સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 7.6-4

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
અધુના સંપ્રવક્ષ્યામિ મંગલાત્પશ્ચિમે વ્રજેત્ ॥
તત્ર સિદ્ધેશ્વરં પશ્યેત્સર્વસિદ્ધિપ્રદાયકમ્

તત્રૈવ ચક્રતીર્થં તુ તીર્થકોટિફલપ્રદમ્ ॥
લોકેશ્વરં સ્વયંભૂતં પૂર્વમિંદ્રેશ્વરેતિ ચ

દૃષ્ટ્વા તં વિધિવદ્દેવિ તતો યક્ષવનં વ્રજેત્ ॥
મંગલાત્પશ્ચિમે ભાગે યત્ર દેવી સ્વયં સ્થિતા

યક્ષેશ્વરી મહાભાગા વાંછિતાર્થપ્રદાયિની ॥
તાં સંપૂજ્ય વિધાનેન તતો વસ્ત્રાપથં પુનઃ

ગિરિં રૈવતકં ગત્વા કુર્યાદ્યાત્રાવિધાનતઃ ॥
મૃગીકુંડાદિતીર્થાનિ સંતિ તત્રૈવ કોટિશઃ

યદ્ભુક્તિશિખરે દેવિ સીમાલિંગં હિ તત્સ્મૃતમ્ ॥
દશકોટિસ્તુ તીર્થાનિ તત્ર સંતિ વરાન ને

યત્ર વૈ યાદવાઃ સિદ્ધાઃ કલૌ યે બુદ્ધિરૂપિણઃ ॥
શતસહસ્રાર્બુદં ચ લિંગં તત્રૈવ તિષ્ઠતિ

ગજેંદ્રસ્ય પદં તત્ર તત્રૈવ રસકૂપિકાઃ ॥
સપ્ત કુણ્ડાનિ તત્રૈવ રૈવતે પર્વતોત્તમે

અંબિકા ચ સ્થિતા દેવી પ્રદ્યુમ્નઃ સાંબ એવ ચ ॥
લિંગાકારે પર્વતે તુ તત્ર તીર્થાનિ કોટિશઃ

મૃગીકુંડં ચ તત્રૈવ કાલમેઘસ્તથૈવ ચ ॥
ક્ષેત્રપાલસ્વરૂપેણ મહોદધિ સ્વયં સ્થિતઃ ॥
દામોદરશ્ચ તત્રૈવ ભવો બ્રહ્માડનાયકઃ

॥
॥ પાર્વત્યુવાચ ॥ ॥
શ્રુતાનિ તવ તીર્થાનિ દેવેશ વદતસ્તવ ॥
ગંગા સરસ્વતી પુણ્યા યમુના ચ મહાનદી

ગોદાવરી ગોમતી ચ નદી તાપી ચ નર્મદા ॥
સરયૂઃ સ્વર્ણરેખા ચ તમસા પાપનાશિની

નદ્યઃ સમુદ્રસંયોગાઃ સર્વાઃ પુણ્યાઃ શ્રુતા મયા ॥
મોક્ષારણ્યાનિ દિવ્યાનિ। દિવ્યક્ષેત્રાણિ યાનિ ચ

નગર્યો મુક્તિદાયિન્યસ્તાઃ શ્રુતાસ્ત્વત્પ્રસાદતઃ ॥
બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદીનાં સૂર્યેંદુવરુણસ્ય ચ

દેવતાના મૃષીણાં ચ સંતિ સ્થાનાન્યનેકશઃ ॥
પરં દેવ ત્વયા પુણ્યં પ્રભાસં કથિતં મમ

તસ્માદ્યચ્ચાધિકં પ્રોક્તં ક્ષેત્રં વસ્ત્રાપથં ત્વયા ॥
શૃણ્વંત્યા ચ મયા પૂર્વં ન પૃષ્ટં કારણં તદા

ઇદાનીં ચ શ્રુતં સર્વં સ્વસ્થાહં કારણં વદ ॥
પ્રભાવં પ્રથમં બ્રૂહિ ક્ષેત્રસ્ય ચ ભવસ્ય ચ

કસ્મિન્દેશે ચ તત્તીર્થં શિવઃ કેનાત્ર સંસ્થિતઃ ॥
સ્વયંભૂર્ભગવાન્રુદ્રઃ કથં તત્ર સ્થિતઃ સ્વયમ્ ॥
પ્રભો મે મહદાશ્ચર્યં વર્તતે તદ્વદાધુના

