સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 7.36-3

॥ દેવ્યુવાચ ॥
યદેતદ્ભવતા પ્રોક્તં પ્રાચી સર્વત્ર દુર્લ્લભા ॥
વિશેષેણ કુરુક્ષેત્રે પ્રભાસે પુષ્કરે તથા

કથં પ્રભાસમાસાદ્ય સંસ્થિતા પાપનાશિની ॥
માહાત્મ્યમખિલં તસ્યાઃ પ્રાચ્યાઃ પાતકનાશનમ્ ॥
કથયસ્વ મહેશાન યદ્યહં તે પ્રિયા વિભો

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
સાધુ પ્રોક્તં ત્વયા ભદ્રે પ્રાચી સર્વત્ર દુર્લભા ॥
કુરુક્ષેત્રે પુષ્કરે ચ તસ્માત્પ્રાભાસિકેઽધિકા

પ્રભાસે તુ મહાદેવી પ્રાચીં પાપપ્રણાશિનીમ્ ॥
નાપુણ્યો વેદ દેવેશિ કર્મનિર્મૂલનક્ષમામ્

યે પિબંતિ નરાઃ પુણ્યાં પ્રાચીં દેવીં સરસ્વતીમ્ ॥
ન તે મનુષ્યા વિજ્ઞેયાઃ સત્યંસત્યં વરાનને

ધન્યાસ્તે મુનયસ્તે ચ પુણ્યાસ્તે ચ તપસ્વિનઃ ॥
યે ચ સારસ્વતં તોયં પિબંત્યહરહઃ સદા

દેવાસ્તે ન મનુષ્યાસ્તે નદીસ્તિસ્ર પિબંતિ યે ॥
ચંદ્રભાગાં ચ ગંગાં ચ તથા દેવીં સસ્સ્વતીમ્

ભુક્ત્વા વા યદિ વાઽભુક્ત્વા દિવા વા યદિ વા નિશિ ॥
ન કાલનિયમસ્તત્ર યત્ર પ્રાચી સરસ્વતી

પ્રાચીં સરસ્વતીં યે તુ પિબંતિ સતતં મૃગાઃ ॥
તેઽપિ સ્વર્ગં ગમિષ્યંતિ યજ્ઞૈર્દ્વિજવરા યથા

સર્વકામપ્રપૂર્ત્યર્થં નૃણાં તત્ક્ષેત્રમુત્તમમ્ ॥
ચિંતામણિસમા દેવી યત્ર પ્રાચી સરસ્વતી

યથા કામદુઘા ગાવઃ સર્વકામફલપ્રદાઃ ॥
તથા સ્વર્ગાપવર્ગાભ્યાં પ્રાચી દેવી સરસ્વતી

અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ મુનીનામૂર્ધ્વરેતસામ્ ॥
યત્ર સ્થિતાનિ સંન્યાસં તસ્માત્કિમધિકં સ્મૃતમ્

યત્ર મંકણકઃ સિદ્ધઃ પ્રાચીને નિયતાત્મવાન્ ॥
બ્રહ્મહત્યાવ્રતં ચીર્ણં મયા યત્ર વરાનને

વૃષતીર્થે મહાપુણ્યે પ્રાચીકૂલસમાશ્રિતે ॥
નિવૃત્તે ભારતે યુદ્ધે તસ્મિંસ્તીર્થે કિરીટિના ॥
પ્રાયશ્ચિત્તં પુરા ચીર્ણં વિષ્ણુના પ્રેરિતાત્મના

ત્રૈલોક્યે સર્વતીર્થાનાં તત્તીર્થં પ્રવરં સ્મૃતમ્ ॥
પાપઘ્નં પુણ્યજનનં પ્રાણિનાં પુણ્યકીર્ત્તિદ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
આહૈવમુક્તે સા દેવી શંકરં લોક શંકરમ્॥
પ્રાયશ્ચિત્તં કથં પ્રાપ્તઃ પાર્થઃ પરપુરંજયઃ ॥
જ્ઞાતિક્ષયોદ્ભવં પાપં કથં નાશમગાત્પ્રભો

એવમુક્તઃ પુનઃ પ્રાહ વિશ્વેશો નીલલોહિતઃ ॥
પ્રાયશ્ચિત્તસ્ય સંપ્રાપ્તઃ કારણં તદ્યથા સ્થિતમ્

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુષ્વાવહિતા ભદ્રે કથાં પાતકનાશિનીમ્ ॥
યાં શ્રુત્વા માનવો ભક્ત્યા પવિત્રાત્મા પ્રજાયતે

યોઽસૌ દેવિ સમાખ્યાતઃ કિરીટી શ્વેતવાહનઃ॥
સ જિત્વા કૌરવાન્સર્વાન્સંહૃત્ય હયકુઞ્જરાન્

