સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 7.29-3

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
અગ્નિતીર્થં તતો ગચ્છેત્સાગરસ્ય તટે શુભે ॥
યત્રાઽસૌ વાડવો મુક્તઃ સરસ્વત્યા વરાનને

દક્ષિણે સોમનાથસ્ય સર્વપાપપ્રણાશનમ્ ॥
તીર્થં ત્રૈલોક્યવિખ્યાતં પદ્મકં નામ નામતઃ

ધન્વંતરશતે પ્રોક્તં સોમેશાજ્જલમધ્યગમ્॥
કુણ્ડં પાપહરં પ્રોક્તં શતહસ્તપ્રમાણતઃ ॥
તત્ર સ્નાનં પ્રકુર્વીત વિગાહ્ય નિધિમંભસામ્

આદૌ કૃત્વા તુ વપનં સોમેશ્વરસમીપતઃ ॥
શંકરં મનસા ધ્યાયન્કેશાંસ્તત્ર પરિત્યજેત્ ॥
સમુત્તાર્ય તતઃ કેશાન્ભૂયઃ સ્નાનં સમાચરેત્

યત્કિંચિત્કુરુતે પાપં મનુષ્યો વૃત્તિકર્શિતઃ ॥
તદેવ પર્વતસુતે સર્વં કેશેષુ તિષ્ઠતિ

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન કેશાંસ્તત્ર વિનિક્ષિપેત્ ॥
તદેવ સોમનાથાગ્રે કૃત્વા તુ દ્વિગુણં ફલમ્

અગ્નિતીર્થસમીપસ્થં કપર્દ્દિદ્વારમધ્યગમ્ ॥
તત્રૈવ દ્વિગુણં જ્ઞેયમન્યત્રૈકગુણં સ્મૃતમ્

ક્ષુરકર્મ ન શસ્તં સ્યાદ્યોષિતાં તુ વરાનને ॥
સભર્તૃકાણાં તત્રૈવ વિધિં તાસાં શૃણુષ્વ મે

સર્વાન્કેશાન્સમુદ્ધૃત્ય ચ્છેદયેદંગુલદ્વયમ્ ॥
તતો દેવાન્વિધાનેન તર્પ્પયેત્પિતૃદેવતાઃ

મુણ્ડનં ચોપવાસશ્ચ સર્વતીર્થેષ્વયં વિધિઃ

ગંગાયાં ભાસ્કરે ક્ષેત્રે માતાપિત્રોર્ગુરૌ મૃતે ॥
આધાને સોમપાને ચ વપનં સપ્તસુ સ્મૃતમ્

અશ્વમેધસહસ્રાણાં સહસ્રં યઃ સમાચરેત્ ॥
નાસૌ તત્ફલમાપ્નોતિ વપનાદ્યચ્ચ લભ્યતે

વિના મન્ત્રેણ યસ્તત્ર દેવિ સ્નાનં સમાચરેત્ ॥
સમાપ્નોતિ ક્વચિચ્છ્રેયો મુક્ત્વૈકં પર્વવાસરમ્

વિના મંત્રં વિના પર્વ ક્ષુરકર્મ વિના નરૈઃ ॥
કુશાગ્રેણાપિ દેવેશિ ન સ્પ્રષ્ટવ્યો મહોદધિઃ ॥

એવં સ્નાત્વા વિધાનેન દત્ત્વાઽર્ઘ્યં ચ મહોદધૌ ॥
સંપૂજ્ય પુષ્પગંધૈશ્ચ વસ્ત્રૈઃ પુણ્યાનુલેપનૈઃ

હિરણ્મયં યથાશક્ત્યા નિક્ષિપેત્તત્ર કંકણમ્

એવં કૃત્વા વિધાનં તુ સ્પર્શયેલ્લવણોદધિમ્ ॥
મન્ત્રેણાનેન દેવેશિ તતઃ સાંનિધ્યતાં વ્રજેત્

