Skanda Purana · Chapter 7.338

// īśvara uvāca // //
tato gacchenmahādevi devikātaṭasaṃsthitam //
jāleśvareti vikhyātaṃ surāsuranamaskṛtam

manvantare cākṣuṣe ca samprāpte dvāpare yuge //
nāmnā jāleśvaraṃ liṃgaṃ devikātaṭasaṃsthitam

pūjyate nāgakanyābhirna tatpaśyaṃti mānavāḥ //
mahā tejomaṇimayaṃ caṃdrabiṃbasamaprabham //
smaraṇāttasya devasya brahmahatyā praṇaśyati

// devyuvāca // //
kathaṃ jāleśvaraṃ nāma kasminkāle babhūva tat

sādhubhiḥ saha saṃvāsātke guṇāḥ parikīrttitāḥ //
ke lokāḥ kāni puṇyāni tatsarvaṃ śaṃsa me prabho

// īśvara uvāca // //
atraivodāharaṃtīmamitihāsaṃ purātanam //
nābhāgasya ca saṃvādamāpastaṃbataponidheḥ

maharṣirātmavānpūrvamāpastaṃbo dvijāgraṇīḥ //
upāvasansadā rambho babhūva bhagavāṃstadā

nityaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca mohaṃ drohaṃ visṛjya saḥ //
devikāsarito madhye viveśa salilāśaye

kṣetre prābhāsike ramye samyagjñātvā śivapriye //
tatrāsya vasataḥ kālaḥ samatīto mahāṃstadā

pareṇa dhyānayogena sthāṇubhūtasya tiṣṭhataḥ //
tataḥ kadācidāgatya taṃ deśaṃ matsyajīvinaḥ

prasārya sumahajjālaṃ sarve cākarṣayanbalāt //
atha taṃ ca mahāmatsyaṃ niṣādā baladarpitāḥ

tasmāduttārayāmāsuḥ salilādbrahmanaṃdanam //
taṃ dṛṣṭvā tapasā dīptaṃ kaivarttā bhayavihvalāḥ //
śirobhiḥ praṇipatyoccairidaṃ vacanamabruvan

//
niṣādā ūcuḥ // //
ajñānātkṛtapāpānāmasmākaṃ kṣantumarhasi //
kiṃ vā kāryaṃ priyaṃ te'dya tadājñāpaya suvrata

sa munistanmahaddṛṣṭvā matsyānāṃ kadanaṃ kṛtam//
kṛpayā parayāviṣṭo dāśānprovāca duḥkhitaḥ

kena me syādupāyo hi sarve svārthe bata sthitāḥ //
jñānināmapi yaccetaḥ kevalātmahite ratam

jñāninopi yadā svārthamāśritya dhyānamāsthitāḥ //
duḥkhārttānīha sattvāni kva yāsyaṃti sukhaṃ tataḥ

yo'bhivāṃchati bhoktuṃ vai duḥkhānyekāṃtato janaḥ //
pāpātpāpataraṃ taṃ hi pravadaṃti mumukṣavaḥ

ko nu me syādupāyo hi yenāhaṃ duḥkhitātmavān//
aṃtaḥ praviṣṭaḥ sattvānāṃ bhaveyaṃ sarvaduḥkhabhuk

yanmamāsti śubhaṃ kicittadenānupagacchatu //
yatkṛtaṃ duṣkṛtaṃ taiśca tadaśeṣamupetu mām

dṛṣṭvāṃdhānkṛpaṇānvyaṃgānanāthānrogiṇastathā //
dayā na jāyate yasya sa rakṣa iti me matiḥ

prāṇasaṃśayamāpannānprāṇino bhayavihvalān //
yo na rakṣati śaktopi sa tatpāpaṃ samaśnute

āhurjanānāmārttānāṃ sukhaṃ yadupajāyate //
tasya svargo'pavargo vā kalāṃ nārhati ṣoḍaśīm //

tasmānnaitānahaṃ dīnāṃstyaktvā mīnānsuduḥkhitān //
padamātraṃ tu yāsyāmi kiṃ punastridaśālayam

// īśvara uvāca // //
niśamyaitadṛṣervākyaṃ dāśāste jātasaṃbhramāḥ //
yathāvṛttaṃ tu tatsarvaṃ nābhāgāya nyavedayan

nābhāgo'pi tataḥ śrutvā taṃ draṣṭuṃ brahmanandanam //
tvaritaḥ prayayau tatra sāmātyaḥ sapurohitaḥ

sa samyakpūjayitvā taṃ devakalpamuniṃ nṛpaḥ //
provāca bhagavanbrūhi kiṃ karomi tavājñayā

