સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 7.34

॥ પુલસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
કૃષ્ણતીર્થં તતો ગચ્છેત્કૃષ્ણસ્ય દયિતં સદા ॥
યત્ર સન્નિહિતો નિત્યં સ્વયં વિષ્ણુર્મહીપતે ॥ ॥
॥ યયાતિરુવાચ ॥ ॥
કૃષ્ણતીર્થં કથં તત્ર જાતં બ્રાહ્મણસત્તમ ॥
કસ્મિન્કાલે મુને બ્રૂહિ સર્વં વિસ્તરતો મમ ॥ ॥

॥ પુલસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
તસ્મિન્નેકાર્ણવે ઘોરે નષ્ટે સ્થાવરજંગમે ॥
ચંદ્રાર્કપવને નષ્ટે જ્યોતિષિ પ્રલયં ગતે

તતો યુગસહસ્રાંતે વિબુદ્ધઃ કમલાસનઃ ॥
એકાકી ચિંતયામાસ કથં સૃષ્ટિર્ભવેદિતિ

ભ્રમંશ્ચાપિ ચતુર્વક્ત્રો યાવત્પશ્યતિ દૂરતઃ ॥
ચતુર્ભુજં વિશાલાક્ષં પુરુષં પુરતઃ સ્થિતમ્

તં ચોવાચ ચતુર્વક્ત્રઃ કસ્ત્વં કેન વિનિર્મિતઃ ॥
કિમર્થમિહ સંપ્રાપ્તઃ સર્વં વિસ્તરતો વદ

તમુવાચાથ ગોવિંદઃ પ્રહસઞ્છ્લક્ષ્ણયા ગિરા

અહમાદ્યઃ પુમાનેકો મયા સૃષ્ટો ભવાનપિ ॥
સ્રષ્ટુમિચ્છામિ ભૂયોઽપિ ભૂતગ્રામં ચતુર્વિધમ્

॥ પુલસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા ક્રુદ્ધો દેવઃ પિતામહઃ ॥
અબ્રવીત્પરુષં વાક્યં ભર્ત્સયંશ્ચ પુનઃપુનઃ

સૃષ્ટસ્ત્વં હિ મયા મૂઢ પ્રથમોઽહમસંશયમ્ ॥
ત્વાદૃશાનાં સહસ્રાણિ કરિષ્યેઽહમસંશયમ્

એવં વિવદમાનૌ તૌ મિથો રાજન્મહાદ્યુતી ॥
સ્પર્ધયા રોષતામ્રાક્ષૌ યુયુધાતે પરસ્પરમ્

મુષ્ટિભિર્બાહુભિશ્ચૈવ નખૈર્દંતૈર્વિકર્ષણૈઃ ॥
એવં વર્ષસહસ્રં તુ તયોર્યુદ્ધમવર્ત્તત

તતો વર્ષસહસ્રાંતે તયોર્મધ્યે નૃપોત્તમ ॥
પ્રાદુર્ભૂતં મહાલિંગં દિવ્યં તેજોમયં શુભમ્

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ વાગુવાચાશરીરિણી ॥
યુદ્ધાદ્બ્રહ્મન્નિવર્તસ્વ ત્વં ચ વિષ્ણો મમાજ્ઞયા

એતન્માહેશ્વરં લિંગં યોઽસ્ય ચાંતે ગમિષ્યતિ ॥
સ જ્યેષ્ઠઃ સ વિભુઃ કર્ત્તા યુવયોર્નાત્ર સંશયઃ

અધોભાગં વ્રજત્વેક એકશ્ચોર્દ્ધ્વં મમાજ્ઞયા ॥
તચ્છ્રુત્વા સત્વરો બ્રહ્મા વ્યોમમાર્ગં સમાશ્રિતઃ

વિદાર્ય વસુધાં કૃષ્ણોઽપ્યધસ્તાત્સત્વરં ગતઃ ॥
સ ભિત્ત્વા સપ્તપાતાલાનધો યાવત્પ્રયાતિ ચ ॥
તાવત્કાલાગ્નિરુદ્રસ્તુ દૃષ્ટસ્તેન મહાત્મના

ગંતુમિચ્છંસ્તતોઽધસ્તાદ્યાવદ્વેગં કરોતિ સઃ ॥
તાવત્તસ્યાર્ચિભિર્દગ્ધઃ કૃષ્ણત્વં સમપદ્યત

તતો મૂર્છાભિસંતપ્તો દહ્યમાનોઽદ્ભુતાગ્નિના ॥
નિવર્ત્ય સહસા વિષ્ણુર્વૈલક્ષ્યં પરમં ગતઃ

