સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 7.9

॥ પુલસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્નૃપશ્રેષ્ઠ તીર્થં ત્રૈલોક્યવિશ્રુતમ્ ॥
કેદારમિતિ વિખ્યાતં સર્વપાપહરં નૃણામ્

યત્ર મન્દાકિની પુણ્યા સરસ્વત્યા સમાગતા ॥
તત્ર સ્નાતો નરો રાજન્મુચ્યતે સર્વકિલ્બિષૈઃ

શૃણુ રાજન્યથાવૃત્તમિતિહાસ પુરાતનમ્ ॥
ઋષિભિર્બહુધા ગીતમર્બુદે પર્વતોત્તમે

અજપાલો નૃપશ્રેષ્ઠઃ સૂર્યવંશસમુદ્ભવઃ ॥
સપ્તદ્વીપવતીં પૃથ્વીં સ પાતિ નાત્ર સંશયઃ

ન હસ્તિનો ન પાદાતા ન ચાશ્વાસ્તસ્ય ભૂપતેઃ ॥
ન રથાશ્ચ મહારાજ ન કોશાશ્ચ તથાવિધાઃ

ન ગૃહ્ણાતિ કરં રાજન્પ્રજાભ્યોથાધિકં નૃપ ॥
રાજ્યં સ ઈદૃશં ચક્રે સર્વલોકહિતે રતઃ

જાતાપરાધો ભૂપૃષ્ઠે જાયતે ચેત્કથંચન ॥
તં ગત્વા નિગ્રહં તસ્ય ચક્રુઃ શસ્ત્રાણિ તત્ક્ષણાત્

એવમસ્ય નરેન્દ્રસ્ય વર્ત્તમાનસ્ય ભૂતલે ॥
સુખેન રમતે લોકો રાજ્યે નિહતકંટકે

કામં વર્ષતિ પર્જન્યઃ સસ્યાનિ રસવંતિ ચ ॥
ગાવઃ પ્રભૂતદુગ્ધાશ્ચ વિદ્યમાને નરાધિપે

કેનચિત્ત્વથ કાલેન વસિષ્ઠો ભગવાન્મુનિઃ ॥
તીર્થયાત્રાપ્રસંગેન તસ્ય ગેહમુપાગતઃ

તં દૃષ્ટ્વા પૂજયામાસ શાસ્ત્રદૃષ્ટેન વર્ત્મના ॥
પ્રત્યુત્થાનાભિવાદાભ્યામર્ઘ્યપાદ્યાદિભિસ્તથા

એવં સંપૂજિતસ્તેન ભક્ત્યા પરમયા નૃપ ॥
સુખોપવિષ્ટો વિશ્રાંતો વસિષ્ઠો મુનિસત્તમઃ ॥
રાજર્ષીણાં કથાશ્ચક્રે દેવર્ષીણાં તથૈવ ચ ॥ ।

તતઃ કથાવસાને તુ કસ્મિંશ્ચિન્નૃપસત્તમ ॥
પપ્રચ્છ વિનયોપેતસ્તં મુનિં શંસિતવ્રતમ્

॥ અજપાલ ઉવાચ ॥ ॥
અતીતાનાગતં વિપ્ર વર્ત્તમાનં તથૈવ ચ ॥
ત્વં વેત્સિ સકલં બ્રહ્મંસ્તપશ્ચર્યાપ્રભાવતઃ

કૌતુકં હૃદિ મે જાતં વર્ત્તતે મુનિપુંગવ ॥
પ્રસાદઃ ક્રિયતાં મહ્યં કથયસ્વ પ્રસાદતઃ

॥ વસિષ્ઠ ઉવાચ॥ ॥
બ્રૂહિ પાર્થિવશાર્દૂલ યત્તે મનસિ વર્ત્તતે ॥
કથયિષ્યામિ તત્સર્વં યદ્યપિ સ્યાત્સુદુર્લ્લભમ્

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
કેન કર્મવિપાકેન મમૈતદ્રાજ્યમુત્તમમ્ ॥
નિષ્કણ્ટકં સદા ક્ષેમં સર્વકામસમન્વિતમ્

ન દીનો ન ચ દુઃખાર્ત્તો વ્યાધિગ્રસ્તો ન કોઽપિ ચ ॥
વિદ્યતે મમ રાજ્યે ચ ન દરિદ્રો મહામુને

નારીયં મમ સાધ્વી ચ પ્રાણેભ્યોઽપિ ગરીયસી ॥
મચ્ચિત્તા મદ્ગતપ્રાણા નિત્યં મમ હિતે રતા ॥
અનયા ચિંતિતં બ્રહ્મન્સર્વં વિસ્તરતો વદ

