્ધં દત્તં ખ પુસ્તકે । ૧૩ સ્થાતવ્ય - ખ. । ૧૮ સપરિગ્રહં (?) । ૧૫ તદા - ક. ખ. । ૧૬ તદૈવેણ - ખ । ૧૭ સુસ્વનમ્ - ખ । ૧૮ સુમહાબલ ક । ૧૯ યુદ્ધેષુ વિજયો - ખ. । ૨૦ તત્ - ખ. । પે ૧ ચિન્તિતં - ખ. । ૨૨ મુપતિષ્ઠન્તિ - ક. । ૧૩ યન્ત્રિણા - ક, મન્ત્રિણા - ખ. । ૨૪ સંવૃત્તમ્ - ક. ખ. । ૨૫ સમાસેન - ક. । ૨૬ તસ્ય - ખ. ।
685
અકૃત્વા તસ્ય કર્તવ્યં સોપિ રામઃ પ્રતાપવાન્ ।
નિઃક્ષત્રાં પૃથિવીં ચક્રે સપ્તકૃત્વઞ્ચ૨૭ સત્રિકમ્૨૮ । ।8.123.૨ ૦ ॥
રુધિરેણ સ તેષાઞ્ચ હ્રદાન્ સપ્ત ચકાર હ ।
સમન્તપઞ્ચકે વ્યાસ પિતૄઁસ્તેનાભ્યતર્પયત્ । । ૨૧ । ।
તતશ્ચ કૃત્વા નિઃક્ષત્રાં પૃથિવીં ભૃગુસત્તમઃ।
મહાદેવપ્રસાદાત્તુ ત્રૈલોક્યસ્યેશ્વરો બભૌ ॥૨૨। ।
તં શ્રીસ્તુષ્ટિર્ધૃતિશ્ચૈવ સિદ્ધિઃ કીર્તિર્યશસ્તથા ।
શ્રદ્ધા મેધા તથા ક્ષાન્તિરનસૂયા૨૯ પ્રસંયમઃ । । ૨૩ । ।
ઊહા હ્યપોહા તર્કશ્ચ દમશ્ચ શમ૩૦ એવ ચ ।
રૂપિણ્યો ભાર્ગવં સર્વા માતરસ્સમુપસ્થિતાઃ । ।૨૪॥
તાન્સર્વાન્ સ તદા પ્રાહ વિશધ્વં મામશઙ્કિતાઃ ।
શ્રીરિયં તુ દુરાચારા દૂર એવાવતિષ્ઠતામ્

સનત્કુમાર ઉવાચ
તં તથાવાદિનં સાધ્વી ઉવાચ શ્રીર્મહાબલમ્ ।
કિમર્થ માં મહાબાહો નાભિનન્દસિ૩૧ દુર્લભામ્ ॥૨૬। ।
રામ ઉવાચ
ચપલા મદનીયા ચ અધ્રુવા ચાસિ૩૨ શોભને ।
અતસ્ત્વાં નાભિનન્દામિ મમ ત્વં૩૩ દૂરતો ભવ

ત્વયાવિષ્ટો નરઃ૩૪ સર્વો યદિ સ્યાત્ સ્વયમીશ્વરઃ૩૫ ।
ઐશ્વર્યમદસંમૂઢ૩૬ અકાર્યેષ્વેવ વર્તતે૩૭ । ।૨૮॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
સ રાજા ભાર્ગવઃ શ્રીમાન્ યજ્ઞૈરીજે મહામનાઃ ।
અધોગમચ્ચ પૃથિવી તસ્ય યજ્ઞે પુરા દ્વિજ૩૮ । । ૨૯। ।
૨૭ કૃત્વા ચ - ક. । ૨૮ સપ્તકામ્ - ક., સપ્તવાન્ - ખ. । ૨૯... રનુસૂયા - ક ખ. । ૩૦. સ્સમય - ક ખ. । ૩૧ નાતિનન્દતિ - ક. । ૩૨ ચાપિ - ક । ૩૩ મત્તસ્ત્વ (?) । ૩૪ વિષ્ણોર્નરઃ - ક. । ૩૫ સ્વયમી- દૃશઃ - ખ. । ૩૬ સમૂઢો - ક ખ । ૩૭ રજ્યતે - ખ, વર્તસે - ૧. । ૩૮ વિભો - ખ. ।
686
વ્યાસ ઉવાચ
કિમર્થં પૃથિવી તસ્ય યજ્ઞે પાતાલમાવિશત્ ।
કારણં તત્ર કિં મન્યે એતદિચ્છામિ વેદિતુમ્ । । 8.123.૩૦ ॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
સ ગત્વા૩૯ પૃથિવીપાલઃ કશ્યપં૪૦ મુનિસત્તમમ્૪૧ ।
ઉવાચ મમ હોતા ત્વં ભવ સત્વવતાં વર૪૨ ॥૩ ૧ ॥
તં તથાવાદિનં વ્યાસ તદોવાચ નરાધિપમ્ ।
કશ્યપઃ કુપિતસ્તત્ર નિન્દમાનો ભૃગૂત્તમમ્ ॥૩ ૨॥
પતિતસ્ત્વં દુરાચારો ભિન્નશીલઃ સુપાપકૃત્ ।
કથં ત્વા યાજયિષ્યામિ ભ્રૂણવધ્યા૪૩ભિકારિણમ્ । ।૩ ૩॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતઃ સ તેન વાક્યેન ઉવાચ ઋષિસત્તમમ્ ।
વિષયે મમ મા તિષ્ઠ ત્વમદ્ય૪૪ મુનિસત્તમ

સ્વામ્યહં જગતો વિપ્ર૪૫ નાહં યત્ર તતો વ્રજ ।
તતસ્સ તસ્ય તં દેશં પરિત્યજ્યા૪૬ વ્રજત્તદા । ।૩૫। ।
નાસસાદ ચ તં દેશં યત્રાસૌ ન ભવેત્ પ્રભુઃ ।
અનાસાદયમાનશ્ચ અટવીમાશ્રિતસ્તદા ।
અન્તર્ધાનગતો ભૂત્વા ચચાર બહુલાઃ સમાઃ । ।૩ ૬॥
અથાપશ્યત્ સમાસીનં૪૭ કપોતં વૃક્ષસંસ્થિતમ્ ।
અનઙ્ગેનાભિસંબદ્ધં કપોત્યા હાર્યતાં૪૮ ગતમ્

કપોત ઉવાચ
યદાપ્રભૃતિ સુશ્રોણિ મયા દૃષ્ટાસિ શોભને ।
તદાપ્રભૃતિ શુષ્યામિ રતિં નાપ્નોમિ શોભને ॥૩૮। ।
૩૯ કૃત્વા - ખ । ૪૦ કાશ્યપં - ક । ૪૧ મુનિસત્તમ - ક સત્તમ (?) । ૪૨ વરં - ક । ૪૩ ભ્રૂણવન્ધ્યા - ક. । ૪૮ મા તિપ્ઠેસ્ત્વમદ્ય - ક ખ । ૪૫ વિપ્રો - ક., વિપ્રા - ખ. । ૪૬ પરિત્યક્ત્વા - ક ખ । ૪૭ ઉમાસીનઃ - ક. ખ. । ૪૮ કાર્યતાં - ક. ।
687
કપોત્યુવાચ
મૈવં બ્રૂયા દુરાચાર અધર્મ્યં હિ કદાચન ।
કપોત ઉવાચ
ન ચેદ્દાસ્યસિ મેત્ર ત્વં બલાત્ત્વાહં સુમધ્યમે ।
સ્વીકરિષ્યામિ યચ્છસ્વ૪૯ નતોસ્મિ તવ પાદયોઃ

કપોત્યુવાચ
કિન્ન તેસ્તિ ભયં ક્રૂર જામદગ્ન્યાન્મહાબલાત્ ।
યેન ત્વં ધર્ષસે૫૦દ્યેહ પતિહીનાં પતિવ્રતામ્ । ।8.123.૪૦ ॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
એવમુક્તઃ સ તુ તયા કપોતઃ શક્તિનન્દન ।
ઉવાચ રામઃ કોયં વૈ મમ તુલ્યો ન કેનચિત્૫૧ । ।૪૧ ॥
તસ્યૈવં વદતસ્તત્ર રામનામાઙ્કિતસ્તદા ।
બાણઃ શિરો જહારાશુ કશ્યપસ્તદપશ્યત૫૨

સ તં દૃષ્ટ્વા તથાવૃત્તં ભીતસ્તસ્માન્મહાબલાત્૫૩ ।
યાજયામાસ રાજાનં જામદગ્ન્યં મહામનાઃ૫૪

કશ્યપ ઉવાચ
યાજયામ્યહમદ્યૈવ રાજન્ ભાર્ગવસત્તમ ।
યદિ ચેદીપ્સિતાં મે ત્વં દદાસિ શુભદક્ષિણામ્૫૫

રામ ઉવાચ
યદ્ બ્રવીષિ ન સન્દેહો દાતાહં૫૬ તન્મહાતપઃ ।
માં યાજય૫૭ યથાન્યાયં તવાસ્મ્યદ્ય૫૮ વશે સ્થિતઃ

સનત્કુમાર ઉવાચ
તતસ્તસ્યાભવદ્ વ્યાસ સુમહાન્ ભૂરિદક્ષિણઃ ।
યજ્ઞોશ્વમેધો દેવાનાં યત્ર તૃપ્તિરજાયત

૪૯ યચ્છત - ક. । ૫૦ ધર્ત્ત (ર્ષ?) સે - ક । ૫૧ મમ તુલ્યઃ સ કિં ભવેત્ ઘ ... તમપશ્યત-ક, ખ. । ૫૩ તથા ભીતસ્તસ્માદ્રામાદ્ યજ્ઞદક્ષિણામ્ । ૫૪ યજ્ઞાત્મના -ક. ખ. । ૫૫ શુભલક્ષણાં -ક. ખ. । ૫૬ તદા (દદે?) હં - ક. । ૫૭ યાજયસ્વ - ઘ. । ૫૮.. .સ્માદ્ય - ક. ખ. ।
688
તસ્યાથ દક્ષિણાકાલે જામદગ્ન્યઃ પ્રતાપવાન્ ।
ઉવાચ કસ્યપં૫૯ બ્રૂહિ દક્ષિણાં કાં દદાનિ તે । ।૪૭॥
સ પ્રાહ પૃથિવીં કૃત્સ્નાં સશૈલવનકાનનામ્ ।
દક્ષિણાં દત્સ્વ૬૦ મહ્યં ત્વં યચ્ચ તેસ્તિ ગૃહે વસુ । ।૪૮ । ।
સ તસ્મૈ તત્તથા કૃત્વા વિશુદ્ધેનાન્તરાત્મના ।
ચીરાણ્યાદાય તં પ્રાહ કશ્યપં કિં કરોમ્યહમ્ ॥૪૯। ।
કશ્યપ ઉવાચ
ઇમં૬૧ દેશં પરિત્યજ્ય દેશમન્યં પ્રયાહિ ભો૬૨ ।
મમ દેશે ન વસ્તવ્યં ત્વયાદ્ય ભૃગુનન્દન । ।8.123.૫૦ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
સ એવમસ્ત્વિતિ૬૩ પ્રોચ્ય કૃત્વા ચાભિ૬૪ પ્રદક્ષિણામ્૬૫ ।
જગામ સરિતાં યોનિં સમુદ્રં વરુણાલયમ્ । ।૫૧ । ।
તં૬૬ ગત્વા સાગરં ભીમમુવાચ ભૃગુનન્દનઃ ।
મમ દેશં પ્રયચ્છસ્વ નિવાસાય મહોદધે । । ૫૨ । ।
સમુદ્ર ઉવાચ
યોજયસ્વ યથાન્યાયં ભવાન્ માદ્ય વશે સ્થિતઃ ।
વેલાસમીપે ત્વં સ્થિત્વા વિકૃષ્ય બલવદ્ધનુઃ ।
મુઞ્ચસ્વ સાયકં રામ પરીપ્સન્ દેશમુત્તમમ્ । । ૫૩ । ।
યાવત્સ સાયકઃ ક્ષિપ્તસ્તવ પ્રાણસમીરિતઃ ।
યાસ્યતે તાવદેવાહં૬૭ પ્રદાસ્યામિ તવાલયમ્ । । ૫૪। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતઃ સ ભૃગુશાર્દૂલઃ કૃત્વાદરમતન્દ્રિતઃ૬૮ ।
યુયોજ૬૯ સાયકં વ્યાસ વિકૃષ્ય બલવદ્ધનુઃ । ।૫૫। ।
કૃત્વા મનસિ સંકલ્પં યોજનાનાં શતં તદા ।
ગમિષ્યતિ મમાયં વૈ અથૈનમભિમન્ત્રયત્૭૦ । । ૫૬ । ।
૫૯ કાશ્યપં - ક. । ૬૦ ધત્સ્વ - ક., દદ - ખ. । ૬૧ મમ - ક. ખ. ઘ. । ૪ વઃ - ક., વૈ - ઘ., ત્વમ્ - ખ. । ૬૩ એવમસ્ત્વિતિ તં - ક. ઘ. । ૬૪ ચાપિ - ક. ખ. । ૬૫ પ્રદક્ષિણં - ક. । ૬૬ સ - ઘ. । ૬૭ તાવદેવાન્તં - ખ. । ૬૮ દમરતન્દ્રિતઃ - ક., દેવમતં ત્રિભિઃ - ઘ. । ૬૯ મુમોચ - ક. ખ. । ૭૦... મભ્યમન્ત્રયત્ (?) ।
689
સાગરેણ તદા શમ્ભુઃ સ્તુતસ્તદુપશાન્તયે ।
સુરાણાં હિતકામાર્થં સાગરાશોષણાય ચ । ।૫૭। ।
તં૭૧ ક્ષિપ્તં જામદગ્ન્યેન રુરોધાપ્રતિમં શરમ્ ।
સ રુદ્ધો યોજનાન્યેત્ય૭૨ ન્યપતદ્ દ્વાદશૈવ તુ । ।૫૮॥
તાવચ્ચ૭૩ દેશમુદધિર્વિસસર્જ હસન્નિવ ।
આવસચ્ચ૭૪ મહાતેજા જામદગ્ન્યોપિ તં તથા૭૫ । । ૫૯। ।
તં દેશં ભૃગુતનયઃ સુરેન્દ્રકલ્પો હૃષ્ટાત્મા મૃગગણપક્ષિસંઘજુષ્ટમ્૭૬ ।
સિંહેન્દ્રદ્વિપશરભર્ક્ષઘોરનાદં શ્રીમન્તં પુરમિવ દેવતા ચકાર

ઇતિ સ્કન્દપુરાણે રામમાહાત્મ્યે ત્રયોવિંશોત્તરશતતમોધ્યાયઃ૭૭
સનત્કુમાર ઉવાચ
જામદગ્ન્યેન સા દત્તા તથા પૃથ્વી મહાત્મને ।
ગિરિશૃઙ્ગં ઇવાપાતાદધસ્તાત્ સા તદાવ્રજત્ । । ૧ । ।
તામુવાચ મુનિઃક્રુદ્ધસ્તિષ્ઠતિષ્ઠ વસુન્ધરે ।
કિમર્થં માં પરિત્યજ્ય અધસ્તાદ્ વ્રજસે શુભે ॥ ૨। ।
પૃથિવ્યુવાચ
જામદગ્ન્યં૧ વિના રામં પ્રિયં પતિમતિદ્યુતિમ ।
ન શક્નોમિ મુને સ્થાતું તદ્ગુણાહૃતચેતના । ।૩ । ।
યદિ મા યચ્છસેદ્ય ત્વં૨ રામાય મુનિપુઙ્ગવ૩ ।
યાસ્યામ્યહમધો૪ નાથ ન તિષ્ઠેયમતોન્યથા૫