પશ્ચાત્સુયોધનં હત્વા ભીમેન પ્રયયૌ ગૃહાન્॥
નારાયણેન સહિતો નરોઽસૌ પ્રસ્થિતો રણાત્

દ્રષ્ટું ધર્મસુતં દૃષ્ટઃ પ્રણતઃ પ્રાંજલિઃ સ્થિતઃ॥
સ વિજ્ઞાય તદાઽઽયાન્તૌ નરનારાયણાવુભૌ

રાજા યુધિષ્ઠિરઃ પ્રાહ દ્વારસ્થાન્દ્વારપાલકાન્ ॥
ભવદ્ભિરેતાવાયાંતૌ નિષેધ્યૌ દ્વારસંસ્થિતૌ

નર નારાયણૌ ક્રૂરૌ પાપપંકાનુલેપિનૌ ॥
એવમેતદિતિ પ્રોક્તૌ તૌ તદા દ્વારમાગતૌ

ભવન્તૌ નેચ્છતિ દ્રષ્ટું રાજા દુર્નયકારિણૌ ॥
તત્રસ્થઃ પૃષ્ટવાન્ભૂયઃ પ્રતીહારં નરઃ સ્વયમ્

આવાં કિં કારણં રાજા નેક્ષતે વશવર્તિનૌ ॥
પ્રોવાચ પ્રણતો રાજા તતો દ્વાઃસ્થં પુરઃસ્થિતમ્

નારાયણેન સહિતં નરં નરકનિર્ભયમ્ ॥
દુર્યોધનેન સહિતા બાંધવાસ્તે યતો હતાઃ ॥
પિતૃતુલ્યાશ્ચ રાજાનસ્તેન વૈ પાપભાજનમ્

એવમુક્તે તુ તેનાથ મુખમાલોકિતં હરેઃ ॥
તેન પ્રોક્તમિદં તથ્યં યત્તે રાજ્ઞા પ્રભાષિતમ્

એવમુક્તે નરઃ પ્રાહ પુનરેવ જનાર્દ્દનમ્ ॥
કથયસ્વ કથં પાપાત્કૃષ્ણ શુદ્ધ્યામહે વયમ્

તીર્થસ્નાનેન મે શુદ્ધિર્યથા સ્યાત્તદ્વદ સ્ફુટમ્ ॥
તચ્ચ ગંગાદિકં કૃષ્ણ યથાઽસ્યાઘસ્ય નાશનમ્

॥
॥ કૃષ્ણ ઉવાચ ॥ ॥
મા ગયાં ગચ્છ કૌંતેય મા ગંગાં મા ચ પુષ્કરમ્ ॥
તત્ર ગચ્છ કુરુશ્રેષ્ઠ યત્ર પ્રાચી સરસ્વતી

બ્રહ્મઘ્નાશ્ચ સુરા પાશ્ચ યે ચાન્યે પાપકારિણઃ ॥
તત્ર સ્નાત્વા વિમુચ્યંતે યત્ર પ્રાચી સરસ્વતી

નારાયણેન પ્રોક્તોઽસૌ નરસ્તદ્વચનાદ્દ્રુતમ્ ॥
સહિતસ્તેન સંપ્રાપ્તઃ પ્રાચીનં તીર્થમુત્તમમ્

ત્રિરાત્રોપોષિતઃ સ્નાતસ્ત્રિકાલં નિયતાત્મવાન્ ॥
તેન તસ્માદ્વિનિર્મુક્તઃ પાતકાત્પૂર્વસંચિતાત્

।
વિજ્ઞાય શુદ્ધમેનં તુ રાજા ધર્મસુતો દ્રુતમ્ ॥
ભ્રાતૃભિઃ સહિતઃ પ્રાપ્તસ્તં દ્રષ્ટું નરપુંગવમ્

તતસ્તં પ્રણતં દૃષ્ટ્વા ધર્મપુત્રઃ પુરઃસ્થિતમ્ ॥
આલિલિંગ પ્રહૃષ્ટાત્મા પૃષ્ટવાંશ્ચાપ્યનામયમ્

ભીમાદિભિર્ભ્રાતૃભિશ્ચ તદા ગુરુગણૈર્વૃતઃ ॥
આલિંગિતઃ પ્રહૃષ્ટૈસ્તુ નરો ગુણગણૈર્વૃતઃ

એતદ્ધિ તન્મહાતીર્થં પ્રાચીનેતિ ચ શબ્દિતમ્ ॥
સ્નાનક્રમેણ મર્ત્ત્યાનામન્યેષામપિ પાવકમ્

ત્રિરાત્રોપોષિતઃ સ્નાતસ્તીર્થેઽસ્મિન્બ્રહ્મહાઽપિ યઃ ॥
વિમુક્તઃ પાતકાત્તસ્માન્મોદતે દિવિ રુદ્રવત્