કિં દાનસ્ય પ્રભાવેન વ્રતયાગસ્ય વા મુને ॥
તપસો વા મુનિશ્રેષ્ઠ વ્રતસ્ય નિયમસ્ય ચ

જન્માન્તરકૃતં પુણ્યં પરં કૌતૂહલં હિ મે ॥
કથયસ્વ પ્રસાદેન વિસ્તરેણ દ્વિજોત્તમ

॥
॥ વસિષ્ઠ ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ સર્વં મહીપાલ વિસ્તરેણ ચ કથ્યતે ॥
ન ચ મન્યુસ્ત્વયા કાર્યો ન ચ વ્રીડા મહામતે

અન્યદેહાંતરે રાજઞ્છૂદ્રજાતિસમુદ્ભવઃ ॥
શૂદ્રજાતિરિયં સાધ્વી તવ પત્ની હ્યભૂત્પુરા

કેનચિત્ત્વથ કાલેન દુર્ભિક્ષે સમુપસ્થિતે ॥
અન્નક્ષયાન્મહારાજ સર્વ લોકઃ ક્ષુધાર્દિતઃ

તતસ્ત્વં ભાર્યયા સાર્દ્ધમન્યદેશાંતરે ગતઃ ॥
સમારુહ્ય ચ કૃચ્છ્રેણ કસ્મિંશ્ચિદ્ગિરિનિર્ઝરે

ત્વયા દૃષ્ટં મનોહારિ શુભં પંકજકાનનમ્ ॥
તત્ર સ્નાત્વા પયઃ પીત્વા પિતૃદેવાઃ પ્રતર્પિતાઃ

મનસા ચિંતિતં હ્યેતત્પદ્માન્યાદાય કરોમ્યહમ્ ॥
વિક્રયં યેન ચાહારો ભવેન્મમ ચ સર્વથા

તતઃ પદ્માનિ ભૂરીણિ ગૃહીત્વા ભાર્યયા સહ ॥
ગતો યત્ર જનો ભૂરિ ગતઃ પાર્થિવસત્તમ

ન કેઽપિ પ્રતિ ગૃહ્ણંતિ લોકા દુર્ભિક્ષપીડિતાઃ॥
ભ્રમિતસ્ત્વં ચ સર્વત્ર શ્રાંતો વૈરાગ્યમાગતઃ

તતો દિનાવસાને તુ ગુહામેકાં સમાશ્રિતઃ ॥
ભૂમૌ પદ્માનિ નિક્ષિપ્ય ક્ષુધાવિષ્ટઃ પ્રસુપ્તવાન્

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ કર્ણયોસ્તે સમાગતઃ ॥
પઠતાં દ્વિજમુખ્યાનાં ધ્વનિર્વેદપુરાણયોઃ

તં શ્રુત્વા સહસોત્થાય જ્ઞાત્વા જાગરણં તતઃ ॥
પદ્માન્યાદાય તત્રૈવ સભાર્યઃ શિવમંદિરે

તત્ર નાગવતી વેશ્યા શિવરાત્રિપરાયણા ॥
કેદારે પરયા ભક્ત્યા કરોતિ નિશિ જાગરમ્

તસ્યાઃ પાર્શ્વે સ્થિતા દાસી ત્વયા પૃષ્ટા નરેશ્વર ॥
દેવસ્ય પુરતો બાલે કિમર્થં રાત્રિજાગરમ્

તયોક્તં શિવરાત્ર્યાં વૈ વેશ્યેયં વરવર્ણિની ॥
કુરુતે નાગવતી નામ રાત્રૌ ભક્ત્યા ચ જાગરમ્

યઃ શ્રદ્ધાભક્તિસંયુક્તઃ કુરુતે રાત્રિજાગરમ્ ॥
પૂજયિત્વા મહાદેવં સ યાતિ પરમં પદમ્

કૃત્વોપવાસં પદ્મૈર્ય્યઃ પૂજયેત્ત્ર્યંબકં નરઃ ॥
સ યાતિ રુદ્રસાલોક્યં સેવ્યમાનો ઽપ્સરોગણૈઃ

સકામો લભતે કામાન્દેવૈરપિ સુદુર્લ્લભાન્ ॥
સ ત્વં પદ્માનિ મે દેહિ કાંચનં ચ પલત્રયમ્॥
એતેષાં મૂલ્યમાદાય પ્રાણાધારં સમાચર

તતસ્ત્વં ભાર્યયા ચોક્તો ગૃહ્યમાણે ચ કાંચને ॥
ન ગ્રાહ્યં મૂલ્યમેતેષાં ત્વયા નાથ કથંચન

ઉપવાસો બલાજ્જાતો હ્યન્નાભાવાદ્વયોરપિ ॥
પદ્મૈરેભિર્હરઃ પૂજ્યો દ્વાભ્યામેવાદ્ય નિશ્ચયમ્