સનત્કુમાર ઉવાચ
તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા કશ્યપ૬સ્તપ્યતાં વરઃ ।
ઉવાચ વસુધાં ક્રુદ્ધો દહન્નિવ તદૌજસા૮ । ।૫। ।
૭૧ તત્ - ક । ૭૨ યોજનાન્ ગત્વા - ક. ખ, યોજન ગત્વા - ઘ. । ૭૨ તાવન્તં (?) । ૭૪ અવસચ્ચ - ઘ. । ૭૫ તદા - ઘ । ૭૬ સંજુઘુષ્ટં - ક ૭૭ ૧૭૬ - ખ. ।
૧ જામદગ્નિં - ક । ૨ વા યચ્છ મહ્યં ત્વ - ક., પ્રયચ્છ.. - ખ. । ૩ પ્રયચ્છ માં તુ રામાય રક્ષાર્થં મુનિ- પુંગવ - ઘ. । ૪ વધો - ક. । ૫ તિષ્ઠામ્યદ્ય તેન્યથા - ક. ખ. । ૬ કાશ્યપ - ક. । ૭.. સ્તપતાં વર. - ઘ. । ૮ તદોજસા - ક, તતો,.. - ખ. ।
690
કશ્યપ ઉવાચ
ગચ્છ ત્વં સુદુરાચારે અધઃ પુનરવાગ્ગતિમ્ ।
વસુધાહં ભવિષ્યામિ પશ્ય મે તપસો બલમ્

તતસ્સ ભગવાન્ વ્યાસ યોગં પરમમાસ્થિતઃ ।
પૃથિવીત્વમનુપ્રાપ્તો ધારયામાસ માનુષાન્

બહૂન્યબ્દસહસ્રાણિ યદસૌ પૃથિવી બભૌ ।
તદા પૃથ્વી વિષણ્ણા તં પ્રસાદયત કશ્યપમ

પૃથિવ્યુવાચ
ભગવન્ તપસા તુભ્યં યોગેન ચ બલેન ચ ।
ન કશ્ચિદપિ તુલ્યોસ્તિ દિવિ વા ભુવિ વા વિભો

પ્રસાદયે ત્વાં શિરસા દૃષ્ટન્તે બલમુત્તમમ્ ।
યન્મયાપકૃતં કિઞ્ચિત્તત્ ક્ષમસ્વ મહામુને ॥8.124.૧ ૦॥
અહમેવ હિ લોકેષુ પૃથિવી સ્યાં તવાજ્ઞયા ।
દીનાયા મમ વિપ્રેન્દ્ર પ્રસાદં કર્તુમર્હસિ ॥૧ ૧ ॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
તાં તથોપસ્થિતાં દૃષ્ટવા ભગવાનૃષિસતમઃ ।
ઉવાચ પ્રહસન્ દેવીં પૃથિવીં પ્રણતાં તદા ॥૧ ૨॥
તવૈવ હ્યપચારેણ મયેદં કૃતમીદૃશમ્ ।
ત્વમિદાનીં મયા દત્તં પૃથિવીત્વં સમાચર ॥૧ ૩ ॥
મમ ત્વં દુહિતૃત્વં ચ ગત્વા કશ્યપવંશજા૯ ।
કાશ્યપી વિદિતા લોકે ભવિષ્યસિ વસુન્ધરે

સનત્કુમાર ઉવાચ
એવં સા પૃથિવી વ્યાસ અધોગત્વા પુનઃ સ્થિતા ।
પૃથિવીત્વં સમાસાદ્ય બભૂવ વિગતજ્વરા ॥૧ ૫॥
૯ વંશજં - ક, વંશજાં - ખ. ।
691
ય ઇમં પૃથિવીભાવં કશ્યપસ્ય મહામુનેઃ ।
પૃથિવ્યાગમનઞ્ચૈવ પુનર્ભાવં તથૈવ ચ । । ૧૬ ॥
શૃણુયાત્પઠતે વાપિ શુચિર્ભૂત્વા સદૈવ હિ ।
સ લભેતાક્ષયાઁલ્લોકાન્૧૦ પૃથિવીફલમેવ ચ૧૧ । ।૧૭॥
તાં સર્વલોકપ્રભવામનેકશો મુને૧૨ પ્રણમ્યેહ સદા નરોત્તમઃ ।
પ્રકીર્ત્તયેદ્યો વસુધાં વસુપ્રદાં સ લોકમાપ્નોતિ ઋષેરથાક્ષયમ્ । । ૧૮॥
ઇતિ સ્કન્દપુરાણે કશ્યપસ્ય પૃથિવીભાવો નામ ચતુર્વિંશોત્તરશતતમોધ્યાયઃ૧૩
સનત્કુમાર ઉવાચ
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ ધ્વજસંગ્રામમૂર્જિતમ્ ।
દેવાનામસુરાણાઞ્ચ પ્રાણયોગવિનાશનમ્ । । ૧ । ।
આસીદ્ દનુસુતઃ૧ શ્રીમાન્ વિપ્રચિત્તિર્મહાબલઃ ।
તપસ્તેપે સ૨ યુક્તાત્મા ભસ્ત્રાપદ ઇતિ શ્રુતિઃ૩ । ।૨ ॥
સ રાધ્ય૪ તત્ર દેવેશં ભગવન્તં ત્રિલોચનમ્ ।
વરં વવ્રેમરત્વઞ્ચ તસ્મૈ પ્રાદાત્ સ દેવપઃ । । ૩ ॥
ધ્વજં માયામયં દિવ્યં સર્વગં કાઞ્ચનં૫ શુભમ્ ।
ઉવાચ ચૈનં તુષ્ટાત્મા ભગવાન્દાનવેશ્વરમ્

અયં તવ દનોઃ પુત્ર વિશ્વરૂપો ધ્વજોત્તમઃ ।
એનમાશ્રિત્ય યુદ્ધેષુ ત્વમજય્યો ભવિષ્યસિ । ।૫। ।
અમરશ્ચ મહાબાહો શબ્દં ચેન્ન કરિષ્યસિ ।
અતોન્યથા તુ તે ભાગ્યૈ૬ર્ભવિતા૭ વિજયો૮ રણે

।
સ એવમુક્તો દેવેન૯ ધ્વજેન મહતા યુધિ ।
દનુજૈઃ સહ વિપ્રેન્દ્ર દેવાન્સર્વાન્સમાહ્વયત્૧૦ । ।૭। ।
૧૦... દક્ષયાઁલ્લોકાન્ - ક. ખ. ઘ. । ૧૧ રાજ્યમેવ વા - ઘ. । ૧૨ નમઃ - ક ખ. ઘ. । ૧૩ ૧૭૬ - ખ. । ૧ ધુન્ધુસુતઃ - ઘ । ૨ સુ - ક. ખ. । ૩ શ્રુતઃ - ઘ., શ્રુતં (?) । ૪ સંરાધ્ય - ક.. સોરાધ્ય (?) । ૫ કાઞ્ચનં સર્વગં - ઘ., નામયં - ક. । ૬ સામ્યૈ - ક. । ૭ ભવિષ્યતિ - ક. । ૮ જયો - ક., ન જયો - ઘ. । ૯ કાલેન - ખ, । ૧૦... નુપાહ્વયત્ - ખ. ઘ. ।
692
તદ્યુદ્ધમભવદ્ ઘોરં તુમુલં લોમહર્ષણમ્ ।
વર્ષાણાન્તુ શતાન્યષ્ટૌ દશ૧૧ ચૈવ સુદારુણમ્ । ।૮ ॥
તત્રાદ્ભુતમપશ્યન્તે૧૨ દનુપુત્રસ્ય ધીમતઃ ।
ધ્વજેન વિશ્વરૂપેણ યદેકો ન્યવધીદ્ બહૂન્૧૩ । ।૯॥
યુધ્યતશ્ચાસ્ય સંગ્રામે ધ્વજમાશ્રિત્ય માયયા ।
ન૧૪ દેવાઃ પ્રહરન્ત્યસ્ય પશ્યમાનાસ્તુ૧૫ મોહિતાઃ

નાપશ્યન્તે૧૬ દનુસુતાન્નાપિ દૈત્યાઁસ્તથા રણે૧૭ ।
ધ્વજમેવાભિપશ્યન્તિ સર્વે મૂઢા દિવૌકસઃ । । ૧૧ । ।
મુમુચુર્યાન્યમોઘાનિ આયુધાનિ દિવૌકસઃ ।
તાનિ છન્નાન્યભૂવન્ હિ ધ્વજચ્છાયાનિલેન વૈ । । ૧૨। ।
અગ્રતઃ પૃષ્ઠતશ્ચૈવ પાર્શ્વયોરૂર્ધ્વમેવ ચ ।
ધ્વજમેવા૧૮ભિપશ્યન્તિ ન દૈત્યાન્નાપિ દાનવાન્ । ।૧ ૩ । ।
તત્ર તે સાયકાસ્તીક્ષ્ણા જ્વલન્તઃ પાવકાર્ચિષઃ૧૯ ।
નિઃસૃત્ય તુ ધ્વજાદ્ વ્યાસ દારયન્તિ સુરોત્તમાન્

ગદાશ્ચ પરિઘાશ્ચૈવ ભિન્દિપાલાસ્સતોમરાઃ ।
નિઃસૃતાનિ તથાન્યાનિ દૃશ્યન્તેસ્ત્રાણિ વૈ ધ્વજાત્ । । ૧૫ । ।
તે દેવાસ્તેન દૈત્યેન ધ્વજમાશ્રિત્ય સર્વશઃ ।
ભગ્ના વિચેતસઃ સંખ્યે કૃતા નષ્ટપરાક્રમાઃ ॥ ૧ ૬। ।
તાન્ ભગ્નાન્ ભજ્યમાનાઁશ્ચ સર્વાન્દૃષ્ટ્વા સુરોત્તમાન્૨૦ ।
જગર્જ જલદો યદ્વદ્ ધ્વજમાશ્રિત્ય દાનવઃ ॥ ૧૭। ।
તસ્ય તચ્છિદ્રમાલક્ષ્ય ભગવાન્ પાકશાસનઃ ।
ધ્વજમાલક્ષ્ય ચિક્ષેપ વજ્રં પરમમન્યુમાન્ । । ૧ ૮। ।
જ્વલદાદિત્યસંકાશં૨૧ તદ્ વજ્રં ભીમશબ્દવત્ ।
સધ્વજ દાનવેશાનમકરોદ્યમગોચરમ્ । । ૧ ૯। ।
૧૧ શતં - ઘ. । ૧૨... મપશ્યામો. ક, મપશ્યન્તો - ઘ , શ્યંસ્તે (?) । ૧૩ ભૃશમ્ - ક. । ૧૪ સ - ઘ. । ૧૫... સ્ત - ઘ. । ૧૬ ન પશ્યન્તે - ક. । ૧૭.. ન્સુદારુણાન્ - ઘ । ૧૮ ન ધ્વજે વા - ક ખ, । ૧૯ પાવકાર્ચિષા - ક. ખ. । ૨૦ સુરસત્તમાઃ - વા । ૨૧ જ્વલનાદિત્યસંકાશં - ક. ખ ।
693
ધ્વજે લક્ષ્યં સમાવિશ્ય દેવેન્દ્રેણ મહાત્મના ।
હતાસ્તે નાનવાસ્સર્વે સહસ્રાણિ ચતુર્દશ ॥8.125.૨ ૦ । ।
તે તેન શબ્દેન મહાનુભાવા હતાસ્સમાલક્ષ્ય સુરેન્દ્રકલ્પાઃ ।
ધ્વજે નિવેશ્યૈન્દ્રસમાનચિહ્ના વજ્રેણ દેવેન્દ્રબલેન સર્વે । ।૨ ૦ ॥
ઇતિ સ્કન્દપુરાણે ધ્વજયુદ્ધે પઞ્ચવિંશોત્તરશતતમોધ્યાયઃ૨૨
વ્યાસ ઉવાચ૧
ભસ્ત્રાપદમિતિ પ્રોક્તં ત્વયા બ્રહ્મસુતાવ્યય ।
કથં તદભવત્ સ્થાનમેતદિચ્છામિ વેદિતુમ્ ॥ ૧ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
ઇક્ષ્વાકુકુલસંભૂતો બાહુર્નામ પ્રજેશ્વરઃ ।
હૈહયૈસ્તાલજંઘૈશ્ચ તસ્ય રાજ્યમશેષતઃ ।
હૃતં વિપ્રેન્દ્ર વિક્રમ્ય સભાર્યઃ સ વનં૨ યયૌ । । ૨ ॥
સ ઋચીકાશ્રમં ગત્વા ઋચીકેનાનુપાલિતઃ ।
ઉવાસ વનમધ્યે તુ૪ ગર્ભિણ્યા ભાર્યયા સહ । ।૩ । ।
તસ્યાઃ પ્રસવકાલે તુ૫ ભાર્યાયાઃ શક્તિનન્દન ।
સપત્ન્યા રાગમોહેન ગરોસ્યૈ સંપ્રદાપિતઃ । ।૪। ।
સા તેન વેદનાં પ્રાપ્ય તપ્યમાના૬ રુજાન્વિતા ।
શીતં તોયમિતિ પ્રોચ્ય મૂર્ચ્છિતા ન્યપતદ્૭ ભુવિ । ।૫। ।
તાં તથા પતિતાં દૃષ્ટ્વા સ રાજા મન્યુતાપિતઃ૮ ।
કુમ્ભમાદાય વૃદ્ધોપિ તોયાર્થં સરિતં યયૌ । ।૬॥
સ પૂરયિત્વા કુમ્ભં તં સ્કન્ધેનાદાય દુઃખિતઃ ।
વૃદ્ધભાવાચ્છ્રમાચ્ચૈવ પાપાત ચ મમાર ચ । ।૭॥
૨૨ ૧૭૬ - ખ., અત્ર નાધ્યાયસમાપ્તિર્દૃશ્યતે ઘ પુસ્તકે ।
૧ સન. ઉ - ક. । ૨ શરણં - ઘ. । ૩ ઉવાચ - ક. । ૪ વનમધ્યેત્ર - ક । ૫ ચ - ખ. । ૬ દહ્યમાના - ખ. । ૭, હ્યપતદ્ - ક. ખ. । ૮.. પાસિતઃ - ખ. । ૯ પૂરયિત્વા સ - ક ।
694
મૃતો મૃત ઇતીત્યેવમૃષિભિઃ સમુદાહૃતે ।
સા દેવી મૂર્ચ્છિતોત્તસ્થૌ૧૦ પતિશોકસમાહતા । ।૮ ॥
સા ગરસ્ય ચ તાપેન પતિમૃત્યુકૃતેન ચ ।
સમાહતા તદા વ્યાસ કુરરીવ વ્યનાદયત્ । ।૯ । ।
બાહોસ્તુ ઋષયસ્સર્વે વસિષ્ઠાદ્યાઃ સમાગતાઃ ।
કૃત્વા તુ ચયનં સમ્યક્ સંસ્કારમભિરોચયન્૧૧ । ।8.126.૧ ૦ । ।
તમગ્નિં પ્રવિશન્તી સા૧૨ શૈવ્યા ગર્ભેણ દૂષિતા ।
વારિતા ઋષિભિર્વ્યાસ ઔર્વેણ૧૩ ચ મહાત્મના ॥ ૧ ૧। ।
તસ્યાસ્તત્ર દિને વ્યાસ સાયાહ્ને મન્યુનાશનઃ ।
ગરેણ સહ ગર્ભોસૌ નિઃસૃતોનલસપ્રભઃ૧૪ । । ૧ ૨। ।
તસ્મૈ૫ સગર ઇત્યેવ નામ ચક્રે ઋષિસ્તદા ।
સંસ્કારઞ્ચાકરોત્તસ્ય સર્વમેવ કૃપાન્વિતઃ ॥૧ ૩ ॥
ધનુર્વેદં દદૌ ચૈવ વેદાન્ સાઙ્ગાઁસ્તથૈવ ચ ।
અસ્ત્રગ્રામઞ્ચ વિપુલં રથઞ્ચાસઙ્ગમવ્યયમ્ । । ૧૪॥
સ તેન રથમુખ્યેન યુધિ શત્રૂઞ્જઘાન હ ।
ઔર્વાસ્ત્રં૧૬ ચૈવ સન્ધાય તેષાં ધર્મમનાશયત્ ॥ ૧ ૫। ।
સ હત્વા તાંસ્તથા વ્યાસ પ્રાપ્ય રાજ્યમથાપિ ચ ।
વૈનતેયસ્વસાં પ્રાપ્ય શૈવ્યાઞ્ચૈવ સુમધ્યમામ્ । ।૧ ૬। ।
અનપત્યો મહાબાહુસ્ત્ર્યમ્બકં દેવસત્તમમ્ ।
આરાધયન્ મહાતેજાઃ પુત્રહેતોર્નરાધિપઃ । । ૧૭। ।
તસ્મૈ પ્રાદાત્ સ ભગવાન્ પુત્રવંશકરં પ્રભુઃ૧૭।
ષષ્ટિ ચૈવ સહસ્રાણિ સુતાનાં સુમહાત્મનામ્ । । ૧૮। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
લબ્ધ્વા સ તુ વરં રાજા ભાર્યાદ્વયમુવાચ હ ।
વૈનતેયસ્વસાં ચૈવ શૈવ્યાઞ્ચૈવ મહામનાઃ૧૮ । । ૧૯ । ।
૧૦ મૂર્છિતા તસ્થૌ - ક. ખ. ઘ. । ૧૧... મભ્યરોચયન્ (?) । ૧૨ સા પ્રવિશતી - ક. । ૧૩ ઊર્વેણ - ક., પૂર્વેણ - ખ. । ૧૪... સન્નિભઃ - ખ. । ૧૫ તસ્યૈ - ક. । ૧૬ ઊર્વાસ્ત્રં - ક. । ૧૭ શુભં - ક. । ૧૮ મહાત્મના - ક. ખ. ।
695
સગર ઉવાચ
મહ્યં દેવેન દત્તશ્ચ પુત્રો વંશકરઃ શુભઃ ।
ષષ્ટિં ચૈવ સહસ્રાણિ પુત્રાણાં સુમહાત્મનામ્

