સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 7.32-2

॥ પ્રહ્લાદ ઉવાચ ॥
નારદસ્ત્વગ્રતો ગત્વા પ્રણમ્યાથ હરિપ્રિયામ્ ॥
ઉવાચ લલિતાં વાચં હર્ષયન્દ્વારકાં પુરીમ્

॥ શ્રીનારદ ઉવાચ ॥ ॥
પશ્યપશ્ય મહાભાગે સર્વે પ્રાપ્તાઃ સુશોભને ॥
તીર્થક્ષેત્રાણિ દેવાશ્ચ ઋષયશ્ચૈવ કૃત્સ્નશઃ

પશ્યેમં પુરતઃ પ્રાપ્તં પ્રયાગં તીર્થકૈઃ સહ ॥
દ્વારકે તવ પાદાબ્જે લુણ્ઠંતે શ્રદ્ધયાદ્ભુતમ્

ઇદં તુ પુષ્કરં તીર્થં નમતિ શ્રદ્ધયા શુભે ॥
ઇયં તુ ગૌતમી પુણ્યા સર્વતીર્થસમાશ્રયા

સિંહસ્થે ચ ગુરૌ ભદ્રે સંપ્રાપ્તા સૌભગં મહત્ ॥
કિન્તુ દુર્જનસંસર્ગાદ્દગ્ધા પાપાગ્નિના ભૃશમ્

તત્રોપાયમભિજ્ઞાય ઋષીણાં શૃણ્વતાં તદા ॥
શ્રુત્વા કર્ણે મહચ્છબ્દં સંપ્રાપ્તેયં તવાંતિકમ્

નમસ્કરોતિ દેવિ ત્વાં દ્વારકે ગૌતમી શુભા ॥
પશ્યપશ્ય મહાપુણ્યા ઇયં ભાગીરથી શુભા

નમસ્કરોતિ તે પાદૌ સંહૃષ્ટા ચ પુનઃપુનઃ ॥
પશ્યેમાં નર્મદાં રમ્યાં પ્રણતાં તવ પાદયોઃ

યમુના ચન્દ્રભાગેયમિયં પ્રાચીસરસ્વતી ॥
સરયૂર્ગંડકી પ્રાપ્તા ગોમતી પૂર્વવાહિની ॥

શોણઃ સિન્ધુનદી ચૈતા અન્યાશ્ચ સરિતાં વરાઃ ॥
કૃષ્ણા ભીમરથી પુણ્યા કાવેર્ય્યાદ્યાઃ સરિદ્વરાઃ

સીતાચક્ષુર્નદી ભદ્રા નમંત્યેતાઃ પદાંબુજમ્ ॥
દ્વારકે તા મહાપુણ્યાઃ સપ્તદ્વીપોદ્ભવાઃ પરાઃ

મન્દાકિની મહાપુણ્યા ભોગવત્યાદિસંયુતા॥
પશ્યાશ્ચર્યમિદં ભદ્રે વારાણસી વિમુક્તિદા

ભક્ત્યા તે ચ પદાંભોજં શિરસ્યાધાય વર્તતે ॥
કુરુક્ષેત્રં મહાપુણ્યં નમતિ ત્વામહર્નિશમ્

દ્વારકે મથુરાં પશ્ય પ્રણતાં તવ પાદયોઃ ॥
અયોધ્યાઽવંતિકામાયાસ્તા નમંતિ પદાંબુજમ્

કાંચી ગયા વિશાલા ચ વિરજા લુઠતિ ક્ષિતૌ ॥
શાલિગ્રામં મહાક્ષેત્રં પતિતં તવ પાદયોઃ॥
વિરાજતે પ્રભાસં ચ ક્ષેત્રં ચ પુરુષોત્તમમ્

ભાર્ગવાદીનિ ચાન્યાનિ સર્વક્ષેત્રાણિ સુન્દરિ ॥
દ્વારકે પ્રણમંતિ ત્વાં ભક્ત્યોત્થાય પુનઃપુનઃ ॥

પશ્યેમાન્સાગરાન્સપ્ત પતિતસ્તાંબ પાદયોઃ ॥
પશ્યારણ્યાનિ સર્વાણિ નૈમિષં પ્રણતં પુરઃ

ધનુષ્કં ચ દશારણ્યં દંડકારણ્યમર્બુદમ્॥
નારાયણાશ્રમં પશ્ય દ્વારકે પ્રણતં તથા

અયં મેરુશ્ચ કૈલાસો મન્દરાદ્યાઃ સહસ્રશઃ ॥
હિમાદ્રિર્વિંધ્યશૈલશ્ચ શ્રીશૈલાદ્યાઃ પ્રહર્ષિતાઃ ॥
એતે હ્યૃષિગણાઃ સર્વે નમંતિસ્મ પુનઃપુનઃ