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
વસ્ત્રાપથસ્ય ક્ષેત્રસ્ય પ્રભાવં પ્રથમં શૃણુ ॥
પશ્ચાદ્ભવસ્ય માહાત્મ્યં શૃણુ ત્વં ચ વરાનને

કાન્યકુબ્જે મહાક્ષેત્રે રાજા ભોજેતિ વિશ્રુતઃ ॥
પુરા પુણ્યયુગે ધર્મ્યઃ પ્રજા ધર્મેણ શાસતિ

વિશાલાક્ષો દીર્ઘબાહુર્વિદ્વાન્વાગ્ગ્મી પ્રિયંવદઃ ॥
સર્વલક્ષણસંપૂર્ણો બહ્વાશ્ચર્યવિલોકકઃ

વનાત્કદાચિદભ્યેત્ય વનપાલોબ્રવીદિદમ્ ॥
આશ્ચર્યં ભ્રમતા દેવ વને દૃષ્ટં મયાધુના

ગિરૌ વિષમભૂભાગે વહુવૃક્ષસમાકુલે ॥
મૃગયૂથગતા નારી મયા દૃષ્ટા મૃગાનના

મૃગવત્પ્લવતે બાલા સદા તત્રૈવ દૃશ્યતે ॥
ઇતિ શ્રુત્વા વચો રાજા તુષ્ટસ્તસ્મૈ ધનં દદૌ

ચતુરં તુરગં દિવ્યં વાસસી સ્વર્ણભૂષણમ્॥
ઇદાનીમેવ યાસ્યામિ સેનાધ્યક્ષ ત્વયા સહ

અશ્વાનાં દશસાહસ્રં વાગુરાણાં ત્વનેકધા ॥
પત્તયો યાંતુ સર્વત્ર વેષ્ટયંતુ ગિરિંવરમ્

ન હંતવ્યો મૃગઃ કશ્ચિદ્રક્ષણીયા હિ સા મૃગી ॥
સ્ત્રીવેષધારિણી નારી મૃગી ભવતિ ભૂતલે

ક્વ યાસ્યતિ વરાકી સા મદ્બલૈઃ પરિપીડિતા ॥
શસ્ત્રાસ્ત્રવર્જિતં સૈન્યં વનપાલપદાનુગમ્

અહોરાત્રેણ સંપ્રાપ્તં બહુવ્યાધજનાગ્રતઃ ॥
અશ્વાધિરૂઢો બલવાન્ભોજરાજો યયૌ સ્વયમ્

નિઃશબ્દપદસઞ્ચારઃ સંજ્ઞાસંકેતભાષકઃ ॥
ગિરિં સંવેષ્ટયામાસ વાગુરાભિઃ સ્વયં નૃપઃ

વનપાલેન સહિતો મૃગયૂથં દદર્શ સઃ ॥
સા મૃગી મૃગમધ્યસ્થા નારીદેહા મુખે મૃગી ॥
મૃગવચ્ચેષ્ટતે બાલા ધાવતે ચ મૃગૈઃ સહ

અશ્વગંધાન્સમાઘ્રાય સન્ત્રસ્તા મૃગયૂથપાઃ ॥
ક્ષુબ્ધા ભ્રાન્તાઃ ક્ષણે તસ્મિન્સર્વે યાંતિ દિશો દશ

મૃગવક્ત્રા તુ યા નારી મૃગૈઃ કતિપયૈઃ સહ ॥
પ્લવમાના નિપતિતા વાગુરાયાં વિચેતના

બલાધ્યક્ષેણ વિધૃતા મૃગૈઃ સહ શનૈર્નૃપઃ ॥
દદર્શ મહદાશ્ચર્યં ભોજરાજો જનૈર્વૃતઃ

તતઃ કોલાહલો જાતઃ પરમાનંદિનિસ્વનઃ ॥
મૃગૈઃ સહ સમાનિન્યે કાન્યકુબ્જં મૃગીં નૃપઃ

દિવ્યવસ્ત્રસમાચ્છન્ના દિવ્યાભરણભૂષિતા ॥
નરયાનસ્થિતા નારી પ્રવિવેશ મૃગૈર્વૃતા

વાદિત્રૈર્બ્રહ્મઘોષૈશ્ચ નીયતે નૃપમંદિરમ્ ॥
જનૈર્જાનપદૈર્માર્ગે દૃશ્યતે નૃપમન્દિરે