ૐ નમો વિષ્ણુગુપ્તાય વિષ્ણુરૂપાય તે નમઃ ॥
સાંનિધ્યે ભવ દેવેશ સાગરે લવણામ્ભસિ

અગ્નિશ્ચ રેતો મૃડયા ચ દેહો રેતોધા વિષ્ણુરમૃતસ્ય નાભિઃ ॥
એતદ્બ્રુવન્પાર્વતિ સત્યવાક્યં તતોઽવગાહેત્તુ પતિં નદીનામ્

ૐ નમો રત્નગર્ભાય મન્ત્રેણાનેન ભામિનિ ॥
કંકણં પ્રક્ષિપેત્તત્ર તતઃ સ્નાયાદ્યદૃચ્છયા

તતશ્ચ તર્પયેદ્દેવાન્મનુષ્યાંશ્ચ પિતામહાન્॥
તિલમિશ્રેણ તોયેન સમ્યક્છ્રદ્ધાસમન્વિતઃ

આજન્મશતસાહસ્રં યત્પાપં કુરુતે નરઃ॥
સકૃત્સ્નાત્વા વ્યપોહેત સાગરે લવણામ્ભસિ

વૃષભસ્તત્ર દાતવ્યઃ પ્રવૃત્તે ક્ષુરકર્મણિ॥
આત્મપ્રકૃતિદાનં ચ પીતવસ્ત્રં તથૈવ ચ

અનેન વિધિના તત્ર સમ્યક્સ્નાનં સમાચરેત્ ॥
સ્પર્શયેદ્વાડવં તેજશ્ચાન્યથા દોષભાગ્ભવેત્

વરઃ શાપશ્ચ તસ્યાયં પુરા દત્તો યથા દ્વિજૈઃ ॥। ૨૫ ॥
॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
કુત્ર કુત્ર મહાદેવ જલસ્નાનાદ્વિશુધ્યતિ ॥
કિમર્થં સાગરે દોષઃ પ્રાપ્યતે કૌતુકં મહત્

યત્ર ગંગાદયઃ સર્વા નદ્યો વિશ્રાંતિમાગતાઃ ॥
યત્ર વિષ્ણુઃ સ્વયં શેતે યત્ર લક્ષ્મીઃ સ્વયં સ્થિતા

કિમર્થં વરશાપં તુ તસ્ય દત્તં દ્વિજૈઃ પુરા ॥
સર્વં વિસ્તરતો બ્રૂહિ મહાન્મે સંશયોઽત્ર વૈ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
દીર્ઘસત્રં પુરા દેવિ પ્રારબ્ધં સુરસત્તમૈઃ ॥
પ્રભાસં તીર્થમાસાદ્ય સમ્યક્છ્રદ્ધા સમન્વિતૈઃ

તતઃ સત્રાવસાને તુ દત્ત્વા દાનમનેકધા ॥
સર્વસ્વં બ્રાહ્મણેન્દ્રાણાં પ્રભાસક્ષેત્રવાસિનામ્

તાવદન્યે દ્વિજાસ્તત્ર દક્ષિણાર્થં સમાગતાઃ ॥
દેશીયાસ્તત્ર વાસ્તવ્યાઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ

પ્રાર્થનાભઙ્ગભીતાશ્ચ તતો દેવાઃ સવાસવાઃ ॥
પ્રણષ્ટાસ્તાન્સુરાન્દૃષ્ટ્વા બ્રાહ્મણાશ્ચાનુવવ્રજુઃ

ખેચરત્વં પુરા દેવિ હ્યાસીદગ્રભુવાં મહત્ ॥
તેન યાંતિ દ્રુતં સર્વે યત્ર યત્ર સુરાલયાઃ

એવં સર્વત્રગામિત્વં તેષાં વીક્ષ્ય દિવૌકસઃ ॥
પ્રવિષ્ટાઃ સાગરં ભીતા ઊચુર્વાક્યં ચ તં પુનઃ