ગંગાદ્યાઃ સાગરાઃ શૈલા નૃત્યંતિ પુરતસ્તવ ॥
ઋષિદેવગણાઃ સર્વે સર્વે ગર્જંતિ નામભિઃ

॥
॥ શ્રીપ્રહ્લાદ ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યેવં વદતસ્તસ્ય દ્વારકા હૃષ્ટમાનસા ॥
નૃત્યતો મુદિતાન્વીક્ષ્ય સર્વાન્પ્રેમ્ણાભિનંદ્ય ચ ॥
ઉવાચ લલિતા વાચં ગૌતમીં સ્પૃશ્ય પાણિના

ભાગીરથીપ્રયાગાદીન્ક્ષેત્રાદીનથ સર્વશઃ ॥
દ્વારકા મધુરાલાપૈઃ સર્વાનાનંદયત્તદા

અથાશ્ચર્યમભૂત્તત્ર સર્વાનંદવિવર્દ્ધનમ્ ॥
અથ તાવત્તદાઽઽકાશે ગીતવાદ્યજયસ્વનાઃ

ગર્જનાનિ સુપુણ્યાનિ હરિશબ્દૈઃ પૃથક્પૃથક્ ॥
અપશ્યન્વૈ તદા સર્વે બ્રહ્માદ્યા દેવનાયકાઃ

મહેશઃ સ્વગણૈઃ સાર્દ્ધં ભવાન્યા સમદૃશ્યત ॥
ઇન્દ્રસ્તુ ત્રિદશૈઃ સાર્દ્ધં યક્ષગન્ધર્વકિન્નરૈઃ

મરુદ્ભિર્લોકપાલૈશ્ચા નૃત્યમાનાઃ પ્રહર્ષિતાઃ ॥
સિદ્ધવિદ્યાધરાઃ સર્વે વસ્વાદિત્યાશ્ચ સગ્રહાઃ

ભૃગ્વાદ્યાઃ સનકાદ્યાશ્ચ નૃત્યમાનાઃ પ્રહર્ષિતાઃ ॥
બ્રહ્માણં ચ નમસ્કૃત્ય સપ્તસ્વર્ગસ્થિતાઃ સુરાઃ

ઊચુસ્તે દ્વારકાં દૃષ્ટ્વા બ્રહ્મેશાનાદયસ્તદા ॥
હર્ષવિહ્વલિતાત્માનો વીક્ષ્યાઽન્યોન્યં ચ વિસ્મિતાઃ

॥
॥ દેવા ઊચુઃ ॥ ॥
સેયં વૈ દ્વારકા દેવી વહતે યત્ર ગોમતી ॥
યત્રાઽઽસ્તે ભગવાન્કૃષ્ણઃ સેયં પુણ્યા વિરાજતે

સર્વક્ષેત્રોત્તમા યા ચ સર્વતીર્થોત્તમોત્તમા ॥
સ્વર્ગાદપ્યધિકા ભૂમૌ દ્વારકેયં પ્રકાશતે

એતદ્વૈ ચક્રતીર્થં ચ યચ્છિલા ચક્ર ચિહ્નિતા ॥
મુક્તિદા પાપિનાં લોકે મ્લેચ્છદેશેઽપિ પૂજિતા

॥ પ્રહ્લાદ ઉવાચ ॥ ॥
બ્રહ્માદીનાગતાન્દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતા નારદાદયઃ ॥
ક્ષેત્રાણિ તીર્થમુખ્યાનિ વિસ્મિતાનિ સરિદ્વરાઃ ॥
પ્રણેમુર્યુગપત્સર્વે સર્વાઃ સર્વાણિ સર્વશઃ

બ્રહ્માદીનાં ચ તીર્થાનાં દૃષ્ટ્વા યાત્રાં મનોહરામ્ ॥
દ્વારકાં પ્રતિ વિપ્રેન્દ્રા વિસ્મિતા દ્વારકૌકસઃ

દૃષ્ટ્વા દેવગણાઃ સર્વે દ્વારકાં પ્રતિ મંદિરે ॥
ગીતવાદ્યાદિ નિર્ઘોષૈર્નૃત્યમાનાઃ પ્રહર્ષિતાઃ

વદન્તો જયશબ્દાંશ્ચ સેયં કૃષ્ણપ્રિયેતિ ચ ॥
દૃષ્ટ્વા બ્રહ્મમહેશાનૌ દ્વારકાં પ્રીતમાનસૌ