//
// āpastaṃba uvāca // //
śrameṇa mahatāviṣṭāḥ kaivarttā duḥkhajīvinaḥ //
mama mūlyaṃ prayaccheti yadyogyaṃ manyase nṛpa

// nābhāga uvāca // //
sahasrāṇāṃ śataṃ mūlyaṃ niṣādebhyo dadāmyaham //
nigrahākhyasya bhagavanyathāha brahmanaṃdanaḥ

// āpastaṃba uvāca // //
nāhaṃ śatasahasraiśca niyamyaḥ pārthiva tvayā //
sadṛśaṃ dīyatāṃ mūlyamamātyaiḥ saha ciṃtaya

// nābhāga uvāca // //
koṭiḥ pradīyatāṃ mūlyaṃ niṣādebhyo dvijottama //
yadyetadapi te mūlyaṃ tato bhūyaḥ pradīyate

//
āpastaṃba uvāca // //
nārhaṃ mūlyaṃ ca me koṭiradhikaṃ vāpi pārthiva //
sadṛśaṃ dīyatāṃ mūlyaṃ brāhmaṇaiḥ saha ciṃtaya

// nābhāga uvāca // //
arddharājyaṃ samastaṃ vā niṣādebhyaḥ pradīyatām //
etanmūlyamahaṃ manye kiṃ vā'nyanmanyase dvija

// āpastaṃba uvāca // //
ardharājyasamastaṃ vā nāhamarhāmi pārthiva //
sadṛśaṃ dīyatāṃ mūlyamṛṣibhiḥ saha ciṃtaya

maharṣestadvacaḥ śrutvā nābhāgaḥ sa viṣādavān //
cintayāmāsa duḥkhārtaḥ sāmātyaḥ sapurohitaḥ

tataḥ kaścidṛṣistatra lomaśastu mahātapāḥ //
nābhāgamabravīnmā bhaistoṣayiṣyāmi taṃ munim

// nābhāga uvāca // //
brūhi mūlyaṃ mahābhāga munerasya mahātmanaḥ //
paritrāyasva māmasmātsajñātikulabāṃdhavam

nirdahedbhagavānrudrastrailokyaṃ sacarācaram//
kiṃ punarmānuṣaṃ hīnamatyaṃtavi ṣayātmakam

// lomaśa uvāca // //
tvamīḍyo hi mahārāja jagatpūjyo dvijottamaḥ //
gāvaśca divyāstasmādgaurmūlyamamyai pradīyatām

tacchrutvā vacanaṃ rājā sāmātyaḥ sapurohitaḥ //
harṣeṇa mahatāviṣṭaḥ provācedaṃ vacomunim

uttiṣṭhottiṣṭha bhagavankrīta eva na saṃśayaḥ //
etadyogyatamaṃ mūlyaṃ bhavato munisattama

// āpastaṃba uvāca // //
uttiṣṭhāmyeṣa suprītaḥ samyakkrīto'smi pārthiva //
gobhyo mūlyaṃ na paśyāmi pavitraṃ paramaṃ bhuvi

gāvaḥ pradakṣiṇīkāryāḥ pūjanīyāśca nityaśaḥ //
maṃgalāyatanaṃ devyaḥ sṛṣṭā hyetāḥ svayaṃbhuvā//

agnyagārāṇi viprāṇāṃ devatāyatanāni ca //
yadgomayena śuddhyaṃti kiṃbhūtamadhikaṃ tataḥ

gomūtraṃ gomayaṃ kṣīraṃ dadhi sarpistathaiva ca //
gavāṃ paṃca pavitrāṇi punaṃti sakalaṃ jagat

gāvo mamāgrato nityaṃ gāvaḥ pṛṣṭhata eva ca //
gāvo me hradaye caiva gavāṃ madhye vasāmyahama

evaṃ japannaro maṃtraṃ trisaṃdhyaṃ niyataḥ śuciḥ //
mucyate sarvapāpebhyaḥ svargalokaṃ ca gacchati

tṛṇāhāraparā gāvaḥ karttavyā bhaktito'nvaham//
akṛtvā svayamāhāraṃ kurvanprāpnoti durgatim

tenāgnayo hutāḥ samyakpitaraścāpi tarpitāḥ //
devāśca pūjitāstena yo dadāti gavāhnikam

mantraḥ //
saurabheyī jagatpūjyā devī viṣṇupade sthitā //
sarvameva mayā dattaṃ pratīcchatu sutoṣitā

rakṣaṇādbālaputrāṇāṃ gavāṃ kaṇḍūyanāttathā //
kṣīṇārtarakṣaṇāccaiva naraḥ svarge mahīyate / 7.1.338.५० //
ādirgāvo hi martyasya madhye cāṃte prakīrtitāḥ //
rakṣaṃti tāstu devānāṃ kṣīrājyamamṛtaṃ sadā

tasmādgāvaḥ pradātavyāḥ pūjanīyāśca nityaśaḥ //
svargasya saṃgamā hyetāḥ sopānamiva nirmitāḥ

etacchrutvā niṣādāste gavāṃ māhātmyamutta mam //
praṇipatya mahātmānamāpastaṃbamathābruvan