શરણં તે વયં પ્રાપ્તા બ્રાહ્મણેભ્યો ભયં ગતાઃ ॥
નાસ્તિ વિત્તં ચ દાનાર્થં તસ્માદ્રક્ષ મહોદધે

એકતઃ ક્રતવઃ સર્વે સમાપ્તવરદક્ષિણાઃ ॥
એકતો ભયભીતસ્ય પ્રાણિનઃ પ્રાણરક્ષણમ્॥
વિશેષતશ્ચ દેવાનાં રક્ષણં બહુપુણ્યદમ્

॥ સમુદ્ર ઉવાચ ॥ ॥
બ્રાહ્મણેભ્યો ન ભીઃ કાર્યા કથંચિત્સુરસત્તમાઃ ॥
અહં વો રક્ષયિષ્યામિ પ્રવિશધ્વં મમોદરે

તતસ્તે વિબુધાઃ સર્વે તસ્ય વાક્યેન હર્ષિતાઃ ॥
પ્રવિષ્ટા ગહ્વરાં કુક્ષિં તસ્યૈવ ભય વર્જ્જિતાઃ

સમુદ્રોઽપિ મહત્કૃત્વા નિજરૂપં ચ ભૂરિશઃ ॥
જલજાઞ્જીવસંઘાતાન્ધૃત્વા તીરસમીપતઃ

તતશ્ચક્ર ઉપાયં સ બ્રાહ્મણાનાં નિપાતને ॥
મત્સ્યાનામામિષં પક્ત્વા મહાન્નેન ચ ગોપિતમ્

અથોવાચ દ્વિજાન્સર્વાન્પ્રણિપત્ય કૃતાંજલિઃ ॥
પ્રસાદઃ ક્રિયતાં વિપ્રા મુહૂર્ત્તં મમ સાંપ્રતમ્

આતિથ્યગ્રહણાદેવ દીનસ્ય પ્રણતસ્ય ચ ॥
યુષ્મદર્થં મયા સમ્યગેતત્પાકં સમાવૃતમ્ ॥
ક્રિયતાં ભોજનં ભૂયો ગંતવ્યમનુ નાકિનામ્

અથ તે બ્રાહ્મણા મત્વા સમુદ્રં શ્રદ્ધયાન્વિતમ્ ॥
બાઢમિત્યેવ તં પ્રોચ્ય બુભુજુઃ સ્વર્ણભાજને

ન વ્યજાનંત તન્માંસં ગુપ્તં સ્વાદુ ક્ષુધાર્દ્દિતાઃ

તતસ્તૃપ્તાશ્ચ તે વિપ્રા બ્રાહ્મણા વિગતક્ષુધઃ ॥
આશીર્વાદં દદુઃ સર્વે બ્રાહ્મણાઃ શંસિત વ્રતાઃ

ભોજનાંતો બ્રાહ્મણાનાં પ્રાણાંતઃ ક્ષત્રજન્મનામ્ ॥
આશીવિષાણાં સર્પાણાં કોપો જ્ઞેયો મૃતાવધિઃ ॥
પ્રેરયામાસ દેવાન્વૈ ગમ્યતામિત્યુવાચ તાન્

તતો દેવાઃ સગંધર્વા ગચ્છંતઃ શીઘ્રગા વિયત્ ॥
ગચ્છતસ્તાંસ્તતો દૃષ્ટ્વા બ્રાહ્મણાસ્તત્ર વંદિતા

દક્ષિણાર્થં સમુત્પેતુઃ સુરાનુદ્દિશ્ય પૃષ્ઠતઃ

તતઃ પ્રપતિતા ભૂમૌ દ્વિજાસ્તે સહસા પુનઃ ॥
અભક્ષ્યભક્ષણાત્તે વૈ બ્રાહ્મણા માંસભક્ષણાત્