ત્યક્ત્વા ચ વાહને શ્રેષ્ઠે દણ્ડવત્પતિતૌ ભુવિ ॥
ઊચતુશ્ચ તદા દેવૌ દ્વારકાં પ્રતિ હર્ષિતૌ

શ્રેષ્ઠા ત્વમમ્બ સર્વેભ્યોઽસ્મદાદિભ્યોઽપિ સર્વતઃ ॥
યતસ્ત્વાં ન ત્યજેત્સાક્ષાદ્ભગવાન્વિષ્ણુરવ્યયઃ

અતો દર્શય દેવેશં કૃષ્ણં કંસવિનાશનમ્ ॥
યદ્દર્શનાન્મહાસિદ્ધિઃ સર્વેષાં ચ ભવિષ્યતિ

॥
॥ પ્રહ્લાદ ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્ત્વા પ્રયયૌ દેવી તીર્થક્ષેત્રાદિસંયુતા ॥
બ્રહ્મેશાનૌ પુરસ્કૃત્ય હૃષ્ટૌ દૃષ્ટ્વા મહોત્સવાન્

ગીતવાદ્યપતાકૈશ્ચ દિવ્યોપાયનપાણિભિઃ ॥
પ્રાપ્યોવાચ તતો દેવાન્દ્વારકા હર્ષવિહ્વલા

પશ્યતાં પશ્યતાં દેવાઃ સોઽયં વૈ દ્વારકેશ્વરઃ ॥
પ્રાપ્ય સંદર્શનં યસ્ય મુક્તાનાં યત્ફલં ભવેત્ ॥
ન વિદ્યતે સહસ્રેષુ બ્રહ્માંડેષુ ચ યત્ફલમ્

તતો દેવગણાઃ સર્વે ક્ષેત્રતીર્થાદિસંયુતાઃ ॥
પશ્ચિમાભિમુખં દૃષ્ટ્વા કૃષ્ણં ક્લેશવિનાશનમ્ ॥
પ્રણેમુર્યુગપત્સર્વે પ્રહૃષ્ટાઃ સમુપાગતાઃ

ગીતવાદ્યપ્રઘોષૈશ્ચ નૃત્યમાનાઃ સમંતતઃ ॥
જયશબ્દં નમઃશબ્દં ગર્જંતો હરિનામભિઃ

બ્રહ્મા ભવો ભવાની ચ સેન્દ્રા દેવગણા ભુવિ ॥
દૃષ્ટ્વા કૃષ્ણં પ્રણેમુસ્તે ભક્ત્યોત્થાય પુનઃપુનઃ

પ્રયાગાદીનિ તીર્થાનિ ગંગાદ્યાઃ સરિતોઽમલાઃ ॥
ઋષયો દેવગંધર્વાઃ શુકાદ્યાઃ સનકાદયઃ ॥
વીક્ષ્ય વક્ત્રં મહાવિષ્ણોઃ પ્રણેમુશ્ચ મુહુર્મુહુઃ

કૃષ્ણકૃષ્ણેતિ કૃષ્ણેતિ જય કૃષ્ણેતિ વાદિનઃ ॥
સ્નાત્વા તુ ગોમતીનીરે તીરે ચૈવ મહોદધેઃ ॥
કમલાસનઃ સંહૃષ્ટઃ શ્રીમત્કૃષ્ણમપૂજયત્

સ્વર્ધેનુપયસા સ્નાપ્ય દિવ્યૈશ્ચા મૃતપંચકૈઃ ॥
ભવશ્ચાથ ભવાની ચ પૂજયામાસ ભક્તિતઃ

ઇન્દ્રો દેવગણાઃ સર્વે યોગિનઃ સનકાદયઃ ॥
ઋષયો નારદાદ્યાશ્ચ ગંગાદ્યાશ્ચ સરિદ્વરાઃ

અમૂલ્યાભરણૈર્ભક્ત્યા મહારત્નવિનિર્મિતૈઃ ॥
દિવ્યૈર્માલ્યૈરનેકૈશ્ચ નન્દનાદિસમુદ્ભવૈઃ

પ્રિયયા શ્રીતુલસ્યા વૈ શ્રીમત્કૃષ્ણમપૂજયન્ ॥
ધૂપૈર્નીરાજનૈર્દિવ્યૈઃ કર્પૂરૈશ્ચ પૃથક્પૃથક્