નીયમાના નાગરૈશ્ચ મહદાશ્ચર્યભાષકૈઃ ॥
પુણ્યે મુહૂર્ત્તે સંપ્રાપ્તે સા મૃગી નૃપમન્દિરમ્

પ્રતીહારેણ રાજેન્દ્ર વચસા વારિતો જનઃ ॥
ગતઃ સેનાપતિઃ સૈન્યં ગૃહીત્વા સ્વનિકેતનમ્

રાજાપિ સ્વગૃહં પ્રાપ્ય સ્નાત્વા સંપૂજ્ય દેવતાઃ ॥
તાં મૃગીં સ્નાપયામાસ દિવ્યગન્ધાનુલેપનામ્

કુઙ્કુમેન વિલિપ્તાંગીં દિવ્યવસ્ત્રાવગુંઠિતામ્ ॥
યથોચિતં યથાસ્થાનં દિવ્યાભરણભૂષિતામ્

એકાંતે નિર્જને રાજા બભાષે ચારુલોચનામ્ ॥
કા ત્વં કસ્ય સુતા કેન કારણેન મૃગૈઃ સહ

સ્ત્રીણાં શરીરં તે કસ્માન્મૃગીણાં વદનં કુતઃ ॥
ઇતિ સર્વં સમાચક્ષ્વ પરં કૌતૂહલં હિ મે

એવં સા પ્રોચ્યમાનાપિ ન બભાષે કથંચન ॥
મૂકવન્ન વિજાનાતિ ન ચ ભુંક્તે સુલોચના

ન ભુંક્તે પૃથિવીપાલો ન રાજ્યં બહુ મન્યતે ॥
ન દારૈર્વિદ્યતે કાર્યં નાશ્વૈર્ન ચ ગજૈ રથૈઃ

તદેવ રાજ્યં તે દારાસ્તે ગજાસ્તદ્ધનં બહુ ॥
પ્રમદામદસંરક્તં યત્ર સંક્રીડતે મનઃ

આહૂયાહ પ્રતીહારં તયા સંમોહિતો નૃપઃ ॥
પુરોધસં ગુરું વિપ્રાનાચાર્યાઞ્છીઘ્રમાનય

દૈવજ્ઞાનથ મન્ત્રજ્ઞાન્ભિષજસ્તાંત્રિકાંસ્તથા ॥
ઇતિ સન્નોદિતો રાજ્ઞા પ્રતીહારો યયૌ સ્વયમ્

આજગામ સ વેગેન સમાનીય દ્વિજોત્તમાન્॥
રાજ્ઞે વિજ્ઞાપયામાસ દેવ વિપ્રાઃ સમાગતાઃ

પ્રવેશય ગુરું દ્વાઃસ્થં સંપ્રાપ્તાન્મદ્ધિતે રતાન્ ॥
ઇતિ સન્નોદિતો રાજ્ઞા તથા ચક્રે સ બુદ્ધિમાન્

અભ્યુત્થાય નૃપઃ પૂર્વં નમસ્કૃત્ય પ્રપૂજ્ય ચ ॥
આસનેષૂપવિષ્ટાંસ્તાન્બભાષે કાર્યતત્પરઃ

ઇદમાશ્ચર્યમેવૈકં કથં શક્યં નિવેદિતુમ્ ॥
જાનીત હિ સ્વયં સર્વે લોકતઃ શાસ્ત્રતોઽપિ વા

કથમેષા સમુત્પન્ના કસ્યેદં કર્મણઃ ફલમ્ ॥
અસ્યાં કેન પ્રકારેણ વચનં માનુષં ભવેત્

સ્વયં મનુષ્યવદના કથમેષા ભવિષ્યતિ ॥
સાવધાનૈર્દ્વિજૈર્ભૂયઃ સર્વં સંચિન્ત્ય ચોચ્યતામ્

॥ વિપ્રા ઊચુઃ ॥ ॥
દેવ સારસ્વતો નામ કુરુક્ષેત્રે દ્વિજોત્તમઃ ॥
ઊર્દ્ધ્વરેતાઃ સરસ્વત્યાં તપસ્તેપે જિતેન્દ્રિયઃ