નિષ્કૃતિં તાં પરિજ્ઞાય સમુદ્રસ્ય રુષાન્વિતાઃ ॥
દદુઃ શાપં મહાદેવિ રૌદ્રં રૌદ્રવપુર્દ્ધરાઃ

યસ્માદભક્ષ્યં માંસં વૈ બ્રાહ્મણાનાં પરં સ્મૃતમ્ ॥
ત્વયોપહૃતમસ્માકં સુગુપ્તં ભક્ષ્યસંયુતમ્

એકતઃ સર્વમાંસાનિ મત્સ્યમાંસં તથૈકતઃ ॥
એકતઃ સર્વપાપાનિ પરદારાસ્તથૈકતઃ

એવં વયં વિજાનન્તો યદિ માંસસ્ય દૂષણમ્ ॥
તથાપિ વંચિતાઃ સર્વે અપરીક્ષિતકારિણઃ

યસ્માત્પાપમતે ક્રૂરં ત્વયા વૈ વઞ્ચિતા વયમ્ ॥
માંસસ્ય ભક્ષણાત્તસ્માદપેયસ્ત્વં ભવિષ્યસિ

અસ્પૃશ્યસ્ત્વં દ્વિજેંદ્રાણામન્યેષાં ચ નૃણાં ભુવિ ॥
તવોદકેન યે મર્ત્ત્યાઃ કરિષ્યંતિ કુબુદ્ધયઃ

સ્નાનં તે નરકં ઘોરં પ્રયાસ્યંતિ ન સંશયઃ ॥
કૃતઘ્નાનાં ચ યે લોકા યે લોકાઃ પાપકર્મિણામ્

તાંસ્તવોદક સંસ્પર્શાલ્લપ્સ્યંતે માનવા ભુવિ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
એવં શપ્તઃ સમુદ્રસ્તૈર્બ્રાહ્મણૈર્વરવર્ણિનિ ॥
તતો વર્ષસહસ્રં તુ હ્યસ્પૃશ્યઃ સંબભૂવ હ

તતસ્ત્રાસાકુલો ભૂત્વા સર્વાંસ્તાનિદમબ્રવીત્ ॥
દેવકાર્યમિદં વિપ્રા મયા કૃતમબુદ્ધિના

બુભૂષતા પરં ધર્મં શરણાગતસંભવમ્ ॥
કામાત્ક્રોધાદ્ભયાલ્લોભાદ્યસ્ત્યજેચ્છરણાગતમ્

સત્યાદ્વાપિ સ વિજ્ઞેયો મહાપાતકકારકઃ ॥
યુષ્મદ્ભીત્યા સમાયાતાઃ સ્વર્ગિણઃ શરણં મમ

તે મયા રક્ષિતાઃ સમ્યગ્યથાશક્ત્યા હ્યુપાયતઃ ॥
શોષયિષ્યેઽહમાત્માનં યસ્માચ્છપ્તઃ પ્રકોપતઃ

ભવદ્ભિર્નોત્સહે સ્થાતું જનસ્પર્શવિનાકૃતઃ ॥
એવમુક્ત્વા તતો દેવિ સમુદ્રઃ સરિતાંપતિઃ ॥
આત્માનં શોષયામાસ દુઃખેન મહતા સ્થિતઃ

તતો દેવગણાઃ સર્વે સ્થલાકારં મહાર્ણવમ્ ॥
શનૈઃશનૈઃ પ્રપશ્યંતો ભયેન મહતાઽન્વિતાઃ

ઊચુર્ગત્વા તુ લોકેશં દેવદેવં પિતામહમ્ ॥
અસ્મત્કૃતે દ્વિજૈઃ શપ્તઃ સાગરો બ્રાહ્મણોત્તમૈઃ

સ શોષયતિ ચાત્માનં દુઃખેન મહતાન્વિતઃ ॥
સમુદ્રાજ્જલમાદાય પ્રવર્ષંતિ બલાહકાઃ

તતઃ સંજાયતે સસ્યં સસ્યાદ્યજ્ઞા ભવંતિ ચ ॥
યજ્ઞૈઃ સંજાયતે તૃપ્તિઃ સર્વેષાં ત્રિદિવૌકસામ્

