સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 7.338

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ દેવિકાતટસંસ્થિતમ્ ॥
જાલેશ્વરેતિ વિખ્યાતં સુરાસુરનમસ્કૃતમ્

મન્વન્તરે ચાક્ષુષે ચ સમ્પ્રાપ્તે દ્વાપરે યુગે ॥
નામ્ના જાલેશ્વરં લિંગં દેવિકાતટસંસ્થિતમ્

પૂજ્યતે નાગકન્યાભિર્ન તત્પશ્યંતિ માનવાઃ ॥
મહા તેજોમણિમયં ચંદ્રબિંબસમપ્રભમ્ ॥
સ્મરણાત્તસ્ય દેવસ્ય બ્રહ્મહત્યા પ્રણશ્યતિ

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
કથં જાલેશ્વરં નામ કસ્મિન્કાલે બભૂવ તત્

સાધુભિઃ સહ સંવાસાત્કે ગુણાઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ ॥
કે લોકાઃ કાનિ પુણ્યાનિ તત્સર્વં શંસ મે પ્રભો

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
અત્રૈવોદાહરંતીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ॥
નાભાગસ્ય ચ સંવાદમાપસ્તંબતપોનિધેઃ

મહર્ષિરાત્મવાન્પૂર્વમાપસ્તંબો દ્વિજાગ્રણીઃ ॥
ઉપાવસન્સદા રમ્ભો બભૂવ ભગવાંસ્તદા

નિત્યં ક્રોધં ચ લોભં ચ મોહં દ્રોહં વિસૃજ્ય સઃ ॥
દેવિકાસરિતો મધ્યે વિવેશ સલિલાશયે

ક્ષેત્રે પ્રાભાસિકે રમ્યે સમ્યગ્જ્ઞાત્વા શિવપ્રિયે ॥
તત્રાસ્ય વસતઃ કાલઃ સમતીતો મહાંસ્તદા

પરેણ ધ્યાનયોગેન સ્થાણુભૂતસ્ય તિષ્ઠતઃ ॥
તતઃ કદાચિદાગત્ય તં દેશં મત્સ્યજીવિનઃ

પ્રસાર્ય સુમહજ્જાલં સર્વે ચાકર્ષયન્બલાત્ ॥
અથ તં ચ મહામત્સ્યં નિષાદા બલદર્પિતાઃ

તસ્માદુત્તારયામાસુઃ સલિલાદ્બ્રહ્મનંદનમ્ ॥
તં દૃષ્ટ્વા તપસા દીપ્તં કૈવર્ત્તા ભયવિહ્વલાઃ ॥
શિરોભિઃ પ્રણિપત્યોચ્ચૈરિદં વચનમબ્રુવન્

॥
નિષાદા ઊચુઃ ॥ ॥
અજ્ઞાનાત્કૃતપાપાનામસ્માકં ક્ષન્તુમર્હસિ ॥
કિં વા કાર્યં પ્રિયં તેઽદ્ય તદાજ્ઞાપય સુવ્રત

સ મુનિસ્તન્મહદ્દૃષ્ટ્વા મત્સ્યાનાં કદનં કૃતમ્॥
કૃપયા પરયાવિષ્ટો દાશાન્પ્રોવાચ દુઃખિતઃ

કેન મે સ્યાદુપાયો હિ સર્વે સ્વાર્થે બત સ્થિતાઃ ॥
જ્ઞાનિનામપિ યચ્ચેતઃ કેવલાત્મહિતે રતમ્

જ્ઞાનિનોપિ યદા સ્વાર્થમાશ્રિત્ય ધ્યાનમાસ્થિતાઃ ॥
દુઃખાર્ત્તાનીહ સત્ત્વાનિ ક્વ યાસ્યંતિ સુખં તતઃ

યોઽભિવાંછતિ ભોક્તું વૈ દુઃખાન્યેકાંતતો જનઃ ॥
પાપાત્પાપતરં તં હિ પ્રવદંતિ મુમુક્ષવઃ

કો નુ મે સ્યાદુપાયો હિ યેનાહં દુઃખિતાત્મવાન્॥
અંતઃ પ્રવિષ્ટઃ સત્ત્વાનાં ભવેયં સર્વદુઃખભુક્

યન્મમાસ્તિ શુભં કિચિત્તદેનાનુપગચ્છતુ ॥
યત્કૃતં દુષ્કૃતં તૈશ્ચ તદશેષમુપેતુ મામ્

દૃષ્ટ્વાંધાન્કૃપણાન્વ્યંગાનનાથાન્રોગિણસ્તથા ॥
દયા ન જાયતે યસ્ય સ રક્ષ ઇતિ મે મતિઃ