નૈવેદ્યૈર્વિવિધૈઃ પુષ્પૈર્દિવ્યૈઃ કર્પૂરવાસિતૈઃ ॥
સકર્પૂરૈશ્ચ તાંબૂલૈઃ પ્રિયૈશ્ચોપાયનૈસ્તથા ॥૫૧
મહામાંગલિકૈઃ સર્વૈઃ સુદિવ્યૈર્મંગલાઽઽર્તિકૈઃ ॥
સંપૂજ્યૈવં મહાવિષ્ણું કૃષ્ણં ક્લેશવિનાશનમ્ ॥
પ્રહૃષ્ટા નનૃતુઃ સર્વે ગીતવાદ્યપ્રહર્ષિતાઃ

પુરતઃ કૃષ્ણદેવસ્ય હ્યપ્સરોભિઃ સમન્વિતાઃ ॥
બ્રહ્મા ચ બ્રહ્મપુત્રાશ્ચ તતઃ સેન્દ્રા મરુદ્ગણાઃ

બ્રહ્માદીન્નૃત્યતઃ પ્રેક્ષ્ય ભગવાન્કમલેક્ષણઃ ॥
વારયામાસ હસ્તેન પ્રીતઃ પ્રાહ સુરાન્વિભુઃ

॥ શ્રીભગવાનુવાચ ॥ ॥
ભોભો બ્રહ્મન્મહેશાન હે ભવાનિ મહેશ્વરિ ॥
ક્ષેત્રાણિ સર્વતીર્થાનિ નારદઃ સનકાદયઃ ॥
પ્રીતોઽહં ભવતા સમ્યક્સર્વાન્કામાનવાપ્સ્યથ

॥ પ્રહ્લાદ ઉવાચ ॥ ॥
તદાભિલષિતાઁલ્લબ્ધ્વા સ ર્વાન્કામવરાનથ ॥
ભક્ત્યા પરમયા શ્રીમત્કૃષ્ણં પ્રોચુઃ પ્રહર્ષિતાઃ

॥ દેવા ઊચુઃ ॥ ॥
પ્રાપ્તઃ કામવરોઽસ્માભિઃ સર્વતઃ કૃપયા વિભો ॥
સપ્રેમા ત્વત્પદાંભોજે ભક્તિર્ભવ્યાઽનપાયિની

॥ પ્રહ્લાદ ઉવાચ ॥ ॥
તથૈવ પૂજયામાસૂ રુક્મિણીં કૃષ્ણવલ્લભામ્ ॥
અથ બ્રહ્મમહેશાનૌ સર્વેષાં શૃણ્વ તામિદમ્

શ્રદ્ધયા પરયા યુક્તૌ દ્વારકાં પ્રત્યવોચતુઃ ॥
ત્વં દેવિ સર્વતીર્થાનાં ક્ષેત્રાણામુત્તમોત્તમા

પર્વતાનાં યથા મેરુઃ સિન્ધૂનાં સાગરો યથા ॥
પ્રાણો યથા શરીરાણામિન્દ્રિયાણાં તુ વૈ મનઃ

તેજસ્વિનાં યથા વહ્નિસ્તત્ત્વાનાં ચૈત્ત્ય ઈજ્યતે ॥
યથા ગ્રહર્ક્ષતારાણાં સોમો વૈ જ્યોતિષાં ધુવમ્ ॥
એષાં પ્રકાશપુંજાનાં યથા સૂર્ય્યઃ પ્રકાશતે

યથા નઃ સર્વદેવાનાં મહાવિષ્ણુરયં મહાન્ ॥
તથૈવ સર્વતીર્થાનાં પૂજ્યેયં દ્વારકા શુભા

॥ પ્રહ્લાદ ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્ત્વા સર્વદેવાનાં ક્ષેત્રાદીનાં ચ સત્તમાઃ ॥
આધિપત્યે સુરેશાનૌ દ્વારકામભિષેચતુઃ

બ્રહ્મેશાનૌ તથા દેવાઃ પ્રજેશા ઋષયોઽમલાઃ ॥
તીર્થાનાં ક્ષેત્રરાજાનાં મહારાજત્વકારણમ્

ચક્રુર્મહાભિષેકં તુ દ્વારકાયાઃ પ્રહર્ષિતાઃ॥
વાદયન્તો વિચિત્રાણિ વાદિત્રાણિ મહોત્સવે

દિવ્યૈઃ પઞ્ચામૃતૈસ્તોયૈઃ સર્વતીર્થસમુદ્ભવૈઃ ॥
પુણ્યૈશ્ચાકાશગંગાયા દિગ્ગજાનાં કરોદ્ધૃતૈઃ