ઇદં ત્વયાઽદ્ય કર્ત્તવ્યં ત્યાજ્યમસ્યાસ્તુ કાંચનમ્॥
ભાર્યાયા વચનં શ્રુત્વા તૈઃ પદ્મૈઃ પૂજિતઃ શિવઃ

શ્રદ્ધયા ચ સભાર્યેણ જાગરં ચ શિવાગ્રતઃ ॥
કૃતં ત્વયા મહારાજ ભાર્યયા શિવમંદિરે

પુરાણશ્રવણં જાતં તત્ર પાર્થિવસત્તમ ॥
શિવરાત્ર્યાં મહારાજ પદ્મૈસ્તુ પૂજિતઃ શિવઃ

કેદારસ્યાગ્રતો ભક્ત્યા રાત્રૌ જાગરણં તથા॥
કૃતં ત્વયા મહારાજ એકાગ્રેણ ચ ચેતસા

તતઃપ્રભાતે સંજાતે ભિક્ષાં કૃત્વા ચ પારણા ॥
કૃતા ત્વયા મહારાજ શિવાગ્રે સહ ભાર્યયા

તતઃ કાલાંતરેણૈવ કાલધર્મં ગતો ભવાન્ ॥
ભાર્યેયં ચ ત્વયા સાર્ધં સંપ્રવિષ્ટા હુતાશનમ્

તતો જાતા મહારાજ દશાર્ણાધિપતેઃ સુતા ॥
વૈદેહે નગરે રાજા જાતસ્ત્વં પાર્થિવોત્તમ

અજપાલ ઇતિ ખ્યાતો નામ્ના ચ ધરણીતલે ॥
સર્વેષાં પ્રાણિનાં ત્વં ચ વલ્લભો નૃપસત્તમ

એતસ્માત્કારણાજ્જાતા ભાર્યેયં પ્રાણસંમતા ॥
ભૂયોઽપિ તવ સંજાતા યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ

તસ્ય દેવસ્ય માહાત્મ્યાત્કેદારસ્ય મહીપતેઃ ॥
રાજ્યં તે સુખદં નૃણાં તથા નિહતકણ્ટકમ્

પ્રાપ્તં ત્વયા મહારાજ કેદારસ્ય પ્રસાદતઃ ॥
યેન ત્વં સૈન્યહીનોઽપિ પૃથિવીં પરિરક્ષસિ

॥ પુલસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા સ રાજા વિસ્મયાન્વિતઃ ॥
ગમનાય મતિં ચક્રે કેદારં પ્રતિ ભૂમિપઃ

સ ગત્વા પર્વતે રમ્યે પૂજયિત્વા ચ તં વિભુમ્ ॥
શિવરાત્રિપરઃ સમ્યગ્વર્ષેવર્ષે બભૂવ હ

પુત્રં રાજ્યે ચ સંસ્થાપ્ય તતોઽર્બુદમથાગમત્ ॥
પ્રાપ્તો મુક્તિં તતો ભૂયઃ સભાર્યસ્તત્પ્રભાવતઃ

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં કેદારસ્ય મહીપતે ॥
માહાત્મ્યં શુભદં નૃણાં સર્વ પાપપ્રણાશનમ્

માઘફાલ્ગુનયોર્મધ્યે કૃષ્ણપક્ષે ચતુર્દશી ॥
શિવરાત્રિરિતિ ખ્યાતા ભૂતલેઽસ્મિન્મહામતે

તસ્યાં તુ સર્વથા રાજન્યાત્રાં તસ્ય સમાચરેત્॥
કેદારસ્ય મહારાજ પ્રકુર્યાત્પૂજનં નૃપ

માઘકૃષ્ણચતુર્દશ્યાં યઃ કુર્યાત્તત્ર જાગરમ્ ॥
કૃતોપવાસો નૃપતે શિવલોકં સ ગચ્છતિ

સ્નાત્વા ગંગાસરસ્વત્યોઃ સંગમે સર્વકામદે ॥
યે પ્રપશ્યન્તિ કેદારં તે યાસ્યંતિ પરાં ગતિમ્

કુણ્ડે કેદારસંજ્ઞે યઃ પ્રપિબેદ્વિમલં જલમ્ ॥
સપ્તપૂર્વાન્સપ્ત પરાન્પૂર્વજાંસ્તારયેત્તુ સઃ

યશ્ચૈતચ્છૃણુયાન્નિત્યં ભક્ત્યા પરમયા નૃપ ॥
સોઽપિ પાપૈર્વિમુચ્યેત કેદારસ્ય પ્રભાવતઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે તૃતીયેઽર્બુદખણ્ડે કેદારમાહાત્મ્યવર્ણનં નામ નવમોઽધ્યાયઃ