સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 7.8-2

॥ પ્રહ્લાદ ઉવાચ ॥ ॥
મા ગચ્છધ્વં સુરનદીં કાલિંદીં મા સરસ્વતીમ્ ॥
ગચ્છધ્વં ચ દ્વિજશ્રેષ્ઠા ગોમત્યુદધિસંગમે

પ્રાપ્યતે હેલયા યત્ર સર્વે કામા ન સંશયઃ ॥
ગોમતીજલકલ્લોલૈઃ ક્રીડતે યત્ર સાગરઃ

પાપઘ્નં ગોમતીતીરં પ્રાપ્યતે પુણ્યવન્નરૈઃ ॥
સાગરેણ ચ સંમિશ્રં મહાપાતકનાશનમ્

ગોમતી સંગતા યત્ર સાગરેણ દ્વિજોત્તમાઃ ॥
મુક્તિદ્વારં તુ તત્પ્રોક્તં કલિકાલે ન સંશયઃ

યત્પુણ્યં લભતે તૂર્ણં ગંગાસાગરસંગમે ॥
તત્પુણ્યં સમવાપ્નોતિ ગોમત્યુદધિસંગમે

નમસ્કૃત્ય ચ તોયેશં ગોમતીં ચ સરિદ્વરામ્ ॥
અર્ઘ્યં દદ્યાદ્વિધાનેન કૃત્વા ચ કરયોઃ કુશાન્

મંત્રેણાનેન વિપ્રેંદ્રા દદ્યાદર્ઘ્યં વિધાનતઃ ॥
બ્રાહ્મણૈઃ સહ સંગત્ય સદા તત્તીર્થવાસિભિઃ

ભક્ત્યા ચાર્ઘ્યં પ્રદાસ્યામિ દેવાય પરમા ત્મને ॥
ત્રાહિ માં પાપિનં ઘોરં નમસ્તે સુરરૂપિણે

તીર્થરાજ નમસ્તુભ્યં રત્નાકર મહાર્ણવ ॥
ગોમત્યા સહ ગોવિંદ ગૃહાણાર્ઘ્યં નમોઽસ્તુ તે

દત્ત્વા ચાર્ઘ્યં શિખાં બદ્ધ્વા સંસ્મૃત્ય જલશાયિનમ્ ॥
કુર્યાચ્ચ પ્રાઙ્મુખઃ સ્નાનં તતઃ પ્રત્યઙ્મુખસ્તથા

સ્નાત્વા ચ પરયા ભક્ત્યા પિતૄન્સંતર્પયેત્તતઃ ॥
વિશ્વેદેવાદિ સંપૂજ્ય પિતૄણાં શ્રાદ્ધમાચરેત્

યથોક્તાં દક્ષિણાં દદ્યાદ્વિષ્ણુર્મે પ્રીયતામિતિ ॥
વિશેષતઃ પ્રદાતવ્યં સુવર્ણં વિપ્રસત્તમાઃ

દંપત્યોર્વાસસી ચૈવ કંચુકોષ્ણીષમેવ ચ ॥
લક્ષ્મ્યા સહ જગન્નાથો વિષ્ણુર્મે પ્રીયતામિતિ

મહાદાનાનિ સર્વાણિ ગોમત્યુદધિસંગમે ॥
સપ્તદ્વીપપતિર્ભૂત્વા વિષ્ણુલોકે મહીયતે

યસ્તુલાપુરુષં દદ્યાદ્ગોમત્યુદધિસંગમે ॥
સપ્તદ્વીપપતિર્ભૂત્વા વિષ્ણુલોકે મહીયતે

આત્માનં તોલયેદ્યસ્તુ સ્વર્ણેન રજતેન વા ॥
વસ્ત્રૈર્વા કુંકુમૈર્વાપિ ફલૈર્વાપિ તથા રસૈઃ

ભુક્ત્વા ભોગાન્સુવિપુલાંસ્તથા કામાન્મનોહરાન્ ॥
સંપૂજ્યમાનસ્ત્રિદશૈર્યાતિ વિષ્ણ્વાલયં નરઃ

હિરણ્યરૂપ્યદાનં ચ હ્યશ્વં ધેનું તથૈવ ચ ॥
ગોમતીસંગમે દત્ત્વા સર્વાન્કામાનવાપ્નુયાત્

ભૂમિદાનં ચ યો દદ્યાદ્ગોમત્યુદધિસંગમે ॥
સ્નાત્વા શુચિર્હરિં સ્મૃત્વા તસ્માદ્ધન્યતરો નહિ