કથયિષ્યતિ સર્વં તે તેનાદિષ્ટા મૃગી સ્વયમ્ ॥
ઇતિ શ્રુત્વા વચો રાજા યયૌ સારસ્વતં દ્વિજમ્

સરસ્વતીજલે સ્નાતં પ્રભાસે ધ્યાનતત્પરમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા પ્રદક્ષિણીકૃત્ય સાષ્ટાંગં તં પ્રણમ્ય ચ ॥
ઉપવિષ્ટો નૃપો ભૂમૌ પ્રાંજલિઃ સઞ્જિતેન્દ્રિયઃ

મનુષ્યપદસંચારં શ્રુત્વા જ્ઞાત્વા ચ કારણમ્ ॥
સારસ્વતો બભાષેઽથ તં નૃપં ભક્તિતત્પરમ્

॥ સારસ્વત ઉવાચ ॥ ॥
ભોજરાજ શુભં તેસ્તુ જ્ઞાતં તત્કારણં મયા ॥
મૃગાનના ત્વયા નારી સમાનીતા વનાત્કિલ

મહદાશ્ચર્યમેવૈતત્તવ ચેતસિ વર્ત્તતે ॥
આદિષ્ટા તુ મયા બાલા સર્વં તે કથયિષ્યતિ

જાનામ્યહં મહારાજ ચરિત્રં જન્મ યાદૃશમ્ ॥
આશ્ચર્યં સંભવેલ્લોકે કથ્યમાનં તયા સ્વયમ્

ઇત્યાદિશ્ય ગતો વેગાદ્રથેનાદિત્યવર્ચસા ॥
અહોરાત્રદ્વયેનૈવ સંપ્રાપ્તો નૃપ મન્દિરમ્

પ્રવિશ્ય ચ મૃગીં દૃષ્ટ્વા યત્રાસ્તે મૃગલોચના ॥
તયા સારસ્વતો જ્ઞાતો ધર્મજ્ઞઃ સર્વવિદ્દ્વિજઃ

॥ મૃગ્યુવાચ ॥ ॥
એષ સર્વં હિ જાનાતિ કારણં યચ્ચ યાદૃશમ્ ॥
વર્ત્તમાનં ભવિષ્યં ચ ભૂતં યદ્ભુવનત્રયે

એતેન મરણં જ્ઞાતં મદીયં પૂર્વજન્મનિ ॥
વસ્ત્રાપથે મહાક્ષેત્રે તપસ્તપ્તં ભવાલયે

વિધૂય કલુષં સર્વં જ્ઞાનમુત્પાદ્ય યત્નતઃ ॥
જરામરણનિર્મુક્તઃ પ્રત્યક્ષં દૃષ્ટવાન્ભવમ્

અસ્ય તુષ્ટો ભવો દેવો જ્ઞાતં તીર્થસ્ય કારણમ્ ॥
આદિષ્ટયા મયા વાચ્યં ભવેજ્જન્મનિ કારણમ્

ઇતિ ચિન્તાપરા યાવત્તાવદ્વિપ્રઃ સમાગતઃ ॥
તસ્મૈ પ્રણામપરમા મૂર્ચ્છિતા નિપપાત સા

અથ સારસ્વતો જ્ઞાનાજ્જ્ઞાતવાન્કારણં ચ તત્ ॥
આનયન્તુ દ્વિજા વેગાત્કલશં તોયસંભૃતમ્ ॥

સવૌંષધીઃ પલ્લવાંશ્ચ દૂર્વાઃ પુષ્પાણિ ચાક્ષતાન્॥
ધૂપં ચ ચંદનં ચૈવ ગોમયં મધુસર્પિષી

ઇત્યાદિષ્ટૈર્દ્વિજૈર્વેગાત્સમાનીતં નૃપાજ્ઞયા ॥
ઉપલિપ્ય ચ ભૂભાગં સ્વસ્તિકં સંનિવેશ્ય ચ

તત્રાગ્નિકાર્યં કૃત્વાઽથ વેદાન્કુંભે નિધાય સઃ ॥
ઇન્દ્રં તસ્મિંશ્ચ વિન્યસ્ય દિક્પાલાંશ્ચ યથાક્રમમ્ ॥
હુત્વાગ્નિં સ ચરું કૃત્વા ગ્રહપૂજામકારયત્