પ્રાચીને દેવ્યહં નિત્યં વસામિ સહિતસ્ત્વયા ॥
પ્રભાસે તુ મહાક્ષેત્રે વિશેષાત્તત્ર ભામિનિ ॥

સરસ્વત્યુત્તરે તીરે યસ્ત્યજેદાત્મનસ્તનુમ્ ॥
પ્રાચીને તુ વરારોહે ન ચેહાગચ્છતે પુનઃ

આપ્લુતો વાજિમેધસ્ય ફલં પ્રાપ્સ્યતિ પુષ્કલમ્ ॥
નિયમૈશ્ચોપવાસૈશ્ચ શોષયેદ્દેહમાત્મનઃ

જલાહારા વાયુભક્ષાઃ પર્ણાહારાશ્ચ તાપસાઃ ॥
યથા સ્થંડિલગા નિત્યં યે ચાન્યનિયમાઃ પૃથક્

એવં મંક્યાશ્રમે યેષાં વસતાં મૃત્યુરાગતઃ ॥
ન તે મનુષ્યા દેવાસ્તે સત્યમેતદ્બ્રવીમિ તે

અસ્મિંસ્તીર્થે તુ યો દદ્યાત્ત્રુટિમાત્રં તુ કાંચનમ્॥
શ્રદ્ધયા દ્વિજમુખ્યાય મેરુતુલ્યં ફલં લભેત્

અસ્મિંસ્તીર્થે તુ યે શ્રાદ્ધં કરિષ્યંતિ ચ માનવાઃ ॥
એકવિંશત્કુલોપેતાઃ સ્વર્ગં યાસ્યંતિ તે ધ્રુવમ્

પિતૄણાં વલ્લભે તીર્થે પિણ્ડેનૈકેન તર્પ્પિતાઃ ॥
બ્રહ્મલોકં ગમિષ્યંતિ ગયાશ્રાદ્ધકૃતો યથા ॥

કૃષ્ણપક્ષે ચતુર્દ્દશ્યાં સ્નાનં ચ વિહિતં સદા ॥
પિણ્યાકૈંગુદકેનાપિ પિંડં તત્ર દદાતિ યઃ ॥
પિતૄણામક્ષયા તૃપ્તિઃ પિતૃલોકં સ ગચ્છતિ

ભૂયશ્ચાન્નં પ્રયચ્છંતિ મોક્ષમાર્ગં વ્રજંતિ તે

દધિ દદ્યાદ્યોઽપિ તત્ર બ્રાહ્મણાય મનોરમમ્ ॥
સોઽગ્નિલોકં સમાસાદ્ય ભુંક્તે ભોગાન્સુશોભનાન્

ઊર્ણાં પ્રાવરણં યોઽપિ ભક્ત્યા દદ્યાદ્દ્વિજોત્તમે ॥
સોઽપિ યાતિ પરાં સિદ્ધિં મર્ત્યૈરન્યૈઃ સુદુર્લ્લભામ્

યે ચાત્ર મલનાશાય વિશેયુર્માનવા જલમ્॥
ગોપ્રદાનસમં તેષાં સુખેન ફલમાદિશેત્

ભાવેન યો નરસ્તત્ર કશ્ચિત્સ્નાનં સમાચરેત્ ॥
સર્વપાપવિનિર્મુક્તો બ્રહ્મલોકે મહીયતે

તર્પણાત્પિંડદાનાચ્ચ નરકેષ્વપિ સંસ્થિતાઃ ॥
સ્વર્ગં પ્રયાંતિ પિતરઃ સુપુત્રેણ હિ તારિતાઃ

પ્રાચીં સરસ્વતીં પ્રાપ્ય યાતિ તીર્થં હિમાલયમ્॥
સ કરસ્થં સમુત્સૃજ્ય કૂર્પરેણ સમાલિહેત્

યંયં કામમભિધ્યાય તસ્મિન્પ્રાણાન્પરિત્યજેત્ ॥
તંતં સકલમાપ્નોતિ તીર્થમાહાત્મ્યયોગતઃ

અન્યદ્દેવિ પુરા ગીતં ગાંગેયેન યુધિષ્ઠિરે ॥
સત્યમેવ હિ ગંગાયાં વયં જાતા યુધિષ્ઠિર

યાઃ કાશ્ચિત્સરિતો લોકે તાસાં પુણ્યા સરસ્વતી

સરસ્વતી સર્વનદીષુ પુણ્યા સરસ્વતી લોકસુખાવહા સદા ॥
સરસ્વતીં પ્રાપ્ય સુદુઃખિતા નરાઃ સદા ન શોચન્તિ પરત્ર ચેહ ચ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે પ્રાચીસરસ્વતીમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ષટ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