તથા લિંગં સમાસાદ્ય ભક્ત્યા પૂજા કૃતા તતઃ ॥
વેદોક્તૈઃ પરમૈઃ સૂક્ષ્મૈઃ સ્તુતિં ચક્રે મહીપતે

બ્રહ્માઽપિ વ્યોમમાર્ગેણ ગતો હંસવિમાનતઃ ॥
દિવ્યં વર્ષસહસ્રં તુ તસ્યાંતં નાભ્યપદ્યત

તતો વર્ષસહસ્રાંતે કેતકીં સોઽપ્યપશ્યત ॥
આયાંતીં વ્યોમમાર્ગેણ તયા પૃષ્ટશ્ચતુર્મુખઃ

ક્વ ત્વયા ગમ્યતે બ્રહ્મન્નિરાલંબે મહાપથિ ॥
શૂન્યે તત્ત્વં સમાચક્ષ્વ પરં કૌતૂહલં હિ મે

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
મમ સ્પર્ધા સમુત્પન્ના વિષ્ણુના સહ શોભને ॥
લિંગસ્યાસ્ય હિ પર્યંતં યો લભિષ્યતિ ચાવયોઃ

સ જ્યાયાનિતરો હીનો હ્યેતદુક્તં પિનાકિના ॥
પ્રસ્થિતોઽહં તતશ્ચોર્દ્ધ્વમધોમાર્ગં ગતો હરિઃ

લબ્ધ્વા લિંગસ્ય પર્યંતં યાસ્યામિ ક્ષિતિમંડલે ॥
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા તત્પુષ્પમભ્યભાષત

વ્યર્થશ્રમોઽસિ લોકેશ નાંતો લિંગસ્ય વિદ્યતે ॥
ચતુર્યુગસહસ્રાણાં કોટિરેકા પિતામહ

લિંગમૂર્ધ્નઃ પતંત્યા મે કાલો જાતો મહાદ્યુતે ॥
તથાપિ ક્ષિતિ પૃષ્ઠં તુ ન પ્રાપ્તાસ્મિ કથંચન

યાવત્કાલેન હંસસ્તે યોજનં સંપ્રગચ્છતિ ॥
તાવત્કાલેન ગચ્છામિ યોજનાનામહં શતમ્

તસ્માન્નિવર્તનં યુક્તં મમ વાક્યેન તે વિભો ॥
દર્શયિત્વા ચ માં વિષ્ણોર્જ્યેષ્ઠત્વં વ્રજ સાંપ્રતમ્

તતો હૃષ્ટમના ભૂત્વા ગૃહીત્વા તાં ચતુર્મુખઃ ॥
પુનર્વર્ષસહસ્રાંતે ભૂમિપૃષ્ઠમુપાગતઃ ॥
દર્શયામાસ તાં વિષ્ણોરેષા લિંગસ્ય મૂર્ધતઃ

મયાઽઽનીતા શુભા માલા લબ્ધશ્ચાંતં ચતુર્ભુજ ॥
ત્વયા લબ્ધો ન ચાસત્યં વદ મે પુરુષોત્તમ

॥ વિષ્ણુરુવાચ ॥ ॥
અનંતસ્યાપ્રમેયસ્ય દેવદેવસ્ય શૂલિનઃ ॥
નાહં શક્તઃ પરં પારં ગંતું બ્રહ્મન્કથંચન

યદિ ત્વયાઽસ્ય પર્યંતો લબ્ધો બ્રહ્મન્કથંચન ॥
તત્તે તુષ્ટિં ગતો નૂનં દેવદેવો મહેશ્વરઃ

નાન્યથા ચાસ્ય પર્યંતો દૃશ્યતે કેન ચિત્ક્વચિત્ ॥
તસ્માજ્જ્યેષ્ઠો ભવાઞ્છ્રેષ્ઠઃ કનિષ્ઠોઽહમસંશયમ્

॥ પુલસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ ભગવાન્વૃષભધ્વજઃ ॥
કોપં ચક્રે મહારાજ બ્રહ્માણં પ્રતિ તત્ક્ષણાત્

અથાહ દર્શનં ગત્વા ધિગ્ધિગ્વ્યર્થપ્રજલ્પક ॥
મિથ્યા પ્રજલ્પમાનેન કિમિદં સાહસં કૃતમ્ ॥

યસ્માત્ત્વયા મૃષા પ્રોક્તં મમ પર્યંતદર્શનમ્ ॥
તસ્માત્ત્વં સર્વવર્ણાનાં પૂજાર્હો ન ભવિષ્યસિ

યે ચ ત્વાં પૂજયિષ્યંતિ માનવા મોહ સંયુતાઃ ॥
તે કૃચ્છ્રં પરમં પ્રાપ્ય નાશં યાસ્યંતિ કૃત્સ્નશઃ