તોયં સુવર્ણપાત્રસ્થં કૃત્વા કુંભાન્સ્વયં ગુરુઃ ॥
અભિષેકં તતશ્ચક્રે મુહૂર્તે સાર્વકામિકે

અભિષિક્તા તુ સા તેન પૂતા સ્નાનાર્થવારિણા ॥
જાતા સચેતના બાલા સર્વં પશ્યતિ ચક્ષુષા

શૃણોતિ સર્વં જાનાતિ ચરિત્રં પૂર્વજન્મનઃ ॥
બદરીફલમાત્રં તુ પુરોડાશં દદૌ ગુરુઃ

તયોપભુક્તં યત્નેન તતશ્ચક્રે સ માર્જ્જનમ્ ॥
માનુષે વચને કર્ણે દદૌ જ્ઞાનં ગુરુસ્તતઃ

ગુરવે દક્ષિણાં દત્ત્વા તતઃ સા ચ મૃગાનના ॥
ભોજરાજાય સર્વ ચ ચરિત્રં પૂર્વજન્મનઃ ॥

વક્તું પ્રચક્રમે બાલ્યાદ્યદ્વૃત્તં પૂર્વજન્મનિ ॥
નમસ્કૃત્ય ગુરું પૂર્વં બ્રાહ્મણાન્ક્ષત્રિયાંસ્તથા

॥ મૃગ્યુવાચ ॥ ॥
ન વિષાદસ્ત્વયા કાર્યો રાજઞ્ચ્છ્રુત્વા મયોદિતમ્ ॥
ઇતસ્ત્વં સપ્તમે સ્થાને કલિંગાધિપતેઃ સુતઃ

મૃતે પિતરિ બાલસ્ત્વં સ્વભિષિક્તઃ સ્વમંત્રિભિઃ ॥
અહં હિ વંગરાજસ્ય સંજાતા દુહિતા કિલ

પરિણીતા ત્વયા દેવ પિત્રા દત્તા સ્વયં નૃપ ॥
ત્વયાઽહં પટ્ટમહિષી કૃતા યોષિદ્વરા યતઃ

યુવા જાતઃ ક્રમેણૈવ હિંસ્રઃ ક્રૂરો બભૂવ હ ॥
ન વેદશાસ્ત્રકુશલો દયાધર્મવિવર્જિતઃ

લુબ્ધો માની મહાક્રોધી સત્યાચાર બહિષ્કૃતઃ ॥
ન દેવં ન ગુરું વિપ્રાન્નો જાનાતિ દુરાશયઃ

વિરક્તા હિ પ્રજાસ્તસ્ય બ્રાહ્મણોચ્છેદકારકઃ ॥
સમાસન્નૈર્નૃપૈસ્તસ્ય દેશઃ સર્વો વિલુંપિતઃ ॥
સૈન્યં સર્વં સમાદાય યુદ્ધાયોપજગામ સઃ

સહૈવાહં ગતા દેવ યુદ્ધં જાતં નૃપૈઃ સહ ॥
હારિતં સૈનિકૈસ્તસ્ય ગતા નષ્ટા દિશો દશ

ત્યક્ત્વા ધર્મં નિજં રાજા પલાયનપરોઽભવત્ ॥
ગચ્છમાનસ્તુ નૃપતિઃ શત્રુભિઃ પરિપીડિતઃ

તવાસ્મિવાદી દુષ્ટાત્મા હતો લોકવિરોધકઃ ॥
દેહં તસ્ય ગૃહીત્વાગ્નૌ પ્રવિષ્ટાહં નૃપોત્તમ

મૃતસ્યૈવં ગતિર્નાસ્તિ નરકે સ વિપચ્યતે ॥
મૃતં કાંતં સમાદાય ભાર્યાગ્નૌ પ્રવિશેદ્યદિ

સા તારયતિ પાપિષ્ઠં યાવદાભૂતસંપ્લવમ્ ॥
ઇહ પાપક્ષયં કૃત્વા પશ્ચાત્સ્વર્ગે મહીયતે

અતસ્ત્વં બ્રાહ્મણો જાતો દેશે માલવકે નૃપ ॥
તસ્યૈવ તત્ર ભાર્યાહં સંભૂતા બ્રાહ્મણી નૃપ