તત્ર કા વૃણુતે દેવ્યૌ વરં દેવી શુભં હિતમ્ ।
બ્રૂત૧૯ નાહં વિભાગં વઃ૨૦ કરોમિ વિદિતાત્મનામ્

વૈનતેયસ્વસોવાચ
ષષ્ટિઃ પુત્રસહસ્રાણિ૨૧ મમ સન્તુ નરાધિપ ।
શૈવ્યાબ્રવીત્ સુતો મહ્યમેકો વંશકરોસ્તુ વૈ ॥૨૨। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
અસમઞ્જસુતં૨૨ શૈવ્યા તતઃ સા સંપ્રસૂયત ।
વૈનતેયસ્વસાસ્તુમ્બં૨૩ મહાન્તં સંપ્રસૂયત

તસ્માત્તુમ્બાત્તતસ્તાનિ સહસ્રાણિ દશૈવ તુ ।
ગુણિતાનિ વ્યાસ૨૪ ષડ્ભિઃ૨૫ સંભવન્ત મહાબલાઃ

અસમઞ્જઃ પરિત્યક્તઃ સગરેણ સુતસ્તતઃ ।
અધાર્મિક૨૬ ઇતિ જ્ઞાત્વા અનાચારે વ્યવસ્થિતઃ૨૭ ॥૨૫। ।
અંશુમાઁસ્તસ્ય પુત્રસ્તુ બાલ એવાતિ ધાર્મિકઃ૨૮ ।
તસ્મિન્૨૯ પ્રીતિં તદા ચક્રે સગરો રાજસત્તમઃ

અસમઞ્જે પરિત્યક્તે હયમેધેન દીક્ષિતઃ ।
ષષ્ટિં તાનિ સહસ્રાણિ હયસ્યારક્ષણે દધૌ૩૦

તેષાં હયં ચારયતામુદ્યુક્તાનાં મહાત્મનામ્ ।
અન્તર્ધાનગતઃ શક્ર આક્ષિપત્તં હયોત્તમમ્

તે લોકાન્ સર્વશો ગત્વા અપશ્યન્તો૩૧ હયોત્તમમ્ ।
પિતરં દીક્ષિતં પ્રાપ્ય તં હયં સંન્યવેદયન૩૨

૧૯ બ્રૂયો - ક. ખ । ૨૦ વિભાગઞ્ચ - ખ., વાં (?) । ૨૧ ષષ્ટિપુત્રસહસ્રાણિ - ક. ખ. । ૨૨ અસમઞ્જસુતં - ક, .. .ઞ્જસ (?) । ૨૩ સ્તમ્બં - ખ., તુમ્બં (?) । ૨૪ તથા - ક., ત્રિધા - ખ. । ૨૫ વ્યાસ - ક. ખ. । ૨૬ આધર્મિક - ક. । ૨૭ અનાચારવ્યવસ્થિતઃ - ક. ખ. । ૨૮.. ભિધાર્મિકઃ - - ક. । ૨૯ તસ્માત્ - ક. । ૩૦ દદૌ - ક. ખ. । ૩૧ અપશ્યન્ત - ક. ખ. । ૩૨ હયં નષ્ટં ન્યવેદયન્ (?) ।
696
સ સંક્રુદ્ધસ્તદા રાજા નિર્દહન્નિવ તાન્સુતાન્ ।
ઉવાચ ક્રોધતામ્રાક્ષો નશ્યધ્વં ક્ષિપ્રમદ્ય વૈ । ।8.126.૩ ૦ । ।
નાગન્તવ્યં વિના વોદ્ય૩૩ હયં ક્રૂરા વિમાર્ગત૩૪ ।
સુતૈઃ કિં મમ યુષ્માભિર્યાત સર્વે યમક્ષયમ્ ॥ ૩૧ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
ત એવમુક્તા૩૫ વિપ્રેન્દ્ર ત્રૈલોક્યમખિલં તદા ।
વિમૃગ્ય૩૬ ખાનયામાસુરિમાં સર્વાં વસુન્ધરામ્ । ।૩ ૨। ।
દિગ્ગજાઁસ્તે તતો દૃષ્ટવા ઋષીઁશ્ચ નિયતવ્રતાન્ ।
ધારયન્તોવનિં૩૭ સર્વાન્ દૃષ્ટ્વા ચાભિપ્રણમ્ય ચ । । ૩૩ ॥
કપિલં તે મુનિં સુપ્તમવૈક્ષન્ત૩૮ જલાશયે ।
અદૂરેસ્ય હયં ચૈવ ક્રુદ્ધાસ્તે૩૯ મેનિરે તદા । ।૩૪॥
પ્રેરિતા ભાવિતાર્થેન૪૦ કાલે પક્વા મુમૂર્ષવઃ૪૧ ।
પિતૃશાપાદથોચુસ્તે કપિલં મુનિસત્તમમ્ ॥ ૩ ૫॥
એષ નો હયમુખ્યસ્ય હર્તા સુપ્તો દુરાત્મવાન્ ।
એનમદ્ય વયં સર્વે નયામ પિતુરન્તિકમ્ । । ૩ ૬। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતસ્તે કાલપાશેન બદ્ધાસ્સર્વે મહાબલાઃ ।
નિયતેર્વશગાશ્ચૈવ૪૨ પદ્ભિસ્તં સમતાડયન્ । ।૩૭। ।
સ તૈરભ્યર્દિતઃ ક્રુદ્ધઃ શરદામયુતં તદા ।
નિરુદ્ધં સહસા વાયુમુત્સસર્જ યથાહિરાટ્ । । ૩૮। ।
તસ્ય વક્ત્રાદ્વિનિઃસૃત્ય સ વાયુર્જ્વલનાત્મકઃ૪૩ ।
દદાહ સાગરાન્ સર્વાન્ ન્યાયધર્મબહિષ્કૃતાન્ । ।૩ ૯ ।
૩૩ ચાશ્વૈઃ - ઘ. । ૩૪ વિમાર્ગતઃ - ક. ખ. । ૩૫ એવમુક્ત્વા - ક. ખ. । ૩૬ વિમૃગ્ય - ક. ખ., વિમૃષ્ય ( શ્ય) ઘ. । ૩૭ દારયન્તોવનિં - ઘ. । ૩૮.. મવેક્ષન્ત - ક. । ૩૯ ક્રૂરાસ્તે - ખ. । ૪૦ ભાવિનાર્થેન (?) । ૪૧ મુમૂર્ષુવત્ - ખ., - ર્થેન કાલમૂર્તિના - ઘ. ૪૨ નિયતીવશગાશ્ચૈવ - ક. ખ. । ૪૩ ર્જલદા,.. - ઘ. ।
697
તેષુ દગ્ધેષુ સર્વેષુ ઋષયો નારદાદયઃ ।
સગરાય યથાવૃત્તમાચખ્યુ૪૪ રતિદુષ્કરમ્ । ।8.126.૪૦ । ।
તતસ્સ રાજા દુઃખાર્ત્તઃ સંસ્તભ્યાત્માનમાત્મના ।
અંશુમન્તં પ્રિયં પૌત્રમાદિદેશ મહામનાઃ૪૫ । ।૪૧ । ।
સગર ઉવાચ
ઇમં રથં સમારુહ્ય ગચ્છ તં૪૬ હયમુત્તમમ્ ।
ઇહાનય મહાબાહો કાલો નો નાત્યગાદ્યથા । ।૪૨ ॥
સમાચરેથાસ્તદ્વાક્ય યથાસાવૃષિસત્તમઃ ।
ક્રોધં ન કુરુતેસ્માસુ૪૭ ત્વયિ નઃ સન્તતિર્ધ્રુવા । ।૪૩ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
સ એવમુક્તો રથમાસ્થિતો નૃપો મહાનુભાવઃ સુરસિદ્ધપૂજિતઃ ।
જગામ વેગેન૪૮ સુરેન્દ્રવિક્રમઃ સ યત્ર યોગી સગરાન્તકો૪૯ બભૌ ॥૪૪। ।
ઇતિ સ્કન્દપુરાણે સગરોત્પત્તિર્નામ ષડ્વિંશોત્તરશતતમોધ્યાયઃ૫૦
સનત્કુમાર ઉવાચ
સ ગત્વા તં તદોદ્દેશં૧ મહાગજનિષેવિતમ્ ।
અપશ્યદ્ ભસ્મભૂતાંસ્તાન્મુનિઞ્ચ જ્વલનપ્રભમ્ । । ૧ । ।
તતસ્તં સ તદા વાગ્ભિઃ સ્તવયુક્તાભિરન્તિકે ।
પ્રણમ્યાક્ષામયત્૨ સર્વં પૂર્વૈર્યદ્ દુષ્કૃતં કૃતમ્ । । ૨॥
કપિલ ઉવાચ
રાજન્નિહાહમેકાન્તે યુક્તસ્તિષ્ઠામિ વિજ્વરઃ ।
તૈરર્દિતોસ્મિ સહસા વાયું વક્ત્રાદવાસૃજમ્ । ।૩ । ।
૪૪... માચક્ષ્યુ (ક્ષુ?) - ખ । ૪૫ મહાત્મના - ક ખ. । ૪૬ ત્વ - ઘ. । ૪૭ કુર્યાદસ્માસુ (?) । ૪૮ વિપ્રેન્દ્ર - ઘ. । ૮૯ મુનિરિતિ (?), ભવેત (ભવત્?) - ઘ. । ૫૦ શત ષડ્વિંશત્યધિક સમાપ્ત - ઘ., આધ્યાય ૧૭૬ - ખ. ।
૧ સગતસ્તુ તતો દેશં - ઘ. । ૨ પ્રણમ્યમક્ષયં - ઘ, મ્ય ક્ષમવત્ (?) - ક. ।
698
દશવર્ષશતાનિ સ્મ સંરુદ્ધઃ૩ સોનિલો મયા ।
વિમુક્તઃ સહસા સર્વાઁસ્તાન્ દદાહ પિતૄઁસ્તવ૪

ન બુદ્ધિપૂર્વં તે દગ્ધા મયા રાજન્ રુષાપિ વા ।
હતાસ્તે કાલપક્વેન ફલેનૈવ યથા ખગાઃ ॥૫। ।
અશ્વોયં મમ પાર્શ્વસ્થઃ કેનાપિ વિદિતાત્મના ।
હૃતસ્તેષાં વિનાશાય મા ક્રુધો૫ નીયતાં હયઃ । ।૬ ॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
તસ્ય ત્વનુમતે વ્યાસ૬ અંશુમાન્ સ નરાધિપઃ ।
પાનીયમુપચક્રામ તેષાં દાતું મહામનાઃ ॥૭। ।
વૈનતેયસ્તમાહેદં સ્વસ્રીયાણાં મમોદકમ્ ।
ન દાતવ્યં મહાબાહો નૈતત્તેષાં૭ ગમિષ્યતિ । ।૮॥
અંશુમાનુવાચ
કથં મે૮ પિતરસ્તે વૈ લોકાન્ દિવ્યાનવાપ્નુયુઃ ।
એતદિચ્છામિ કથિતં૧૦ ત્વયા કશ્યપન્દન૧૧

વૈનતેય ઉવાચ
દેવલોકે સરિત્ પુણ્યા ગઙ્ગાનામાશુભાપહા ।
તદમ્ભોમિ૧૨ સ્તવાસ્થીનિ બન્ધૂનામિહ સર્વશઃ । । 8.127.૧૦ ॥
સંસ્પૃષ્ટાનિ૧૩ યદા રાજન્ તદૈતે૧૪ મોક્ષમાપ્નુયુઃ૧૫ ।
અશુભાદ્રાજશાર્દૂલ અન્યથા કિં જલેન તે ॥૧ ૧ ॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતઃ સોશ્વં સમાદાય નિવૃત્તો વ્યાસ ભૂપતિઃ ।
પિતામહાય પ્રદદૌ તમશ્વં સુકૃતાત્મવાન્ ॥૧૨। ।
સોપિ રાજા તદા પ્રાપ્ય હયમેધં મહામનાઃ ।
સમુદ્રનાશને બુદ્ધિં ચક્રે સુતવધાર્દિતઃ । । ૧૩ । ।
૩ નિરુદ્ધઃ - ઘ । ૪ સ?દા - ક. । ૫ ક્રુદ્ધો - વઃ ખ. । ૬. તેર્વ્યાસ - ક. । ૭ નૈવં તેષાં - ક. ૮ અધર્મે - ક. । ૯ શ્રોતુમિચ્છમિ - ખ. । ૧૦ કથિતું - ક. । ૧૧ કાશ્યપનન્દન - ક. । ૧૨ તસ્યામ્ભોભિ - ક. ખ. । ૧૩ સંસૃષ્ટાનિ - ખ. । ૧૪ તદા તે - ક., તદેતે - ખ. । ૧૫ મોક્ષમવાપ્નુયુઃ - ક. ।
699
અથ તં સરિતાં ભર્ત્તા પ્રણમ્યાભિપ્રસાદ્ય ચ ।
જગામ પુત્રતાં તસ્ય ઇદં ચોવાચ તં તદા । ।૧૪॥
રાજંસ્ત્વદ્વંશજેનાહં કર્તવ્યઃ કિલ સુપ્રભઃ૧૬ ।
યથાપૂરં મહાબાહો પૂર્ણો ગઙ્ગામ્ભસા નૃપ

મા ક્રુધ૧૭સ્તવ પુત્રોહં યશસ્કૃદમિતપ્રભ૧૮।
રત્નાનિ ચ પ્રદાસ્યામિ શમમેહિ૧૯ મમ પ્રભો

શાન્તઃ ક્રોધસ્તતસ્તસ્ય સમુદ્રં પ્રતિ ભૂપતેઃ ।
વિષ્ણુશ્ચાસ્મૈ તદા તુષ્ટઃ૨૦ પ્રદદાવીપ્સિતાન્ વરાન્

હયમેધશતં સાગ્રં સ્વર્ગે વાસં તથાક્ષયમ્ ।
વંશસ્ય ચાક્ષયં નિત્યં યશશ્ચાગ્ર્યં તથાક્ષયમ્

વયસ્યત્વં તથા ચૈવ પરાં ધર્મે૨૧ ચ સંસ્થિતિમ્૨૨ ।
એતાન્વરાન્ સ લબ્ધ્વા તુ ભુક્ત્વા રાજ્યમકણ્ટકમ્

જગામ વનમેવાથ તપસ્તપ્ત્વા તતો દિવમ્ ।
તતોંશુમાન્ બભૌ રાજા ધાર્મિકઃ સત્યસંગરઃ

પુત્રં રાજ્યેભિષિચ્યૈવ ગઙ્ગાવતરણાશયા ।
તપસ્તપ્ત્વા દિવં યાતો મહાબલપરાક્રમઃ

તતો દિલીપઃ પુત્રોસ્ય મહાત્મા દેવરાડિવ ।
કૃત્વા રાજ્યં યયૌ વ્યાસ વનમેવ મહાબલઃ

તત્ર ગઙ્ગાર્થમુદ્યુક્તસ્તપસ્તપ્ત્વા દિવં૨૩ ગતઃ ।
અનવાપ્યૈવ તં૨૪ કામમસ્ય પુત્રોભવત્ પુનઃ