કન્યાદાનં ચ યઃ કુર્યાદ્વિદ્યાદાનમથાપિ વા ॥
ગોમત્યાઃ સંગમે સ્નાત્વા યાતિ બ્રહ્મપદં નરઃ

યો દદ્યાત્સ્વર્ણધેનું ચ ઘૃતધેનું સમાહિતઃ ॥
બ્રહ્માણ્ડદાનમપિ વા તસ્ય પુણ્યમનંતકમ્

તથા લવણધેનું ચ જલધેનુમથાપિ વા ॥
દત્ત્વા યાતિ પરં સ્થાનં ગોમત્યુદધિસંગમે

યુગાદિષુ ચ સર્વેષુ ગોમત્યુદધિસંગમે ॥
સ્નાત્વા સંતર્પ્ય ચ પિતૄનક્ષયં લોકમાપ્નુયાત્

આષાઢ્યાં ચ તથા માઘ્યાં કાર્તિક્યાં સંગમે નરઃ ॥
પિતૄણાં તર્પણં સ્નાનં શ્રાદ્ધં પાવકપૂજનમ્ ॥
કુર્યાચ્ચૈવ તથા દાનં યદીચ્છેદક્ષયં પદમ્

પિતૄણાં ચાક્ષયા તૃપ્તિર્ગયાશ્રાદ્ધેન વૈ યથા ॥
તદ્વચ્છ્રાદ્ધાન્મહાભાગ ગોમત્યુદધિસંગમે

કુર્ય્યાત્સ્નાનં તથા દાનં પિતૄણાં તર્પણં તથા ॥
પઞ્ચકાસુ દ્વિજશ્રેષ્ઠાસ્તથા ચૈવાષ્ટકાસુ ચ

વૈધૃતૌ ચ વ્યતીપાતે છાયાયાં કુંજરસ્ય ચ ॥
ષષ્ઠ્યાં ચ કપિલાખ્યાયાં તથા હિ દ્વાદશીષુ ચ

ગોમત્યાં સંગમે સ્નાત્વા દદ્યાદ્દાનં વિશેષતઃ ॥
નિર્મલં સ્થાનમાપ્નોતિ યત્ર ગત્વા ન શોચતિ

શ્રાદ્ધપક્ષે ત્વમાવાસ્યાં ગોમત્યુદધિસંગમે ॥
હેલયા પ્રાપ્યતે પુણ્યં દત્ત્વા પિણ્ડં ગયાસમમ્

તસ્માત્સર્વં પ્રયત્નેન ત્વમાવાસ્યાં દ્વિજોત્તમાઃ ॥
શ્રાદ્ધં હિ પિતૃપક્ષાંતે કાર્ય્યં ગોમતિસંગમે

યદ્યપ્યશ્રોત્રિયં શ્રાદ્ધં યદ્યપ્યુપહતં ભવેત્ ॥
પક્ષશ્રાદ્ધકૃતં પુણ્યં દિનેનૈકેન લભ્યતે

શ્રદ્ધાહીનં મન્ત્રહીનં પાત્રહીનમથાપિ વા ॥
દ્રવ્યહીનં કાલહીનં મનસઃ સ્વાસ્થ્યવર્જિતમ્

શ્રાદ્ધપક્ષે હ્યમાયાં તુ ગોમત્યુદધિસંગમે ॥
પરિપૂર્ણં ભવેત્સર્વં પિતૄણાં તૃપ્તિરક્ષયા

ગોમતી કમલા ચૈવ ચંદ્રભાગા તથૈવ ચ ॥
તિસ્રસ્તુ સંગતા નદ્યઃ પ્રવિષ્ટા વરુણાલયમ્

ગયાયાં પિંડદાનેન પ્રયાગે હ્યસ્થિપાતને ॥
તત્પુણ્યં સમવાપ્નોતિ પક્ષાંતે શ્રાદ્ધકૃન્નરઃ

યદીચ્છેત્સર્વતીર્થેષુ હેલયા ત્વભિષેચનમ્ ॥
સ્નાનં કુર્વીત ભક્ત્યા વૈ ગોમત્યુદધિસંગમે

પક્ષેપક્ષે સમગ્રા તુ પિતૃપૂજા કૃતા ચ યૈઃ ॥
સમ્પૂર્ણા જાયતે તેષાં ગોમત્યુદધિસંગમે

શ્રાદ્ધે કૃતે ત્વમાવસ્યાં પિતૃપક્ષે ચ વૈ દ્વિજાઃ ॥
અપુત્રા ચૈવ યા નારી કાકવંધ્યા ચ યા ભવેત્