ધનધાન્યસમૃદ્ધોઽભૂત્તથા જીવધનાધિકઃ ॥
મૃતઃ પિતા મૃતા માતા સ ચ ભ્રાતૃવિવર્જિતઃ

ધનધાન્યસમૃદ્ધોઽપિ લુબ્ધો ભ્રમતિ ભૂતલે ॥
અતીવ કોપનો વિપ્રો વેદપાઠવિવર્જિતઃ

સ્નાનસંધ્યાદિહીનશ્ચ માયાવી યાચતે જનમ્ ॥
ભક્તિં કરોમિ પરમાં સ ચ ક્રુધ્યતિ માં પ્રતિ

સંતાનં તસ્ય વૈ નાસ્તિ ધનરક્ષાપરો હિ સઃ ॥
ન દદાતિ ન ચાશ્નાતિ ન જુહોતિ સ રક્ષતિ

ન તર્પણં તિલૈર્વિપ્રો વિદધાત્યતિલો ભતઃ ॥
કાર્ત્તિકેઽપિ ચ સંપ્રાપ્તે વિષ્ણુપૂજાવિવર્જિતઃ

દીપં દદાતિ નો વિપ્રો માસમેકં નિરન્તરમ્ ॥
ન ભુંક્તે શાકપત્રં સ એકાહારો નિરંતરમ્

માસે નભસ્યે સંપ્રાપ્તે પ્રાપ્તે કૃષ્ણે નૃપોત્તમ ॥
ન કરોતિ ગૃહે શ્રાદ્ધં સ્નાનતર્પણવર્જિતઃ

ન જાનાતિ દિનં પિત્ર્યં પક્ષમેકં નિરન્તરમ્ ॥
અન્યત્ર ભુંક્તે વિપ્રોઽસૌ ક્ષયાહેઽપિ સમાગતે

મકરસ્થેઽપિ સંક્રાંતૌ કૃશરાન્નં દદાતિ ન ॥
તિલાન્સુવર્ણં તારં વા વસ્ત્રં વા ફલમેવ ચ ॥
શાકપત્રં સ પુષ્પં વા ન દદાતિ તથેંધનમ્

ગવાં ગવાહ્નિકં નૈવ કથં મુક્તિર્ભવિષ્યતિ ॥
ન યાતિ વિષ્ણુશરણં સંપ્રાપ્તે દક્ષિણાયને

ધેનું દદાતિ નો વિપ્રો ગ્રહણે ચંદ્રસૂર્યયોઃ

એકાપિ દત્તા સુપયસ્વિની સા સવસ્ત્રઘંટાભરણોપપન્ના ॥
વત્સેન યુક્તા હિ દદાતિ દાત્રે મુક્તિં કુલસ્યાસ્ય કરોતિ વૃદ્ધિમ્

યાવંતિ રોમાણિ ભવંતિ તસ્યાસ્તાવંતિ વર્ષાણિ મહીયતે સઃ ॥
બ્રહ્માલયે સિદ્ધ ગણૈર્વૃતોઽસૌ સંતિષ્ઠતે સૂર્યસમાનતેજાઃ

દેવાલયં નો વિદધાતિ વાપીં કૂપં તડાગં ન કરોતિ કુણ્ડમ્ ॥
પુણ્યં વિવાહં સુજનોપકારં નાસૌ સતાં વા દ્વિજમંદિરં ચ

ધનં સદા ભૂમિગતં કરોતિ ધર્મં ન જાનાતિ કુલસ્ય ચાસૌ ॥
અહં હિ તસ્યાનુગતા ભવામિ કથં હિ કાંતં પરિવં ચયામિ

એવં હિ વર્ત્તમાનઃ સ કાલધર્મમુપેયિવાન્ ॥
ધનલોભાન્મયા દેવ મરણં પરિવર્જિતમ્

પશ્યન્ત્યા ગોત્રિભિઃ સર્વં ગૃહીતં ધનસંચયમ્ ॥
કાલેન મહતા દેવ મૃતાઽહં દ્વિજમંદિરે

શ્વેતસર્પઃ સમભવદ્દેશે તસ્મિન્નરોત્તમ ॥
તત્રૈવાહં બ્રાહ્મણસ્ય સંજાતા તનયા નૃપ

વર્ષેષ્ટમે તુ સંપ્રાપ્તે પરિણીતા દ્વિજન્મના ॥
તસ્મિન્નેવ ગૃહે સર્પો મદીયે વસતે નૃપ