રાજા ભગીરથો નામ જમ્બૂદ્વીપપતિઃ શુભઃ ।
ધાર્મિકઃ સત્યવાક્ શૂરો૨૫ ધર્મો વિગ્રહવાનિવ । ।૨૪॥
તસ્ય જન્મપ્રભૃત્યેવ૨૬ હૃદયે મુનિસત્તમ ।
સ્થિતં ગઙ્ગાવતરણં કથં કુર્યામિતિ પ્રભો૨૭

૧૬ સલિલૈર્યુતઃ - ઘ. । ૧૭ ક્રુદ્ધ - ક. ખ । ૧૮. પ્રભઃ - ક. ખ. । ૧૯ સમમેહિ - ક. । ૨૦ વિષ્ણુસ્તુતોષ વિજ્ઞાય - ઘ । ૨૧ પરન્ધર્મઁ - ખ. । ૨૨ સંસ્થિતમ્ - ક. । ૨૩ વનં - ક. ખ. । ૨૪ તાં - ક. । ૨૫ સત્યવાઞ્છૂરો - ક. ખ. । ૨૬ જન્મપ્રભૃત્યૈવ - ખ. । ૨૭ પ્રભોઃ - ખ. ।
700
અથ કાલેન મહતા કૃત્વા સર્વક્રિયાં નૃપઃ ।
તપસ્તતાપ સુમહદ્યેનાતુષ્યજ્જગત્પ્રભુઃ૨૮ । ।૨૬। ।
બ્રહ્મા સ્વયમથાભ્યેત્ય તમુવાચ યતવ્રતમ્ ।
બ્રૂહિ કિન્તે પ્રયચ્છાનિ૨૯ વરાન્ વૃણુ નરધિપ । ।૨૭। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતસ્સ રાજા૩૦ તં દૃષ્ટ્વા૩૧ પ્રણમ્ય હૃષિતાનનઃ ।
ઉવાચ ધર્મસ્યાક્ષય્યં સ્વર્ગે વાસં તથાક્ષયમ્

વંશસ્ય ચાક્ષયં૩૨ સમ્યક્ પુત્રાણાં ચ શતં વરમ્ ।
શૂરાણાં ધાર્મિકાણાઞ્ચ સમરેષ્વનિવર્તિતામ્૩૩

જયઞ્ચ યુદ્ધે સતતં લોકે કીર્ત્તિં તથાક્ષયામ્ ।
ગઙ્ગાયાસ્સરિતશ્ચાપિ અવતારમનુત્તમમ્ । ।8.127.૩ ૦ । ।
ભાગીરથીતિ ચ યથા લોકે ખ્યાતતમા ભવેત્ ।
એતદિચ્છામિ દેવેશ યદિ ત્વં મન્યસે વિભો ॥૩ ૧ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
એવમુક્તસ્ય ભગવાન્ સર્વમેતદશેષતઃ ।
પ્રાદાત્તસ્મૈ સ્વયં સ્રષ્ટા૩૪ ઇદં ચોવાચ તં નૃપમ્ ॥ ૩ ૨॥
ગઙ્ગા ત્વં રાજશાર્દૂલ સ્વર્ગાન્નેષ્યસિ ભૂતલમ્ ।
તાં પતન્તીં દિવઃ૩૫ કશ્ચિચ્છક્તો ધારયિતું નહિ ।
ઋતે લોકગુરોર્દેવાત્ ત્ર્યમ્બકાચ્છૂલપાણિનઃ૩૬ । ।૩ ૩ ॥
તસ્માત્ત્વં દેવદેવેશમારાધય યતવ્રતઃ૩૭ ।
સ ધારયિષ્યતે વ્યક્તં વરદાનેન તે વિભુઃ

સનત્કુમાર ઉવાચ
એવમુક્તસ્તુ રાજેન્દ્રો વાયુભક્ષોનિમેષણઃ ।
નિરૂચ્છવાસોભવત્૩૮ તત્ર હિમવચ્છિખરે શુભે । । ૩ ૫। ।
૨૮ જગદ્ગુરો (રુઃ) - ખ. । ૨૯ પ્રયચ્છામિ - ક. ખ । ૩૦ દૃષ્ટ્વા - ક. ખ । ૩૧ રાજા - ક. ખ । ૩૨ ચાક્ષતિં - ખ. । ૩૩ ષ્વનિવર્ત ગામ્ - ક- । ૩૪ સૃષ્ટ્વા - ક. । ૩૫ દિવિ - ક. । ૩૬?. ચ્છૂલધારિણઃ (?) । ૩૭ યતવ્રતમ્ - ખ. યતવ્રતામ્ - ક । ૨૮ બભૌ - ક. ખ ।
701
તસ્ય વર્ષસહસ્રેણ તત્પરસ્ય તદાશિષઃ ।
તુતોષ ભગવાન્દેવઃ કપર્દી નીલલોહિતઃ । । ૩ ૬। ।
વરદોસ્મીતિ ચાપ્યુક્ત્વા ઇત્યુવાચ પુનઃ પ્રભુઃ ।
દિવ્યં ચક્ષુઃ પ્રયચ્છામિ પશ્ય માં રાજસત્તમ । । ૩૭। ।
સ તં દૃષ્ટ્વા મહેષ્વાસં ત્રિદૃષ્ટિં દેવમીશ્વરમ્૩૯ ।
ઉવાચ સરિતં દેવ ધારયસ્વ વરં વૃણે । ।૩ ૮। ।
ગઙ્ગાં ત્રિપથગાં દિવ્યાં યદિ મે તુષ્યસેવ્યય ।
મમ કામો મહાદેવ મૃતાન્ પૂર્વપિતામહાન્ ॥૩ ૯॥
સ્વર્ગં નયેયં નિરયાત્તારયિત્વાથ તાન્૪૦ શુભાન્ ।
તેષામર્થે મહાદેવ પ્રયાસોયં મયા કૃતઃ ।
પ્રસાદાત્તવ તે સ્વર્ગં ગચ્છેયુર્ગઙ્ગયાપ્લુતાઃ ॥8.127.૪૦ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા ભગવાન્ ગોવૃષધ્વજઃ ।
ઉવાચ રાજશાર્દૂલં સુતુષ્ટેનાન્તનાત્મના । ।૪૧ । ।
દેવદેવ ઉવાચ
ભગીરથ તથા તત્તે ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ।
મત્પ્રસાદાચ્ચ ગઙ્ગા તે દુહિતા સા ભવિષ્યતિ । ।૪૨। ।
ધારયિષ્યે ત્વદર્થે૪૧ ચ તાં પતન્તીં ત્રિવિષ્ટપાત્૪૨ ।
વિસ્માપનાય લોકાનાં હિતાર્થઞ્ચ નૃપોત્તમ ॥૪૩ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા ગઙ્ગા સા સરિતાં વરા ।
ઉવાચ કો ધારયિતા મમ વેગં સુરોત્તમઃ । ।૪૪ । ।
અહં તં સહસૈવાદ્ય ગૃહીત્વાશુ સુદુઃસહા ।
ગમિષ્યામિ ન સન્દેહ પાતાલં સુદુરાસદમ્ । ।૪૫॥
૩૯ તાં વરમ્ ક. ખ. । ૪૦... ક્ષયં ક. । ૪૧ તદર્થે ક । ૪૨ ત્રિપિષ્ટપાત્ ક।
702
સ્વયંભૂર્યદ્યસૌ૪૩ બ્રહ્મા શક્રો વાપિ૪૪ સુરેશ્વરઃ ।
વિષ્ણુર્વાપ્યદિતેઃ પુત્રો નયામ્યેવ ન સંશયઃ । ।૪૬ । ।
અદ્ય પશ્યન્તુ મે લોકા૪૫ મહદ્વેગં દુરાસદમ્ ।
પતન્ત્યા ભુવિ દુર્ધર્ષમેવં સા સરિદબ્રવીત્ । ।૪૭। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા સાવલેપં૪૬ ચ શંકરઃ ।
ચકાર નિગ્રહીતું તાં સંકલ્પં સરિતાં વરામ્

તસ્ય સંકલ્પમાત્રેણ દેવાન્ વૈ જ્વર આવિશત્ ।
મમ્લુર્માલ્યાનિ સર્વેષામુત્પાતાશ્ચૈવ જજ્ઞિરે ॥૪૯। ।
વિપર્યયોભૂલ્લોકાનાં૪૭ વિમાનાનિ ચ પેતિરે ।
અસુરાશ્ચ બલોન્મત્તા દૃશ્યન્તેતિમહાબલાઃ ।
આહ્વયન્તો૪૮ દિતેઃ પુત્રાન્ જ્વલનાદિત્યવર્ચસઃ । ।8.127.૫૦ ॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
વૈકૃતં તદથાલક્ષ્ય દેવા ઊચુઃ શતક્રતુમ્ ।
વિપર્યયોયં નાકસ્માચ્છીઘ્રં વિજ્ઞાયતાં પ્રભો ॥૫૧ । ।
સમોહશ્ચાભવત્તસ્ય દેવસ્ય ઋષિભિઃ સહ ।
તસ્મિન્ કાલે સમાગમ્ય બ્રહ્મા તાનવબોધયત્ । ।૫૨॥
બ્રહ્મોવાચ
મા વિષણ્ણાવતિષ્ઠધ્વં યૂયં સર્વે દિવૌકસઃ ।
યદ્ બ્રબીમિ નિબોધધ્વં કાલો મા વો૪૯તિગાદયમ્ । ।૫૩ ॥
એષ દેવો મહેષ્વાસઃ કપર્દી મેઘવાહનઃ ।
ગઙ્ગાં નાશયિતું બુદ્ધિમકરોદ્ભીમવિક્રમઃ । ।૫૪। ।
તેનૈવં મનસા દેવાશ્ચિન્તિતે લોકનાશને ।
વિપર્યયો યથા ન સ્યાત્ તથા કુરુત મા ચિરમ્ ॥ ૫૫। ।
૪૩ સ્વયંભુર્યદસૌ - ક. । ૪૪ પ્યનુ (ત્ર?) ક. । ૪૫ લોકો - ક. । ૪૬ અવલેપં - ક. ખ. । ૪૭ વિપર્યયશ્ચ લોકાનાં - ક. ખ. । ૪૮ આહ્વયન્તે - ખ । ૪૯ માદ્ય .. - ક. ખ ।
703
મયા સહ ઇતો ગત્વા ઋષિભિઃ સહ સંગતાઃ ।
આપદ્ભાવેન દેવેશં શરણં યાત૫૦ શઙ્કરમ્

સનત્કુમાર ઉવાચ
તે સહૈવ તદા દેવા બ્રહ્મણા પદ્મયોનિના ।
જગ્મુર્હિમવતઃ કૂટં સર્વરત્નવિભૂષિતમ્ ॥૫૭। ।
નામ્ના હિરણ્મયં નામ યત્ર હૈરણ્વતી નદી ।
અપશ્યન્ત ચ તં દેવાસ્તપોભક્ત્યા સુરેશ્વરમ્

સનત્કુમાર ઉવાચ
તે તં ક્રુદ્ધમિવાલક્ષ્ય યુગાન્તાનલસપ્રભમ્ ।
દુર્નિરીક્ષ્યં તદા વ્યાસ દેવીં શરણમાગતાઃ૫૧ ॥૫૯। ।
દેવા ઊચુઃ
સદેવતાનાં લોકાનાં જનન્યસિ વિભાવરિ ।
અતોસિ ભસ્ત્રા રુદ્રાણિ યચ્છ નોભયદં પદમ્

શરણાગતા વયં માતઃ પુત્રાસ્તવ વયં શુભે ।
રક્ષ નો દેવદેવેશે એતદિચ્છામહે વયમ્ । ।૬૧ ॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા ભીતાનાં શરણૈષિણામ્ ।
દેવાનામભયં દેવી દદૌ વરમનુત્તમમ્

તતસ્તં દેવદેવેશં ભગવન્તં પિનાકિનમ્ ।
પ્રણમ્ય શિરસોવાચ ભીતવત્સાચલાત્મજા

સનત્કુમાર ઉવાચ
તાં ભીતાં પ્રણતાં દેવઃ પાદયોર્ગતમૂર્ધજામ્૫૨ ।
ઉત્થાપયામાસ તદા પાણિનાબ્જદલત્વિષા૫૩

ઉવાચ ચ તદા સાધ્વીં ભીતાસિ હિમવત્સુતે ।
કિમર્થં કિઞ્ચ તે સુભ્રુ૫૪ ભયં બ્રૂહિ શુભાનને

૫૧... માગતામ્ - ક. । ૫૨ ર્ગજત - ક. । ૫૩... બ્જતલત્વિષા - ક. ।
704
સનત્કુમાર ઉવાચ
ઉવાચ તં તદા વ્યાસ ભીતવત્ હિમવત્સુતા ।
દૃઢં ભીતાસ્મિ તે દેવ રૂપં દૃષ્ટ્વાતિભાસ્વરમ્

સંવર્ત્તકાનલપ્રખ્યં દુર્નિરીક્ષ્યં સુરૈરપિ ।
લોકા વિષણ્ણા દેવેશ દેવાશ્ચ ઋષિભિસ્સહ

ઉપાસતે૫૫ ભીતભીતાઃ સર્વ એતે સુરેશ્વરાઃ ।
ભીતાહં તે મહાદેવ મત્તોધિકમિમે સુરાઃ । ।૬૮॥
માં ચૈવ શરણં પ્રાપ્તાસ્તેષાં ત્વમભયં દિશ ।
ત્વં કર્તા સર્વલોકાનાં દેવાનામૃષિભિસ્સહ ।
મા વિનાશય તાન્ કૃત્વા યાચે ત્વાં શિરસા નતા

સનત્કુમાર ઉવાચ
તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા દેવાન્દૃષ્ટ્વા ચ યજ્ઞહા ।
ઉવાચ ન ભયં વોસ્તિ મત્તસ્ત્રિદશસત્તમાઃ

ઇયન્તુ સ્ત્રીસ્વભાવેન૫૬ હિમવત્તનયે સરિત્ ।
મયિ દુષ્ટં મનઃ કૃત્વા પતિષ્યતિ મમોપરિ

તામહં સન્નિરોત્સ્યામિ પતન્તીં સરિતં દિવઃ ।
યૂયમપ્યાલયાન્ સ્વાન્સ્વાન્ વિશ્રબ્ધા૫૭ વ્રજતાનઘાઃ ॥૭૨। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતસ્તે તદ્વચઃ૫૮ શ્રુત્વા પ્રણતા વિબુધોત્તમાઃ ।
ઊચુઃ પ્રાઞ્જલયો ભૂત્વા વાચા તે લજ્જમાનયા

દેવા ઊચુઃ
એષા લોકહિતાર્થાય ત્વયા સૃષ્ટા સરિદ્વરા ।
ચપલાઃ સરિતશ્ચૈવ સ્ત્રીસ્વભાવશ્ચ૫૯ તાદૃશઃ

સૈષા તેન સ્વભાવેન અસ્માકં ચાભિસંશ્રયાત્૬૦ ।
ગર્વં મહાન્તમાસ્થાય૬૧ કત્થતે હ્યકુતોભયા

૫૫ ઉપાસન્તે - ક. ખ. । ૫૬ સ્ત્રીસભાવેન - ક. । ૫૭ વિશ્રબ્ધં - ખ. । ૫૮ તતસ્તદ્વચનં - ખ. । ૫૯ સ્ત્રીસ્વભાવાચ્ચ - ક. । ૬૦ ચાપિ સંશ્રયાત્ - ખ. । ૬૧ સુમહદાસ્થાય - ક. ખ. ।
705
ગર્વોયં ચ યતસ્તસ્યા૬૨ યેન સા૬૩ કત્થતે૬૪ નદી ।
તન્નઃ શૃણુષ્વ દેવેશ મા ક્રુધો૬૫ ભીમવિક્રમ૬૬