પ્રાણસંશયમાપન્નાન્પ્રાણિનો ભયવિહ્વલાન્ ॥
યો ન રક્ષતિ શક્તોપિ સ તત્પાપં સમશ્નુતે

આહુર્જનાનામાર્ત્તાનાં સુખં યદુપજાયતે ॥
તસ્ય સ્વર્ગોઽપવર્ગો વા કલાં નાર્હતિ ષોડશીમ્ ॥

તસ્માન્નૈતાનહં દીનાંસ્ત્યક્ત્વા મીનાન્સુદુઃખિતાન્ ॥
પદમાત્રં તુ યાસ્યામિ કિં પુનસ્ત્રિદશાલયમ્

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
નિશમ્યૈતદૃષેર્વાક્યં દાશાસ્તે જાતસંભ્રમાઃ ॥
યથાવૃત્તં તુ તત્સર્વં નાભાગાય ન્યવેદયન્

નાભાગોઽપિ તતઃ શ્રુત્વા તં દ્રષ્ટું બ્રહ્મનન્દનમ્ ॥
ત્વરિતઃ પ્રયયૌ તત્ર સામાત્યઃ સપુરોહિતઃ

સ સમ્યક્પૂજયિત્વા તં દેવકલ્પમુનિં નૃપઃ ॥
પ્રોવાચ ભગવન્બ્રૂહિ કિં કરોમિ તવાજ્ઞયા

॥
॥ આપસ્તંબ ઉવાચ ॥ ॥
શ્રમેણ મહતાવિષ્ટાઃ કૈવર્ત્તા દુઃખજીવિનઃ ॥
મમ મૂલ્યં પ્રયચ્છેતિ યદ્યોગ્યં મન્યસે નૃપ

॥ નાભાગ ઉવાચ ॥ ॥
સહસ્રાણાં શતં મૂલ્યં નિષાદેભ્યો દદામ્યહમ્ ॥
નિગ્રહાખ્યસ્ય ભગવન્યથાહ બ્રહ્મનંદનઃ

॥ આપસ્તંબ ઉવાચ ॥ ॥
નાહં શતસહસ્રૈશ્ચ નિયમ્યઃ પાર્થિવ ત્વયા ॥
સદૃશં દીયતાં મૂલ્યમમાત્યૈઃ સહ ચિંતય

॥ નાભાગ ઉવાચ ॥ ॥
કોટિઃ પ્રદીયતાં મૂલ્યં નિષાદેભ્યો દ્વિજોત્તમ ॥
યદ્યેતદપિ તે મૂલ્યં તતો ભૂયઃ પ્રદીયતે

॥
આપસ્તંબ ઉવાચ ॥ ॥
નાર્હં મૂલ્યં ચ મે કોટિરધિકં વાપિ પાર્થિવ ॥
સદૃશં દીયતાં મૂલ્યં બ્રાહ્મણૈઃ સહ ચિંતય

॥ નાભાગ ઉવાચ ॥ ॥
અર્દ્ધરાજ્યં સમસ્તં વા નિષાદેભ્યઃ પ્રદીયતામ્ ॥
એતન્મૂલ્યમહં મન્યે કિં વાઽન્યન્મન્યસે દ્વિજ

॥ આપસ્તંબ ઉવાચ ॥ ॥
અર્ધરાજ્યસમસ્તં વા નાહમર્હામિ પાર્થિવ ॥
સદૃશં દીયતાં મૂલ્યમૃષિભિઃ સહ ચિંતય

મહર્ષેસ્તદ્વચઃ શ્રુત્વા નાભાગઃ સ વિષાદવાન્ ॥
ચિન્તયામાસ દુઃખાર્તઃ સામાત્યઃ સપુરોહિતઃ

તતઃ કશ્ચિદૃષિસ્તત્ર લોમશસ્તુ મહાતપાઃ ॥
નાભાગમબ્રવીન્મા ભૈસ્તોષયિષ્યામિ તં મુનિમ્

॥ નાભાગ ઉવાચ ॥ ॥
બ્રૂહિ મૂલ્યં મહાભાગ મુનેરસ્ય મહાત્મનઃ ॥
પરિત્રાયસ્વ મામસ્માત્સજ્ઞાતિકુલબાંધવમ્

નિર્દહેદ્ભગવાન્રુદ્રસ્ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્॥
કિં પુનર્માનુષં હીનમત્યંતવિ ષયાત્મકમ્

॥ લોમશ ઉવાચ ॥ ॥
ત્વમીડ્યો હિ મહારાજ જગત્પૂજ્યો દ્વિજોત્તમઃ ॥
ગાવશ્ચ દિવ્યાસ્તસ્માદ્ગૌર્મૂલ્યમમ્યૈ પ્રદીયતામ્