મૃતપુત્રા તથા વિપ્રાઃ સંગમે સ્નાનમાચરેત્ ॥
દોષૈઃ પ્રમુચ્યતે સર્વૈર્ગોમપ્યુદધિસંગમે ॥
સ્નાત્વા સુખમવાપ્નોતિ પ્રજાં ચ ચિરજીવિનીમ્

યાનિ કાનિ ચ દાનાનિ પૃથિવ્યાં સમ્ભવંતિ હિ ॥
તાનિ સર્વાણિ દેયાનિ ગોમત્યુદધિસંગમે

સર્વદૈવ ચ વિપ્રેન્દ્રા વિશેષાત્સર્વપર્વસુ ॥
સ્નાનં કુર્વીત નિયતો ગોમત્યુદધિસંગમે

દર્શનાદેવ પાપસ્ય ક્ષયો ભવતિ ભો દ્વિજાઃ ॥
પ્રણામે મનસસ્તુષ્ટિર્મુક્તિશ્ચૈવાવગાહને

શ્રાદ્ધે કૃતે પિતૄણાં તુ તૃપ્તિર્ભવતિ શાશ્વતી ॥
દાને મનોરથાવાપ્તિર્જાયતે નાત્ર સંશયઃ

કૃતકૃત્યાસ્તુ તે ધન્યા યૈઃ કૃતં પિતૃતર્પણમ્ ॥
શ્રાદ્ધં ચ ઋષિશાર્દૂલા ગોમત્યુદધિસંગમે

પિતૃપક્ષે ચ વૈ કેચિન્માતૃપક્ષે તથૈવ ચ ॥
તથા શ્વશુરપક્ષે ચ યે ચાન્યે મિત્રબાંધવાઃ

સ્થાવરત્વં ગતા યે ચ પુદ્ગલત્વં ચ યે ગતાઃ ॥
પિશાચત્વં ગતા યે ચ યે ચ પ્રેતત્વમાગતાઃ

તિર્ય્યગ્યોનિગતા યે ચ યે ચ કીટત્વમાગતાઃ ॥
સ્નાનમાત્રેણ તે સર્વે મુક્તિં યાંતિ ન સંશયઃ

કિં પુનઃ શ્રાદ્ધદાનાદિ ગોમતીસંગમે તથા ॥
કૃત્વા મુક્તિમવાપ્નોતિ માનવો નાત્ર સંશયઃ

શ્રવણદ્વાદશીયોગે ગોમત્યુદધિસંગમે ॥
સ્નાત્વા મુક્તિમવાપ્નોતિ યત્ર ગત્વા ન શોચતિ

સન્ત્યજ્ય સર્વતીર્થાનિ ગોમત્યુદધિસંગમે ॥
સ્નાનં કૃત્વા તથા શ્રાદ્ધં કૃતકૃત્યો ભવેન્નરઃ ॥
પરં લોકમવાપ્નોતિ હ્યર્ચયિત્વા તુ વામનમ્

સમ્યક્સ્નાત્વા નરો યસ્તુ પૂજયેદ્ગરુડધ્વજમ્ ॥
પીતાંબરધરો ભૂત્વા દિવ્યાભરણભૂષિતઃ

વીક્ષ્યમાણઃ સુરસ્ત્રીભિર્નાગારિકૃતકેતનઃ ॥
ચતુર્ભુજધરો ભૂત્વા વનમાલાવિભૂષિતઃ ॥
સંસ્તૂયમાનો મુનિભિર્યાતિ વિષ્ણ્વાલયં નરઃ

ગોમતીસંગમે સ્નાત્વા કૃતકૃત્યો ભવેન્નરઃ ॥
યત્ર દૈત્યવધં કૃત્વા વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના

ચક્રં પ્રક્ષાલિતં પૂર્વં કૃષ્ણેન સ્વયમેવ હિ ॥
તેનૈવ ચક્રતીર્થં હિ ખ્યાતં લોકત્રયે દ્વિજાઃ

ભવંતિ યત્ર પાષાણાશ્ચક્રાંકા મુક્તિદાયકાઃ ॥
યૈઃ પૂજિતૈર્જગન્નાથઃ કૃષ્ણઃ સાંનિધ્યમાવ્રજેત્

તત્રૈવ યદિ લભ્યેત ચક્રૈર્દ્વાદશભિઃ સહ

દ્વાદશાત્મા સ વિજ્ઞેયો મોક્ષદઃ સર્વદેહિનામ્ ॥
એકચક્રાંકિતો યસ્તુ દ્વારવત્યાં સુશોભનઃ