કેતક્યા ચ તથા પ્રોક્તં યસ્માત્તસ્માત્સુદુષ્ટયા ॥
અસ્યા હિ સ્પર્શનાલ્લોકઃ શ્વપાકત્વં પ્રયાસ્યતિ

એવં શાપો તયોર્દત્ત્વા દેવઃ પ્રોવાચ કેશવમ્ ॥
પ્રસન્નવદનો ભૂત્વા તદા તુષ્ટો મહેશ્વરઃ

॥ ભગવાનુવાચ ॥ ॥
વાસુદેવ મહાબાહો તુષ્ટસ્તેઽહં મહામતે॥
સત્યસંભાષણાદેવ વરં વરય સુવ્રત

॥ શ્રીવાસુદેવ ઉવાચ॥ ॥
એષ એવ વરઃ શ્લાઘ્યો યત્ત્વં તુષ્ટો મહેશ્વરઃ ॥
ન ચાપુણ્યવતાં દેવ ત્વં તુષ્ટિમધિગચ્છસિ ॥
અવશ્યં યદિ મે દેયો વરો દેવેશ્વર ત્વયા

લિંગમેતદનંતાખ્યં લઘુતાં નય મા ચિરમ્॥
યેન સૃષ્ટિર્ભવેલ્લોકે વ્યાપ્તં વિશ્વમનેન તુ

॥ પુલસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
તતઃ સંક્ષિપ્ય તલ્લિંગં લઘુ કૃત્વા મહેશ્વરઃ ॥
અબ્રવીત્કેશવં ભૂયઃ શૃણુ વાક્યમિદં હરે

એતન્મેધ્યતમે દેશે લિંગં સ્થાપય મે હરે ॥
પૂજય ત્વં વિધાનેન પરં શ્રેયઃ પ્રપત્સ્યસે

મમ તેજોવિનિર્દગ્ધઃ કૃષ્ણત્વં હિ યતો ગતઃ ॥
કૃષ્ણ એવ તતો નામ લોકે ખ્યાતિં ગમિષ્યતિ

કૃષ્ણકૃષ્ણેતિ તે નામ પ્રાતરુત્થાય માનવઃ ॥
કીર્તયિષ્યતિ યો ભક્ત્યા સ યાતિ પરમાં ગતિમ્

॥ પુલસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
એવમુક્ત્વા તમીશાનસ્તત્રૈવાંતરધીયત ॥
વાસુદેવોઽપિ તલ્લિંગં ગૃહીત્વાઽર્બુદપર્વતે ॥
નિર્ઝરે સ્થાપયામાસ સુપુણ્યે વિમલોદકે

કૃષ્ણતીર્થં તતો જાતં નામ્ના હિ ધરણીતલે ॥
શૃણુ પાર્થિવશાર્દૂલ તત્ર સ્નાતસ્ય યત્ફલમ્

સ્નાત્વા કૃષ્ણહ્રદે પુણ્યે તલ્લિંગં પશ્યતે તુ યઃ ॥
સર્વતીર્થોદ્ભવં શ્રેયઃ સ મર્ત્ત્યો લભતેઽખિલમ્

તથા ચ સર્વદાનાનાં નિષ્કામઃ પ્રાપ્નુયાત્ફલમ્ ॥
સકામોઽપિ ફલં ચેષ્ટં યદ્યપિ સ્યાત્સુદુર્લ્લભમ્

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન સ્નાનં તત્ર સમાચરેત્ ॥
ય ઇચ્છેચ્છાશ્વતં શ્રેયો નાત્ર કાર્યા વિચારણા

એકાદશ્યાં મહારાજ નિરાહારો જિતેન્દ્રિયઃ ॥
યસ્તત્ર જાગરં કૃત્વા લિંગસ્યાગ્રે સુભક્તિતઃ

પ્રભાતે કુરુતે શ્રાદ્ધં યસ્તુ શ્રદ્ધાસમન્વિતઃ ॥
પિતૃન્સંતારયેત્સર્વાન્પૂર્વજૈઃ સહ ધર્મવિત્

તિલાન્કૃષ્ણાન્નરસ્તત્ર બ્રાહ્મણેભ્યો દદાતિ યઃ ॥
બ્રહ્મહત્યાદિભિઃ પાપૈઃ સ મર્ત્ત્યો મુચ્યતે ધ્રુવમ્ ॥

દર્શનાદેવ રાજેન્દ્ર કૃષ્ણતીર્થસ્ય માનવઃ ॥
મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યો નાત્ર કાર્યા વિચારણા

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે તૃતીયેઽર્બુદખણ્ડે કૃષ્ણતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ચતુસ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