તચ્છ્રુત્વા વચનં રાજા સામાત્યઃ સપુરોહિતઃ ॥
હર્ષેણ મહતાવિષ્ટઃ પ્રોવાચેદં વચોમુનિમ્

ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ ભગવન્ક્રીત એવ ન સંશયઃ ॥
એતદ્યોગ્યતમં મૂલ્યં ભવતો મુનિસત્તમ

॥ આપસ્તંબ ઉવાચ ॥ ॥
ઉત્તિષ્ઠામ્યેષ સુપ્રીતઃ સમ્યક્ક્રીતોઽસ્મિ પાર્થિવ ॥
ગોભ્યો મૂલ્યં ન પશ્યામિ પવિત્રં પરમં ભુવિ

ગાવઃ પ્રદક્ષિણીકાર્યાઃ પૂજનીયાશ્ચ નિત્યશઃ ॥
મંગલાયતનં દેવ્યઃ સૃષ્ટા હ્યેતાઃ સ્વયંભુવા॥

અગ્ન્યગારાણિ વિપ્રાણાં દેવતાયતનાનિ ચ ॥
યદ્ગોમયેન શુદ્ધ્યંતિ કિંભૂતમધિકં તતઃ

ગોમૂત્રં ગોમયં ક્ષીરં દધિ સર્પિસ્તથૈવ ચ ॥
ગવાં પંચ પવિત્રાણિ પુનંતિ સકલં જગત્

ગાવો મમાગ્રતો નિત્યં ગાવઃ પૃષ્ઠત એવ ચ ॥
ગાવો મે હ્રદયે ચૈવ ગવાં મધ્યે વસામ્યહમ

એવં જપન્નરો મંત્રં ત્રિસંધ્યં નિયતઃ શુચિઃ ॥
મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યઃ સ્વર્ગલોકં ચ ગચ્છતિ

તૃણાહારપરા ગાવઃ કર્ત્તવ્યા ભક્તિતોઽન્વહમ્॥
અકૃત્વા સ્વયમાહારં કુર્વન્પ્રાપ્નોતિ દુર્ગતિમ્

તેનાગ્નયો હુતાઃ સમ્યક્પિતરશ્ચાપિ તર્પિતાઃ ॥
દેવાશ્ચ પૂજિતાસ્તેન યો દદાતિ ગવાહ્નિકમ્

મન્ત્રઃ ॥
સૌરભેયી જગત્પૂજ્યા દેવી વિષ્ણુપદે સ્થિતા ॥
સર્વમેવ મયા દત્તં પ્રતીચ્છતુ સુતોષિતા

રક્ષણાદ્બાલપુત્રાણાં ગવાં કણ્ડૂયનાત્તથા ॥
ક્ષીણાર્તરક્ષણાચ્ચૈવ નરઃ સ્વર્ગે મહીયતે । 7.1.338.૫૦ ॥
આદિર્ગાવો હિ મર્ત્યસ્ય મધ્યે ચાંતે પ્રકીર્તિતાઃ ॥
રક્ષંતિ તાસ્તુ દેવાનાં ક્ષીરાજ્યમમૃતં સદા

તસ્માદ્ગાવઃ પ્રદાતવ્યાઃ પૂજનીયાશ્ચ નિત્યશઃ ॥
સ્વર્ગસ્ય સંગમા હ્યેતાઃ સોપાનમિવ નિર્મિતાઃ

એતચ્છ્રુત્વા નિષાદાસ્તે ગવાં માહાત્મ્યમુત્ત મમ્ ॥
પ્રણિપત્ય મહાત્માનમાપસ્તંબમથાબ્રુવન્

॥ નિષાદા ઊચુઃ ॥ ॥
સંભાષો દર્શનં સ્પર્શઃ કીર્તનં સ્મરણં તથા ॥
પાવનાનિ કિલૈતાનિ સાધૂનામિતિ ચ શ્રુતમ્

સંભાષો દર્શનં ચૈવ સહાસ્માભિઃ કૃતં ત્વયા ॥
કુરુષ્વાનુગ્રહં તસ્માદ્ગૌરેષા પ્રતિગૃહ્યતામ્

॥ આપસ્તંબ ઉવાચ ॥ ॥
એતા વઃ પ્રતિગૃહ્ણામિ ગાં યૂયં મુક્તકિલ્વિષાઃ ॥
નિષાદા ગચ્છત સ્વર્ગં સહ મત્સ્યૈર્જલોદ્ધૃતૈઃ

પ્રાણિનાં પ્રીતિમુત્પાદ્ય નિન્દિતે નાપિ કર્મણા ॥
નરકં યદિ પશ્યામિ વત્સ્યામિ સ્વર્ગ એવ તત્