ભાર્યા મમેતિ સંદષ્ટો રાત્રૌ ભર્ત્તા મહા હિના ॥
મૃતોઽપિ બ્રાહ્મણૈઃ સર્પો લગુડૈર્વિનિપાતિતઃ

વૈધવ્યં મમ દત્ત્વા તુ દ્વિજસર્પૌ મૃતાવુભૌ ॥
પિત્રા માત્રા મહાશોકં કૃત્વા મે મુણ્ડિતં શિરઃ

વસાના શ્વેતવસ્ત્રં ચ વિષ્ણુભક્તિપરાયણા ॥
માસોપવાસનિરતા યાનિ તીર્થાન્યનેકશઃ

સર્પસ્તુ મકરો જાતો ગોદાવર્યાં શિવાલયે ॥
દેવં ભીમેશ્વરં દ્રષ્ટું ગતાઽહં સ્વજનૈઃ સહ

યાવત્સ્નાતું પ્રવિષ્ટાઽહં વૃતા સર્વજનૈર્નૃપ ॥
મકરેણ તદા દૃષ્ટા ભાર્યેયં મમ વલ્લભા ॥
ગૃહીતા મકરેણાહં નેતુમંતર્જલે નૃપ

હાહાકારઃ સમભવજ્જનઃ ક્ષુબ્ધઃ સમંતતઃ ॥
કુંતાઘાતેન કેનાસૌ મકરસ્તુ નિપાતિતઃ

ઝષવક્ત્રઃ સ્થિતા ચાહં મૃતા કૃષ્ટા જનૈર્બહિઃ ॥
અગ્નિં દત્ત્વા જલે ક્ષિપ્ત્વા ભસ્મ લોકા ગૃહાન્ગતાઃ

સ્ત્રીવધાલ્લુબ્ધ્વકો જાતો ઝષસ્તીર્થપ્રભાવતઃ ॥
માનુષીં યોનિમાપન્નસ્તસ્મિન્નેવ મહાવને

અગ્નેર્જલાચ્ચ સર્પાચ્ચ ગજાત્સિંહાદવૃષાદપિ ॥
ઝષાદ્વિસ્ફોટકાન્મૃત્યુર્યેષાં તે નરકે ગતાઃ

આત્મહા ભ્રૂણહા સ્ત્રીહા બ્રહ્મઘ્નઃ કૂટસાક્ષ્યદઃ ॥
કન્યાવિક્રયકર્તા ચ મિથ્યા બ્રતધરસ્તુ યઃ ॥

વિક્રીણાતિ ક્રતું યસ્તુ મદ્યપઃ સ્યાદ્દ્વિજસ્તુ યઃ ॥
રાજદ્રોહી સ્વર્ણચૌરો બ્રહ્મવૃત્તિવિલોપકઃ

ગોઘ્નસ્તુ નિક્ષેપહરો ગ્રામસીમાહરસ્તુ યઃ ॥
સર્વે તે નરકં યાંતિ યા ચ સ્ત્રી પતિવંચકા

ઝષમૃત્યુપ્રભાવેન જાતા ક્રૌંચી વને નૃપ ॥
ગોદાવરીવને વ્યાધો ભ્રમતે મૃગમાર્ગકઃ

વને ક્રૌંચઃ સકામો માં મુદા કામયિતુમુદ્યતઃ ॥
દૃષ્ટાહં ભ્રમતા તેન વ્યાધેનાકૃષ્ય કાર્મુકમ્

હતઃ ક્રૌંચો મૃતો રાજ ન્નષ્ટા સ્થાનાદહં તતઃ ॥
ગોદાવરીવને તસ્મિન્નેવંરૂપં દદર્શ તમ્

ઋષિર્વ્યાધં શશાપાથ દૃષ્ટ્વા કર્મ વિગર્હિતમ્ ॥
કામધર્મમકુર્વાણં પ્રિયા સંભાષતત્પરમ્ ॥
ક્રૌંચં ત્વમવધીર્યસ્માત્તસ્માત્સિંહો ભવિષ્યસિ

ઋષિસ્તેન વિનીતેન સ્થિત્વા સન્તોષિતો નૃપ ॥
ઋષિર્વદતિ તસ્યાગ્રે ન મે મિથ્યા વચો ભવેત્