કાર્યાર્થં પ્રાર્થ્યમાનો હિ સર્વો ભવતિ ગર્વિતઃ ।
લોકે તનુરપિ સ્વામિન્ કિમુતેયં સરિદ્વરા । ।૭૭। ।
સૈષા સરિન્મહાદેવ ધારણાયેપ્સિતા ત્વયા ।
સર્વશ્રેષ્ઠેન દેવેન ગર્વિતા કત્થતે૬૭ તતઃ૬૮ । ।૭૮। ।
ત્વયા દૈવતનાથેન ધારિતેયં સરિદ્વરા ।
પુણ્યા ભવિત્રી લોકેસ્મિન્ સર્વકિલ્વિષનાશની॥૭૯। ।
યઃ કશ્ચિત્ પાતિનીમેનાં૬૯ સરિતં દેવતાધિપ ।
શક્તો ધારયિતું દેવો ન તુ શ્રેયો૭૦ ભવેત્તતઃ ॥8.127.૮ ૦ । ।
તસ્માત્ત્વં યાચિતો દેવૈ રાજ્ઞા ચાનેન કાલહન્ ।
ધારયસ્વ૭૧ નદીમેનાં૭૨ શિવો૭૩ ભૂત્વા સુરોત્તમ૭૪ ॥૮ ૧ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
એવં સ ભગવાન્ દેવૈ૭૫સ્તથ્યં બહ્વવિરોધિ ચ૭૬ ।
ઉક્તઃ સબ્રહ્મકૈર્દેવઃ સનારાયણલોકપૈઃ૭૭ ॥૮ ૨॥
રાજ્ઞો વરપ્રદાનં ચ તદવેક્ષ્ય પુનઃ પુનઃ૭૮ ।
ઉવાચ દેવાન્દેવેશ૭૯ ઇદં ગમ્ભીરશબ્દવત્ । ।૮૩ ॥
એતં૮૦ રાજાનમુદ્દિશ્ય ક્ષુધાપર્યાકુલેન્દ્રિયમ્ ।
ભવતાં ચૈવ માન્યાનાં વચનાદ્દેવસત્તમાઃ । ।૮૪॥
ન નાશયિષ્યે સરિતમિદં તુ શૃણુતાનઘાઃ ।
યદ્ બ્રવીમિ મહાસત્વા ગર્વસ્યાસ્ય વિનાશનમ્

પર્વતેન્દ્રોસ્ય ગર્વસ્ય વિઘાતો ભવિતા મહાન્ ।
અનુ૮૧ જહ્નુશ્ચ ધર્માત્મા ગર્વં નાશયિતા પુનઃ ॥૮૬ । ।
૬૨ ચૈવ યત્તસ્યા - ઘ. । ૬૩ વા (?) । ૬૪ કત્થ્યસે - ખ., ગર્વિતા - ઘ. । ૬૫ ક્રુદ્ધો - ક. ખ. । ૬૬.. વિક્રમઃ - ક. ખ । ૬૭ કત્થ્યતે - ખ. । ૬૮ તવ - ક, યતઃ (?) । ૬૯ પતિનીમેનાં - ક., પતિતામેનાં - સ્વ. । ૭૦ શ્રેય - ક., શ્રેષ્ઠા - ખ. । ૭૧ તાં ધારય - ઘ. । ૭૨ નદીમેકાં - ખ. । ૭૩ વિવો - ક । ૭૪ સરિત્તમામ્ - ઘ., સરિત્તમઃ - ક. । ૭૫ દેવ - ઘ. । ૭૬ પક્ષ્યવિરોધિ - ક. , ચ મુનિબોધિતઃ - ઘ. । ૭૭ દેવૈઃ - ઘ., નારાયણસલોકપૈઃ - ક । ૭૮ ...ન્તુ યદુક્તવાન્ - ઘ. । ૮૯ દેવદેવશ - ઘ. । ૮૦ એવં - ખ. । ૮૧ અથ - ખ ।
706
મચ્છાપોપહતા ચેયં દુરાચારા મહાનદી ।
પતિં માનુષમાસાદ્ય પુત્રાન્ સપ્ત નિહંસ્યતિ

સનત્કુમાર ઉવાચ
એવમુક્ત્વા તતઃ શર્વો દેવાન્ દૈવતસત્તમઃ૮૨ ।
ઉવાચ બ્રૂત કિં વોન્યદ્ દદાન્યદ્ય યથેપ્સિતમ્૮૩

દેવા ઊચુઃ
ભગવન્ સ્થાનમિચ્છામો૮૪ દેવસ્ય૮૫ સુમહર્દ્ધિમત્ ।
સમન્તપઞ્ચકં ક્ષેત્રં સદાવિરહિતં ત્વયા

ભસ્ત્રેત્યુક્તા૮૬ યદસ્માભિહિમવત્તનયાવ્યયા ।
પદં ચાભયમિચ્છન્તિ તસ્માદ્૮૭ ભસ્ત્રાપદં સ્મૃતમ્

યોત્રાગચ્છેન્નિયમવાનર્ચયેદ્ વૃષભધ્વજમ્ ।
સોશ્વમેધફલં પ્રાપ્ય રુદ્રલોકમવાપ્નુયાત્

અહોરાત્રોપવાસેન ચરું યશ્ચ નિવેદયેત્ ।
સ નન્દીશ્વરતુલ્યસ્તે ભવિતા દેવસત્તમ

પ્રાણાન્ યશ્ચાત્ર દેવેશ ત્યજેત્ સનિયમો નરઃ ।
અથવાનિયમાદ્દેવ યદૃચ્છામરણેન તુ

સોપિ ભૂત્વા ગણૈસ્તુલ્યઃ૮૮ સ્થાસ્યત્યાભૂત૮૯ સંપ્લવમ્ ।
યુક્તો દિવ્યેન વપુષા તવાનુચરતાં ગતઃ

નમો૯૦ ભસ્ત્રેશ્વરાયેતિ યશ્ચ કૃત્વા સદા શુચિઃ૯૧ ।
ઉત્તિષ્ઠેદ્વા સ્વપેદ્વાપિ શક્રલોકે સ મોદતે

ઇદં૯૨ મહદ્ દિવ્યમનન્તલાભં પઠેત્ સદા યો દ્વિજદેવસંસદિ૯૩ ।
મહાનુભાવો ગણપો મહાજવો ભવેત્ સ દિવ્યસ્તવ દેવ સંશ્રયાત્

ઇતિ સ્કન્દપુરાણે ગઙ્ગાવતારે૯૪ સપ્તવિંશોત્તરશતતમોધ્યાયઃ
૮૨ દેવતસત્તમઃ - ક. । ૮૩ દાતા - ક.,.. ન્યદ્ય દાતાન્યન્મવસે - ખ, .. દદામિ વરમીપ્સિતમ્ - ઘ. । ૮૪ મિચ્છામ - ક. ખ. । ૮૫ દેવશ્ચ - ક. । ૮૬. ત્યુક્ત્વા - ક. ખ. । ૮૭ ચાભયમિચ્છદ્ભિસ્તસ્માદ્ - ઘ. । ૮૮ તુલ્યો ગણૈર્ભૂત્વા - ક. ખ, ઘ. । ૮૯... ત્યાહૂત - ક. । ૯૦ ભૂયો - ક. । ૯૧ શુચિં - ખ. । ૯૨ ઇમં - ક । ૯૩ દ્વિજવૈદ્યસંસદિ - ક. । ૯૪ ગઙ્ગાવતારે - ખ. । ૯૫ અધ્યાયઃ ૧૭૭ - ખ., અ. ૧૨૭ - ઘ. ।
707
સનત્કુમાર ઉવાચ
તસ્મિન્ સબ્રહ્મકા દેવાઃ સ્થાણોઃ સ્થાને મનોરમે ।
લિઙ્ગં સંસ્થાપ્ય તીર્થાનિ સર્વે ચક્રુઃ પૃથક્ પૃથક્

. .. . . .. . . .. . . .. . .. .. . . .. . .. . .. ।
- - - દિત્યતીર્થઞ્ચ વિખ્યાતં ચાશ્વમેધિકમ્ । ।૨॥
રુદ્રતીર્થં સ્થાણુતીર્થં બ્રહ્મણસ્તીર્થમેવ ચ ।
ઇન્દ્રતીર્થં વસૂનાઞ્ચ અશ્વિનો૧રપરં સ્મૃતમ્

યમસ્ય ચાપરં તીર્થં વાયોસ્તીર્થમથાપરમ્ ।
વિષ્ણોશ્ચાપ્યપરં તીર્થં વિખ્યાતં સુરપૂજિતમ્

સ્નાત એતેષુ વિપ્રર્ષે ચરું કૃત્વા નિવેદ્ય ચ ।
એષુ સ્થાનેષુ દિવ્યેષુ ચરતે હ્યકુતોભયઃ

અદ્યાપિ તત્ર બ્રહ્મર્ષે શ્રૂયતે મધુરઃ સ્વનઃ ।
મેખલાવલયોન્મિશ્રો૨ વંશવીણારવોત્કટઃ ॥૬। ।
ગાયન્તીનાં વરાઙ્ગીનાં નૃત્યન્તીનાં તથૈવ ચ ।
નિત્યમપ્સરસાં વ્યાસ સ્તુવન્તીનાં ત્રિલોચનમ્

સનત્કુમાર ઉવાચ
તતસ્તે સહિતા દેવા૩ બ્રહ્મણા દેવસત્તમમ્૪ ।
ઊચુઃ પશ્યેમ૫ ભગવન્નસ્યા ધારણમુત્તમમ્૬

દેવદેવ ઉવાચ
યથેષ્ટં શ્વઃ પ્રભાતે માં પશ્યધ્વં વિબુધેશ્વરાઃ ।
ધારયન્તં ત્રિપથગાં નદીં સ્વગુણગર્વિતામ્

તે તથોક્તાઃ૭ પ્રણમ્યેશં જગ્મુર્ગઙ્ગાન્તિકં તદા ।
ઉવાચ તાં તતો બ્રહ્મા દેવીં લોકસુખાવહામ્

૧ અશ્વિનૌ - ખ । ૨ મલયોર્મિશ્રો - ખ. । ૩ સહ દેવેન - ક. ખ. । ૪ દેવસત્તમાઃ - ક, ખ । ૫ કલ્યે સમભવત્ - ક.,. દન્ત્યે (ન્યે) - ખ. । ૬ તવ યોગો (યોગં) મહેશ્વર - ક ખ., ન્નદ્યા (?) । ૭ તથોક્ત્વા (?) । ૮ તદા - ક. ।
708
મા ગર્વ ત્વં૯ કૃથા ગઙ્ગે મા વિનાશમવાપ્નુહિ૧૦ ।
ઋજુભાવં સમાસ્થાય પતેથાસ્ત્વં સરિદ્વરે । । ૧૧ । ।
સ્તુવતી ત્ર્યમ્બકં સોમં ભક્ત્યા પરમયા યુતા ।
તવાકૂતં વિદિત્વાસૌ વિનાશાયોદ્યતઃ૧૧ પ્રભુઃ । । ૧૨ । ।
કૃચ્છ્રેણ તોષિતઃ શમ્ભુસ્તવૈવ૧૨ હિતકામ્યયા ।
માપરાધં કૃથા ભૂયો લોકાનાં હિતકામ્યયા ॥ ૧૩ । ।
નાશાત્તવ સરિચ્છ્રેષ્ઠે ધ્રુવં લોકક્ષયો ભવેત્ ।
એવં તે તાં૧૩ સમાધાય દેવાઃ સબ્રહ્મકાસ્તદા । । ૧૪। ।
દ્વિતીયેહનિ લોકેશાઃ સમાજગ્મુર્દિદૃક્ષવઃ ।
હિમવચ્છિખરં દિવ્યં નામ્ના વજ્રોપલં૧૪ મહત્ । ।૧ ૫॥
બ્રહ્મા વિષ્ણુરથાનન્તો નરા૧૫ ઋષય એવ ચ ।
આદિત્યા વસવો રુદ્રા અશ્વિનૌ સમરુદ્ગણાઃ ॥૧ ૬॥
સાધ્યા દેવાસ્સપિતરો યક્ષરાક્ષસપન્નગાઃ૧૬ ।
પિશાચાશ્ચાસુરાશ્ચૈવ શૃઙ્ગિણઃ પૃશ્નયસ્તથા

ઋષિરત્રિર્વસિષ્ઠશ્ચ મરીચિઃ પુલહસ્તથા ।
પુલસ્ત્યશ્ચાઙ્ગિરાશ્ચૈવ ભૃગુઃ કશ્યપ એવ ચ । । ૧ ૯। ।
ઔશિજો૧૮ વામદેવશ્ચ ગૌતમશ્ચ મહતપાઃ ।
ચ્યવનોથ ભરદ્વાજ ઇન્દ્રપ્રમતિરેવ ચ । ।8.128.૨ ૦ । ।
રૈભ્યશ્ચ જમદગ્નિશ્ચ કુણિબાહુશ્ચ૧૯ વીર્યવાન્ ।
અથર્વા શ્વેતકેતુશ્ચ દત્તાત્રેયશ્ચ વિશ્રુતઃ । । ૨૧ । ।
રુચિર્ધર્મશ્ચ દક્ષશ્ચ સાવર્ણી મુનયશ્ચ યે૨૦ ।
અગ્નિશ્ચ વેદબાહુશ્ચ શઙ્ખપાન્નામતશ્ચ યઃ । ।૨૨॥
અમ્બરીવાઁશ્ચ વિખ્યાતઃ કેતુમાનપિ ચાપરઃ ।
એતે ચાન્યે ચ બહવ૨૧ ઋષયો દેવતાસ્તથા । । ૨૩ । ।
૯ તં - ખ. । ૧૦.. મવાપ્સ્યસિ - ખ. । ૧૧ વિનાશાયોદ્યતે - ખ. । ૧૨ સ્તથૈવ - ખ । ૧૩ તેષાં - ખ । ૧૪ વજ્રોપમં - ખ., ભસ્ત્રાપદં ( ?) । ૧૫ નરો - ખ. । ૧૬ યથા રાક્ષસન્નગાઃ - ખ. । ૧૭ શૃઙ્ગિત.. - ખ. । શૃઙ્ગિણો દંષ્ટ્રિણસ્તથા - ઘ । ૧૮ કૌશિકો - ઘ । ૧ ૯ દાનબાહુશ્ચ - ઘ.,... વાહશ્ચ (?) । ૨૦ સાવર્ણાઃ સાધવશ્ચ - ઘ. । ૨૧ બહવો - ખ ।
709
વિમાનાનિ ચ સર્વાણિ ગન્ધર્વાપ્સરસાં ગણાઃ૨૨ ।
જમ્ભકા ઋતવશ્ચૈવ નિકાયાશ્ચૈવ સર્વશઃ । ।૨૪। ।
તત્રાજગ્મુર્મુદા યુક્તાઃ સર્વે પરમવર્ચસઃ ।
તેષાં ગગનસંસ્થાનાં દેવાનાં પ્રેક્ષતાં તદા । ।૨૫ । ।
મેરુમન્દરસંકાશે૨૩ તસ્મિઞ્છિખરસત્તમે૨૪ ।
ઉમાસહાયો દેવેશઃ સહસૈવાન્વદૃશ્યત । ।૨૬। ।
તડિજ્જ્વલનપિઙ્ગેન જટાભારેણ રાજતા ।
ઊર્ધ્વસ્થિતેન મહતા ભગીરથમુવાચ સઃ૨૫ । ।૨૭॥
દેવદેવ ઉવાચ
ભગીરથ ક્વ સા ગઙ્ગા પિતૄણાં તવ તારણી૨૬ ।
સમાહ્વય૨૭ મહાબાહો ધારયિષ્યે ન સંશયઃ । ।૨૮। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતઃ સ રાજશાર્દૂલઃ સ્મૃત્વા તદ્ બ્રહ્મણો વચઃ ।
સસ્માર સરિતં વ્યાસ શિરસા પ્રાઞ્જલિર્નતઃ ॥ ૨૯। ।
સા તેન મનસાહૂતા સ્વર્લોકનિલયા નદી ।
ક્ષણેનાભ્યાયયૌ દેવી ભુવર્લોકં૨૮ શુભાવહા૨૯ ॥8.128.૩ ૦ । ।
તં લોકં સા૩૦ સમાસાદ્ય મનોનિલજવા નદી ।
અલંચક્રે મહાવેગા સર્વં શુભશતારણિઃ૩૧ । ।૩ ૧ ॥
તતઃ સા તિર્યગાગમ્ય આકાશસ્થા મહાનદી ।
આકાશગઙ્ગા સંજજ્ઞે નામ્ના ઓઘવતીતિ વૈ ॥૩ ૨ ॥
આકાશગઙ્ગા સા ભૂયો મહાવેગા મહાનદી ।
શિવમસ્તુ મમેત્યેવં૩૨ પાપાતાર્ધપથાત્તુ સા૩૩ ।
શિવગઙ્ગા તતઃ પ્રોક્તા નામ્ના શિવતરા૩૪ હિ સા