સુદર્શનાભિધાનોઽસૌ મોક્ષૈકફલદો હિ સઃ ॥
લક્ષ્મીનારાયણો દ્વાભ્યાં ભુક્તિમુક્તિફલપ્રદઃ

ત્રિભિસ્ત્રિવિક્રમશ્ચૈવ ત્રિવર્ગફલદાયકઃ ॥
શ્રીપ્રદો રિપુહન્તા ચ ચતુર્ભિઃ સંયુતઃ સ હિ

પઞ્ચભિર્વાસુદેવસ્તુ જન્મમૃત્યુભયાપહઃ ॥
પ્રદ્યુમ્નઃ ષડ્ભિરેવાસૌ લક્ષ્મીં કાંતિં દદાતિ યઃ

સપ્તભિર્બલભદ્રશ્ચ ચક્રગોઽત્ર પ્રકીર્તિતઃ ॥
લાચ્છિતશ્ચાષ્ટભિર્ભક્તિં દદાતિ પુરુષોત્તમઃ

સર્વં દદ્યાન્નવવ્યૂહો દુર્લભો યઃ સુરૈરપિ ॥
દશાવતારો દશમી રાજ્યદો નાત્ર સંશયઃ

એકાદશભિરૈશ્વર્યં ચક્રગઃ સંપ્રયચ્છતિ ॥
નિર્વાણં દ્વાદશાત્મા ચ દ્વાદશભિર્દદાતિ ચ

અત ઊર્ધ્વં મહાભાગાઃ સૌખ્યમોક્ષપ્રદાયકાઃ ॥
યતોઽત્ર તે ચ પાષાણાઃ કૃષ્ણચક્રેણ ચિત્રિતાઃ

તેષાં સ્પર્શનમાત્રેણ મુચ્યતે સર્વકિલ્બિષૈઃ ॥
ચક્રતીર્થે નરઃ સ્નાત્વા કૃષ્ણચક્રેણ ચિહ્નિતઃ

પૂજયિત્વા ચક્રધરં હરિં ધ્યાયેત્સનાતનમ્ ॥
નાપુત્રો નાધનો રોગી ન સ સંજાયતે નરઃ

બ્રહ્મહત્યાદિકં પાપં મનોવાક્કાયકર્મજમ્ ॥
તત્સર્વં વિલયં યાતિ સકૃચ્ચક્રાંકદર્શનાત્

મ્લેચ્છ દેશે શુભે વાપિ ચક્રાંકો દૃશ્યતે યદિ ॥
તત્ર ચૈવ હરિક્ષેત્રં મુક્તિદં નાત્ર સંશયઃ

મૃત્યુકાલેઽપિ સમ્પ્રાપ્તે યદિ ધ્યાયેદ્ધરિં નરઃ ॥
ચક્રાંકં ધારયેદંગે સ યાતિ પરમં પદમ્

હૃદયસ્થે ચ ચક્રાંકે પૂતો ભવતિ તત્ક્ષણાત્ ॥
નોપસર્પંતિ તં ભીતા દૂતાઃ કૃષ્ણાયુધં તદા ॥
વૈષ્ણવં લોકમા પ્નોતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

અપિ પાપસમાચારઃ કિં પુનર્ધાર્મિકઃ શુચિઃ ॥
ગોમતી સંગમે સ્નાત્વા ચક્રતીર્થે તથૈવ ચ ॥
મુચ્યતે પાતકૈર્ઘોરૈ ર્માનવો નાત્ર સંશયઃ

રાજસાઃ સત્ત્વમાયાંતિ વિષ્ણુધર્મં સનાતનમ્ ॥
ક્ષેત્રસ્ય તસ્ય માહાત્મ્યાત્સત્યમેતત્પ્રકીર્તિતમ્

તામસં રાજસં ચાપિ યત્કિઞ્ચિદ્વિષ્ણુપૂજને ॥
તચ્ચ સત્ત્વત્વમાયાતિ નિમ્નગા ચ યથાર્ણવે

દુર્લભા દ્વારકા વિપ્ર દુર્લભં ગોમતીજલમ્ ॥
દુર્લભં જાગરો રાત્રૌ દુર્લભં કૃષ્ણદર્શનમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે ચતુર્થે દ્વારકામાહાત્મ્યે ગોમત્યુદધિ સંગમસ્નાનાદિમાહાત્મ્યપૂર્વક ચક્રતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનંનામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