એવં તસ્ય વિનાશેન નાશોઽસ્માકં ભવિષ્યતિ ॥
તસ્માત્ત્વં રક્ષ તં ગત્વા યથા શોષં ન ગચ્છતિ

યથા તુષ્યંતિ વિપ્રાસ્તે તથા નીતિર્વિધીયતામ્

દેવાનાં વચનાદ્બ્રહ્મા ગત્વા સાગરસન્નિધૌ ॥
સમુદ્રાર્થે યયાચે તાન્બ્રાહ્મણાન્ક્ષેત્રવાસિનઃ

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
પ્રસાદઃ ક્રિયતામસ્ય સાગરસ્ય દ્વિજોત્તમાઃ ॥
યથા પવિત્રતાં યાતિ મદ્વાક્યાત્ક્રિયતાં તથા

પ્રદાસ્યતિ સ યુષ્મભ્યં રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ

યૂયં ભવિષ્યથાત્યંતં ભૂમિદેવા ઇતિ ક્ષિતૌ ॥
નામ્ના મદ્વચનાન્નૂનં સત્યમેતન્મયોદિતમ્ ॥ ૭૩ ।
॥ બ્રાહ્મણા ઊચુઃ ॥ ॥
નાન્યથા કર્તુમિચ્છામસ્તવ વાક્યં જગત્પતે ॥
ન ચ મિથ્યાઽઽત્મનો વાક્યં પ્રમાણં ચાત્ર વૈ ભવાન્

તન્નો વાક્યાત્સુરશ્રેષ્ઠ હિતં વા યદિ વાહિતમ્ ॥
પરં સ્યાજ્જગતાં શ્રેયઃ સર્વેષાં ચ દિવૌકસામ્ ॥
તથા કુરુ જગન્નાથ અસ્માકં હિતકારણમ્

અથોવાચ નદીનાથં બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ॥
મા શોષય ત્વમાત્માનં હિતં વાક્યં શૃણુષ્વ મે

નાન્યથા શક્યતે કર્ત્તું દ્વિજાનાં વચનં હિ તત્ ॥
બ્રાહ્મણાઃ કુપિતા નૂનં ભસ્મીકુર્યુઃ સ્વતેજસા

દેવાન્કુર્યુરદેવાંશ્ચ તસ્માત્તાન્નૈવ કોપયેત્ ॥
યસ્માદેવ તવ સ્પર્શસ્ત્રિધા મેધ્યો ભવિષ્યતિ

પર્વકાલે ચ સંપ્રાપ્તે નદીનાં ચ સમાગમે ॥
સેતુબંધે તથા સિંધૌ તીર્થેષ્વન્યેષુ સંયુતઃ

ઇત્યેવમાદિસર્વેષુ મધ્યેઽન્યત્ર ન કર્મણિ ॥
યત્ફલં સર્વતીર્થેષુ સર્વયજ્ઞેષુ યત્ફલમ્ ॥
તત્ફલં તવ તોયસ્ય સ્પર્શાદેવ ભવિષ્યતિ

ગયાશ્રાદ્ધે તુ યત્પુણ્યં ગોગ્રહે મરણેન ચ ॥
તત્ફલં તવ તોયસ્ય સ્પર્શાદેવ ભવિષ્યતિ

અપેયસ્ત્વં તથા ભાવિ સ્વાદમાત્રેણ કેવલમ્ ॥
ગંડૂષમપિ પીતં ચ તોયસ્યાશુભનાશનમ્

ભવિષ્યતિ નૃણાં લોકે તવ સૌખ્યવિવર્દ્ધનમ્ ॥
પિતૄણાં તવ તોયેન યઃ કરિષ્યતિ તર્પણમ્ ॥
પૂર્વોક્તેન વિધાનેન તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ

યાવત્ત્વં તિષ્ઠસે લોકે યાવચ્ચદ્રાર્કતારકાઃ ॥
તવોદકામૃતૈસ્તૃપ્તાસ્તાવત્સ્થાસ્યંતિ પૂર્વજાઃ

માઘે માસિ ચ યઃ સ્નાયાન્નૈરંતર્યેણ ભાવિતઃ ॥
પૌંડરીકફલં તસ્ય દિવસેદિવસે ભવેત્

યાત્રાયામથવાન્યત્ર પર્વકાલે શશિગ્રહે ॥
અત્ર સ્નાસ્યતિ યઃ સમ્યક્સાગરે લવણાંભસિ ॥
અશ્વમેધસહસ્રસ્ય ફલં પ્રાપ્સ્યતિ માનવઃ

શ્રીસોમેશસમુદ્રસ્ય અંતરે યે મૃતા નરાઃ ॥
પાપિનોઽપિ ગમિષ્યંતિ સ્વર્ગં નિર્ધૂતકલ્મષાઃ

એવં ભવિષ્યતિ સદા તવ મદ્વચનાદ્વિભો ॥
પ્રયચ્છસ્વ દ્વિજેંદ્રાણાં રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ

તેન તુષ્ટા વરં ભૂયઃ પ્રદાસ્યંતિ તવેપ્સિતમ્

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
પિતામહવચઃ શ્રુત્વા બાઢમિત્યેવ સાગરઃ ॥
બ્રાહ્મણેભ્યઃ સુરત્નાનિ દદૌ શ્રદ્ધા સમન્વિતઃ

બ્રાહ્મણૈર્બ્રહ્મણો વાક્યમશેષં સમનુષ્ઠિતમ્ ॥
ક્ષુરકર્મ તથા કૃત્વા સ્નાનં સર્વેઽપિ ચક્રિરે

એવં પવિત્રતાં પ્રાપ્તસ્તીર્થત્વં લવ ણોદધિઃ ॥
તસ્ય મધ્યે મહાદેવિ લિંગાનાં પંચકોટયઃ

અસ્મિન્મન્વંતરે દેવિ અદૃશ્યાઃ સાગરે કૃતાઃ ॥
અગ્નિકુણ્ડં ચ તત્રૈવ તથાન્યત્પદ્મકં સરઃ

મધ્યે તુ પ્રાવૃતં સર્વમસ્મિન્મન્વંતરે પ્રિયે ॥
ચક્રમૈનાકયોર્મધ્યે દિશિ દક્ષિણમુચ્યતે

શાતકુમ્ભમયે કુમ્ભે ધનુષાયુતવિસ્તૃતે ॥ ॥
તત્ર કુંભસ્ય મધ્યસ્થો વડવાનલસંજ્ઞિતઃ

સૂચીવક્ત્રો મહાકાયઃ સ જલં પિબતે સદા ॥
એતદંતરમાસાદ્ય અગ્નિતીર્થં પ્રચક્ષતે

તસ્ય મધ્યે મહાસારં વાડવં યત્ર વૈ મુખમ્ ॥
શ્રીસોમેશાદ્દક્ષિણતો ધન્વંતરશતાવધિ ॥
ઉત્તરાન્માનસાત્પૂર્વં યાવદેવ કૃતસ્મરમ્

એતદ્ગોપ્યં વરારોહે ન દેયં યસ્ય કસ્યચિત્ ॥
બ્રહ્મઘ્નોપિ વિશુધ્યેત શ્રુત્વૈતન્નાત્ર સંશયઃ

એવં શાપો વરો દત્તઃ સાગરસ્ય યથા દ્વિજૈઃ ॥
પૂર્વં રુષ્ટૈસ્તતસ્તુષ્ટૈસ્તત્સર્વં કથિતં મયા

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે સમુદસ્યાપેયતાકારણ વર્ણનંનામૈકોનત્રિંશોઽધ્યાયઃ