૨૨ તથા - ઘ. । ૨૩ સકાશાઃ - ખ । ૨૫ શિખરિ સત્તમે (?) । ૨૫ હ (?) । ૨૬ તારણાત્ (ણીં) - ખ । ૨૭ તામાહ્વય - ઘ. । ૨૮ ભુવં લોકં - ખ । ૨૯ સુખાવહા - ખ. । ૩૦ ચ - ખ । ૩૧ થ નોરણિઃ - ખ. । ૩૨ શિવં મેસ્તુ શિવો દેવ - ઘ. । ૩૩ ધર્મ્યસ્તુ સા - ખ., પાતાલગમનો યથા - ઘ. । ૩૪ શિવકરા - ઘ. ।
710
કુર્વતી વિપુલં શબ્દં નદી વજ્રાશનિસ્વનમ્૩૫ ।
યતો દેવૈઃ સમં દૃષ્ટા૩૬ દેવગઙ્ગા તતઃ સ્મૃતા । ।૩૪॥
તાં દૃષ્ટ્વા મુનયઃ સર્વે દેવલોકાશ્ચ સર્વશઃ ।
જેપુસ્તે૩૭ સહસા શાન્તિં સંપ્રહૃષ્ટતનૂરુહા । ।૩ ૫॥
તેષાં સા જપતાં વ્યાસ નદી લોકસુખાવહા ।
સ્તુવંતી ભીતભીતેવ ત્રિધા ભૂત્વાપતદ્ ભુવિ૩૮ । ।૩ ૬॥
તાં પતન્તીં મહાદેવસ્ત્રિભિર્વેગૈર્મહાજવામ્ ।
જટાભારેણ જગ્રાહ દેવાનામેવ સન્નિધૌ૩૯

તં૪૦ જટાભારમાસાદ્ય સા ત્રિસ્રોતા નિરુલ્વણા૪૧ ।
ન તસ્યાન્તં૪૨ સમાસેદે નિરુદ્ધા યોગમાયયા૪૩ । । ૩૮। ।
યસ્માત્સા ભીતભીતા તુ સ્તુવંતી૪૪ પતિતા તદા ।
તસ્માત્સા ભીતગઙ્ગેતિ સ્તોત્રગઙ્ગેતિ ચોચ્યતે ॥૩ ૯ ॥
ત્રિભિર્વેગૈશ્ચ પતિતા યસ્માત્સા સરિદુત્તમા ।
ત્રિસ્રોતેતિ તતઃ સા વૈ પ્રોચ્યતે બ્રહ્મવાદિભિઃ૪૫

સનત્કુમાર ઉવાચ
સા તુ તસ્મિન્નિપતિતા ધૃતા દેવેન માયયા ।
જટારન્ધ્રં૪૬ વિચિન્વાના ઉવાસ બહુલાઃ સમાઃ । ।૪૧ । ।
પૂર્ણં સહસ્રં વર્ષાણાં૪૭ સંસ્થિતાં તાં૪૮ જટાગૃહે ।
દેવાસ્તાં દદૃશુ૪૯સ્સર્વે કોટરાન્તર્ગતામિવ । ।૪૨ । ।
તતસ્તે સહસા દેવાઃ પ્રણિપત્ય વૃષધ્વજમ્ ।
ઊચુર્વિમનસો વ્યાસ સરિતં મા વિનાશય૫૦ । ।૪૩ ॥
૩૫ ... શનિપ્રભમ્ - ઘ. । ૩૬ દૃષ્ટ્વા - ઘ । ૩૭ જગ્મુસ્તે (?) । ૩૮ સ્તુવતા ભીતભીતેતિ ત્રિધાભૂતાપતદ્દિવઃ - ઘ. । ૩૯ પશ્યતાં - ઘ. । ૪૦ તા - ખ. । ૪૧ તિસ્રોસ્રોતા - ખ., ત્રિભિઃ સ્રોતોભિરુલ્વણૈઃ - ઘ. । ૪૨ ચ સા તં (ન્તં?) - ઘ । ૪૩ લોકબન્ધુના - ઘ. । ૪૪ સ્તુવતા (તી?, - ખ । ૪૫ બ્રહ્મચારિભિઃ - ખ. । ૪૬ તત્ર રન્ધ્રં (?) । ૪૭.. વર્ષસહસ્રં તુ - ઘ. । ૪૮ તાં મ (તાં) - ખ. । ૪૯ દેવા ના (ન?) દદૃશુઃ - ખ., તે દેવાઃ - ઘ । ૫૦ વ્યનાશય - ક. ખ, યઃ - ખ ।
711
સનત્કુમાર ઉવાચ તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા દૃષ્ટવા રાજાનમેવ ચ ।
વિદુધાવ જટાભારં૫૧ દેવદેવો દયામય

વિધુન્વતો જટાભારં પેતુર્વૈ તત્ર બિન્દવઃ ।
તે મુક્તાફલસંકાશાઃ પૂર્ણચન્દ્રાંશુનિર્મલાઃ૫૨ ॥૪૫। ।
ચક્રુર્બિન્દુસરો દિવ્યં સાગરાકારવર્ચસમ્૫૩ ।
તસ્માચ્છ્રોતાંસિ૫૪ સપ્તૈવ નિઃસૃતાનિ મહાન્તિ ચ

નલિની હ્લાદિની૫૫ ચૈવ પ્લાવની૫૬ ચૈવ પૂર્વગા ।
સીતા ચક્ષુશ્ચ સિન્ધુશ્ચ તિસ્રસ્તા વૈ પ્રતીચિગાઃ૫૭

મધ્યમં૫૮ ત્વન્વગાત્સ્રોતો રાજા યેન ભગીરથઃ ।
ભાગીરથીતિ સા ગઙ્ગા પ્રોચ્યતે બ્રહ્મવાદિભિઃ

દારયન્તી૫૯ જગામાથ હિમવન્તં સરિદ્વરા ।
નિરુદ્ધા હિમવત્પાદે રત્નશૃંગે શિલોચ્ચયે

તાં નિરુદ્ધાં તતો વીક્ષ્ય વિષણ્ણવદનસ્તદા૬૦ ।
રાજા ભગીરથો વ્યાસ બ્રહ્માણં મનસાસ્મરત્

તતસ્સ ભગવાન્ બ્રહ્મા સુપ્રતીકં મહાગજમ્ ।
ઉવાચ દન્તવજ્રાભ્યાં૬૧ દારયૈનં શિલોચ્ચયમ્ । ।૫૧ ॥
સ યત્ર ગિરિરાડ્ ભિન્નઃ સુપ્રતીકેન હસ્તિના ।
ગઙ્ગાદ્વારં તુ તત્૬૨ પ્રોક્તં સુપુણ્યં ચૈવ તત્ સ્મૃતમ્૬૩ । ।૫૨॥
ગજશ્ચાભિમુખો યાવન્નાતિષ્ઠત મહાયશાઃ ।
સ્રોતસા તાવદધ્વાનમૂઢો દ્વાદશયોજનમ્

સનત્કુમાર ઉવાચ
એતત્ પુણ્યતમં વ્યાસ ગઙ્ગાવતરણં સ્મૃતમ્ ।
સ્થાનં ભસ્ત્રાપદં નામ મયા યત્ પરિકીર્તિતમ્ ॥૫૪। ।
૫૧ વિત્રુ (દુ) ધાવ - ક., વિધુન્વતો જટાભારં - ઘ, । ૫૨ શીતલાઃ - ખ. । ૫૩ વર્ચસા - ક. ખ. । ૫૪ તસ્ય સ્રોતાંસિ - ખ. । ૫૫ હ્લાદની - ક., હ્રદિની - ખ । ૫૬ માલિની - ઘ. । ૫૭ પ્રતીચ્યગાઃ - ક. ખ. । ૫૮ મધ્યગં - ક., તટગા - ઘ. । ૫૯ જગ્મુષી સા (?), જિગમીષુર્ (?) । ૬૦.. સ્તથા - ખ. । ૬૧ વજ્રહસ્તાભ્યાં - ઘ. । ૬૨ યત્ - ખ. । ૬૩ દૈવતં સ્તુતમ્ - ઘ. ।
712
ય ઇદં૬૪ શૃણુયાન્મર્ત્યઃ સદા પર્વસુ પર્વસુ ।
સ દેવલોકં સંપ્રાપ્ય દેવૈઃ સહ ચરિષ્યતિ । ।૫૫। ।
ઇદં મહત્પાપવિમોચનં૬૫ શુભં વિમાનયાનાપ્સરસાં વિલમ્ભનમ્૬૬ ।
શૃણોતિ યો નિત્યમદીનમાનસઃ સ યાતિ લોકાન્વિદિતાન્દિવૌકસામ્

ઇતિ સ્કન્દપુરાણે ગઙ્ગાવતરણે અષ્ટાવિંશોત્તરશતતમોધ્યાયઃ
સનત્કુમાર ઉવાચ
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ હાલાહલમશેષતઃ ।
સંગ્રામં દિતિપુત્રાણાં દેવાનાં ચ ભયાવહમ્

હાલાહલ ઇતિ ખ્યાતો ગણો વિક્રાન્તપૌરુષઃ ।
અસુરાણાં બભૌ વ્યાસ દારુણો બ્રહ્મકણ્ટકઃ । ।૨। ।
ગતેષુ૧ દનુપુત્રેષુ સ ગણઃ૨ ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ ।
બલં કૃત્વા મુખં૩ સર્વાન્૪ દેવાન્યુદ્ધે સમાહ્વયત્ । । ૩ ॥
તેષાં તેષાઞ્ચ સંગ્રામઃ સુઘોરઃ સમવર્તત ।
અસુરાણાં જયશ્ચૈવ સદૈવ સમપદ્યત ॥૪૦ । ।
તતસ્તે વિબુધાઃ સર્વે વિદર્પા હતવિક્રમાઃ ।
હૃતરાજ્યાભ્યગચ્છન્ત બ્રહ્માણં લોકકારણમ્

તે તમૂચૂશ્ચ સંહત્ય હૃતરાજ્યાઃ સ્મ સાંપ્રતમ ।
કથં રાજ્યં પુનર્દેવ લભેમ તવ તેજસા । ।૬॥
તેષાં શ્રુત્વા વચસ્તદ્વૈ દેવઃ સલિલસમ્ભવઃ ।
ઉવાચ દેવાન્ દેવેશં પ્રસાદયત મા ચિરમ્

સ વો દાતા મહાવીર્યો બલં દેવસ્ત્રિલોચનઃ ।
યેન તાન્ સમરે સર્વાન્ વિક્રમેણ વિજેષ્યથ૫ । ।૮। ।
૬૪ ઇમં - ક. । ૬૫ વિનાશનં - ખ । ૬૬ વિલે (લો) ભનં - ક. ।
૧ હતેષુ (?) । ૨ બલઃ - ખ. । ૩ મુખે (?) । ૪ સર્વે - ખ. । ૫ વિજેષ્યત - ક., વિજેષ્યતે - ખ. ।
713
સનત્કુમાર ઉવાચ
ત એવમુક્તા દેવેશં તપસારાધ્ય શઙ્કરમ્ ।
ઊચુઃ પ્રાઞ્જલયો દેવા બલં નો દેહિ યજ્ઞહન્ । ।૯। ।
તેષાં તુ જપતામેવં૬ તપસા તોષિતો હરઃ ।
દદૌ મન્ત્રમનાધૃષ્યં૭ સર્વમન્ત્રોત્તમં૮ તદા । । 8.129.૧૦ ॥
તં તે સંપ્રાપ્ય વિપ્રર્ષે કૃતરક્ષા દિવૌકસઃ ।
અમૂઢા મૂઢવત્ સર્વે અસુરેષ્વચરન્ તતઃ૯ । । ૧૧ । ।
અસુરાસ્તુ૧૦ તદા મૂઢાન્ દૃષ્ટ્વા સર્વાન્દિવૌકસઃ ।
અમન્યન્ત દુરાચારા મૂઢા ઇતિ યથાતથમ્ । । ૧૨ । ।
હૃતરજ્યા ઇમે દેવાઃ સર્વે મૂઢેન ચેતસા ।
ઉન્મત્તા વિભ્રમન્ત્યેવં પશ્યતૈતાન્૧૧ સુરેતરાઃ । । ૧૩ ॥
આક્રોશન્તોપરે તાઁસ્તુ અભિજઘ્નુશ્ચ દારુણમ્ ।
બબન્ધુશ્ચ યથાકામં મુમુચુશ્ચ તથાપરે । । ૧૪। ।
એવં તેષાં તદા વ્યાસ વર્તતાં શુભકર્મણામ્ ।
સુમહાનભવદ્ ધર્મઃ અસુરાણાં વ્યનીનશત્ । । ૧ ૫। ।
તેષાં તેનાપચારેણ અસુરાણાં દુરાત્મનાન્ ।
ધર્મનાશાદ્ બલં ક્ષીણં બુબુધુર્દેવતાગણાઃ૧૨ ॥૧ ૬। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતસ્તે બ્રહ્મણા૧૩ભ્યુક્તાઃ૧૪ સર્વે દિવ્યાસ્ત્રધારિણઃ ।
આહૂયાસુરશાર્દૂલાન્ યુદ્ધે સર્વાન્ન્યસૂદયન્ । । ૧૭। ।
બલો યત્ર હતઃ સંખ્યે૧૫ વજ્રેણ શતપર્વણા ।
દેવેન્દ્રેણાભિવિક્રમ્ય બલહા સ યતઃ૧૬ સ્મૃતઃ । ।૧૮। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
અન્ધકારકમન્યચ્ચ૧૭ યુદ્ધમાસીત્ સુભૈરવમ્ ।
દશવર્ષસહસ્રાણિ શતાનિ ચ પુનર્દશ ॥ ૧ ૯। ।
૬ જપતામેવ - ક । ૭ યન્ત્રમનાધૃષ્યં - ઘ । ૮. યન્ત્રોત્તમં - ઘ. । ૯ તદા - ક., તપઃ - ખ. । ૧૦ અસુરાઁસ્તુ ક., અસુરાસ્તાન્ (?) । ૧૧ પશ્યૈનં (નાન્?) - ક. । ૧૨ વવૃધુર્દેવતાગણાઃ - ઘ. । ૧૩ બ્રાહ્મણા - ક. બ્રહ્મણો (?) । ૧૪ દ્યુક્તાઃ - ક. । ૧૫ શંખે - ક ખ. । ૧૬ તતઃ - ઘ. । ૧૭ અ-ધકારં તથાન્યશ્ચ - ઘ ।
714
આસીદ્ દનુસુતઃ શ્રીમાન્ દેવતાન્તક ઇત્યુત ।
સ માયાં સંપરીપ્સન્૧૮ વૈ રુદ્રમારાધયત્ પુરા । ।8.129.૨૦। ।
તસ્મૈ વર્ષસહસ્રેણ વરકાલ ઉપસ્થિતે ।
બ્રહ્મા દદૌ વરં વ્યાસ દનોઃ પુત્રાય ધીમતે ॥૨ ૧ ॥
સ વવ્રે તામસીં માયાં સર્વભૂતપ્રબાધનીમ્ ।
અભેદ્યા૧૯મનિવાર્યાઞ્ચ યાં તુ૨૦ વેત્તિ ન૨૧ કશ્ચન

તસ્મૈ પ્રાદાત્ સ તાં માયામિદં ચોવાચ તં તદા ।
ભવિષ્યતિ હિ૨૨ માયેયં યથોક્તા૨૩ તે મહાબલ ।
કરિષ્યસિ૨૪ ન ચેચ્છબ્દં૨૫ યથાકામં દનોઃ સુત