સિંહસ્થસ્ય પ્રસાદં તે કરિષ્યે મુક્તિહેતવે ॥
સુરાષ્ટ્રદેશે ભવિતા સિંહો રૈવતકે ગિરૌ

વસ્ત્રાપથે મહા ક્ષેત્રે મુક્તિસ્તે વિહિતા ધ્રુવા ॥
ઇત્યુક્ત્વા સ ઋષિર્દેવ ગતો ભીમેશ્વરં પ્રતિ ॥
દુર્વચઃશ્રવણાદ્વ્યાધઃ ક્રમાત્પંચત્વમાયયૌ

ક્રૌંચી ક્રૌંચવિયોગેન ગતા સા ચ વનાંતરે ॥
મૃતા દૈવવશાજ્જાતા મૃગી રૈવતકે ગિરૌ

મૃગયૂથગતા નિત્યં મોદતે મદવિહ્વલા ॥
વ્યાધઃ સિંહઃ સમભવદ્ગિરેસ્તસ્ય મહાવને

કામાર્તા ભ્રમતા દૃષ્ટા મૃગી સિંહેન યત્નતઃ ॥
તત્ર સંભ્રમતે નિત્યં સિંહશ્ચાપિ મૃગી વને

સિંહોઽપિ દૈવયોગેન મમેયમિતિ મન્યતે ॥
પરં હિંસ્રસ્વભાવેન તામાદાતું પ્રચક્રમે

ચલત્વં મૃગજાતીનાં વિહિતં વેધસા સ્વયમ્ ॥
પુનર્ગતા મૃગી યૂથં ક્રીડતે ચારુલોચના

ભવસ્ય પશ્ચિમે ભાગે તત્ર રૈવતકે ગિરૌ ॥
અનુયાતઃ શનૈઃ સોઽથ મૃગેન્દ્રો મૃગયૂથપઃ ॥
ઉત્પપાત તતઃ સિંહો સંઘસ્ય મૂર્દ્ધનિ

સિંહસ્ય ન મૃગૈઃ કાર્યં હરિણીં પ્રતિ પશ્યતઃ ॥
યત્ર સા હરિણી યાતિ યયૌ સિંહસ્તથૈવ તામ્

યદા વેગં મૃગી ચક્રે સિંહઃ કુદ્ધસ્તદા વને ॥
સિંહોઽપિ વેગવાઞ્જાતો મૃગીવેગાધિકોઽભવત્ । ૧૩૬ ॥
યદા સિંહેન સંક્રાંતા દદૌ ઝમ્પાં મૃગી તુ સા ॥
ભવસ્યાગ્રે નદીતોયે પતિતા જલમૂર્દ્ધનિ

લંબતે તુ શરીરં મે વેણૌ પ્રોતં શિરો મમ ॥
સિંહઃ સહૈવ પતિતો મૃતઃ પયસિ મધ્યતઃ

સ્વર્ણરેષાજલે દેવ વિશીર્ણં મમ તદ્વપુઃ ॥
ન તુ વક્ત્રં નિપતિતં ત્વક્સારશિરસિ સ્થિતમ્

એતચ્ચરિત્રં યત્સર્વં દૃષ્ટં સારસ્વતેન વૈ ॥
તત્તીર્થસ્ય પ્રભાવેન સિંહસ્ત્વં સમજાયથાઃ

ઇદં હિ સપ્તમં જન્મ સર્વપાપક્ષયોદયમ્ ॥
કાન્યકુબ્જે મહાદેશે રાજા ભોજેતિવિશ્રુતઃ

અહં હિ હરિણીગર્ભે જાતા માનુષરૂપિણી ॥
જાતં વક્ત્રં મૃગીણાં મે યસ્માન્ન પતિતં જલે

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખંડે દ્વિતીયે વસ્ત્રાપથક્ષેત્રમાહાત્મ્યે ભવમાહાત્મ્યે મૃગાનનાભોજવૃત્તાન્તવર્ણને સારસ્વતમહર્ષિસંસ્કૃતપુરોડાશપ્રાશનસમુપ લબ્ધસ્પષ્ટવાક્પ્રસર મૃગાનનાકથિતોભયપ્રાક્સપ્તજન્મવૃત્તાન્તવર્ણનંનામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