યન્મયા સુકૃતં કિઞ્ચિન્મનોવાક્કાયકર્મભિઃ ॥
કૃતં સ્યાત્તેન દુઃખાર્તાઃ સર્વે યાંતુ શુભાં ગતિમ્

તતસ્તસ્ય પ્રસાદેન મહર્ષેર્ભાવિતાત્મનઃ ॥
નિષાદાસ્તેન વાક્યેન સહ મત્સ્યૈર્દિવં ગતાઃ

તાન્દૃષ્ટ્વા વ્રજતઃ સ્વર્ગં સમત્સ્યાન્મત્સ્યજીવિનઃ ॥
સામાત્યભૃત્યો નૃપતિર્વિસ્મયાદિદમબ્રવીત્

સેવ્યાઃ શ્રેયોઽર્થિભિઃ સન્તઃ પુણ્યતીર્થે જલોપમાઃ ॥
ક્ષણો પાસનમપ્યત્ર ન યેષાં નિષ્ફલં ભવેત્

સદ્ભિઃ સહ સદાસીત સદ્ભિઃ કુર્વીત સત્કથામ્ ॥
સતાં વ્રતેન વર્તેત નાસદ્ભિઃ કિઞ્ચિદાચરેત્

સતાં સમાગમાદેતે સમત્સ્યા મત્સ્યજીવિનઃ ॥
ત્રિવિષ્ટપમનુપ્રાપ્તા નરાઃ પુણ્યકૃતો યથા

આપસ્તંબો મુનિસ્તત્ર લોમશશ્ચ મહામનાઃ ॥
વરૈસ્તં વિવિધૈરિષ્ટૈશ્છંદયામાસતુર્નૃપમ્

તતઃ સ વરયામાસ ધર્મબુદ્ધિં સુદુર્લભામ્ ॥
તથેતિ ચોક્ત્વા તૌ પ્રીત્યા તં નૃપં વૈ શશંસતુઃ

અહો ધન્યોઽસિ રાજેન્દ્ર યત્તે ધર્મપરા મતિઃ ॥
ધર્મઃ સુદુર્લભઃ પુંસાં વિશેષેણ મહીક્ષિતામ્

યદિ રાજા મદાવિષ્ટઃ સ્વધર્મં ન પરિ ત્યજેત્ ॥
તતો જગતિ કસ્તસ્માત્પુમાનભ્યધિકો ભવેત્

ધ્રુવં જન્મ સદા રાજ્ઞાં મોહશ્ચાપિ સદા ધ્રુવઃ ॥
મોહાદ્ધ્રુવશ્ચ નરકો રાજ્યં નિન્દન્ત્યતો બુધાઃ

રાજ્યં હિ બહુ મન્યંતે નરા વિષયલોલુપાઃ ॥
મનીષિણસ્તુ પશ્યન્તિ તદેવ નરકોપમમ્

તસ્માલ્લોકદ્વયધ્વંસી ન કર્ત્તવ્યો મદસ્ત્વયા ॥
યદીચ્છસિ મહારાજ શાશ્વતીં ગતિમાત્મનઃ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્ત્વા તૌ મહાત્માનૌ જગ્મતુઃ સ્વં સ્વમાશ્રમમ્ ॥
નાભાગોઽપિ વરં લબ્ધ્વા પ્રહૃષ્ટઃ પ્રાવિશત્પુરમ્

એતત્તે કથિતં દેવિ પ્રભાવં દેવિકોદ્ભવમ્ ॥
ઋષિણા સ્થાપિતશ્ચાપિ ભવો જાલે શ્વરસ્તદા

જાલે નિપતિતો યસ્માદ્દાશાનામૃષિસત્તમઃ ॥
જાલેશ્વરેતિ નામાસૌ વિખ્યાતઃ પૃથિવીતલે

તત્ર સ્નાત્વા મહાદેવિ જાલેશ્વરસમર્ચનાત્ ॥
આપસ્તંબશ્ચ નાભાગો નિષાદા મત્સ્યજીવિનઃ

મત્સ્યૈઃ સહ ગતાઃ સ્વર્ગં દેવિકાયાઃ પ્રભાવતઃ ॥
ચૈત્રસ્યૈવ તુ માસસ્ય શુક્લપક્ષે ત્રયોદશીમ્

દદ્યાત્પિણ્ડં પિતૃભ્યો યસ્તસ્યાંતો નૈવ વિદ્યતે ॥
ગોદાનં તત્ર દેયં તુ બ્રાહ્મણે વેદપારગે ॥
શ્રોતવ્યં ચૈવ માહાત્મ્યં દ્રષ્ટવ્યો જાલકેશ્વરઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે દેવિકા નદીમાહાત્મ્યે જાલેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામાષ્ટાત્રિંશદુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