સનત્કુમાર ઉવાચ
અથ લબ્ધવરો વ્યાસ માયાચ્છન્તોસુરસ્તતઃ ।
બહુભિર્દાનવૈઃ સાર્ધં સર્વાઁલ્લોકાનબાધત । ।૨૪। ।
દેવા અપિ ભયાત્તસ્ય નાવતિષ્ઠન્ તદગ્રતઃ ।
દેવાઃ સર્વે ભયોદ્વિગ્નાસ્તસ્થુર્નૈવ તદગ્રતઃ ।
સ્થાનાનિ તે પરિત્યજ્ય યત્ર તત્રાવતસ્થિરે ॥૨૫। ।
આહૂતાઃ ક્રૂરશબ્દેન દાનવૈર્બલદર્પિતૈઃ ।
તથાપિ નાવતિષ્ઠન્ત તેષામગ્રે દિવૌકસઃ । । ૨૬। ।
ઋષયસ્તાનિદં પ્રાપ્ય ઊચુઃ સર્વે પ્રમન્યવઃ ।
રક્ષાં કુરુત લોકાનાં માવલીનાવતિષ્ઠત । ।૨૭। ।
વયં ચ તપસા૨૬ દેવા ધારયિષ્યામ સંયતાઃ ।
મા ભયં વોસ્તુ યુધ્યધ્વં કુરુધ્વં વિજ્વરં જગત્ । । ૨૮ । ।
ત એવમુક્તાસ્તૈર્વ્યાસ ઋષિભિર્લોકકારણાત્ ।
ભયાન્નૈવાવતિષ્ઠન્ત તસ્ય દસ્યોસ્તદાગ્રતઃ ॥૨૯। ।
૧૮ પરિસન્ધાય - ઘ । ૧૯ અવેદ્યા - ખ । ૨૦ તાન્ન - ક. ઘ. । ૨૧ હિ - ઘ. । ૨૨ ચ - ઘ । ૨૩ યથોક્ત - ક. । ૨૪ કરિષ્યતિ - ખ. । ૨૫ ભવેચ્છબ્દ - ખ., . ચ્છન્દં - ક. । ૨૬ વસ્તપસા - ખ. ।
715
યદા નૈવાવતિષ્ઠન્તે તથાપ્યુક્તા દિવૌકસઃ ।
ઉપાયમપરં પ્રાહુસ્તદા તે મુનિસત્તમાઃ । ।8.129.૩ ૦ । ।
આહૂયાપ્સરસઃ સર્વા વિસૃજ્યન્તાં સુરોત્તમાઃ ।
કામેનાવિષ્ટમનસામસુરાણામુપાન્તિકમ્ । ।૩ ૧ । ।
તાઁસ્તાસ્વાસક્તહૃદયાન્ પીતમૈરેયવિહ્વલાન્ ।
વિક્રમ્ય હંસ્યથ૨૭ સુરા બલાદ્યુદ્ધે૨૮ બલીયસઃ । ।૩ ૨। ।
તતસ્તાઃ પ્રહિતા દેવૈર્વઞ્ચનાર્થં સુરદ્વિષામ્ ।
ક્વણન્નૂપુરનિર્હ્રાદકૂજિતોત્કર્ણસારસાઃ૨૯ । । ૩૩ । ।
પીનોત્તુઙ્ગસ્તનાભોગહારવિક્ષિપ્તયષ્ટયઃ૩૦ ।
વિત્રસ્તબાલહરિણીસદૃશાયતલોચનાઃ । ।૩૪। ।
ચલત્કુણ્ડલસંઘૃષ્ટપાણ્ડરાગણ્ડમણ્ડલાઃ ।
શિખિકણ્ઠચ્છવિહર૩૧ શ્લક્ષ્ણવાસોધરાઃ પરાઃ । ।૩૫॥
પ્રત્યગ્રવિદ્રુમચ્છેદતામ્રોષ્ઠાધરપંક્તયઃ૩૨ ।
વસ્ત્રાન્તકુસુમાપીડસંસક્તકરપલ્લવાઃ૩૩ । ।૩ ૬ ॥
નૈકરત્નપ્રભાકીર્ણ્ણકેયૂરાબદ્ધબાહવઃ ।
મયૂરબર્હસંકાશચારુકુઞ્ચિતમૂર્ધજાઃ । । ૩૭॥
કલ્પદ્રુમસમુદ્ભૂતકુસુમસ્રગ્વિભૂષણાઃ ।
શુકાઙ્ગહરિતાકારકઞ્ચુકોત્તંસિતસ્તનાઃ । ।૩૮। ।
મત્તમાતઙ્ગવિક્રાન્તલીલાવિભ્રમરેચકાઃ ।
મત્તકોકિલદાત્યૂહ કલનિસ્વનભાષિતાઃ ॥૩ ૯। ।
મહતામપ્યુપાત્તાનાં તપસાં વિઘ્નહેતવઃ ।
દર્શયામાસુરાત્માનં વિદ્વિષાં વધહેતવઃ । ।8.129.૪૦ । ।
અથ તેપ્સરસો દૃષ્ટવા દૈતેયાઃ કામમોહિતાઃ ।
તાસામર્થે વરાઙ્ગીનામભિજઘ્નુઃ પરસ્પરમ્ ॥૪૧ । ।
ગદા૩૪ પરિઘચક્રાસિશૂલમુદ્ગરશક્તિભિઃ ।
ધનુઃકુલિશતીક્ષ્ણાગ્ર ભિન્દિપાલપરશ્વધૈઃ । ।૪૨। ।
૨૭ હંસ્યત - ક. । ૨૮... ન્યુદ્ધે - ક. ખ । ૨૯ ત્કીર્ણસારસાઃ - ખ. । ૩૦ દૃષ્ટયઃ (?) । ૩૧ હરિ (હરિ) - ક., હરિત્ - ઘ. । ૩૨ પલ્લવાઃ - (?) । ૩૩ સંરક્તપલ્લવાઃ - ક. । ૩૪ તદા - ક. ।
716
મમેયઞ્ચારુસર્વાઙ્ગી ન તવેયં સુમધ્યમા ।
અથવા યુદ્ધશુલ્કાસ્તુ મુઞ્ચૈનાં પ્રહરસ્વ મામ્ ॥૪૩ । ।
ઇત્યુક્ત્વા વિવિધા વાચો દૈતેયાઃ કાલચોદિતાઃ ।
અન્યોન્યવધમાસાદ્ય પ્રજગ્મુસ્તે યમક્ષયમ્ । ।૪૪। ।
હતશિષ્ટાસ્તુ યે તત્ર દાનવાઃ શાન્તપૌરુષાઃ ।
વિબુધૈરુગ્રતેજોભિસ્તેપિ સર્વે રણે હતાઃ । ।૪૫ । ।
ય ઇદં૩૫ પઠતે વિશુદ્ધબુદ્ધિર્નિધનં૩૬ સંસદિ૩૭ દાનવેશ્વરાણામ્ ।
મનુજો યુવતીરિહૈવ લોકે સ લભેદપ્સરસાં સમાનરૂપાઃ ॥૪૬ । ।
ઇતિ સ્કન્દપુરાણે અન્ધકારયુદ્ધે ઊનત્રિંશોત્તરશતતમોધ્યાયઃ૩૮
વ્યાસ ઉવાચ
અન્ધકઃ સ કથં દૈત્યો હરેણ વિનિપાતિતઃ ।
યસ્ય ત્રૈલોક્યમખિલં ભયાત્ સર્વં વશે સ્થિતમ્ । । ૧ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
અન્ધકો નામ દૈત્યેન્દ્ર આદૌ૧ ત્રૈલોક્યકણ્ટકઃ ।
બ્રહ્મણસ્તુ વરાન્ પ્રાપ્ય સોવધ્યો દેવમાનુષૈઃ । ।૨। ।
ન તસ્ય યુદ્ધે ક્રુદ્ધસ્ય વિષ્ણુઃ શક્રો યમોથવા ।
શક્તો હ્યભિમુખે સ્થાતું કિમુતાન્યે દિવૌકસઃ । ।૩ । ।
સ કદાચિદ્ બલોદ્વૃત્તઃ પર્યટન્ પૃથિવીમિમામ્ ।
અપશ્યન્મન્દરપ્રસ્થે દેવીં હિમવતઃ સુતામ્ । ।૪। ।
સ તામાલોક્ય દૈત્યેન્દ્રઃ કામોપહતચેતનઃ ।
અહમેવ પ્રભુરિતિ દેવ્યાં૨ દૌષ્ટ્યમચિન્તયત । । ૫ । ।
ચિન્તયિત્વા તુ તાં પ્રાહ દાનવાનનુયાયિનઃ ।
આનયધ્વમિમાં શીઘ્રં મત્સમીપં નગાત્મજામ । ।૬। ।
૩૫ ઇમં - ક ખ. । ૩૬ શુદ્ધિર્નિધનં - ખ । ૩૭ સંપ્રતિ (?) । ૩૮ ૧૭૯ - ખ., ૧૧૯ - ઘ. । ૧ આસીત્ - ખ. । ૨ દૈત્યો - ક । ૩ તાન્ (?) ।
717
તચ્છ્રુત્વા તસ્ય વચનં મન્મથાવિષ્ટચેતસઃ ।
પ્રહ્લાદો વદતાં શ્રેષ્ઠ ઇદં વચનમબ્રવીત્ । ।૭॥
દાનવેન્દ્ર હિતં વાક્યં યદાયત્યાં વિશુધ્યતે ।
અવશ્યં તન્મયા વાચ્યં બન્ધુસ્નેહાદ્વિશેષતઃ

એષા હિમવતઃ પુત્રી પત્ની શર્વસ્ય ધીમતઃ ।
નાસ્યાં દૌષ્ટ્ય૪ ત્વયા ચિન્ત્યં મા નો૫ ધક્ષ્યતિ૬ તેજસા

જગતો માતરં દેવીં પૂજ્યા દુષ્પ્રેક્ષ્યતેજસમ્૭ ।
ઉમાં દાનવશાર્દૂલ નાધિક્ષેપ્તુમિહાર્હસિ ॥8.130.૧ ૦॥
કિં કણ્ઠે મહતીં બદ્ધ્વા શિલાં મૂઢેન ચેતસા ।
ગમ્ભીરાવર્તિનીં ભીમાં૮ નદીં ત્વં તર્તુમિચ્છસિ૯

ભૂત્વા પતઙ્ગઃ કિં મોહાચ્છિખાં દીપ્તાં વિભાવસોઃ ।
દાનવાનામધિપતે નાશાય સ્પ્રષ્ટુમિચ્છસિ ॥ ૧૨। ।
મા વિનાશં નયેઃ૧૦ સર્વાન્ સમૂલાન્દાનવેશ્વર ।
નિવર્ત્યતાં મનો દેવ્યા નૈતદ્યુક્ત વિપશ્ચિતામ્

ત્વં વિપશ્ચિત્ કુલીનશ્ચ કુલીનાનાં ચ ગોત્રજઃ ।
યજ્વા ચ ધર્મનિત્યશ્ચ નૈતદ્યુક્ત તવ પ્રભો

તવ સન્તિ સ્ત્રિયો બહ્વ્યઃ સર્વાશ્ચ સ્થિરયૌવનાઃ ।
પ્રકૃત્યૈવ સુરૂપાઙ્ગ્યો દેવ્યાશ્ચેતો નિવર્ત્યતામ્૧૧

યોસ્માકં તપસા તુષ્ટો યચ્છતે કાંક્ષિતાન્ વરાન્ ।
તસ્ય ત્વં દેવદેવસ્ય દેવ્યાઃ પાપં ચિકીર્ષસિ ॥૧ ૬॥
યેન દક્ષઃ ક્રતુઃ કાલઃ કામશ્ચ ગમિતઃ ક્ષયમ્ ।
તસ્ય ત્વં દેવદેવસ્ય દેહાર્ધં હર્તુમિચ્છસિ ॥૧૭।ઽ
લિઙ્ગેષુ યોર્ચ્યતે દેવઃ સુરાસુરમહોરગૈઃ ।
તસ્ય દેવી જગદ્ધાત્રીં કથં ત્વમવમન્યસે

૪ દુષ્ટં - ક ખ. । ૫ મારો - ક. । ૬ ધક્ષ્યસિ - ખ., ધક્ષ્યેત?) । ૭ તેજસઃ - ખ., ચેતસઃ - ક. । ૮ અપ્સુવ સત્સુ (વર્ષત્સુ?) મહતી - ક । ૯ તરિતુમિચ્છસિ - ક । ૧૦ મા વિનાશાય નઃ - ખ., નય ઃ ક. । ૧૧ નિવર્તતામુ - ખ, ।
718
સ ચૈકો નાભિમન્તવ્ય૧૨ સ્ત્વયા દેવઃ પિનાકધૃક્ ।
ઇચ્છન્૧૩ કુર્યાદ્ધિ રૂપાણાં સહસ્રાણિ શતાનિ ચ । । ૧૯ ॥
પ્રમથાનાં સહસ્રાણિ યોગિનાં ભીમકર્મણામ્ ।
તસ્યાગ્રતો વ્રજન્ત્યેતે યથૈવ તવ દાનવાઃ । । 8.130.૨૦ । ।
યો હરેદ્ ભાસ્કરાદ્દીપ્તિં ચન્દ્રાત્કાન્તિં ક્ષિતેઃ ક્ષમામ્ ।
વાસુકેર્યો હરેદ્ દંષ્ટ્રાં સ હરેત્તસ્ય પાર્વતીમ્ । ।૨૧ । ।
તસ્યોત્તમાઙ્ગં સકલં શતધા શકલીભવેત્ ।
યઃ શર્વભાર્યાં તામાર્યામવમન્યેત બાલિશઃ । ।૨ ૨ । ।
પિતામહેન યચ્ચોક્તસ્તદા ત્વં પદ્મયોનિના ।
વરદાનાવસાને તુ વચસ્તત્૧૪ સ્મર્તુમર્હસિ । ।૨ ૩ । ।
યૈષા૧૫ શ્રીસ્તે દિતિસુત મયા દત્તા સુદુર્લભા ।
દુર્નયેન તવૈવેયં યાસ્યત્યન્યત્ર દાનવ૧૬ । । ૨૪। ।
કટુકાન્યપિ પથ્યાનિ બન્ધૂનાં૧૭ વચનાનિ યે ।
ન શૃણ્વન્ત્યનયોપેતાસ્તે યાન્તિ નિધનં નરાઃ । ।૨૫। ।
સમેષ્યામ વયં દેવં પ્રિયાર્થે તવ શઙ્કરમ્ ।
સમેત્યાનુસમેષ્યામઃ સર્વે વૈવસ્વતક્ષયે । ।૨ ૬। ।
ઇત્યુક્તઃ સ તદા તેન બન્ધુના શોભનં વચઃ ।
નૈતદેવમિતિ પ્રાહ પ્રહસન્ કાલચોદિતઃ । । ૨૭ । ।
તસ્મિન્નપરિહાર્યે૧૮ તુ કાર્યાકાર્યે પ્રિયે મમ ।
યદિ યુદ્ધે ક્ષયો મે સ્યાત્ ક્ષયોપિ વિજયો મમ