અથ વાસાંસિ દિવ્યાનિ દત્ત્વા ચાઽઽચમનં તથા ॥
ચર્ચિતાં ચન્દનૈર્દિવ્યૈર્દિવ્યાભરણભૂષિતામ્

પૂજાં ચ ચક્રિરે પુષ્પૈશ્ચંદનાદિસમુદ્ભવૈઃ ॥
તદા જાતા મહાદિવ્યા પુરુષાઃ પાર્ષદા હરેઃ

વિષ્વક્સેનસુનંદાદ્યા દ્યોતયન્તો દિશો દશ ॥
જયશબ્દં નમઃશબ્દં વદંતઃ પુષ્પવર્ષિણઃ

ગીતવાદિત્રઘોષેણ નૃત્યમાનાઃ પ્રહર્ષિતાઃ ॥
કિરીટકુણ્ડલૈર્હારૈર્વૈજયંત્યા વિભૂષિતાઃ

શ્યામાશ્ચતુર્ભુજાઃ પીતવસ્ત્રમાલ્યૈર્વિભૂષિતાઃ ॥
સ્વપ્રભા દીપ્યમાનૌ તે દૃષ્ટ્વા બ્રહ્મમહેશ્વરૌ

નારદં સનકાદીંશ્ચ મહાભાગવતાનૃષીન્ ॥
તેઽપિ તાનપિ સંહૃષ્ટાઃ પ્રહર્ષાગતસંભ્રમાઃ

વવંદિરે તતો ઽન્યોઽન્યં હૃષ્ટા આલિંગનાદિભિઃ ॥
ઋષયોઽન્યે ચ દેવાશ્ચ પ્રણેમુર્વિષ્ણુપાર્ષદાન્

અથ તે સમુપાગમ્ય દ્વારકાં વિષ્ણુપાર્ષદાઃ ॥
નત્વાઽથ દ્વારકાનાથં દ્વારકાં વૈ તથૈવ ચ

સંપૂજ્ય શ્રદ્ધયા ભક્ત્યા નિઃશ્રેયસવનોદ્ભવૈઃ ॥
કુસુમૈર્વિવિધૈર્દિવ્યૈસ્તુલસ્યા તદ્વનોત્થયા

તદુત્પન્નૈઃ ફલૈર્દિવ્યૈર્ધૂપૈર્નીરાજનૈઃ પ્રભુમ્ ॥
વિવિધૈશ્ચાન્નતાંબૂલૈર્દત્ત્વા કૃષ્ણમતોષયન્

ક્ષેત્રતીર્થાદિરાજાનાં મહારાજસ્ત્વમીશ્વરિ ॥
ઇતિ સર્વે વદન્તસ્તુ દ્વારકાં ચ વવંદિરે

એતસ્મિન્નંતરે વિપ્રા દેવદુન્દુભિનિસ્વનાઃ ॥
અશ્રૂયંત મહાશબ્દા અભવન્પુષ્પવૃષ્ટયઃ

અથાઽઽસીન્મહદાશ્ચર્ય્યં શૃણ્વન્તુ ઋષિસત્તમાઃ ॥
કુરુક્ષેત્રં પ્રયાગં ચ સવ્યદક્ષિણપાર્શ્વયોઃ

સ્થિત્વા જગૃહતુર્દ્દિવ્યે શ્વેતચ્છત્રે મનોહરે ॥
દ્વારકાયસ્તથા શુભ્રે ચામરવ્યજને શુભે

અયોધ્યા મથુરા માયા વારાણસી જયસ્વનૈઃ ॥
સ્તુવંત્યન્યાસ્તથાન્યાનિ સર્વક્ષેત્રાણિ સર્વશઃ

તીર્થાનિ સરિતઃ સર્વા દ્વારકાયા મુખાંબુજમ્ ॥
પશ્યતઃ પરમાનંદં લેભિરે દેવમાનવાઃ

આહુશ્ચ પાર્ષદા વિષ્ણોર્ધન્યાન્યેતાનિ સર્વશઃ ॥
દૃષ્ટ્વા તુ દ્વારકાં પુણ્યાં સર્વલોકૈકમણ્ડનામ્

વેદયજ્ઞતપોજાપ્યૈઃ સમ્યગારાધિતો હરિઃ ॥
પ્રસીદેદ્યસ્ય તસ્ય સ્યાદ્દ્વારકાગમને મતિઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે ચતુર્થે દ્વારકામાહાત્મ્યે વિષ્ણુપાર્ષદવર્ણિતદ્વારકામાહાત્મ્યવર્ણનંનામ દ્વાત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