// niṣādā ūcuḥ // //
saṃbhāṣo darśanaṃ sparśaḥ kīrtanaṃ smaraṇaṃ tathā //
pāvanāni kilaitāni sādhūnāmiti ca śrutam

saṃbhāṣo darśanaṃ caiva sahāsmābhiḥ kṛtaṃ tvayā //
kuruṣvānugrahaṃ tasmādgaureṣā pratigṛhyatām

// āpastaṃba uvāca // //
etā vaḥ pratigṛhṇāmi gāṃ yūyaṃ muktakilviṣāḥ //
niṣādā gacchata svargaṃ saha matsyairjaloddhṛtaiḥ

prāṇināṃ prītimutpādya nindite nāpi karmaṇā //
narakaṃ yadi paśyāmi vatsyāmi svarga eva tat

yanmayā sukṛtaṃ kiñcinmanovākkāyakarmabhiḥ //
kṛtaṃ syāttena duḥkhārtāḥ sarve yāṃtu śubhāṃ gatim

tatastasya prasādena maharṣerbhāvitātmanaḥ //
niṣādāstena vākyena saha matsyairdivaṃ gatāḥ

tāndṛṣṭvā vrajataḥ svargaṃ samatsyānmatsyajīvinaḥ //
sāmātyabhṛtyo nṛpatirvismayādidamabravīt

sevyāḥ śreyo'rthibhiḥ santaḥ puṇyatīrthe jalopamāḥ //
kṣaṇo pāsanamapyatra na yeṣāṃ niṣphalaṃ bhavet

sadbhiḥ saha sadāsīta sadbhiḥ kurvīta satkathām //
satāṃ vratena varteta nāsadbhiḥ kiñcidācaret

satāṃ samāgamādete samatsyā matsyajīvinaḥ //
triviṣṭapamanuprāptā narāḥ puṇyakṛto yathā

āpastaṃbo munistatra lomaśaśca mahāmanāḥ //
varaistaṃ vividhairiṣṭaiśchaṃdayāmāsaturnṛpam

tataḥ sa varayāmāsa dharmabuddhiṃ sudurlabhām //
tatheti coktvā tau prītyā taṃ nṛpaṃ vai śaśaṃsatuḥ

aho dhanyo'si rājendra yatte dharmaparā matiḥ //
dharmaḥ sudurlabhaḥ puṃsāṃ viśeṣeṇa mahīkṣitām

yadi rājā madāviṣṭaḥ svadharmaṃ na pari tyajet //
tato jagati kastasmātpumānabhyadhiko bhavet

dhruvaṃ janma sadā rājñāṃ mohaścāpi sadā dhruvaḥ //
mohāddhruvaśca narako rājyaṃ nindantyato budhāḥ

rājyaṃ hi bahu manyaṃte narā viṣayalolupāḥ //
manīṣiṇastu paśyanti tadeva narakopamam

tasmāllokadvayadhvaṃsī na karttavyo madastvayā //
yadīcchasi mahārāja śāśvatīṃ gatimātmanaḥ

// īśvara uvāca // //
ityuktvā tau mahātmānau jagmatuḥ svaṃ svamāśramam //
nābhāgo'pi varaṃ labdhvā prahṛṣṭaḥ prāviśatpuram

etatte kathitaṃ devi prabhāvaṃ devikodbhavam //
ṛṣiṇā sthāpitaścāpi bhavo jāle śvarastadā

jāle nipatito yasmāddāśānāmṛṣisattamaḥ //
jāleśvareti nāmāsau vikhyātaḥ pṛthivītale

tatra snātvā mahādevi jāleśvarasamarcanāt //
āpastaṃbaśca nābhāgo niṣādā matsyajīvinaḥ

matsyaiḥ saha gatāḥ svargaṃ devikāyāḥ prabhāvataḥ //
caitrasyaiva tu māsasya śuklapakṣe trayodaśīm

dadyātpiṇḍaṃ pitṛbhyo yastasyāṃto naiva vidyate //
godānaṃ tatra deyaṃ tu brāhmaṇe vedapārage //
śrotavyaṃ caiva māhātmyaṃ draṣṭavyo jālakeśvaraḥ

iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe prathame prabhāsakṣetramāhātmye devikā nadīmāhātmye jāleśvaramāhātmyavarṇanaṃnāmāṣṭātriṃśaduttaratriśatatamo'dhyāyaḥ