મનસૈવ હિ ભૂતાનાં વિદધાનઃ શુભાશુભમ્ ।
તથા વાપ્યન્યથા૧૯ વાપિ કાલ એવ૨૦ કરિષ્યતિ । ।૨૯ । ।
પ્રત્યાખ્યાય તતો૨૧ રાગાત્ પ્રહ્લાદં દાનવેશ્વરઃ ।
દેવીં સ્પ્રષ્ટું૨૨ દધે ચેતઃ૨૩ પતઙ્ગોગ્નિશિખામિવ । ।8.130.૩ ૦ ॥
૧૨ નાતિ ( નાવ?) મન્તવ્યઃ - ક. । ૧૩ ઇત્થ - ક. । ૧૪. સ્ત્વં - ક ખ । ૧૫ યેષાં (યૈષાં?) - ક. । ૧૬ દાનવાન્ - ક. । ૧૭ બહૂનાં - ખ. । ૧૮ તસ્મિન્નપિમહાર્યે - ક. । ૧૯ ચાપ્યન્યથા - ક. । ૨૦ એષ - ક. । ૨૧ તથા? । ૨૨ દ્રષ્ટું - ખ । ૨૩ (ધ). . ચ્ચેતઃ - ક. ખ ।
719
અથ બુદ્ધ્વા ભગવતી દુષ્ટભાવં૨૪ દુરાત્મનઃ ।
ગણાનાજ્ઞાપયામાસ૨૫ યુદ્ધાય સુમહાબલાન્ ॥૩ ૧ ॥
અથ તે જ્ઞાપિતા દેવ્યા વિવિધાયુધપાણયઃ ।
દાનવાભિમુખીભૂતાઃ સોમનન્દિપુરસ્સરાઃ । ।૩ ૨। ।
તે કૃત્વા સુમહદ્યુદ્ધં દાનવાનુચરૈઃ સહ ।
વિક્ષિપ્તા દાનવેન્દ્રેણ વાયુના જલદા ઇવ । ।૩ ૩ । ।
એતસ્મિન્નન્તરે દેવી દૃષ્ટ્વોદીર્ણ્ણં તમન્ધકમ્ ।
સ્વયમેવાભિદુદ્રાવ ગૃહીત્વા સશરં ધનુઃ । । ૩૪॥
અન્ધકં૨૬ પચવિંશત્યા સા જઘાન સ્તનાન્તરે ।
શરાણાં નિશિતાગ્રાણાં સ મુમોહ પપાત ચ ॥ ૩ ૫। ।
સ મુહૂર્ત્તાત્તદા સંજ્ઞાં લબ્ધ્વા માનાચ્ચ દાનવઃ ।
ઉત્તસ્થૌ વેગવાઞ્છીઘ્રમુગ્રોદ્યતશરાસનઃ૨૭ । ।૩ ૬॥
તતઃ સ ઉત્થાય પુનર્દેવીં પ્રતિ મહાસુરઃ ।
મુમોચ શરવર્ષાણિ વર્ષાણીવ બલાહકઃ । ।૩૭। ।
તતસ્ત્રિશૂલમુદ્યમ્ય૨૮ દેવીં૨૯ દીપ્તાગ્નિતેજસમ્૩૦ ।
અન્ધકં હન્તુમારબ્ધાં૩૧ શનૈર્દેવો ન્યષેધયત્ । ।૩૮॥
દાનવેન્દ્રો મમૈવાયં શાસ્યો મા ત્વં શ્રમં કૃથાઃ ।
અહમેવાસ્ય શૂલેન ભેત્સ્યામિ હૃદયં રણે ॥ ૩ ૯॥
એવમુક્તા૩૨ તુ સા દેવી દેવદેવેન પાર્વતી ।
વિરરામ તતો યુદ્ધાદદૃશ્યા સંબભૂવ ચ । । 8.130.૪૦ । ।
તતો દેવઃ સ્વયં પ્રાહ નન્દિનં ગણનાયકમ્ ।
યુધ્યધ્વં દાનવૈસ્સાર્ધં ગણાનાહૂય સર્વશઃ । ।૪૧ ॥
આહૂય નન્દી૩૩ તાન્સર્વાન્ ગણાઞ્છર્વાજ્ઞયા તદા ।
ઉવાચ ભૂયો૩૪ દેવેશં શૃણુ યેભ્યાગતા ગણાઃ

૨૪ દુષ્ટં ભાવં - ખ. । ૨૫ ગણાનાં જ્ઞાપયામાસ - ક । ૨૬ અન્ધકઃ - ક. । ૨૭ મુદ્યતોગ્રશરાસનઃ (?) ૨૮ તતશ્શૂલં સમુદ્યમ્ય - ઘ. । ૨૯ દેવી (?) । ૩૦ દીપ્તાર્કતેજસમમ્ - ઘ. । ૩૧ સમારબ્ધા (?) ૩૨ એવમુક્ત્વા - ક ખ. । ૩૩ તતો નન્દી તુ - ઘ । ૩૪ તત ઉવાચ - ઘ. ।
720
વિશિષ્ટેષ્ટાસ્ત્વયા૩૫ સૃષ્ટાઃ સ્વયં સૃષ્ટૌ સનાતનાઃ૩૬ ।
પ્રજાભાવેન૩૭ નાનાત્વં યેષાં૩૮ તત્વં સુદુર્વચમ્૩૯ । ।૪૩ ॥
વૃષધ્વજા વૃષરથાશ્ચન્દ્રાવયવભૂષણાઃ ।
ત ઇમે સમનુપ્રાપ્તા રુદ્રા રુદ્ર તવ પ્રિયાઃ । ।૪૪। ।
કોટીશતસહસ્રાણાં શતમેષાં મહાત્મનામ્ ।
તાવન્તિ ચ સહસ્રાણિ શતાનિ ચ તથા વિભો । ।૪૫। ।
ષષ્ટિશ્ચૈવ૪૦ સહસ્રાણિ યેષાં તુલ્યો ન વિદ્યતે ।
દેવાનાં નીલકણ્ઠાનાં નીલકણ્ઠમહાત્મનામ્ । ।૪૬। ।
એતે શૂરા બલેષૂગ્રા૪૧ ઉગ્રોદગ્રપરાક્રમાઃ૪૨ ।
યુધ્યમાનાઃ કરિષ્યન્તિ તવ પ્રમુદિતં મનઃ । ।૪૭। ।
એતેષામેવ રુદ્રાણામનુરૂપાઃ પ્રભાવતઃ ।
તન્માત્રા દ્વારપાલા વૈ વિક્રાન્તાઃ ક્રાન્તમન્યવઃ । ।૪૮। ।
ઇતીમે કપિસિંહાસ્યાઃ કપિસિંહબલા રણે ।
દાનવૈસ્સહ યોત્સ્યન્તિ વારણા ઇવ વારણૈઃ । ।૪૯ ॥
રુદ્રાશ્ચ રુદ્રપુત્રાશ્ચ રુદ્રાણાં યે ચ પાર્ષદાઃ ।
રુદ્રાધિપ ન કિઞ્ચિદ્ધિ યેષાં૪૩ સાધ્યં૪૪ ન વિદ્યતે । ।8.130.૫ ૦ । ।
એકૈકસ્યાસ્ય રુદ્રસ્ય પુત્રાઃ પુત્રવતાં૪૫ વર૪૬ ।
પઞ્ચ પઞ્ચ મહાવીર્યાઃ કાકપક્ષધરાશ્ચ તે ॥૫ ૧ । ।
ભુજતઃ સહસોત્પન્નાસ્તવ યે ક્રોધ સમ્ભવાઃ૪૭ ।
વીરભદ્રં પુરસ્કૃત્ય ત ઇમે૪૮ સમુપસ્થિતાઃ ॥ ૫૨। ।
એષાં ષષ્ટિઃ સ્મૃતાઃ કોટ્યઃ સહસ્રાણિ ચ ષોડશ ।
ગણપાનાં ગણાધ્યક્ષ ત્વત્પ્રિયાણામિહાગતાઃ ॥૫ ૩ । ।
એવં દેવ પ્રિયાર્થં તે દક્ષયજ્ઞઃ સમૃદ્ધિમાન્ ।
યૈર્ધ્વસ્તઃ પુરહન્ દેવ પશ્ય તાન્ પુનરાગતાન્ ॥૫૪। ।
૩૫.. ષ્ટેષ્ટ ત્વયા - ક । ૩૬ સનાતના - ક., સનાતનઃ (ન ) - ખ. । ૩૭ પ્રજાભાવન - ક. । ૩૮ તવ - ખ. । ૩૯ ધનુર્ધરાઃ - ખ । ૪૦ ષષ્ટિઞ્ચૈવ - ક. । ૪૧ એતેષુબલષૂદગ્રા - ખ. । ઉગ્રા ઉગ્ર- પરાક્રમાઃ - ખ. । ૪૩ એષાં (?) । ૪૪ શોધ્યં - ક । ૪૫ પુત્રશતાં - ક. । ૪૬ વરાઃ - ખ. । ૭૪ સન્નિભાઃ - ક. ખ. । ૪૮ ય ઇમે - ક., ઇતીમે - ખ. ।
721
આપદ્ભાવપ્રપન્નાસ્તુ૪૯ યેન ધ્યાતાસ્ત્વયાનઘ ।
કોટીશતસહસ્રાખ્યાસ્તેપ્યમી સમુપસ્થિતાઃ । । ૫૬ । ।
મહાનલા૫૦ યથા વૃક્ષાન્ પ્રદીપ્તાન્ વાયુના સહ ।
એતેભિનિર્દહિષ્યન્તિ દાનવાઁસ્ત્વત્પ્રિયે રતાઃ । । ૫૭ । ।
ગુહાવાસ ગુહ્યસ્યાપિ ક્રીડમાનસ્ય યે સુરૈઃ ।
પ્રિયાર્થં ગણપા દત્તા નાનામૃગશતાનનાઃ૫૧ । ।૫૮। ।
જ્વલનાચલવત્તેષાં ત્રિંશત્કોટ્યો મહેશ્વર ।
ગણપાનામનુપ્રાપ્તાઃ પ્રિયં કર્તું તવાનઘ । ।૫૯। ।
ઇમે રક્તમ્બરધરા રક્તસ્રગનુલેપનાઃ ।
ઓષ્ઠજાદ્રુધિરાજ્જાતા રક્તા નામ ગણેશ્વરાઃ । । 8.130.૬૦ ॥
અઙ્ગારકસ્યાનુચરા મહાબલપરાક્રમાઃ ।
ષષ્ટિકોટિસહસ્રાણિ ત ઇમે સમુપસ્થિતાઃ । ।૬ ૧ । ।
મન્તવ્યં ન બલં ચાપિ એતન્માત્રં ત્વયાનઘ ।
એતે હ્યષ્ટગુણૈશ્વર્યં તવ દેવ પ્રસાદજમ્ । । ૬૨ । ।
સંવિભ્રાણા૫૨ મહેશાન કરિષ્યન્તિ બહૂનપિ ।
લોકાનેતે સમુદ્યુક્તાન્ સદેવાસુરમાનુષાન્ । । ૬૩ । ।
સંયુગે યુગમૂલાન્તં દહેયુઃ સુરદાનવાન્ ।
ય એતે કુન્દસંકાશાઃ સ્વર્ણોત્પલવિભૂષિતાઃ । । ૬૪। ।
દંશિતા ગણેપેશાન સર્વે યુદ્ધકુતૂહલાઃ ।
બ્રહ્મણ્યા૫૩સ્ત ઇમે શૂરાશ્ચન્દ્રાવયવભૂષણાઃ । । ૬૫। ।
રુદ્રા રુદ્રપતે પ્રાપ્તાઃ પશ્યેમાન્ યુદ્ધલાલસાન્ ।
બાલાર્કસમવર્ણાભાઃ સશસ્ત્રાશ્ચ ચતુર્ભુજાઃ ॥ ૬૬। ।
દ્વારપાલા હ્યમી દેવ કપીન્દ્રસદૃશાનનાઃ ।
રક્તામ્બરા રક્તમાલ્યા રક્તચન્દનરૂષિતાઃ ॥૬૭। ।
૪૧ આમદ્ભાવપ્રપન્નાસ્તુ - ક । ૫૦ મહાનલો - ખ. । ૫૧ શુભનનાઃ - ખ. । ૫૨ વિભૂચ્ચાણા - ક. । વિકુર્વાણા - ખ. । ૫૩ બ્રહ્મણા - ક. ।
722
બ્રહ્મણ્યા વરદાઃ શૂરાઃ કૌમારબ્રહ્મચારિણઃ ।
મત્તબર્હિસમારૂઢાઃ સર્વે વૈ શક્તિપાણયઃ ॥૬૮। ।
એતે વિક્રાન્તવિક્રાન્તાઃ સ્કન્દા નામ કુમારકાઃ ।
ઉચ્ચૈઃશ્રવઃપ્રતિસમાનશ્વાન્ યે હેમમાલિનઃ

વિરેજુરાસ્થિતા દેવ૫૪ પીતકૌશેયવાસસઃ ।
બાલાર્કસમવર્ણાભા બાલોત્પલદલેક્ષણાઃ

વિશાખા નામ તે પુત્રા રુદ્રાણાં શક્તિપાણયઃ ।
યાનેતાનીક્ષસે દેવ સિતવસ્ત્રાન્ સિતાનનાન્ । ।૭૧ ॥
વિદ્યોતમાનાન્ વપુષા૫૫ બહૂઁશ્ચન્દ્રાનિવોદિતાન્ ।
કાકપક્ષધરાન્મુણ્ડાઁસ્તામ્રચૂડેષ્વવસ્થિતાન્ । ।૭૨। ।
એતે વિખ્યાતવીર્યાસ્તે શાખા નામ કુમારકાઃ ।
ય ઇમે છાગમેષસ્થાઃ કિંશુકાશોકવર્ચસઃ । ।૭૩ । ।
શૂરાશ્ચૌદાર્યવન્તશ્ચ૫૬ શિશુતામરસાનનાઃ ।
નૈગમેષસ્ય પુત્રસ્ય તવ તુલ્યપરિચ્છદાઃ । ।૭૪। ।
નૈગમેષા ઇતિ ખ્યાતા હ્યેતે દેવ કુમારકાઃ ।
ય ઇમે કાલમેઘાભાઃ કાલમેઘનિભસ્વનાઃ । ।૭૫। ।
કેશજાસ્તવ તે દેવ પ્રમથાઃ૫૭ સમુપસ્થિતાઃ ।
ઇમે ચ રક્તા બહવો ગણાઃ પરબલાર્દનાઃ । ।૭૬ । ।
વરૂથિનો વર્મિણશ્ચ રથિનશ્ચિત્રયોધિનઃ ।
નાનાપ્રહરણાઃ સર્વે સર્વે યુદ્ધવિશારદાઃ૫૮

કૃતિનો યુદ્ધશૌણ્ડાશ્ચ સર્વ એવ ચ દંશિતાઃ ।
સિતાસિતાનાં મેઘાનાં ગિરીણાં ચ સમત્વિષઃ ।
સનક્રમીનમકરા યે સમુદ્રા ઇવોદ્ધતાઃ । ।૭૮॥
સિંહવ્યાઘ્રવરાહાસ્યાઃ પરિઘાશનિપાણયઃ ।
તવૈવાનુગ્રહાદેતે પ્રમથાસ્ત્વામુપસ્થિતાઃ ॥૭૯ । ।
૫૪ દેવાઃ - ક. । ૫૫ વિદ્યોતમાનવપુષા (?) । ૫૬ ઔદાર્યવન્તશ્ચ - ક. । ૫૭ પ્રથમાઃ - ક. । ૫૮ સર્વયુદ્ધવિશારદાઃ (?) ।
723
એતે વૈ પાર્ષદાઃ શૂરાઃ સ્કન્દસ્ય પરમાત્મનઃ
ત્રિદશૈઃ ક્રીડનં દત્તાઃ સર્વશસ્ત્વામુપસ્થિતાઃ ॥8.130.૮ ૦ । ।
દૃપ્તપ્રમુદિતં સ્ફીતં પ્રમથાનીકમીશ્વર૫૯ ।
દાનવાનીકભેદાર્થે સમર્થમિતિ મે મતિઃ । ।૮૧ । ।
પ્રવિહાયાન્યકાર્યાણિ૬૦ પરમાદરમાસ્થિતમ્ ।
દેવારીણામનર્થાય વિધ્વંસયદનન્તરમ્ (?) । ।૮૨। ।
કરિગિરિતરુતોરણપ્રભાસ્તરુણદિવાકરતુલ્યતેજસઃ ।
ગણપતિપતયસ્તવ હ્યમી રિપુબલમીશ્વર જેતુમુદ્યતાઃ૬૧ । ૮૩ । ।
અચરચરપતે તતોન્ધકઃ પ્રતિસમતાં લભતે રણે સ્થિતઃ ।
ગણપતિશતયૂથસંવૃતો વિસૃજ વિભોવનતાન્ ગણેશ્વરાન્ । ।૮૪॥
ઇતિ સ્કન્દપુરાણે અન્ધકયુદ્ધોપક્રમે ત્રિંશદુત્તરશતતમોધ્યાયઃ